Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 207 5129978 4958818 2026-04-20T15:14:45Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129978 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''10 мая''' ('''10 траўня''') — сто трыццаты (сто трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1503]]: [[Хрыстафор Калумб]] падчас свайго чацвертага падарожжа дасягнуў [[Кайманавы астравы|Кайманавых астравоў]], якія ён назваў Лас-Тортугас, за вялікую колькасць [[Марскія чарапахі|марскіх чарапах]] там. * [[1655]]: Ваенныя сілы ўрада [[Олівер Кромвель|О. Кромвеля]] высадзіліся на [[Ямайка|Ямайцы]] і захапілі яе. * [[1857]]: Пачалося [[паўстанне сіпаяў]] у [[Індыя|Індыі]]. * [[1844]]: Сталіца [[Канада|Канады]] перанесена з Кінгстана ў [[Манрэаль]]. * [[1869]]: Завершана будаўніцтва першай [[Амерыканскія транскантынентальныя чыгункі|амерыканскай транскантынентальнай чыгункі]] даўжынёй каля 3000 км. * [[1871]]: Заключаны [[Франкфурцкі мір]], які скончыў [[Франка-пруская вайна 1870—1871|Франка-прускую вайну]]. * [[1924]]: [[Джон Эдгар Гувер]] прызначаны дырэктарам [[ФБР]]. * [[1940]]: [[Германія|Германскія]] войскі ўварваліся ў нейтральныя дзяржавы [[Бельгія|Бельгію]], [[Люксембург]] і [[Нідэрланды]]. Нідэрланды былі канчаткова захоплены [[15 мая]], [[Бельгія]] — [[28 мая]]. * [[1994]]: [[Нэльсан Мандэла]] заступіў на пасаду Прэзідэнта ПАР. == Нарадзіліся == [[Файл:Я.Маўр_–_памочнік_настаўніка_пачатковай_школы_ў_мястэчку_Новае_Места_(Літва).jpg|thumb|120px|right|Янка Маўр]] * [[850]]: [[Імператар Сэйва]] * [[1697]]: [[Жан-Мары Леклер]], французскі кампазітар * [[1727]]: [[Ан Рабер Жак Цюрго]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1754]]: [[Асмус Якаб Карстэнс]], дацкі і нямецкі мастак * [[1788]]: [[Агюстэн Жан Фрэнель]], французскі фізік * [[1797]]: [[Дамінік Стэфановіч]], музыкант, настаўнік [[Станіслаў Манюшка|С. Манюшкі]] (пам. 1870) * [[1876]]: [[Іван Цанкар]], славенскі пісьменнік, драматург * [[1883]]: [[Янка Маўр]], пісьменнік, заснавальнік прыгодніцкага і навукова-пазнавальнага жанраў у беларускай літаратуры (пам. [[3.8]].[[1971]]) * [[1899]]: [[Чжан Дацянь]], кітайскі мастак * [[1923]]: [[Гейдар Аліеў]], кіраўнік [[Азербайджан]]а (пам. 12.12.2003) * [[1928]]: [[Арнольд Руутэль]], прэзідэнт [[Эстонія|Эстоніі]] * [[1930]]: [[Джордж Элвуд Сміт]], амерыканскі [[фізік]] * [[1931]]: [[Сцяпан Гаўрусёў]], беларускі паэт * [[1933]]: [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзімір Вітко]], беларускі мастак * [[1942]]: [[Сяргей Панізнік]], беларускі [[паэт]], празаік, публіцыст * [[1972]]: [[Каця Зайцынгер]], нямецкая гарналыжніца, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[Файл:Portrait of an unknown man, Formerly identified as Jean de La Bruyère - Versailles.jpg|thumb|120px|Жан дэ Лабруер]] * [[1034]]: [[Мешка II]], кароль Польшчы * [[1696]]: [[Жан дэ Лабруер]], французскі пісьменнік * [[1739]]: [[Космас Даміян Азам]], нямецкі скульптар * [[1774]]: [[Людовік XV]], кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1813]]: [[Міхаіл Іларыёнавіч Кутузаў|Міхаіл Кутузаў]], рускі палкаводзец * [[1849]]: [[Кацусіка Хакусай]], японскі [[мастак]], майстра [[ксілаграфія|ксілаграфіі]] (нар 5.3.1760) * [[1863]]: [[Томас Джонатан Джэксан]], генерал КША * [[1886]]: [[Фрыдрых Васман]], нямецкі мастак * [[1915]]: [[Альберт Вайсгербер]], нямецкі мастак * [[1940]]: [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]], вайсковы дзеяч, генерал (нар. 22.2.1883) * [[1977]]: [[Джаан Кроўфард]], амерыканская актрыса * [[1984]]: [[Антон Васілеўскі]], беларускі [[пісьменнік]], рэдактар і выдавец * [[1989]]: [[Хаслер Уітні]], амерыканскі матэматык * [[1994]]: [[Люсеберт]], нідэрландскі мастак і паэт * [[2002]]: [[Іў Рабер]], французскі кінарэжысёр == Святкуюць == * Міжнародны дзень астраноміі * {{сцягафікацыя|Германія}}, Дзень кнігі. * {{сцягафікацыя|Кыргызстан}}, Дзень банкаўскага працаўніка. * {{сцягафікацыя|Тайланд}}, Дзень хлебароба. * {{сцягафікацыя|Тайвань}}, Дзень Мацу, бога мора. * {{сцягафікацыя|Азербайджан}}, Свята кветак. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|510]] </noinclude> [[Катэгорыя:10 мая| ]] czxqs51bff5hmaen9vh44sh6nokbwku 0 281 5130130 5078401 2026-04-20T18:29:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130130 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''13 чэрвеня''' — сто шэсцьдзесят чацвёрты (сто шэсцьдзесят пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Index Librorum Prohibitorum 1.jpg|thumb|150px|Індэкс забароненых кніг, выданне 1564 года]] * [[1146]]: [[Альмахады]] распачалі аблогу [[Маракеш]]а, якая доўжылася да [[23 сакавіка]] [[1147]] * [[1508]]: [[Паспалітае рушэнне]] [[ВКЛ]] выйшла з [[Ліда|Ліды]] для дзеянняў супраць маскоўскіх войскаў. * [[1525]]: [[Марцін Лютэр]] насуперак [[каталіцтва|каталіцкім]] правілам аб [[цэлібат|цэлібаце]] ўступіў у шлюб з [[Катарына фон Бора|Катарынай фон Бора]]. * [[1611]]: Войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пасля амаль двухгадовай аблогі ўзялі [[Смаленск]]. * [[1746]]: У [[Нясвіж]]ы ў летняй рэзідэнцыі [[Альба (паркавы комплекс)|Альба]] адбылося прадстаўленне камедыі «Дасціпнае каханне» [[Ф. У. Радзівіл]]. * [[1908]]: Упершыню жанчыны прынялі ўдзел у [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях сучаснасці]]. * [[1919]]: Войскі [[Пётр Урангель|П. Урангеля]] пачалі атаку на [[Царыцын]], які ўтрымліваўся бальшавікамі. * [[1949]]: Універсітэт Каліфорніі абавязаў усіх выкладчыкаў і студэнтаў прыняць антыкамуністычную клятву. * [[1956]]: Апошнія англійскія салдаты выйшлі з зоны [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. * [[1966]]: [[Ватыкан]] адмяніў «[[Індэкс забароненых кніг]]», уведзены ў [[1557]] годзе. == Нарадзіліся == [[Файл:Statue_of_Agricola_at_Bath.jpg|thumb|120px|Гней Юлій Агрыкала]] * [[40]]: [[Гней Юлій Агрыкала]], рымскі палкаводзец * [[839]]: [[Карл III Тоўсты]], імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (пам. 13.1.888) * [[1655]]: [[Дзмітрый Галіцын]], рускі дзяржаўны дзеяч, губернатар [[Кіеў|Кіева]], член Тайнага савета (пам. 14(24).4.1737) * [[1702]]: [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»]], [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч, мецэнат (пам. 12.5.1762) * [[1790]]: [[Хасэ Антоніа Паэс]], прэзідэнт Венесуэлы * [[1812]]: [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]], рускі філолаг, [[этнограф]], складальнік слоўніка старажытнарускай мовы * [[1821]]: [[Альбер дэ Бральі]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1831]]: [[Джэймс Максвел]], брытанскі [[фізік]] (пам. 5.11.1879) * [[1834]]: [[Канстанцін Вераніцын]], удзельнік літаратурнага жыцця на Беларусі, аўтар паэмы «[[Тарас на Парнасе]]» (пам. 13(26).8.1903) * [[1870]]: [[Жуль Бардэ]], французскі імунолаг. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1919) * [[1888]]: [[Антон Аўсянік]], беларускі палітык і дыпламат, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (пам. пасля 1933) * [[1889]]: [[Павел Якаўлевіч Жаўрыд|Павел Жаўрыд]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, адзін з кіраўнікоў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага паўстання]] (пам. 11.5.193]) * [[1917]]: [[Аўгуста Роа-Бастас]], [[парагвай]]скі пісьменнік (пам. 26.4.2005) * [[1928]]: [[Джон Форбс Нэш]], амерыканскі матэматык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (пам 23.5.2015) * [[1930]]: [[Готхард Граўбнер]], нямецкі мастак * [[1936]]: [[Мішэль Жазі]], французскі бягун на сярэднія і доўгія дыстанцыі * [[1943]]: [[Малкальм Мак-Даўэл]], брытанскі акцёр * [[1944]]: [[Пан Гі Мун]], паўднёвакарэйскі дыпламат, восьмы генеральны сакратар [[ААН]] * [[1956]]: [[Леанід Тараненка]], беларускі цяжкаатлет, двухразовы чэмпіён свету * [[1957]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Бейлінсон]], амерыканскі матэматык * [[1980]]: [[Хуан Карлас Навара]], іспанскі баскетбаліст * [[1990]]: [[Ааран Тэйлар-Джонсан]], брытанскі акцёр * [[1991]]: [[Кэці Мун]], амерыканская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Файл:Martin Buber portrait.jpg|thumb|120px|Марцін Бубер]] * [[1231]]: [[Антоній Падуанскі]], партугальскі францысканец, тэолаг, каталіцкі святы * [[1890]]: [[Іван Паўлавіч Мінаеў|Іван Мінаеў]], рускі ўсходазнавец, заснавальнік рускай індалагічнай школы * [[1938]]: [[Шарль Эдуар Гіём]], швейцарска-французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1943]]: [[Юльян Саковіч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 24.8.[[1906]]) * [[1965]]: [[Марцін Бубер]], нямецка-яўрэйскі [[філосаф]] * [[1971]]: [[Сяргей Прытыцкі]], палітычны дзеяч [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[БССР]], лідар [[КПЗБ]] (нар. 1.2.[[1913]]) * [[1982]]: [[Халід ібн Абдэль Азіз ас-Сауд|Халід]], 4-ы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[1986]]: [[Бені Гудмен]], джазавы кларнетыст і дырыжор, «кароль свінга» == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} {{commons|Category:13 June}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|613]] </noinclude> [[Катэгорыя:13 чэрвеня| ]] oet5fcrzw4gqsxrpm9dzfa311ewye5x 0 365 5129901 5109228 2026-04-20T13:05:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129901 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[14 мая]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкую канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] kvuvznkop6b65pb3h15o94nbqv2oeii 5129954 5129901 2026-04-20T14:47:40Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129954 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[25 красавіка]]: У Францыі ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[14 мая]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкую канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] jg0yhap3ai7i6y2kako8isp8ycrhnl1 5130100 5129954 2026-04-20T17:40:38Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130100 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[25 красавіка]]: У Францыі ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[25 чэрвеня]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкую канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] k8ev5f1t5835w43lp4ezk5wg9eexkhl 5130103 5130100 2026-04-20T17:46:11Z JerzyKundrat 174 5130103 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[25 красавіка]]: У Францыі ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[25 чэрвеня]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі ў Вільні [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Генеральную канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] srnwodo8100x3jsla0h4disq8sf3dea 5130105 5130103 2026-04-20T17:54:42Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130105 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[25 красавіка]]: У Францыі ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[27 красавіка]] У [[Пецярбург]]у быў падпісаны «Акт канфедэрацыі», якая ў гісторыю ўвайшла, як [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкая]]. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[25 чэрвеня]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі ў Вільні [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Генеральную канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] raovhqi2forspds4g22vznrhp275a05 5130107 5130105 2026-04-20T17:56:56Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130107 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].]] [[Файл:Coat of Arms of Barysaŭ (1792).jpg|150px|thumb|Выява [[герб Барысава|герба Барысава]].]] * [[9 студзеня]]: Падпісаннем Яскага дагавора скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1787—1791)]]. * [[20 красавіка]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[25 красавіка]]: У Францыі ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[27 красавіка]]: У [[Пецярбург]]у магнатамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] падпісаны «Акт канфедэрацыі», якая ў гісторыю ўвайшла, як [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкая]]. * [[17 мая]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[18 мая]]: Сто тысяч салдат арміі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшлі мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], накіраваўшыся да [[Варшава|Варшавы]] і распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[22 мая]]: [[Ашмяны|Ашмянам]] нададзены [[герб]]. * [[25 мая]]: [[Геранёны]] атрымалі герб. * [[2 чэрвеня]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Бітва пад Мірам (1792)|Бітва пад Мірам]] завяршылася перамогай рускіх войскаў. * [[14 чэрвеня]]: Наданне [[Герб Барысава|герба]] [[горад Барысаў|Барысаву]]. * [[14 чэрвеня]]: Адбылася [[бітва пад Барушкаўцамі]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пад Зяленцамі]] паміж [[Армія Рэчы Паспалітай|арміяй Рэчы Паспалітай]] пад камандаваннем [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]] і [[Армія Расійскай імперыі|войскамі Расійскай імперыі]] пад камандаваннем генерала [[Іраклі Маркоў|Іраклія Маркова]] скончылася перамогай Рэчы Паспалітай. * [[25 чэрвеня]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі ў Вільні [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Генеральную канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні канстытуцыі. * [[30 чэрвеня]]: ** Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. ** У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[14 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Войшкамі]]. * [[18 ліпеня]]: Перамога арміі на чале з [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкам]] над расійскімі войскамі Міхаіла Кахоўскага ў [[Бітва пад Дубенкай|бітве пад Дубенкай]]. * [[23 ліпеня]]: Пасля [[Бітва пад Берасцем (1792)|бітвы пад Брэстам]] польскія войскі адышлі да Варшавы. * [[26 ліпеня]]: Адбылася [[бітва пад Маркушавам]], апошняя бітва [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. * [[10 жніўня]]: Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ўзяты штурмам палац Цюільры, арыштаваны [[Людовік XVI]]. * [[21 верасня]]: У [[Францыя|Францыі]] адкрыты [[Нацыянальны Канвент]] і прыняты дэкрэт пра скасаванне каралеўскай улады. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі астраном. * [[16 чэрвеня]]: [[Джон Лінел]], англійскі мастак * [[4 жніўня]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт. * [[26 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. * [[27 верасня]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[Франц II Габсбург]] — апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[5 снежня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. == Памерлі == * [[1 сакавіка]]: [[Леапольд II Габсбург]], кароль Германіі (рымскі кароль) з 1790 г. (нар. [[5.5]].[[1747]]) * [[12 мая]]: [[Шарль-Сімон Фавар]], французскі лібрэтыст * [[18 ліпеня]]: [[Джон Пол Джонс (адмірал)|Джон Пол Джонс, адмірал]] (нар. [[6.7]].[[1747]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1792| ]] 8fop0nlih015w2lza00x4a44gsg9m50 0 374 5130073 4924003 2026-04-20T17:00:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130073 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''17 мая''' ('''17 траўня''') — сто трыццаць сёмы (сто трыццаць восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Dramaten_2008a.jpg|thumb|150px|right|Каралеўскі драматычны тэатр у Стакгольме.]] [[Файл:Facciata_Verde.JPG|thumb|right|150px|Нью-Ёркская фондавая біржа.]] * [[884]]: [[Адрыян III (Папа Рымскі)|Адрыян III]] стаў [[Папа рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1846]]: Бельгійскі музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1865]]: У [[Парыж]]ы 20 дзяржавамі прыняты Першая міжнародная тэлеграфная канвенцыя і Рэгламент тэлеграфнай сувязі. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Нарвегія|нарвежскага]] падарожніка-даследчыка [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1992]]: Адбыўся першы канцэрт групы «[[Новы Іерусалім (гурт)|Новы Іерусалім]]». * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]], уз’яднанне [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. == Нарадзіліся == * [[1681]]: [[Ян Мікалай Аляксандр Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]] (пам. 20.1.1729) * [[1749]]: [[Эдуард Джэнер]], англійскі лекар, які стварыў [[Вакцына|вакцыну]] супраць [[Воспа|воспы]] (пам. 26.1.1823) * [[1820]]: [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]], расійскі гісторык (пам. 16.10.1879) * [[1866]]: [[Эрык Саці]], французскі [[кампазітар]] * [[1904]]: [[Жан Габэн]], французскі акцёр [[тэатр]]а і [[кіно]] * [[1952]]: [[Анатоль Красоўскі]], беларускі педагог, выдавец, прадпрымальнік * [[1952]]: [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], беларускі калекцыянер, бібліяфіл, мецэнат, прадпрымальнік * [[1973]]: [[Мэцью Мак-Гроры]], амерыканскі акцёр * [[1987]]: [[Эдгар Станіслававіч Аляхновіч|Эдгар Аляхновіч]], беларускі футбаліст * [[2002]]: [[Леон Маршан]], французскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Sandro Botticelli 083.jpg|thumb|120px|Сандра Бацічэлі]] * [[1050]]: [[Гвіда д'Арэца]], італьянскі музычны тэарэтык (нар. 990) * [[1510]]: [[Сандра Бацічэлі]], італьянскі [[мастак]] (нар. 1445) * [[1727]]: [[Кацярына I]], імператрыца расійская (нар. 15.4.1684) * [[1760]]: [[Геранім Фларыян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч ВКЛ, мецэнат (нар. 4.5.1715) * [[1765]]: [[Алексі Клод Клеро]], французскі [[матэматык]] і [[астраном]] * [[1797]]: [[Мішэль-Жан Седэн]], французскі драматург * [[1838]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор]], французскі палітык і дыпламат * [[1931]]: [[Мелхіседэк (Паеўскі)]], мітрапаліт мінскі і беларускі (нар. 1878) * [[1934]]: [[Міхаіл Кахановіч]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, педагог, рэдактар, публіцыст (нар. 27.9.1882) * [[1934]]: [[Алесь Салагуб]], беларускі [[паэт]] (нар. 18.10.1906) * [[1935]]: [[Поль Дзюка]], французскі кампазітар * [[2001]]: [[Валянціна Тэрн]], эстонская спявачка і актрыса * [[2017]]: [[Ёханес Груцке]], нямецкі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Канады}} [[Канада]], Дзень грамадзянства. * {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]], Дзень Канстытуцыі (Дзень незалежнасці). * {{Сцяг Нігерыі}} [[Нігерыя]], Дзень Канстытуцыі. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|517]] </noinclude> [[Катэгорыя:17 мая| ]] n48ijpn6mdabwj9ly2vje6ygmtjpv1e 5130207 5130073 2026-04-20T20:34:00Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130207 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''17 мая''' ('''17 траўня''') — сто трыццаць сёмы (сто трыццаць восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Dramaten_2008a.jpg|thumb|150px|right|Каралеўскі драматычны тэатр у Стакгольме.]] [[Файл:Facciata_Verde.JPG|thumb|right|150px|Нью-Ёркская фондавая біржа.]] * [[884]]: [[Адрыян III (Папа Рымскі)|Адрыян III]] стаў [[Папа рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1642]]: Французскія каланісты заснавалі місіянерскі пост і гандлёвы пункт Віль-Мары, будучы [[Манрэаль]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1846]]: Бельгійскі музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1865]]: У [[Парыж]]ы 20 дзяржавамі прыняты Першая міжнародная тэлеграфная канвенцыя і Рэгламент тэлеграфнай сувязі. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Нарвегія|нарвежскага]] падарожніка-даследчыка [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1992]]: Адбыўся першы канцэрт групы «[[Новы Іерусалім (гурт)|Новы Іерусалім]]». * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]], уз’яднанне [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. == Нарадзіліся == * [[1681]]: [[Ян Мікалай Аляксандр Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]] (пам. 20.1.1729) * [[1749]]: [[Эдуард Джэнер]], англійскі лекар, які стварыў [[Вакцына|вакцыну]] супраць [[Воспа|воспы]] (пам. 26.1.1823) * [[1820]]: [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]], расійскі гісторык (пам. 16.10.1879) * [[1866]]: [[Эрык Саці]], французскі [[кампазітар]] * [[1904]]: [[Жан Габэн]], французскі акцёр [[тэатр]]а і [[кіно]] * [[1952]]: [[Анатоль Красоўскі]], беларускі педагог, выдавец, прадпрымальнік * [[1952]]: [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], беларускі калекцыянер, бібліяфіл, мецэнат, прадпрымальнік * [[1973]]: [[Мэцью Мак-Гроры]], амерыканскі акцёр * [[1987]]: [[Эдгар Станіслававіч Аляхновіч|Эдгар Аляхновіч]], беларускі футбаліст * [[2002]]: [[Леон Маршан]], французскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Sandro Botticelli 083.jpg|thumb|120px|Сандра Бацічэлі]] * [[1050]]: [[Гвіда д'Арэца]], італьянскі музычны тэарэтык (нар. 990) * [[1510]]: [[Сандра Бацічэлі]], італьянскі [[мастак]] (нар. 1445) * [[1727]]: [[Кацярына I]], імператрыца расійская (нар. 15.4.1684) * [[1760]]: [[Геранім Фларыян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч ВКЛ, мецэнат (нар. 4.5.1715) * [[1765]]: [[Алексі Клод Клеро]], французскі [[матэматык]] і [[астраном]] * [[1797]]: [[Мішэль-Жан Седэн]], французскі драматург * [[1838]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор]], французскі палітык і дыпламат * [[1931]]: [[Мелхіседэк (Паеўскі)]], мітрапаліт мінскі і беларускі (нар. 1878) * [[1934]]: [[Міхаіл Кахановіч]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, педагог, рэдактар, публіцыст (нар. 27.9.1882) * [[1934]]: [[Алесь Салагуб]], беларускі [[паэт]] (нар. 18.10.1906) * [[1935]]: [[Поль Дзюка]], французскі кампазітар * [[2001]]: [[Валянціна Тэрн]], эстонская спявачка і актрыса * [[2017]]: [[Ёханес Груцке]], нямецкі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Канады}} [[Канада]], Дзень грамадзянства. * {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]], Дзень Канстытуцыі (Дзень незалежнасці). * {{Сцяг Нігерыі}} [[Нігерыя]], Дзень Канстытуцыі. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|517]] </noinclude> [[Катэгорыя:17 мая| ]] bfyu1b1m1b42q269cfdsf7orgc948sp 0 388 5130158 4771135 2026-04-20T19:10:15Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130158 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[29 жніўня]]: Заключаны [[Нанкінскі дагавор]] паміж Кітаем і [[Вялікабрытанія]]й па выніках [[Першая опіумная вайна|Першай опіумнай вайны]]. * [[6 лістапада]]: У [[Горы-Горацкая земляробчая школа|Горы-Горацкай земляробчай школе]] заснавалі [[Батанічны сад Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі|батанічны сад]]. * [[18 снежня]]: Са складу [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам, з іх створана [[Ковенская губерня]]. * Заснаванне ў [[Лагойск]]у першага на Беларусі гістарычнага музея. == Нараджэнні == * [[11 студзеня]]: [[Уільям Джэймс]], амерыканскі філосаф і псіхолаг * [[26 лютага]]: [[Каміль Нікаля Фламарыён]], французскі астраном * [[9 снежня]]: [[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|П. А. Крапоткін]], рускі географ, гісторык, тэарэтык [[анархізм]]у * [[18 сакавіка]]: [[Стэфан Малармэ]], французскі паэт * [[12 лістапада]]: [[Джон Уільям Стрэт]], брытанскі фізік == Смерці == * [[15 сакавіка]]: [[Луіджы Керубіні]], італьянскі кампазітар * [[8 мая]]: [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль]], французскі падарожнік, акіянограф * [[25 чэрвеня]]: [[Жан Шарль Леанар Сімонд дэ Сісмандзі]], швейцарскі эканаміст * [[28 ліпеня]]: [[Клеменс Брэнтана]], нямецкі паэт * [[10 верасня]]: [[Вільям Гобсан]], першы [[Генерал-губернатар Новай Зеландыі|губернатар]] [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], сааўтар [[Пагадненне Вайтангі|Пагаднення Вайтангі]]. {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1842| ]] 9o2tvixsgy8y2h5zviwmz3f4azizkji 0 405 5130096 5038132 2026-04-20T17:37:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130096 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}} </noinclude> '''18 мая''' ('''18 траўня''') — сто трыццаць восьмы (сто трыццаць дзявяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1012]]: [[Бенедыкт VIII (Папа Рымскі)|Бенедыкт VIII]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1565]]: Турэцкія войскі пачалі [[Аблога Мальты (1565)|аблогу Мальты]]. * [[1597]]: У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] адбыўся шлюб паміж [[Станіслаў Гаштольд|Станіславам Гаштольдам]] і [[Барбара Радзівіл|Барбарай Радзівіл]]. * [[1792]]: Армія [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшла мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[1906]]: У [[Пецярбург]]у заснавана беларуская выдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», якая выдала 38 кніг агульным накладам больш за 100 тыс. асобнікаў (праіснавала да [[1914]]). * [[1912]]: У [[Мінск]]у створана Таварыства краязнаўства, этнаграфіі і археалогіі. * [[1920]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[1944]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[СССР]]. * [[1994]]: Архібіскуп [[Агастына Маркета]] прызначаны нунцыем Апостальскай Сталіцы на [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1994]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эфіопія]]й. == Нарадзіліся == * [[1048]]: [[Амар Хаям]], персідскі і таджыкскі паэт і вучоны (пам. 4.12.1131) * [[1610]]: [[Стэфана дэла Бела]], французскі малявальшчык * [[1868]]: [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II, імператар расійскі]] (пам. 17.7.1918) * [[1872]]: [[Бертран Артур Уільям Расэл]], англійскі матэматык, філосаф і грамадскі дзеяч (пам. 2.2.1970) * [[1888]]: [[Ганна Адамаўна Барысевіч|Ганна Барысевіч]], беларуская доўгажыхарка * [[1895]]: [[Аўгуста Сесар Сандзіна]], нікарагуанскі палітычны дзеяч * [[1897]]: [[Феліксас Вайшнарас]], літоўскі паэт, перакладчык, журналіст (пам. 21.8.1972) * 1897: [[Фрэнк Капра]], амерыканскі кінарэжысёр (пам. 3.9.1991) * [[1901]]: [[Анры Сагэ]], французскі кампазітар і дырыжор * [[1905]]: [[Казімеж Фелікс Куманецкі]], польскі філолаг, гісторык антычнасці (пам. 8.6.1977) * [[1912]]: [[Рычард Брукс]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1913]]: [[Шарль Трэнэ]], французскі шансанье * [[1914]]: [[П’ер Бальмен]], французскі мадэльер * [[1918]]: [[Масіма Джыроці]], італьянскі акцёр * [[1919]]: [[Марго Фонтэйн]], англійская артыстка балета * [[1920]]: [[Ян Павел II|Караль Вайтыла]], з 1978 [[Папа Рымскі]] Ян Павел II (пам. 2.4.2005) * [[1937]]: [[Мікалай Уладзіміравіч Паўлюкевіч|Мікалай Паўлюкевіч]], беларускі вучоны ў галіне цеплафізікі * [[1938]]: [[Міхаіл Казінец]], беларускі дырыжор, педагог * [[1939]]: [[Петэр Грунберг]], нямецкі фізік * [[1940]]: [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, літаратуразнавец і перакладчык з [[Беласточчына|Беласточчыны]] * [[1944]]: [[Джэймс Артур]], канадскі матэматык * [[1970]]: [[Ціна Фей]], амерыканская актрыса * [[1972]]: [[Аляксандр Кулінковіч]], беларускі рок-музыка, лідар гурта [[Neuro Dubel]] * [[1973]]: [[Сяргей Далідовіч]], беларускі лыжнік * [[1986]]: [[Максім Аляксандравіч Бардачоў|Максім Бардачоў]], беларускі футбаліст * [[2002]]: [[Аліна Ільназаўна Загітава]], расійская фігурыстка == Памерлі == * [[526]]: [[Ян I (Папа Рымскі)|Ян I, Папа Рымскі]] (нар. ~470) * [[1160]]: [[Эрык IX Святы]], кароль шведскі (нар. ~1120) * [[1551]]: [[Даменіка Бекафумі]], італьянскі мастак * [[1800]]: [[Аляксандр Сувораў]], рускі палкаводзец (нар. 13(24).11.[[1730]]) * [[1909]]: [[Ісак Альбеніс]], іспанскі кампазітар (нар. 29.5.[[1860]]) * [[1910]]: [[Эліза Ажэшка]], польская пісьменніца (нар. [[6.6]].[[1841]]) * [[1911]]: [[Густаў Малер]], аўстрыйскі кампазітар (нар. 7.7.[[1860]]) * [[1981]]: [[Уільям Сараян]], амерыканскі пісьменнік і драматург * [[1983]]: [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык (нар. [[5.5]].[[1917]]) * [[1990]]: [[Джыл Айрленд]], англійская і амерыканская актрыса * [[2016]]: [[Алег Аблажэй]], беларускі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Гаіці}} [[Гаіці]]: Дзень сцяга {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|518]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 мая| ]] jb4ts8emgxsuc8qfgumyx3xfbetumau 5130110 5130096 2026-04-20T18:00:49Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130110 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}} </noinclude> '''18 мая''' ('''18 траўня''') — сто трыццаць восьмы (сто трыццаць дзявяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1012]]: [[Бенедыкт VIII (Папа Рымскі)|Бенедыкт VIII]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1565]]: Турэцкія войскі пачалі [[Аблога Мальты (1565)|аблогу Мальты]]. * [[1597]]: У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] адбыўся шлюб паміж [[Станіслаў Гаштольд|Станіславам Гаштольдам]] і [[Барбара Радзівіл|Барбарай Радзівіл]]. * [[1792]]: Армія [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшла мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[1906]]: У [[Пецярбург]]у заснавана беларуская выдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», якая выдала 38 кніг агульным накладам больш за 100 тыс. асобнікаў (праіснавала да [[1914]]). * [[1912]]: У [[Мінск]]у створана Таварыства краязнаўства, этнаграфіі і археалогіі. * [[1920]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[1944]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[СССР]]. * [[1994]]: Архібіскуп [[Агастына Маркета]] прызначаны нунцыем [[Ватыкан|Апостальскай Сталіцы]] на [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1994]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эфіопія]]й. == Нарадзіліся == * [[1048]]: [[Амар Хаям]], персідскі і таджыкскі паэт і вучоны (пам. 4.12.1131) * [[1610]]: [[Стэфана дэла Бела]], французскі малявальшчык * [[1868]]: [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II, імператар расійскі]] (пам. 17.7.1918) * [[1872]]: [[Бертран Артур Уільям Расэл]], англійскі матэматык, філосаф і грамадскі дзеяч (пам. 2.2.1970) * [[1888]]: [[Ганна Адамаўна Барысевіч|Ганна Барысевіч]], беларуская доўгажыхарка * [[1895]]: [[Аўгуста Сесар Сандзіна]], нікарагуанскі палітычны дзеяч * [[1897]]: [[Феліксас Вайшнарас]], літоўскі паэт, перакладчык, журналіст (пам. 21.8.1972) * 1897: [[Фрэнк Капра]], амерыканскі кінарэжысёр (пам. 3.9.1991) * [[1901]]: [[Анры Сагэ]], французскі кампазітар і дырыжор * [[1905]]: [[Казімеж Фелікс Куманецкі]], польскі філолаг, гісторык антычнасці (пам. 8.6.1977) * [[1912]]: [[Рычард Брукс]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1913]]: [[Шарль Трэнэ]], французскі шансанье * [[1914]]: [[П’ер Бальмен]], французскі мадэльер * [[1918]]: [[Масіма Джыроці]], італьянскі акцёр * [[1919]]: [[Марго Фонтэйн]], англійская артыстка балета * [[1920]]: [[Ян Павел II|Караль Вайтыла]], з 1978 [[Папа Рымскі]] Ян Павел II (пам. 2.4.2005) * [[1937]]: [[Мікалай Уладзіміравіч Паўлюкевіч|Мікалай Паўлюкевіч]], беларускі вучоны ў галіне цеплафізікі * [[1938]]: [[Міхаіл Казінец]], беларускі дырыжор, педагог * [[1939]]: [[Петэр Грунберг]], нямецкі фізік * [[1940]]: [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, літаратуразнавец і перакладчык з [[Беласточчына|Беласточчыны]] * [[1944]]: [[Джэймс Артур]], канадскі матэматык * [[1970]]: [[Ціна Фей]], амерыканская актрыса * [[1972]]: [[Аляксандр Кулінковіч]], беларускі рок-музыка, лідар гурта [[Neuro Dubel]] * [[1973]]: [[Сяргей Далідовіч]], беларускі лыжнік * [[1986]]: [[Максім Аляксандравіч Бардачоў|Максім Бардачоў]], беларускі футбаліст * [[2002]]: [[Аліна Ільназаўна Загітава]], расійская фігурыстка == Памерлі == * [[526]]: [[Ян I (Папа Рымскі)|Ян I, Папа Рымскі]] (нар. ~470) * [[1160]]: [[Эрык IX Святы]], кароль шведскі (нар. ~1120) * [[1551]]: [[Даменіка Бекафумі]], італьянскі мастак * [[1800]]: [[Аляксандр Сувораў]], рускі палкаводзец (нар. 13(24).11.[[1730]]) * [[1909]]: [[Ісак Альбеніс]], іспанскі кампазітар (нар. 29.5.[[1860]]) * [[1910]]: [[Эліза Ажэшка]], польская пісьменніца (нар. [[6.6]].[[1841]]) * [[1911]]: [[Густаў Малер]], аўстрыйскі кампазітар (нар. 7.7.[[1860]]) * [[1981]]: [[Уільям Сараян]], амерыканскі пісьменнік і драматург * [[1983]]: [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык (нар. [[5.5]].[[1917]]) * [[1990]]: [[Джыл Айрленд]], англійская і амерыканская актрыса * [[2016]]: [[Алег Аблажэй]], беларускі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Гаіці}} [[Гаіці]]: Дзень сцяга {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|518]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 мая| ]] qqiy6foajquyzwqotodia2thz9y7vk6 0 432 5130114 5122069 2026-04-20T18:08:33Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130114 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''19 мая''' ('''19 траўня''') — сто трыццаць дзевяты (сто саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[715]]: [[Грыгорый II (Папа Рымскі)|Грыгорый II]] становіцца 89-м [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1051]]: Кароль французскі [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых І]] ажаніўся трэцім шлюбам з [[Ганна Кіеўская|Ганнай Яраслаўнай]]. * [[1515]]: [[Георг Барадаты]] прадае Фрызію дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]] за 200 тыс. рэйнскіх [[гульдэн]]аў. * [[1536]]: З-за рознагалоссяў з літоўскімі магнатамі [[Ян з княжатаў літоўскіх|біскуп Ян]] адмовіўся ад віленскага біскупства. * [[1604]]: Заснаваны горад [[Манрэаль]]. * [[1622]]: У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] пачалося паўстанне [[янычары|янычараў]]. * [[1802]]: [[Ордэн Ганаровага легіёна]] заснаваны [[Напалеон Банапарт|Напалеонам Банапартам]]. * [[1929]]: У [[Вільня|Вільні]] адбыўся нелегальны з’езд [[Таварыства беларускай школы]]. * [[1991]]: Рэферэндум аб незалежнасці ў [[Харватыя|Харватыі]]. * [[2000]]: Асуджаны да пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду былы прэм’ер-міністр Беларусі [[Міхаіл Чыгір]]. * [[2021]]: Здарылася [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах (2021)|катастрофа самалёта Як-130]] у [[Баранавічы|Баранавічах]]. == Нарадзіліся == [[File:Autorretrato, por Jacob Jordaens.jpg|thumb|80px|left|Якаб Іорданс]] * [[1593]]: [[Якаб Іорданс]], фламандскі [[мастак]] (пам. 18.10.1678) * [[1611]]: [[Інакенцій XI|Інакенцій XI, Папа Рымскі]] (пам. 12.8.1689) * [[1762]]: [[Іаган Готліб Фіхтэ]], нямецкі [[філосаф]] (пам. 27.1.1814) * [[1881]]: [[Мустафа Кемаль Атацюрк]], турэцкі палітык, заснавальнік і першы прэзідэнт [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]] (пам. 10.11.1938) * [[1890]]: [[Хо Шы Мін]], кіраўнік [[В'етнам]]а (пам. 1969) * [[1919]]: [[Юхан Пеэгель]], эстонскі лінгвіст, пісьменнік * [[1928]]: [[Пол Пот]], [[Камбоджа|камбаджыйскі]] дыктатар (пам. 1998) * [[1941]]: [[Нора Эфран]], амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1944]]: [[Яан Тальтс]], эстонскі цяжкаатлет * [[1962]]: [[Рычард Лоўрэнс Тэйлар]], брытана-амерыканскі матэматык * [[1981]]: [[Ёнас Поэр Расмусен]], дацкі рэжысёр == Памерлі == [[File:Bolesław Prus (ca. 1905).jpg|thumb|80px|[[Баляслаў Прус]]]] * [[1303]]: [[Святы Іў]], святы, заступнік Брэтані * [[1389]]: [[Дзмітрый Данскі]], вялікі князь маскоўскі (нар. 12.10.1350) * [[1480]]: [[Ян Длугаш]], польскі гісторык (нар. 1.12.1415) * [[1825]]: [[Клод Анры дэ Руўруа Сен-Сімон]], французскі філосаф (нар. 17.10.1760) * [[1912]]: [[Баляслаў Прус]], польскі [[пісьменнік]] (нар. 20.8.1847) * [[1918]]: [[Фердынанд Ходлер]], швейцарскі мастак (нар. 14.4.1853) * [[1925]]: [[Вікінг Эгелінг]], шведскі мастак і рэжысёр * [[1928]]: [[Макс Шэлер]], нямецкі філосаф і сацыёлаг (нар.22.8.1874) * [[1943]]: [[Крысцьян Раўд]], эстонскі мастак * [[1962]]: [[Габрыэле Мюнтэр]], нямецкая мастачка * [[2014]]: [[Джэк Брэбем]], аўстралійскі аўтагоншчык * [[2018]]: [[Роберт Індыяна]], амерыканскі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]], Дзень навукі * {{Сцяг Фінляндыі}} [[Фінляндыя]], Дзень вайсковага сцяга {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|519]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 мая| ]] gleasogojc3tpfm1cqi6uxun66fug5v 5130209 5130114 2026-04-20T20:36:06Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130209 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''19 мая''' ('''19 траўня''') — сто трыццаць дзевяты (сто саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[715]]: [[Грыгорый II (Папа Рымскі)|Грыгорый II]] становіцца 89-м [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1051]]: Кароль французскі [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых І]] ажаніўся трэцім шлюбам з [[Ганна Кіеўская|Ганнай Яраслаўнай]]. * [[1515]]: [[Георг Барадаты]] прадае Фрызію дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]] за 200 тыс. рэйнскіх [[гульдэн]]аў. * [[1536]]: З-за рознагалоссяў з літоўскімі магнатамі [[Ян з княжатаў літоўскіх|біскуп Ян]] адмовіўся ад віленскага біскупства. * [[1622]]: У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] пачалося паўстанне [[янычары|янычараў]]. * [[1802]]: [[Ордэн Ганаровага легіёна]] заснаваны [[Напалеон Банапарт|Напалеонам Банапартам]]. * [[1929]]: У [[Вільня|Вільні]] адбыўся нелегальны з’езд [[Таварыства беларускай школы]]. * [[1991]]: Рэферэндум аб незалежнасці ў [[Харватыя|Харватыі]]. * [[2000]]: Асуджаны да пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду былы прэм’ер-міністр Беларусі [[Міхаіл Чыгір]]. * [[2021]]: Здарылася [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах (2021)|катастрофа самалёта Як-130]] у [[Баранавічы|Баранавічах]]. == Нарадзіліся == [[File:Autorretrato, por Jacob Jordaens.jpg|thumb|80px|left|Якаб Іорданс]] * [[1593]]: [[Якаб Іорданс]], фламандскі [[мастак]] (пам. 18.10.1678) * [[1611]]: [[Інакенцій XI|Інакенцій XI, Папа Рымскі]] (пам. 12.8.1689) * [[1762]]: [[Іаган Готліб Фіхтэ]], нямецкі [[філосаф]] (пам. 27.1.1814) * [[1881]]: [[Мустафа Кемаль Атацюрк]], турэцкі палітык, заснавальнік і першы прэзідэнт [[Турцыя|Турэцкай Рэспублікі]] (пам. 10.11.1938) * [[1890]]: [[Хо Шы Мін]], кіраўнік [[В'етнам]]а (пам. 1969) * [[1919]]: [[Юхан Пеэгель]], эстонскі лінгвіст, пісьменнік * [[1928]]: [[Пол Пот]], [[Камбоджа|камбаджыйскі]] дыктатар (пам. 1998) * [[1941]]: [[Нора Эфран]], амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1944]]: [[Яан Тальтс]], эстонскі цяжкаатлет * [[1962]]: [[Рычард Лоўрэнс Тэйлар]], брытана-амерыканскі матэматык * [[1981]]: [[Ёнас Поэр Расмусен]], дацкі рэжысёр == Памерлі == [[File:Bolesław Prus (ca. 1905).jpg|thumb|80px|[[Баляслаў Прус]]]] * [[1303]]: [[Святы Іў]], святы, заступнік Брэтані * [[1389]]: [[Дзмітрый Данскі]], вялікі князь маскоўскі (нар. 12.10.1350) * [[1480]]: [[Ян Длугаш]], польскі гісторык (нар. 1.12.1415) * [[1825]]: [[Клод Анры дэ Руўруа Сен-Сімон]], французскі філосаф (нар. 17.10.1760) * [[1912]]: [[Баляслаў Прус]], польскі [[пісьменнік]] (нар. 20.8.1847) * [[1918]]: [[Фердынанд Ходлер]], швейцарскі мастак (нар. 14.4.1853) * [[1925]]: [[Вікінг Эгелінг]], шведскі мастак і рэжысёр * [[1928]]: [[Макс Шэлер]], нямецкі філосаф і сацыёлаг (нар.22.8.1874) * [[1943]]: [[Крысцьян Раўд]], эстонскі мастак * [[1962]]: [[Габрыэле Мюнтэр]], нямецкая мастачка * [[2014]]: [[Джэк Брэбем]], аўстралійскі аўтагоншчык * [[2018]]: [[Роберт Індыяна]], амерыканскі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]], Дзень навукі * {{Сцяг Фінляндыі}} [[Фінляндыя]], Дзень вайсковага сцяга {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|519]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 мая| ]] s55kjj58helz9iojvyqd2jrz8kcozro 0 456 5130189 4969187 2026-04-20T20:05:44Z JerzyKundrat 174 /* Чэрвень */ 5130189 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === [[Файл:EU27-2007 European Union map enlargement.svg|thumb|Расшыэнне [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]].]] * [[1 студзеня]]: ** Да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] далучыліся [[Балгарыя]] і [[Румынія]]. ** [[Славенія]] змяніла сваю нацыянальную валюту на [[еўра]]. * [[12 студзеня]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Салігорская ГЭС]]. === Люты === * [[10 лютага]]: «Мюнхенская прамова» [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. * [[14 лютага]]: [[Гурбангулы Бердымухамедаў]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Туркменістан]]а. === Сакавік === [[Файл:International Polar Year (silver) rv.gif|thumb|Міжнародны палярны год, памятная манета Нацбанка Беларусі.]] * [[1 сакавіка]]: Стартаваў [[Міжнародны палярны год]]. * [[4 сакавіка]]: Ва [[Уагадугу]] ([[Буркіна-Фасо]]) падпісана [[Уагадугускае пагадненне (2007)|мірнае пагадненне]], якое завяршыла [[Першая Івуарыйская вайна|Першую Івуарыйскую вайну]]. * [[7 сакавіка]]: Закарпацкая абласная рада пастанавіла прызнаць [[руснакі|руснакоў]] карэннай нацыянальнасцю Закарпацця. * [[9 сакавіка]]: У [[Самалі]] [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)|збіты]] самалёт [[Іл-76]] беларускай авіякампаніі «Трансавіяэкспарт». * [[27 сакавіка]]: [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]] перанесена на адрас be-x-old.wikipedia.org, [[Беларуская Вікіпедыя]] ў афіцыйнай арфаграфіі заняла дамен be.wikipedia.org. * [[29 сакавіка]]: Выпуск версіі 2.2 праграмнага пакета [[OpenOffice.org]]. === Красавік === * [[3 красавіка]]: У [[Францыя|Францыі]] цягнік [[TGV]] устанавіў сусветы рэкорд хуткасці для [[цягнік]]оў, роўны 574,8 км/г. * [[10 красавіка]]: [[Латвія]] ўсталявала дыпламатычныя зносіны з [[Руанда]]й. * [[15 красавіка]]: Гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] асвяціў новазбудаваны [[касцёл Божай Міласэрнасці (Ліда)]]. * [[23 красавіка]]: Утвораны беларускамоўны канал спадарожнікавага тэлебачання «[[Белсат]]». === Май === * [[6 мая]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. * [[12 мая]]: [[Марыя Шэрыфавіч]] стала пераможцай песеннага конкурсу [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|«Еўрабачанне»]] з песняй «Малітва». * [[14 мая]]: [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] надаў гербу «[[Пагоня]]» статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці]]. * [[17 мая]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]], уз’яднанне [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. * [[21 мая]]: У [[Грынвіч (Лондан)|Грынвічы]] згарэў «[[Чайны кліпер Каці Сарк|Каці Сарк]]» (''Cutty Sark''), самы вядомы і апошні захаваны [[чайны кліпер]]. === Чэрвень === * [[16 чэрвеня]]: у [[Гісторыя Светлагорска|Светлагорску]] пачаліся [[1 (лік)|першыя]] [[археалогія Беларусі|археалагічныя]] раскопкі * [[27 чэрвеня]]: ** [[Гордан Браўн]] стаў прэм’ер-міністрам [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. ** Рада горада [[Гайнаўка]] (Польшча) прыняла закон аб выкарыстанні [[беларуская мова|беларускай мовы]] як дапаможнай у мясцовай адміністрацыі. * [[29 чэрвеня]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. === Ліпень === [[Файл:Basowiszcza-2007-NRM.JPG|thumb|Выступ гурта «[[N.R.M.]]» на «Басовішчы».]] * [[7 ліпеня]]: Названы [[Новыя сем цудаў свету]]. * [[11 ліпеня]]: [[Ватыкан]] выступіў з заявай, у якой Рымскі прастол названы адзіным нашчадкам першапачатковай царквы, заснаванай [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]]. * [[15 ліпеня]]: Адбылася ўрачыстая каранацыя [[абраз Маці Божай Гудагайскай|абраза Маці Божай Гудагайскай]] папскімі каронамі. * [[20 ліпеня]]: Адкрылася «[[Басовішча]]—2007». * [[24 ліпеня]]: Прэзідэнтам [[Албанія|Албаніі]] стаў [[Бамір Топі]]. * [[31 ліпеня]]: Пачалася міратворчая аперацыя [[ААН]] і [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага Саюза]] ў [[Дарфур]]ы. === Жнівень === * [[15 жніўня]]: [[Землетрасенне ў Перу (2007)|Землетрасенне ў Перу]]. === Верасень === * [[30 верасня]]: Парламенцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]]. === Кастрычнік === * [[18 кастрычніка]]: [[Беназір Бхута]] вярнулася ў [[Пакістан]] пасля васьмігадовай высылкі, у [[Карачы]] на шляху яе картэжа здзейснены тэракт. === Лістапад === * [[5 лістапада]]: Выйшла першая дыстрыбуцыя аперацыйнай сістэмы [[Android]]. * [[16 лістапада]]: [[Дональд Туск]] стаў прэм’ер-міністрам Польшчы. * [[20 лістапада]]: Прайшла прэзентацыя першага беларускамоўнага альбому гурту «[[J:морс]]» «Адлегласць». * [[23 лістапада]]: [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] нададзены герб і сцяг. === Снежань === * [[2 снежня]]: Выбары ў Дзяржаўную Думу Федэральнага Сходу [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. * [[13 снежня]]: [[Крысціна Фернандэс дэ Кіршнер]] заступіла на пасаду Прэзідэнта [[Аргенціна|Аргенціны]]. * [[13 снежня]]: ** Пачатак мараторыю на ўдзел Расіі ў Дагаворы аб звычайных узброеных сілах у Еўропе. ** На саміце [[Еўрасаюз]]а падпісаны [[Лісабонскі дагавор]]. * [[18 снежня]]: [[Юлія Цімашэнка]] заняла пасаду Прэм’ер-міністра [[Украіна|Украіны]]. * [[21 снежня]]: [[Венгрыя]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Мальта]], [[Польшча]], [[Славакія]], [[Славенія]], [[Чэхія]] і [[Эстонія]] далучыліся да краінаў-удзельніц [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. * [[23 снежня]]: Прынята рашэнне аб скасаванні [[манархія|манархіі]] ў [[Непал]]е. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 лютага]]: [[Генадзь Васілевіч Шкуратаў]], беларускі акцёр * [[26 сакавіка]]: [[Міхаіл Ульянаў]], рускі акцёр і мастацкі кіраўнік [[Тэатр імя Вахтангава|Тэатра імя Вахтангава]] * [[20 красавіка]]: [[Гай Пікарда]], брытанскі даследчык беларускай культуры (нар. 20.7.1931) * [[23 красавіка]]: [[Барыс Ельцын]], першы прэзідэнт Расіі * [[27 красавіка]]: [[Мсціслаў Леапольдавіч Растраповіч|Мсціслаў Растраповіч]], выдатны віяланчэліст, дырыжор, праваабаронца (нар. 27.3.1927) * [[28 красавіка]]: [[Карл Фрыдрых фон Вайцзекер]], нямецкі фізік і філосаф (нар. 28.6.1912) * [[30 красавіка]]: [[Грэгары Лемаршаль]], французскі спявак * [[16 мая]]: [[Аляксандр Сільвановіч]], дзеяч беларускай эміграцыі * [[25 мая]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], вядомы карыстальнік беларускага Сеціва * [[14 чэрвеня]]: [[Курт Вальдхайм]], аўстрыйскі дыпламат і палітык, 4-ы Генеральны сакратар ААН (нар. 21.12.1918) * [[6 верасня]]: [[Лучана Павароці]], італьянскі спявак (нар. 1935) * [[22 верасня]]: [[Марсель Марсо]], французскі акцёр-мім * [[16 кастрычніка]]: [[Дэбора Кер]], брытанская актрыса * [[25 кастрычніка]]: [[Алан Джэймс Бол]], англійскі футбаліст (нар. 12.5.1945) * [[19 лістапада]]: [[Язэп Сажыч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, у 1982—1997 старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (нар. 5.9.1917) * [[22 лістапада]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[27 снежня]]: у выніку тэракта загінула [[Беназір Бхута]], былы прэм’ер-міністр [[Пакістан]]а {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2007| ]] 5o1ajtdkfzn3s23apmdisw0t4xh1s4t 5130190 5130189 2026-04-20T20:06:02Z JerzyKundrat 174 /* Чэрвень */ 5130190 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === [[Файл:EU27-2007 European Union map enlargement.svg|thumb|Расшыэнне [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]].]] * [[1 студзеня]]: ** Да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] далучыліся [[Балгарыя]] і [[Румынія]]. ** [[Славенія]] змяніла сваю нацыянальную валюту на [[еўра]]. * [[12 студзеня]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Салігорская ГЭС]]. === Люты === * [[10 лютага]]: «Мюнхенская прамова» [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. * [[14 лютага]]: [[Гурбангулы Бердымухамедаў]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Туркменістан]]а. === Сакавік === [[Файл:International Polar Year (silver) rv.gif|thumb|Міжнародны палярны год, памятная манета Нацбанка Беларусі.]] * [[1 сакавіка]]: Стартаваў [[Міжнародны палярны год]]. * [[4 сакавіка]]: Ва [[Уагадугу]] ([[Буркіна-Фасо]]) падпісана [[Уагадугускае пагадненне (2007)|мірнае пагадненне]], якое завяршыла [[Першая Івуарыйская вайна|Першую Івуарыйскую вайну]]. * [[7 сакавіка]]: Закарпацкая абласная рада пастанавіла прызнаць [[руснакі|руснакоў]] карэннай нацыянальнасцю Закарпацця. * [[9 сакавіка]]: У [[Самалі]] [[Катастрофа Іл-76 у Магадыша (23 сакавіка 2007)|збіты]] самалёт [[Іл-76]] беларускай авіякампаніі «Трансавіяэкспарт». * [[27 сакавіка]]: [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]] перанесена на адрас be-x-old.wikipedia.org, [[Беларуская Вікіпедыя]] ў афіцыйнай арфаграфіі заняла дамен be.wikipedia.org. * [[29 сакавіка]]: Выпуск версіі 2.2 праграмнага пакета [[OpenOffice.org]]. === Красавік === * [[3 красавіка]]: У [[Францыя|Францыі]] цягнік [[TGV]] устанавіў сусветы рэкорд хуткасці для [[цягнік]]оў, роўны 574,8 км/г. * [[10 красавіка]]: [[Латвія]] ўсталявала дыпламатычныя зносіны з [[Руанда]]й. * [[15 красавіка]]: Гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] асвяціў новазбудаваны [[касцёл Божай Міласэрнасці (Ліда)]]. * [[23 красавіка]]: Утвораны беларускамоўны канал спадарожнікавага тэлебачання «[[Белсат]]». === Май === * [[6 мая]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. * [[12 мая]]: [[Марыя Шэрыфавіч]] стала пераможцай песеннага конкурсу [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|«Еўрабачанне»]] з песняй «Малітва». * [[14 мая]]: [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] надаў гербу «[[Пагоня]]» статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці]]. * [[17 мая]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]], уз’яднанне [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. * [[21 мая]]: У [[Грынвіч (Лондан)|Грынвічы]] згарэў «[[Чайны кліпер Каці Сарк|Каці Сарк]]» (''Cutty Sark''), самы вядомы і апошні захаваны [[чайны кліпер]]. === Чэрвень === * [[16 чэрвеня]]: у [[Гісторыя Светлагорска|Светлагорску]] пачаліся [[1 (лік)|першыя]] [[археалогія Беларусі|археалагічныя]] раскопкі * [[27 чэрвеня]]: ** [[Гордан Браўн]] стаў Прэм’ер-міністрам [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. ** Рада горада [[Гайнаўка]] (Польшча) прыняла закон аб выкарыстанні [[беларуская мова|беларускай мовы]] як дапаможнай у мясцовай адміністрацыі. * [[29 чэрвеня]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. === Ліпень === [[Файл:Basowiszcza-2007-NRM.JPG|thumb|Выступ гурта «[[N.R.M.]]» на «Басовішчы».]] * [[7 ліпеня]]: Названы [[Новыя сем цудаў свету]]. * [[11 ліпеня]]: [[Ватыкан]] выступіў з заявай, у якой Рымскі прастол названы адзіным нашчадкам першапачатковай царквы, заснаванай [[Ісус Хрыстос|Ісусам Хрыстом]]. * [[15 ліпеня]]: Адбылася ўрачыстая каранацыя [[абраз Маці Божай Гудагайскай|абраза Маці Божай Гудагайскай]] папскімі каронамі. * [[20 ліпеня]]: Адкрылася «[[Басовішча]]—2007». * [[24 ліпеня]]: Прэзідэнтам [[Албанія|Албаніі]] стаў [[Бамір Топі]]. * [[31 ліпеня]]: Пачалася міратворчая аперацыя [[ААН]] і [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага Саюза]] ў [[Дарфур]]ы. === Жнівень === * [[15 жніўня]]: [[Землетрасенне ў Перу (2007)|Землетрасенне ў Перу]]. === Верасень === * [[30 верасня]]: Парламенцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]]. === Кастрычнік === * [[18 кастрычніка]]: [[Беназір Бхута]] вярнулася ў [[Пакістан]] пасля васьмігадовай высылкі, у [[Карачы]] на шляху яе картэжа здзейснены тэракт. === Лістапад === * [[5 лістапада]]: Выйшла першая дыстрыбуцыя аперацыйнай сістэмы [[Android]]. * [[16 лістапада]]: [[Дональд Туск]] стаў прэм’ер-міністрам Польшчы. * [[20 лістапада]]: Прайшла прэзентацыя першага беларускамоўнага альбому гурту «[[J:морс]]» «Адлегласць». * [[23 лістапада]]: [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] нададзены герб і сцяг. === Снежань === * [[2 снежня]]: Выбары ў Дзяржаўную Думу Федэральнага Сходу [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. * [[13 снежня]]: [[Крысціна Фернандэс дэ Кіршнер]] заступіла на пасаду Прэзідэнта [[Аргенціна|Аргенціны]]. * [[13 снежня]]: ** Пачатак мараторыю на ўдзел Расіі ў Дагаворы аб звычайных узброеных сілах у Еўропе. ** На саміце [[Еўрасаюз]]а падпісаны [[Лісабонскі дагавор]]. * [[18 снежня]]: [[Юлія Цімашэнка]] заняла пасаду Прэм’ер-міністра [[Украіна|Украіны]]. * [[21 снежня]]: [[Венгрыя]], [[Латвія]], [[Літва]], [[Мальта]], [[Польшча]], [[Славакія]], [[Славенія]], [[Чэхія]] і [[Эстонія]] далучыліся да краінаў-удзельніц [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]]. * [[23 снежня]]: Прынята рашэнне аб скасаванні [[манархія|манархіі]] ў [[Непал]]е. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 лютага]]: [[Генадзь Васілевіч Шкуратаў]], беларускі акцёр * [[26 сакавіка]]: [[Міхаіл Ульянаў]], рускі акцёр і мастацкі кіраўнік [[Тэатр імя Вахтангава|Тэатра імя Вахтангава]] * [[20 красавіка]]: [[Гай Пікарда]], брытанскі даследчык беларускай культуры (нар. 20.7.1931) * [[23 красавіка]]: [[Барыс Ельцын]], першы прэзідэнт Расіі * [[27 красавіка]]: [[Мсціслаў Леапольдавіч Растраповіч|Мсціслаў Растраповіч]], выдатны віяланчэліст, дырыжор, праваабаронца (нар. 27.3.1927) * [[28 красавіка]]: [[Карл Фрыдрых фон Вайцзекер]], нямецкі фізік і філосаф (нар. 28.6.1912) * [[30 красавіка]]: [[Грэгары Лемаршаль]], французскі спявак * [[16 мая]]: [[Аляксандр Сільвановіч]], дзеяч беларускай эміграцыі * [[25 мая]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], вядомы карыстальнік беларускага Сеціва * [[14 чэрвеня]]: [[Курт Вальдхайм]], аўстрыйскі дыпламат і палітык, 4-ы Генеральны сакратар ААН (нар. 21.12.1918) * [[6 верасня]]: [[Лучана Павароці]], італьянскі спявак (нар. 1935) * [[22 верасня]]: [[Марсель Марсо]], французскі акцёр-мім * [[16 кастрычніка]]: [[Дэбора Кер]], брытанская актрыса * [[25 кастрычніка]]: [[Алан Джэймс Бол]], англійскі футбаліст (нар. 12.5.1945) * [[19 лістапада]]: [[Язэп Сажыч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, у 1982—1997 старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (нар. 5.9.1917) * [[22 лістапада]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[27 снежня]]: у выніку тэракта загінула [[Беназір Бхута]], былы прэм’ер-міністр [[Пакістан]]а {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2007| ]] d49dflg6ltkyhhlbpijc8h7ox765xbw 0 469 5129893 4939060 2026-04-20T12:58:44Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129893 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''20 красавіка''' — сто дзесяты (сто адзінаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Vaclaw Lastowski.jpg|thumb|120px|[[Вацлаў Ластоўскі]].]] * [[1534]]: Француз [[Жак Карцье]] выправіўся ў сваё першае падарожне з мэтай адшукаць заходні шлях у Кітай. * [[1653]]: [[Олівер Кромвель]] разагнаў Доўгі парламент у Англіі. * [[1792]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[1841]]: У часопісе ''Graham's Magazine'' апублікавана першае ў гісторыі дэтэктыўнае апавяданне — «Забойства на вуліцы Морг» [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * [[1906]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]] (цяпер у межах [[Мінск]]а). * [[1918]]: «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]» дамаглося згоды германскага камандавання на стварэнне груп беларускіх саветнікаў пры акупацыйнай адміністрацыі (губернскіх і павятовых камендантах) * [[1922]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. Апошнія з іх адбыліся ў [[1934]] годзе ў [[Лондан]]е. * [[1923]]: [[В. Ластоўскі]] і [[К. Дуж-Душэўскі]] выйшлі з [[Дзяржаўная калегія БНР|Дзяржаўнай калегіі БНР]]. * [[1945]]: Скончыла работу Надзвычайная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў на тэрыторыі [[Клецкі раён|Клецкага раёна]]. Вынікі работы камісіі былі апублікаваны асобным актам. * [[1950]]: Адкрыўся [[Ісландскі нацыянальны тэатр]]. * [[1968]]: «[[Deep Purple]]» упершыню выступілі з [[канцэрт]]ам. * [[2012]]: [[Авіякатастрофа ў Ісламабадзе 20 красавіка 2012 года|Авіякатастрофа]] ў [[Ісламабад]]зе з пасажырскім самалётам [[Boeing 737]]. * [[2021]]: У [[Чад]]зе падчас [[Наступленне на поўначы Чада|баявых дзеянняў]] загінуў прэзідэнт краіны [[Ідрыс Дэбі]]. == Нарадзіліся == [[File:Kryštap Stanisłaŭ Zaviša. Крыштап Станіслаў Завіша (1862).jpg|thumb|120px|[[Крыштоф Станіслаў Завіша]].]] * [[570]]: [[Мухамад]], прарок (пам. 8.6.632) * [[1492]]: [[Іаган Агрыкала]], багаслоў * [[1586]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая, патронка [[Перу]] і [[Ліма|Лімы]] (пам. 24.8.1617) * [[1660]]: [[Крыштоф Станіслаў Завіша]], дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пісьменнік-мемуарыст (пам. 15.8.1721) * [[1745]]: [[Філіп Пінель]], французскі ўрач * [[1840]]: [[Адзілон Рэдон]], французскі мастак * [[1889]]: [[Адольф Гітлер]], кіраўнік Германіі, ідэолаг [[нацызм]]у (пам. 1945) * [[1918]]: [[Кай Манэ Бёр’е Сігбан]], шведскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1981) * [[1955]]: [[Жыль Брасар]], канадскі фізік * [[1957]]: [[Людка Сільнова]], беларуская [[паэт]]эса * [[1974]]: [[Урмас Паэт]], эстонскі дзяржаўны дзеяч * [[1983]]: [[Міранда Кэр]], [[Аўстралія|аўстралійская]] супермадэль * [[1993]]: [[Філіп Інгебрыгтсен]], нарвежскі лёгкаатлет * [[1994]]: [[Павел Аляксандравіч Куліжнікаў]], расійскі канькабежац == Памерлі == [[File:Charles Friedel.jpg|thumb|120px|[[Шарль Фрыдэль]].]] * [[1314]]: [[Клімент V|Клімент V, Папа Рымскі]] (нар. у 1264) * [[1693]]: [[Клаўдзіа Каэльё]], іспанскі мастак * [[1743]]: [[Аляксандр-Франсуа Дэпорт]], французскі мастак * [[1786]]: [[Джон Гудрайк]], англійскі [[астраном]] (нар. 17.9.1764) * [[1899]]: [[Шарль Фрыдэль]], французскі хімік-арганік (нар. 12.3.1832) * [[1910]]: [[Сяргей Палуян]], беларускі публіцыст, празаік, літаратуразнавец (нар. 19.10.1890) * [[1918]]: [[Карл Фердынанд Браўн]], нямецкі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] 1909 года (нар. 6.6.1850) * [[1947]]: [[Крысціян X|Крысціян X, кароль Даніі]] (нар. 26.9.1870) * [[1971]]: [[Альберта Маньелі]], італьянскі мастак * [[1994]]: [[Жан Кармэ]], французскі акцёр == Святкуюць == * [[File:Flag of UNESCO.svg|25px]]: Дзень кітайскай мовы * {{VEN}}: Дзень дэкларацыі аб незалежнасці. * {{USA}}: Дзень перавернутага ананасавага пірага * {{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}}, Дзень рэспублікі. * {{Сцягафікацыя|Уругвай}}, Дзень экспедыцыі 33-х. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|420]]</noinclude> [[Катэгорыя:20 красавіка| ]] 1eix4e09iq5kk4209sipnbsk0pj3wcz 5129897 5129893 2026-04-20T13:02:24Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129897 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''20 красавіка''' — сто дзесяты (сто адзінаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Vaclaw Lastowski.jpg|thumb|120px|[[Вацлаў Ластоўскі]].]] * [[1534]]: Француз [[Жак Карцье]] выправіўся ў сваё першае падарожжа з мэтай адшукаць заходні шлях у Кітай. * [[1653]]: [[Олівер Кромвель]] разагнаў Доўгі парламент у Англіі. * [[1792]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[1841]]: У часопісе ''Graham's Magazine'' апублікавана першае ў гісторыі дэтэктыўнае апавяданне — «Забойства на вуліцы Морг» [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * [[1906]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]] (цяпер у межах [[Мінск]]а). * [[1918]]: «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]» дамаглося згоды германскага камандавання на стварэнне груп беларускіх саветнікаў пры акупацыйнай адміністрацыі (губернскіх і павятовых камендантах) * [[1922]]: У [[Парыж]]ы на стадыёне «Першынг» адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. Апошнія з іх адбыліся ў [[1934]] годзе ў [[Лондан]]е. * [[1923]]: [[В. Ластоўскі]] і [[К. Дуж-Душэўскі]] выйшлі з [[Дзяржаўная калегія БНР|Дзяржаўнай калегіі БНР]]. * [[1945]]: Скончыла работу Надзвычайная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў на тэрыторыі [[Клецкі раён|Клецкага раёна]]. Вынікі работы камісіі былі апублікаваны асобным актам. * [[1950]]: Адкрыўся [[Ісландскі нацыянальны тэатр]]. * [[1968]]: «[[Deep Purple]]» упершыню выступілі з [[канцэрт]]ам. * [[2012]]: [[Авіякатастрофа ў Ісламабадзе 20 красавіка 2012 года|Авіякатастрофа]] ў [[Ісламабад]]зе з пасажырскім самалётам [[Boeing 737]]. * [[2021]]: У [[Чад]]зе падчас [[Наступленне на поўначы Чада|баявых дзеянняў]] загінуў прэзідэнт краіны [[Ідрыс Дэбі]]. == Нарадзіліся == [[File:Kryštap Stanisłaŭ Zaviša. Крыштап Станіслаў Завіша (1862).jpg|thumb|120px|[[Крыштоф Станіслаў Завіша]].]] * [[570]]: [[Мухамад]], прарок (пам. 8.6.632) * [[1492]]: [[Іаган Агрыкала]], багаслоў * [[1586]]: [[Роза Лімская]], каталіцкая святая, патронка [[Перу]] і [[Ліма|Лімы]] (пам. 24.8.1617) * [[1660]]: [[Крыштоф Станіслаў Завіша]], дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пісьменнік-мемуарыст (пам. 15.8.1721) * [[1745]]: [[Філіп Пінель]], французскі ўрач * [[1840]]: [[Адзілон Рэдон]], французскі мастак * [[1889]]: [[Адольф Гітлер]], кіраўнік Германіі, ідэолаг [[нацызм]]у (пам. 1945) * [[1918]]: [[Кай Манэ Бёр’е Сігбан]], шведскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1981) * [[1955]]: [[Жыль Брасар]], канадскі фізік * [[1957]]: [[Людка Сільнова]], беларуская [[паэт]]эса * [[1974]]: [[Урмас Паэт]], эстонскі дзяржаўны дзеяч * [[1983]]: [[Міранда Кэр]], [[Аўстралія|аўстралійская]] супермадэль * [[1993]]: [[Філіп Інгебрыгтсен]], нарвежскі лёгкаатлет * [[1994]]: [[Павел Аляксандравіч Куліжнікаў]], расійскі канькабежац == Памерлі == [[File:Charles Friedel.jpg|thumb|120px|[[Шарль Фрыдэль]].]] * [[1314]]: [[Клімент V|Клімент V, Папа Рымскі]] (нар. у 1264) * [[1693]]: [[Клаўдзіа Каэльё]], іспанскі мастак * [[1743]]: [[Аляксандр-Франсуа Дэпорт]], французскі мастак * [[1786]]: [[Джон Гудрайк]], англійскі [[астраном]] (нар. 17.9.1764) * [[1899]]: [[Шарль Фрыдэль]], французскі хімік-арганік (нар. 12.3.1832) * [[1910]]: [[Сяргей Палуян]], беларускі публіцыст, празаік, літаратуразнавец (нар. 19.10.1890) * [[1918]]: [[Карл Фердынанд Браўн]], нямецкі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] 1909 года (нар. 6.6.1850) * [[1947]]: [[Крысціян X|Крысціян X, кароль Даніі]] (нар. 26.9.1870) * [[1971]]: [[Альберта Маньелі]], італьянскі мастак * [[1994]]: [[Жан Кармэ]], французскі акцёр == Святкуюць == * [[File:Flag of UNESCO.svg|25px]]: Дзень кітайскай мовы * {{VEN}}: Дзень дэкларацыі аб незалежнасці. * {{USA}}: Дзень перавернутага ананасавага пірага * {{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}}, Дзень рэспублікі. * {{Сцягафікацыя|Уругвай}}, Дзень экспедыцыі 33-х. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|420]]</noinclude> [[Катэгорыя:20 красавіка| ]] 2hnogtet6dpxs1outoas0zbhf3stfeb 0 477 5130175 5028135 2026-04-20T19:36:08Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130175 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''20 чэрвеня''' — сто семдзесят першы (сто семдзесят другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Музей Купалы Вязынка.jpg|thumb|right|150px|Філіял Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы, Вязынка]] * [[1606]]: У [[Магілёў|Магілёве]] пачалося [[Магілёўскія паўстанні 1606-1610|паўстанне мяшчан]] (1606—[[1610]]). * [[1622]]: Падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Хехстэ]]. * [[1837]]: Узышла на трон брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]]. * [[1948]]: У [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] адкрыты філіял [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]]. * [[1955]]: Назіралася найдаўжэйшае ў [[Сонечныя зацьменні XX стагоддзя|XX стагоддзі]] поўнае [[Сонечнае зацьменне 20 чэрвеня 1955 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1960]]: [[Федэрацыя]] Малі распалася на дзве незалежныя дзяржавы: [[Малі]] і [[Сенегал]]. * [[1999]]: [[Югаславія|Югаслаўскія]] войскі пакідаюць [[Аўтаномны край Косава і Метохія|Косава і Метохію]]. * [[2003]]: [[Джымі Вэйлс]] абвясціў аб заснаванні [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]]. * [[2011]]: Здарылася [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|авіякатастрофа пад Петразаводскам]] у Расіі. == Нарадзіліся == [[Файл:NicoleKidmanNov09.jpg|thumb|left|100px|[[Ніколь Кідман]]]] * [[1566]]: [[Жыгімонт Ваза]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі, кароль шведскі (пам. 30.4.1632) * [[1740]]: [[Юзаф Сангушка]], дзяржаўны і вайсковы дзеяч [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] (пам. 12.5.1781) * [[1761]]: [[Якаб Хюбнер]], нямецкі энтамолаг * [[1819]]: [[Жак Афенбах]], французскі [[кампазітар]] (пам. 5.10.1880) * [[1887]]: [[Курт Швітэрс]], нямецкі [[мастак]] і [[пісьменнік]] (пам. 8.1.1948) * [[1905]]: [[Віктар Барысавіч Сачава|Віктар Сачава]], савецкі географ (пам. 29.12.1978) * [[1908]]: [[Марта Контула]], фінская актрыса * [[1917]]: [[Ігар Смялоўскі]], польскі акцёр * [[1928]]: [[Гаўрыла Вашчанка]], беларускі мастак (пам. 14.2.2014) * [[1928]]: [[Марцін Ландау]], амерыканскі акцёр * [[1933]]: [[Дэні Аела]], амерыканскі акцёр * [[1939]]: [[Валерый Раеўскі]], беларускі тэатральны [[рэжысёр]] (пам.19.11.2011) * [[1941]]: [[Стывен Фрырз]], брытанскі кінарэжысёр * [[1946]]: [[Шанана Гужмау]], першы прэзідэнт [[Усходні Тымор|Усходняга Тымора]] * [[1963]]: [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], беларускі [[драматург]] і літаратуразнавец * [[1967]]: [[Ніколь Кідман]], [[Аўстралія|аўстралійская]] і [[ЗША|амерыканская]] кінаактрыса == Памерлі == [[Файл:Louis le Pieux.png|thumb|120px|[[Людовік I Набожны]]]] * [[840]]: [[Людовік I Набожны]], кароль Аквітаніі (781—814), кароль франкаў і імператар Захаду (814—840) з дынастыі [[Каралінгі|Каралінгаў]] (нар. 778) * [[1597]]: [[Вілем Барэнц]], галандскі мараплавец і даследчык (нар. 1550) * [[1837]]: [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельм IV, кароль брытанскі]] (нар. 21.8.1765) * [[1938]]: [[Андрус Дабулявічус]], літоўскі [[паэт]], публіцыст (нар. 19.7.?1896) * [[1963]]: [[Пётр Сыч]], беларускі пісьменнік, журналіст «[[Радыё Свабода]]» (нар. 18.1.1912) * [[1966]]: [[Жорж Леметр]], бельгійскі святар, астрафізік * [[2005]]: [[Джэк Кілбі]], амерыканскі [[інжынер]], вынаходнік [[інтэгральная схема|інтэгральнай схемы]], [[калькулятар]]а, тэрмапрынтэра, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па [[фізіка|фізіцы]] 2000 года (нар. 8.11.1923) == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень абароны сланоў у заапарках * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Сусветны дзень бежанцаў * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень сцяга * {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Узбекістана}} [[Узбекістан]]: Дзень суверэнітэту * {{Сцяг Японіі}} [[Японія]]: Дзень мора <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|620]] </noinclude> [[Катэгорыя:20 чэрвеня| ]] 2wtg7otubmhd8q2smskzf1umxr1nkxu 0 492 5129908 5004576 2026-04-20T13:19:11Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129908 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}} </noinclude> '''21 красавіка''' — сто адзінаццаты (сто дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * 753 да н.э.: [[Ромул]] і [[Рэм]] заснавалі [[Рым]]. * [[1509]]: [[Генрых VIII]] стаў каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]] пасля смерці свайго бацькі. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] штурмам авалодала [[крэпасць|крэпасцю]] Брэшыа. * [[1836]]: [[Тэхас]]кія мяцежнікі разграмілі пры Сан-Хасінта ўрадавую [[мексіка]]нскую армію. * [[1898]]: Пачалася [[Іспана-амерыканская вайна]]. * [[1908]]: Амерыканскі даследчык [[Фрэдэрык Кук]] са спадарожнікамі дасягнуў паводле яго заявы [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[1944]]: У [[Францыя|Францыі]] жанчыны атрымалі выбарчае права. * [[1960]]: Горад [[Бразілія (горад)|Бразілія]] атрымаў статус сталіцы [[Бразілія|аднаіменнай краіны]]. == Нарадзіліся == * [[1488]]: [[Ульрых фон Гутэн]], нямецкі гуманіст * [[1619]]: [[Ян ван Рыбек]], галандскі падарожнік * [[1729]]: [[Кацярына II|Кацярына II, імператрыца расійская]] * [[1833]]: [[Віктар Отан Каліноўскі]], гісторык, археограф, бібліяфіл, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху. Брат [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]] (пам. 6.11.1862) * [[1864]]: [[Максімільян Карл Эміль Вебер]], нямецкі сацыёлаг, гісторык, эканаміст і юрыст (пам. 14.6.1920) * [[1878]]: [[Альберт Вайсгербер]], нямецкі мастак * [[1882]]: [[Персі Уільям Брыджмен]], амерыканскі [[фізік]] * [[1902]]: [[Вацлаў Пянткоўскі]], беларускі [[Каталіцызм|каталiцкi]] царкоўны дзеяч (пам. 2.1.1991) * [[1903]]: [[Мікола Аляхновіч]], беларускі літаратурны крытык (пам. 9.4.1959) * [[1904]]: [[Жан Эльён]], французскі мастак * [[1926]]: [[Елізавета II]], каралева [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]] і 15 іншых краін * [[1942]]: [[Лайнэ Эрык]], эстонская спартсменка, навуковец у галіне сельскай гаспадаркі * [[1946]]: [[Патрык Рамбо]], французскі пісьменнік * [[1957]]: [[Фастэн-Аршанж Туадэра]], прэзідэнт ЦАР * [[1958]]: [[Эндзі Мак-Даўэл]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[1073]]: [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандр II]], [[Папы Рымскія|Папа Рымскі]] * [[1109]]: [[Ансельм Кентэрберыйскі]], [[Багаслоўе|багаслоў]], [[філосаф]], [[архібіскуп Кентэрберыйскі]] * [[1142]]: [[П'ер Абеляр]], французскі філосаф * [[1699]]: [[Жан Расін]], французскі драматург (нар. 21.12.1639) * [[1910]]: [[Марк Твен]], амерыканскі [[пісьменнік]] (нар. 30.11.1835) * [[1918]]: [[Манфрэд фон Рыхтгофен]], нямецкі лётчык-ас, які меў мянушку «Чырвоны барон» (нар. 2.5.1892) * [[1923]]: [[Ігнат Канчэўскі]], беларускі [[паэт]], філосаф і публіцыст (нар. 1896) * [[1945]]: [[Вальтэр Модэль]], нямецкі генерал-фельдмаршал (нар. 24.1.1891) * [[1946]]: [[Джон Мейнард Кейнс]], англійскі эканаміст (нар. 5.6.1883) * [[1947]]: [[Густаў ван дэ Вустэйнэ]], бельгійскі мастак * [[1965]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1992]]: [[Вяйнё Ліна]], фінскі пісьменнік * [[1998]]: [[Жан-Франсуа Ліятар]], французскі філосаф * [[2007]]: [[Гай Пікарда]], англійскі беларусіст * [[2022]]: [[Анатоль Вярцінскі]], беларускі паэт, драматург, публіцыст, дзяржаўны дзеяч * [[2025]]: [[Францыск (Папа Рымскі)]] == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} — Дзень Тырадэнтэса. * {{Сцягафікацыя|Італія}} — Дзень заснавання [[Рым]]а * {{Сцягафікацыя|Кенія}} — [[Дзень пасадкі дрэў]]. * {{Сцягафікацыя|Пакістан}} — Дзень Ікбала. * {{Сцягафікацыя|Тэхас}}, [[ЗША]] — Дзень Сан-Хасінта. * {{Сцягафікацыя|Украіна}} — Дзень навакольнага асяроддзя. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|421]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 красавіка| ]] rsfy9y7cs6e337g9n6krk75oetc7928 5129910 5129908 2026-04-20T13:22:48Z JerzyKundrat 174 /* Памерлі */ 5129910 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}} </noinclude> '''21 красавіка''' — сто адзінаццаты (сто дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * 753 да н.э.: [[Ромул]] і [[Рэм]] заснавалі [[Рым]]. * [[1509]]: [[Генрых VIII]] стаў каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]] пасля смерці свайго бацькі. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] штурмам авалодала [[крэпасць|крэпасцю]] Брэшыа. * [[1836]]: [[Тэхас]]кія мяцежнікі разграмілі пры Сан-Хасінта ўрадавую [[мексіка]]нскую армію. * [[1898]]: Пачалася [[Іспана-амерыканская вайна]]. * [[1908]]: Амерыканскі даследчык [[Фрэдэрык Кук]] са спадарожнікамі дасягнуў паводле яго заявы [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[1944]]: У [[Францыя|Францыі]] жанчыны атрымалі выбарчае права. * [[1960]]: Горад [[Бразілія (горад)|Бразілія]] атрымаў статус сталіцы [[Бразілія|аднаіменнай краіны]]. == Нарадзіліся == * [[1488]]: [[Ульрых фон Гутэн]], нямецкі гуманіст * [[1619]]: [[Ян ван Рыбек]], галандскі падарожнік * [[1729]]: [[Кацярына II|Кацярына II, імператрыца расійская]] * [[1833]]: [[Віктар Отан Каліноўскі]], гісторык, археограф, бібліяфіл, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху. Брат [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]] (пам. 6.11.1862) * [[1864]]: [[Максімільян Карл Эміль Вебер]], нямецкі сацыёлаг, гісторык, эканаміст і юрыст (пам. 14.6.1920) * [[1878]]: [[Альберт Вайсгербер]], нямецкі мастак * [[1882]]: [[Персі Уільям Брыджмен]], амерыканскі [[фізік]] * [[1902]]: [[Вацлаў Пянткоўскі]], беларускі [[Каталіцызм|каталiцкi]] царкоўны дзеяч (пам. 2.1.1991) * [[1903]]: [[Мікола Аляхновіч]], беларускі літаратурны крытык (пам. 9.4.1959) * [[1904]]: [[Жан Эльён]], французскі мастак * [[1926]]: [[Елізавета II]], каралева [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]] і 15 іншых краін * [[1942]]: [[Лайнэ Эрык]], эстонская спартсменка, навуковец у галіне сельскай гаспадаркі * [[1946]]: [[Патрык Рамбо]], французскі пісьменнік * [[1957]]: [[Фастэн-Аршанж Туадэра]], прэзідэнт ЦАР * [[1958]]: [[Эндзі Мак-Даўэл]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[1073]]: [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандр II]], [[Папы Рымскія|Папа Рымскі]] * [[1109]]: [[Ансельм Кентэрберыйскі]], [[Багаслоўе|багаслоў]], [[філосаф]], [[архібіскуп Кентэрберыйскі]] * [[1142]]: [[П'ер Абеляр]], французскі філосаф * [[1509]]: [[Генрых VII]], кароль Англіі і васпан Ірландыі, першы манарх з дынастыі Цюдараў (нар. 28.1.1457) * [[1699]]: [[Жан Расін]], французскі драматург (нар. 21.12.1639) * [[1910]]: [[Марк Твен]], амерыканскі [[пісьменнік]] (нар. 30.11.1835) * [[1918]]: [[Манфрэд фон Рыхтгофен]], нямецкі лётчык-ас, які меў мянушку «Чырвоны барон» (нар. 2.5.1892) * [[1923]]: [[Ігнат Канчэўскі]], беларускі [[паэт]], філосаф і публіцыст (нар. 1896) * [[1945]]: [[Вальтэр Модэль]], нямецкі генерал-фельдмаршал (нар. 24.1.1891) * [[1946]]: [[Джон Мейнард Кейнс]], англійскі эканаміст (нар. 5.6.1883) * [[1947]]: [[Густаў ван дэ Вустэйнэ]], бельгійскі мастак * [[1965]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1992]]: [[Вяйнё Ліна]], фінскі пісьменнік * [[1998]]: [[Жан-Франсуа Ліятар]], французскі філосаф * [[2007]]: [[Гай Пікарда]], англійскі беларусіст * [[2022]]: [[Анатоль Вярцінскі]], беларускі паэт, драматург, публіцыст, дзяржаўны дзеяч * [[2025]]: [[Францыск (Папа Рымскі)]] == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} — Дзень Тырадэнтэса. * {{Сцягафікацыя|Італія}} — Дзень заснавання [[Рым]]а * {{Сцягафікацыя|Кенія}} — [[Дзень пасадкі дрэў]]. * {{Сцягафікацыя|Пакістан}} — Дзень Ікбала. * {{Сцягафікацыя|Тэхас}}, [[ЗША]] — Дзень Сан-Хасінта. * {{Сцягафікацыя|Украіна}} — Дзень навакольнага асяроддзя. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|421]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 красавіка| ]] ofk5r928eb6821ggs2j14ejo273p0k7 5129911 5129910 2026-04-20T13:24:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129911 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}} </noinclude> '''21 красавіка''' — сто адзінаццаты (сто дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * 753 да н.э.: [[Ромул]] і [[Рэм]] заснавалі [[Рым]]. * [[1509]]: [[Генрых VIII]] стаў каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]] пасля смерці [[Генрых VII Цюдар|свайго бацькі]]. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] штурмам авалодала [[крэпасць|крэпасцю]] Брэшыа. * [[1836]]: [[Тэхас]]кія мяцежнікі разграмілі пры Сан-Хасінта ўрадавую [[мексіка]]нскую армію. * [[1898]]: Пачалася [[Іспана-амерыканская вайна]]. * [[1908]]: Амерыканскі даследчык [[Фрэдэрык Кук]] са спадарожнікамі дасягнуў паводле яго заявы [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[1944]]: У [[Францыя|Францыі]] жанчыны атрымалі выбарчае права. * [[1960]]: Горад [[Бразілія (горад)|Бразілія]] атрымаў статус сталіцы [[Бразілія|аднаіменнай краіны]]. == Нарадзіліся == * [[1488]]: [[Ульрых фон Гутэн]], нямецкі гуманіст * [[1619]]: [[Ян ван Рыбек]], галандскі падарожнік * [[1729]]: [[Кацярына II|Кацярына II, імператрыца расійская]] * [[1833]]: [[Віктар Отан Каліноўскі]], гісторык, археограф, бібліяфіл, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху. Брат [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]] (пам. 6.11.1862) * [[1864]]: [[Максімільян Карл Эміль Вебер]], нямецкі сацыёлаг, гісторык, эканаміст і юрыст (пам. 14.6.1920) * [[1878]]: [[Альберт Вайсгербер]], нямецкі мастак * [[1882]]: [[Персі Уільям Брыджмен]], амерыканскі [[фізік]] * [[1902]]: [[Вацлаў Пянткоўскі]], беларускі [[Каталіцызм|каталiцкi]] царкоўны дзеяч (пам. 2.1.1991) * [[1903]]: [[Мікола Аляхновіч]], беларускі літаратурны крытык (пам. 9.4.1959) * [[1904]]: [[Жан Эльён]], французскі мастак * [[1926]]: [[Елізавета II]], каралева [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]] і 15 іншых краін * [[1942]]: [[Лайнэ Эрык]], эстонская спартсменка, навуковец у галіне сельскай гаспадаркі * [[1946]]: [[Патрык Рамбо]], французскі пісьменнік * [[1957]]: [[Фастэн-Аршанж Туадэра]], прэзідэнт ЦАР * [[1958]]: [[Эндзі Мак-Даўэл]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[1073]]: [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандр II]], [[Папы Рымскія|Папа Рымскі]] * [[1109]]: [[Ансельм Кентэрберыйскі]], [[Багаслоўе|багаслоў]], [[філосаф]], [[архібіскуп Кентэрберыйскі]] * [[1142]]: [[П'ер Абеляр]], французскі філосаф * [[1509]]: [[Генрых VII]], кароль Англіі і васпан Ірландыі, першы манарх з дынастыі Цюдараў (нар. 28.1.1457) * [[1699]]: [[Жан Расін]], французскі драматург (нар. 21.12.1639) * [[1910]]: [[Марк Твен]], амерыканскі [[пісьменнік]] (нар. 30.11.1835) * [[1918]]: [[Манфрэд фон Рыхтгофен]], нямецкі лётчык-ас, які меў мянушку «Чырвоны барон» (нар. 2.5.1892) * [[1923]]: [[Ігнат Канчэўскі]], беларускі [[паэт]], філосаф і публіцыст (нар. 1896) * [[1945]]: [[Вальтэр Модэль]], нямецкі генерал-фельдмаршал (нар. 24.1.1891) * [[1946]]: [[Джон Мейнард Кейнс]], англійскі эканаміст (нар. 5.6.1883) * [[1947]]: [[Густаў ван дэ Вустэйнэ]], бельгійскі мастак * [[1965]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1992]]: [[Вяйнё Ліна]], фінскі пісьменнік * [[1998]]: [[Жан-Франсуа Ліятар]], французскі філосаф * [[2007]]: [[Гай Пікарда]], англійскі беларусіст * [[2022]]: [[Анатоль Вярцінскі]], беларускі паэт, драматург, публіцыст, дзяржаўны дзеяч * [[2025]]: [[Францыск (Папа Рымскі)]] == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} — Дзень Тырадэнтэса. * {{Сцягафікацыя|Італія}} — Дзень заснавання [[Рым]]а * {{Сцягафікацыя|Кенія}} — [[Дзень пасадкі дрэў]]. * {{Сцягафікацыя|Пакістан}} — Дзень Ікбала. * {{Сцягафікацыя|Тэхас}}, [[ЗША]] — Дзень Сан-Хасінта. * {{Сцягафікацыя|Украіна}} — Дзень навакольнага асяроддзя. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|421]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 красавіка| ]] lwuu9rfz7srimx6tw0yxynytl2j34i9 5129943 5129911 2026-04-20T14:36:55Z JerzyKundrat 174 5129943 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}} </noinclude> '''21 красавіка''' — сто адзінаццаты (сто дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * 753 да н.э.: [[Ромул]] і [[Рэм]] заснавалі [[Рым]]. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] штурмам авалодала [[крэпасць|крэпасцю]] Брэшыа. * [[1836]]: [[Тэхас]]кія мяцежнікі разграмілі пры Сан-Хасінта ўрадавую [[мексіка]]нскую армію. * [[1898]]: Пачалася [[Іспана-амерыканская вайна]]. * [[1908]]: Амерыканскі даследчык [[Фрэдэрык Кук]] са спадарожнікамі дасягнуў паводле яго заявы [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[1944]]: У [[Францыя|Францыі]] жанчыны атрымалі выбарчае права. * [[1960]]: Горад [[Бразілія (горад)|Бразілія]] атрымаў статус сталіцы [[Бразілія|аднаіменнай краіны]]. == Нарадзіліся == * [[1488]]: [[Ульрых фон Гутэн]], нямецкі гуманіст * [[1619]]: [[Ян ван Рыбек]], галандскі падарожнік * [[1729]]: [[Кацярына II|Кацярына II, імператрыца расійская]] * [[1833]]: [[Віктар Отан Каліноўскі]], гісторык, археограф, бібліяфіл, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху. Брат [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]] (пам. 6.11.1862) * [[1864]]: [[Максімільян Карл Эміль Вебер]], нямецкі сацыёлаг, гісторык, эканаміст і юрыст (пам. 14.6.1920) * [[1878]]: [[Альберт Вайсгербер]], нямецкі мастак * [[1882]]: [[Персі Уільям Брыджмен]], амерыканскі [[фізік]] * [[1902]]: [[Вацлаў Пянткоўскі]], беларускі [[Каталіцызм|каталiцкi]] царкоўны дзеяч (пам. 2.1.1991) * [[1903]]: [[Мікола Аляхновіч]], беларускі літаратурны крытык (пам. 9.4.1959) * [[1904]]: [[Жан Эльён]], французскі мастак * [[1926]]: [[Елізавета II]], каралева [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]] і 15 іншых краін * [[1942]]: [[Лайнэ Эрык]], эстонская спартсменка, навуковец у галіне сельскай гаспадаркі * [[1946]]: [[Патрык Рамбо]], французскі пісьменнік * [[1957]]: [[Фастэн-Аршанж Туадэра]], прэзідэнт ЦАР * [[1958]]: [[Эндзі Мак-Даўэл]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[1073]]: [[Аляксандр II (Папа Рымскі)|Аляксандр II]], [[Папы Рымскія|Папа Рымскі]] * [[1109]]: [[Ансельм Кентэрберыйскі]], [[Багаслоўе|багаслоў]], [[філосаф]], [[архібіскуп Кентэрберыйскі]] * [[1142]]: [[П'ер Абеляр]], французскі філосаф * [[1509]]: [[Генрых VII]], кароль Англіі і васпан Ірландыі, першы манарх з дынастыі Цюдараў (нар. 28.1.1457) * [[1699]]: [[Жан Расін]], французскі драматург (нар. 21.12.1639) * [[1910]]: [[Марк Твен]], амерыканскі [[пісьменнік]] (нар. 30.11.1835) * [[1918]]: [[Манфрэд фон Рыхтгофен]], нямецкі лётчык-ас, які меў мянушку «Чырвоны барон» (нар. 2.5.1892) * [[1923]]: [[Ігнат Канчэўскі]], беларускі [[паэт]], філосаф і публіцыст (нар. 1896) * [[1945]]: [[Вальтэр Модэль]], нямецкі генерал-фельдмаршал (нар. 24.1.1891) * [[1946]]: [[Джон Мейнард Кейнс]], англійскі эканаміст (нар. 5.6.1883) * [[1947]]: [[Густаў ван дэ Вустэйнэ]], бельгійскі мастак * [[1965]]: [[Эдуард Віктар Эплтан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1992]]: [[Вяйнё Ліна]], фінскі пісьменнік * [[1998]]: [[Жан-Франсуа Ліятар]], французскі філосаф * [[2007]]: [[Гай Пікарда]], англійскі беларусіст * [[2022]]: [[Анатоль Вярцінскі]], беларускі паэт, драматург, публіцыст, дзяржаўны дзеяч * [[2025]]: [[Францыск (Папа Рымскі)]] == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} — Дзень Тырадэнтэса. * {{Сцягафікацыя|Італія}} — Дзень заснавання [[Рым]]а * {{Сцягафікацыя|Кенія}} — [[Дзень пасадкі дрэў]]. * {{Сцягафікацыя|Пакістан}} — Дзень Ікбала. * {{Сцягафікацыя|Тэхас}}, [[ЗША]] — Дзень Сан-Хасінта. * {{Сцягафікацыя|Украіна}} — Дзень навакольнага асяроддзя. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|421]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 красавіка| ]] 3svgl1b4gtn3lcqd74eb6qgitqsgvy9 0 500 5130180 4995742 2026-04-20T19:48:00Z JerzyKundrat 174 /* Святкуюць */ 5130180 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''21 чэрвеня''' — сто семдзесят другі (сто семдзесят трэці ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Cosmos 1 solar sail.jpg|thumb|left|150px|Космас-1]] * [[524]]: Бургунды разбілі франкскую кааліцыю ў [[Бітва пры Везеронсе|бітве пры Везеронсе]]. * [[801]]: Першая дакументальная згадка пра горад [[Бад-Кісінген]]. * [[1339]]: Швейцарцы разбілі армію Габсбургаў у [[Бітва пры Лаўпене|бітве пры Лаўпене]]. * [[1503]]: [[Ваўкавыск]] атрымаў прывілей вялікага князя Аляксандра на [[магдэбургскае права]]. * [[1663]]: У [[Масты|Мастах]] завяршыліся перамовы караля і вял. князя [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]] з вайсковай канфедэрацыяй, якой была выплачана запазычанасць у суме 19 млн злотых. * [[1898]]: Востраў [[Гуам]] стаў уладаннем [[ЗША]]. * [[1940]]: [[Чэрвеньскі пераварот]] у [[Эстонія|Эстоніі]], абвешчаны новы ўрад на чале з [[Іаганес Барбарус|Іаганесам Варэс-Барбарусам]]. * [[2005]]: Запушчаны [[Космас-1]] — першы касмічны апарат з [[сонечны ветразь|сонечным ветразем]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Jean-Paul Sartre FP.JPG|thumb|150px|left|Жан-Поль Сартр]] * [[1002]]: [[Леў IX (Папа Рымскі)|Леў IX, Папа Рымскі]] * [[1741]]: [[Жан Эмануэль Жылібер]], французскі натураліст, хірург і анатам (пам. 2.9.1814) * [[1849]]: [[Юхан Аўгуст Брынель]], шведскі інжынер * [[1864]]: [[Аляксандр Сержпутоўскі]], беларускі этнограф і фалькларыст (пам. 5.3.1930) * [[1867]]: [[Оскар Блумнер]], амерыканскі мастак * [[1868]]: [[Жазеф Вільнёў дэ Жанці]], французскі энтамолаг * [[1905]]: [[Жан-Поль Сартр]], французскі філосаф-экзістэнцыяліст, літаратар (пам. 15.4.1980) * [[1908]]: [[Павел Іванавіч Шыдлоўскі|Павел Шыдлоўскі]], дзеяч самадзейнага мастацтва, заснавальнік Прысынкаўскага хору — старэйшага беларускага хору ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], кампазітар (пам. 1992) * [[1910]]: [[Аляксандр Твардоўскі]], рускі савецкі паэт (пам. 18.12.1971) * [[1916]]: [[Херберт Фрыдман]], амерыканскі астрафізік * [[1935]]: [[Франсуаза Саган]], французская пісьменніца * [[1962]]: [[Віктар Цой]], савецкі і расійскі музыкант, лідар рок-гурта «Кіно» (пам. 15.8.1990) * [[1965]]: [[Ян Лівэй]], першы касманаўт [[КНР]] * [[1967]]: [[Йінглак Чынават]], 28-ы прэм'ер-міністр Тайланда * [[1982]]: [[Уільям (прынц Уэльскі)|Прынц Уільям, герцаг Кембрыджскі]] * [[1983]]: [[Эдвард Сноўдэн]], былы супрацоўнік [[ЦРУ]], актывіст * [[1990]]: [[Сандра Перкавіч]], харвацкая кідальніца дыска * [[1996]]: [[Скоці Шэфлер]], амерыканскі гальфіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg|thumb|120px|Нікало Макіявелі]] * [[1359]]: [[Эрык XII]], кароль Швецыі * [[1377]]: [[Эдуард III]], кароль Англіі * [[1527]]: [[Нікало Макіявелі]], італьянскі палітычны і ваенны тэарэтык, гісторык, пісьменнік і дыпламат (нар. 3.5.1469) * [[1547]]: [[Себасцьяна дэль П'ёмба]], італьянскі жывапісец * [[1582]]: [[Ода Набунага]], ваенна-палітычны лідар Японіі перыяду Сэнгоку * [[1652]]: [[Ініга Джонс]], англійскі архітэктар * [[1861]]: [[Жан-Марк Мусон]], першы канцлер Швейцарыі * [[1895]]: [[Фрыдрых Тыцьен]], нямецкі астраном * [[1937]]: [[Мікалай Галадзед]], дзяржаўны дзеяч [[БССР]] (нар. 9.5.1894) * [[1940]]: [[Эдуар Вюяр]], французскі мастак * [[1957]]: [[Іаганес Штарк]], нямецкі фізік * [[1967]]: [[Фелікс Стацкевіч]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч (нар. 2.12.1879) * [[1986]]: [[Генадзь Цітовіч]], беларускі кампазітар, дырыжор, фалькларыст, заснавальнік і кіраўнік Дзяржаўнага акадэмічнага хору Беларусі (нар. [[25.7]].[[1910]]) == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень [[ёга|ёгі]] * {{Сцяг Нью-Гэмпшыра}} [[Нью-Гэмпшыр]], [[ЗША]]: Дзень штата * {{Сцяг Грэнландыі}} [[Грэнландыя]], [[Данія]]: Нацыянальны дзень * {{Сцяг Егіпта}} [[Егіпет]], {{Сцяг Іарданіі}} [[Іарданія]], {{Сцяг Лівана}} [[Ліван]], {{Сцяг Сірыі}} [[Сірыя]], {{Сцяг Уганды}} [[Уганда]]: Дзень бацькі * {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]: Дзень музыкі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|621]] </noinclude> [[Катэгорыя:21 чэрвеня| ]] 7ggb13kf3sb83jjnxepf08sdgkthyq6 0 523 5130182 5009631 2026-04-20T19:55:40Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130182 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''22 чэрвеня''' — сто семдзесят трэці (сто семдзесят чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[816]]: [[Стэфан IV (V)|Стэфан IV]] становіцца 97-м [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1633]]: Адбылося публічнае адрачэнне [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілея]] ад сваіх поглядаў. * [[1881]]: [[Пажар у Мінску (1881)|Пажар]] у [[Мінск]]у знішчыў палову драўлянай забудовы горада. * [[1889]]: [[Германія]] першай у [[Еўропа|Еўропе]] ўвяла пенсіі па старасці. * [[1941]]: [[Нацысцкая Германія]] напала на [[СССР]], пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[1943]]: [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)|Выбух у Менскім беларускім тэатры]] арганізаваны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанамі]]. * [[1943]]: Кіраўнічы штаб [[СБМ|Саюза беларускай моладзі]] ўзначаліў [[Міхась Ганько]]. * [[1948]]: [[Маскоўскі патрыярхат]] прызнаў кананічнасць [[ПАПЦ|Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] * [[1957]]: Адчынена першая экспазіцыя [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей|Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея]]. * [[1978]]: Адкрыты [[Харон (спадарожнік)|Харон]], спадарожнік [[Карлікавая планета Плутон|Плутона]]. * [[1999]]: [[Фаніпаль|Фаніпалю]] нададзены статус [[горад]]а. == Нарадзіліся == * [[1712]]: [[Жан-Жак Русо]], швейцарскі [[пісьменнік]], філосаф і педагог (пам. 2.7.[[1778]]) * [[1744]]: [[Іаган Хрысціян Эркслебен]], нямецкі [[вучоны]] * [[1757]]: [[Джордж Ванкувер]], брытанскі падарожнік * [[1767]]: [[Вільгельм фон Гумбальт]], нямецкі [[філосаф]] і грамадскі дзеяч * [[1864]]: [[Герман Мінкоўскі]], нямецкі матэматык * [[1873]]: [[Філіпа Сільвестры]], італьянскі энтамолаг * [[1876]]: [[Гвен Джон]], валійская мастачка (пам. 18.9.[[1939]]) * [[1888]]: [[Аляксандр Цвікевіч]], беларускі палітычны дзеяч, гісторык (пам. 30.12.[[1937]]) * [[1898]]: [[Браніслаў Туронак]], беларускі грамадскі дзеяч (пам. 19.9.[[1938]]) * [[1898]]: [[Эрых Марыя Рэмарк]], нямецкі пісьменнік (пам. 25.6.[[1970]]) * [[1907]]: [[Вольга Пракаповіч]], беларуская мастачка * [[1910]]: [[Конрад Цузэ]], нямецкі інжынер, стваральнік аднаго з першых электронных камп’ютараў * [[1913]]: [[Аляксандр Авечкін]], беларускі рускамоўны пісьменнік (пам. 7.11.[[1980]]) * [[1922]]: [[Васіль Сцяпанавіч Пятроў|Васіль Пятроў]], генерал-палкоўнік, двойчы [[Герой Савецкага Саюза]] (пам. 15.4.2003) * [[1936]]: [[Крыс Крыстоферсан]], амерыканскі кантры-спявак, акцёр * [[1964]]: [[Дэн Браўн]], амерыканскі пісьменнік * [[1975]]: [[Урмас Рэйнсалу]], эстонсккі дзяржаўны дзеяч * [[1976]]: [[Андрэй Мікалаевіч Жук]] (заг. [[25 лістапада|25.11.]][[2019]]) — [[Францыя|французскі]] [[ваеннаслужачы]] [[Беларусь|беларускага]] паходжання, кавалер [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] пасмяротна * [[1997]]: [[Маю Мукаіда]], японская спартсменка, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == * [[1105]]: [[Раймунд IV Тулузскі]], адзін з кіраўнікоў [[Першы крыжовы паход|1-га крыжовага паходу]] (нар. [[1042]]) * [[1276]]: [[Інакенцій V|Інакенцій V, Папа Рымскі]] * [[1429]]: [[Аль-Кашы]], персідскі матэматык і [[астраном]] * [[1905]]: [[Фрэнсіс Лабак]], губернатар Тэхаса. * [[1945]]: [[Міхал Ромер]], польскі і літоўскі вучоны, грамадска-палітычны дзеяч (нар. 25.4(7.5).[[1880]]) * [[1969]]: [[Джудзі Гарленд]], амерыканская актрыса * [[1974]]: [[Дарыюс Міё]], французскі кампазітар * [[1989]]: [[Анры Сагэ]], французскі кампазітар і дырыжор * [[2003]]: [[Васіль Быкаў]], беларускі пісьменнік ([[19.6]].[[1924]]) * [[2024]]: [[Лідзія Сымонаўна Савік|Лідзія Савік]], беларуская літаратурназнаўца (1.3.1936) == Святкуюць == * {{Сцяг Гаіці}} [[Гаіці]]: Дзень прэзідэнта * {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: Дзень настаўніка * {{Сцяг Рэспублікі Конга}} [[Рэспубліка Конга]]: Дзень арміі == Іншае == * {{Сцяг Зямлі}} Дзень летняга (у Паўночным паўшар’і Зямлі) ці зімовага (у Паўднёвым паўшар’і) сонцастаяння <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|622]] </noinclude> [[Катэгорыя:22 чэрвеня| ]] rljn4x8lhd8fbwqt2pzg8ugtsn0svia 0 584 5129950 5046264 2026-04-20T14:46:33Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129950 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''25 красавіка''' — сто пятнаццаты (сто шаснаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:SuezCanalElGuisr.jpg|thumb|Будаўніцтва Суэцкага канала.]] * [[1457 да н.э.]]: [[Старажытны Егіпет|Егіпецкі]] фараон [[Тутмос III]] з XVIII-й дынастыі перамог кіраўніка [[Кадзеш]]а ў [[бітве пры Мегіда]] і пачаў аблогу [[Мегіда]]. * [[1719]]: Выйшла першае выданне рамана [[Даніэль Дэфо|Даніэля Дэфо]] пра Рабінзона Круза. * [[1792]]: У [[Францыя|Францыі]] ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[1859]]: Пачалося будаўніцтва [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. * [[1918]] Фракцыя [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|«Менскага беларускага прадстаўніцтва»]] на пасяджэнні [[Рада БНР|Рады БНР]] ініцыявала прыняцце тэлеграмы кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]], у якой заяўлялася, што будучыню Беларусі яны бачаць пад апекай германскай дзяржавы. * [[1943]]: [[Савецкі Саюз]] разарваў дыпламатычныя адносіны з польскім урадам у эміграцыі. * [[1945]]: На [[Эльба|Эльбе]] каля Таргаў [[Сустрэча на Эльбе|сустрэліся]] часткі войскаў [[СССР]] і [[ЗША]]. * [[1982]]: Брытанскія сілы высадзіліся на востраве [[Паўднёвая Георгія]], які раней быў захопленым аргенцінцамі. * [[1991]]: Удзельнікі палітычнай стачкі ў [[Орша|Оршы]] блакіравалі чыгуначны вузел. * [[2005]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] падпісалі дагавор аб далучэнні да [[Еўрасаюз]]а. * [[2015]]: Разбурана [[землетрасенне]]м вежа [[Дхарахара]] ў [[Катманду]], якая ўваходзіла ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Нарадзіліся == [[Image:Guglielmo_Marconi.jpg|100px|right|thumb|Гульельма Марконі]] * [[32]]: [[Марк Сальвій Атон]], імператар рымскі * [[1214]]: [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX, кароль Францыі]] * [[1284]]: [[Эдуард II]], кароль Англіі * [[1433]]: [[Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі]], вялікі князь маскоўскі, звенігародскі і галіцкі * [[1599]]: [[Олівер Кромвель]], лорд-пратэктар Англіі, Шатландыі і Ірландыі (пам. [[3.9]].[[1658]]) * [[1608]]: [[Гастон Арлеанскі]], герцаг Анжуйскі * [[1818]]: [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Фёдар Буслаеў]], гісторык рускай мовы (пам. [[12.8]].1897) * [[1874]]: [[Гульельма Марконі]], італьянскі радыётэхнік і прадпрымальнік, адзін з вынаходнікаў радыё (пам. 20.7.[[1937]]) * [[1920]]: [[Жан Кармэ]], французскі акцёр * [[1921]]: [[Карэл Апель]], нідэрландскі мастак * [[1922]]: [[Томас Мальданада]], аргенцінскі мастак і дызайнер * [[1929]]: [[Івет Уільямс]], новазеландская лёгкаатлетка * [[1939]]: [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], беларуская тэлевядучая * [[1941]]: [[Бертран Тавернье]], французскі кінарэжысёр і сцэнарыст * [[1941]]: [[Айлі Вінт]], эстонская мастачка * [[1945]]: [[Б’ёрн Крысціян Ульвэус]], шведскі спявак, музыкант, кампазітар. Адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]]. * [[1946]]: [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімір Жырыноўскі]], расійскі палітычны дзеяч * [[1947]]: [[Ёхан Кройф]], нідэрландскі футбаліст і трэнер == Памерлі == [[File:Ginger Rogers - Tender Comrade.jpg|thumb|100px|left|Джынджэр Роджэрс]] * [[1196]]: [[Альфонса II Цнатлівы]], кароль Арагонскі * [[1295]]: [[Санча IV Кастыльскі]], кароль Кастыліі і Леона * [[1342]]: [[Бенедыкт XII|Бенедыкт XII, Папа Рымскі]] * [[1566]]: [[Луіза Лабэ]], французская паэтэса * [[1595]]: [[Тарквата Таса]], італьянскі паэт * [[1744]]: [[Андэрс Цэльсій]], шведскі астраном і фізік (нар. [[27.11]].[[1701]]) * [[1800]]: [[Уільям Купер]], англійскі паэт * [[1886]]: [[Эжэн Ізабэ]], французскі мастак-марыніст * [[1899]]: [[Герман Вісліцэнус]], нямецкі мастак * [[1911]]: [[Эміліа Сальгары]], італьянскі пісьменнік * [[1938]]: [[Мікалай Фёдаравіч Гікала|Мікалай Гікала]], савецкі палітык (нар. [[20 сакавіка|20.3.]][[1897]]) * [[1949]]: [[Янкель Адлер]], мастак * [[1950]]: [[Гуд'ёўн Самуэльсан]], ісландскі архітэктар * [[1960]]: [[Ільмары Крон]], фінскі кампазітар, музыказнавец * [[1969]]: [[Маргарыта Ксіргу]], іспанская актрыса * [[1972]]: [[Віктар Войтанка]], беларускі грамадскі дзеяч, лекар, святар (нар. [[6.11]].[[1912]]) * [[1976]]: [[Кэрал Рыд]], брытанскі кінарэжысёр * [[1978]]: [[Зента Маўрыня]], латышская пісьменніца * [[1987]]: [[Петэр Дамберг]], ліўскі паэт і празаік * [[1995]]: [[Джынджэр Роджэрс]], амерыканская актрыса * [[2008]]: [[Энрыка Данаці]], амерыканскі мастак * [[2018]]: [[Майкл Андэрсан (рэжысёр)]] * [[2021]]: [[Джон Конрадс]], аўстралійскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Святкуюць == * {{EGY}}: Дзень вызвалення Сіная * {{ITA}}: Дзень вызвалення ад фашызму * {{PRT}}: Дзень свабоды * {{PRK}}: Дзень Карэйскай Народнай Арміі * {{SWZ}}: Дзень нацыянальнага сцяга * {{FRO}}: Дзень сцяга * [[Дзень ДНК]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|425]] </noinclude> [[Катэгорыя:25 красавіка| ]] suy55v73b3eth4lgsuv8rt4jwxeln66 5129956 5129950 2026-04-20T14:49:15Z JerzyKundrat 174 5129956 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''25 красавіка''' — сто пятнаццаты (сто шаснаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:SuezCanalElGuisr.jpg|thumb|Будаўніцтва Суэцкага канала]] * [[1457 да н.э.]]: [[Старажытны Егіпет|Егіпецкі]] фараон [[Тутмос III]] з XVIII-й дынастыі перамог кіраўніка [[Кадзеш]]а ў [[бітве пры Мегіда]] і пачаў аблогу [[Мегіда]]. * [[1719]]: Выйшла першае выданне рамана [[Даніэль Дэфо|Даніэля Дэфо]] пра Рабінзона Круза. * [[1792]]: У [[Францыя|Францыі]] ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[1859]]: Пачалося будаўніцтва [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. * [[1918]] Фракцыя [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|«Менскага беларускага прадстаўніцтва»]] на пасяджэнні [[Рада БНР|Рады БНР]] ініцыявала прыняцце тэлеграмы кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]], у якой заяўлялася, што будучыню Беларусі яны бачаць пад апекай германскай дзяржавы. * [[1943]]: [[Савецкі Саюз]] разарваў дыпламатычныя адносіны з польскім урадам у эміграцыі. * [[1945]]: На [[Эльба|Эльбе]] каля Таргаў [[Сустрэча на Эльбе|сустрэліся]] часткі войскаў [[СССР]] і [[ЗША]]. * [[1982]]: Брытанскія сілы высадзіліся на востраве [[Паўднёвая Георгія]], які раней быў захопленым аргенцінцамі. * [[1991]]: Удзельнікі палітычнай стачкі ў [[Орша|Оршы]] блакіравалі чыгуначны вузел. * [[2005]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] падпісалі дагавор аб далучэнні да [[Еўрасаюз]]а. * [[2015]]: Разбурана [[землетрасенне]]м вежа [[Дхарахара]] ў [[Катманду]], якая ўваходзіла ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Нарадзіліся == [[Image:Guglielmo_Marconi.jpg|120px|right|thumb|Гульельма Марконі]] * [[32]]: [[Марк Сальвій Атон]], імператар рымскі * [[1214]]: [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX, кароль Францыі]] * [[1284]]: [[Эдуард II]], кароль Англіі * [[1433]]: [[Юрый Дзмітрыевіч Звенігародскі]], вялікі князь маскоўскі, звенігародскі і галіцкі * [[1599]]: [[Олівер Кромвель]], лорд-пратэктар Англіі, Шатландыі і Ірландыі (пам. 3.9.1658) * [[1608]]: [[Гастон Арлеанскі]], герцаг Анжуйскі * [[1818]]: [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Фёдар Буслаеў]], гісторык рускай мовы (пам. 12.8.1897) * [[1874]]: [[Гульельма Марконі]], італьянскі радыётэхнік і прадпрымальнік, адзін з вынаходнікаў радыё (пам. 20.7.1937) * [[1920]]: [[Жан Кармэ]], французскі акцёр * [[1921]]: [[Карэл Апель]], нідэрландскі мастак * [[1922]]: [[Томас Мальданада]], аргенцінскі мастак і дызайнер * [[1929]]: [[Івет Уільямс]], новазеландская лёгкаатлетка * [[1939]]: [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], беларуская тэлевядучая * [[1941]]: [[Бертран Тавернье]], французскі кінарэжысёр і сцэнарыст * [[1941]]: [[Айлі Вінт]], эстонская мастачка * [[1945]]: [[Б’ёрн Крысціян Ульвэус]], шведскі спявак, музыкант, кампазітар. Адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]]. * [[1946]]: [[Уладзімір Вольфавіч Жырыноўскі|Уладзімір Жырыноўскі]], расійскі палітычны дзеяч * [[1947]]: [[Ёхан Кройф]], нідэрландскі футбаліст і трэнер == Памерлі == [[File:Ginger Rogers - Tender Comrade.jpg|thumb|120px|left|Джынджэр Роджэрс]] * [[1196]]: [[Альфонса II Цнатлівы]], кароль Арагонскі * [[1295]]: [[Санча IV Кастыльскі]], кароль Кастыліі і Леона * [[1342]]: [[Бенедыкт XII|Бенедыкт XII, Папа Рымскі]] * [[1566]]: [[Луіза Лабэ]], французская паэтэса * [[1595]]: [[Тарквата Таса]], італьянскі паэт * [[1744]]: [[Андэрс Цэльсій]], шведскі астраном і фізік (нар. 27.11.1701) * [[1800]]: [[Уільям Купер]], англійскі паэт * [[1886]]: [[Эжэн Ізабэ]], французскі мастак-марыніст * [[1899]]: [[Герман Вісліцэнус]], нямецкі мастак * [[1911]]: [[Эміліа Сальгары]], італьянскі пісьменнік * [[1938]]: [[Мікалай Фёдаравіч Гікала|Мікалай Гікала]], савецкі палітык (нар. 20.3.1897) * [[1949]]: [[Янкель Адлер]], мастак * [[1950]]: [[Гуд'ёўн Самуэльсан]], ісландскі архітэктар * [[1960]]: [[Ільмары Крон]], фінскі кампазітар, музыказнавец * [[1969]]: [[Маргарыта Ксіргу]], іспанская актрыса * [[1972]]: [[Віктар Войтанка]], беларускі грамадскі дзеяч, лекар, святар (нар. 6.11.1912) * [[1976]]: [[Кэрал Рыд]], брытанскі кінарэжысёр * [[1978]]: [[Зента Маўрыня]], латышская пісьменніца * [[1987]]: [[Петэр Дамберг]], ліўскі паэт і празаік * [[1995]]: [[Джынджэр Роджэрс]], амерыканская актрыса * [[2008]]: [[Энрыка Данаці]], амерыканскі мастак * [[2018]]: [[Майкл Андэрсан (рэжысёр)]] * [[2021]]: [[Джон Конрадс]], аўстралійскі плывец, алімпійскі чэмпіён == Святкуюць == * {{EGY}}: Дзень вызвалення Сіная * {{ITA}}: Дзень вызвалення ад фашызму * {{PRT}}: Дзень свабоды * {{PRK}}: Дзень Карэйскай Народнай Арміі * {{SWZ}}: Дзень нацыянальнага сцяга * {{FRO}}: Дзень сцяга * [[Дзень ДНК]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|425]] </noinclude> [[Катэгорыя:25 красавіка| ]] dto2vlwhldg22x6focg4f7hjnqdtdel 0 592 5130104 4995241 2026-04-20T17:48:38Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130104 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''25 чэрвеня''' — сто семдзесят шосты (сто семдзесят сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[841]]: У [[Бітва пры Фантэнэ|бітве пры Фантэнэ]] [[Карл Лысы]] і [[Людовік II Нямецкі|Людовік II Нямецкі]] перамаглі свайго брата [[Лотар I|Лотара I]]. * [[1447]]: [[Казімір IV Ягелончык]] ‎каранаваны ў [[Варшава|Варшаве]]. * [[1652]]: Мястэчка [[Жыровічы]] атрымала [[магдэбургскае права]]. * [[1792]]: Магнаты [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] абвсцілі ў [[Вільня|Вільні]] [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Генеральную канфедэрацыю]], якая запрасіла расійскую імператрыцу [[Кацярына II|Кацярыну II]] дапамагчы ў звяржэнні [[Канстытуцыя 3 мая|Канстытуцыі]]. * [[1919]]: Армія [[Антон Дзянікін|А. Дзянікіна]] ўзяла [[Харкаў]]. * [[1925]]: У Сейме [[Гісторыя Польшчы#Міжваенная Польшча|Польшчы]] пасля расколу [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] заснаваны пасольскі клуб пад назвай [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]]. * [[1941]]: [[Фінляндыя]] ўступіла ў вайну на баку нацысцкай Германіі. * [[1946]]: Пачатак дзейнасці [[Сусветны банк|Сусветнага банку]]. * [[1950]]: Пачалася [[Вайна ў Карэі 1950-1953|Карэйская вайна]]. * [[1953]]: У [[Масква|Маскве]] арыштаваны [[Лаўрэнцій Берыя]]. * [[1975]]: [[Мазамбік]] атрымаў незалежнасць ад [[Партугалія|Партугаліі]]. * [[1991]]: [[Славенія]] і [[Харватыя]] абвясцілі незалежнасць ад [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[1992]]: У [[Беласток]]у афіцыйна зарэгістравана Праграмная рада тыднёвіка «Ніва» — выдавец тыднёвіка беларусаў у Польшчы «[[Ніва (1992)|Ніва]]». * [[2016]]: Адбыўся першы запуск з касмадрома [[Вэньчан (касмадром)|Вэньчан]] на [[кітай]]скім востраве [[Хайнань]]. == Нарадзіліся == [[Image:Antoni Gaudi 1878.jpg|thumb|120px|Антоніа Гаўдзі.]] * [[1852]]: [[Антоніа Гаўдзі]], іспанскі архітэктар (пам. 1926) * [[1864]]: [[Вальтэр Герман Нернст]], нямецкі хімік * [[1903]]: [[Джордж Оруэл]], англійскі пісьменнік * [[1905]]: [[Пятрусь Броўка]], беларускі паэт (пам. 24.3.1980) * [[1924]]: [[Сідні Люмет]], амерыканскі кінарэжысёр * [[1932]]: [[Часлаў Кудаба]], беларускі і літоўскі географ-краязнавец, эколаг (пам. 19.2.1993) * [[1933]]: [[Алвару Сіза Віейра]], партугальскі архітэктар * [[1941]]: [[Дэні Аркан]], французскі кінарэжысёр * [[1942]]: [[Мішэль Трамбле]], канадскі пісьменнік * [[1975]]: [[Міхась Башура]], беларускі пісьменнік * [[1976]]: [[Маўрэн Хіга Магі]], бразільская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Файл:Giovanni Battista Riccioli.jpg|thumb|120px|Джавані Батыста Рычолі.]] * [[635]]: [[Гаацзу (дынастыя Тан)|Гаоцзу, дынастыя Тан]], кітайскі імператар * [[1671]]: [[Джавані Батыста Рычолі]], італьянскі астраном * [[1842]]: [[Жан Шарль Леанар Сімонд дэ Сісмандзі]], швейцарскі эканаміст * [[1912]]: [[Лоўрэнс Альма-Тадэма]], брытанскі мастак, адзін з найбольш вядомых і высокааплатных мастакоў [[віктарыянская эпоха|віктарыянскай эпохі]] * [[1966]]: [[Іосіф Аляксандравіч Бельскі|Іосіф Бельскі]], савецкі дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны (нар. 21.9.1903) * [[1997]]: [[Жак-Іў Кусто]], французскі акіянограф (нар. 11.6.1910) * [[2009]]: [[Майкл Джэксан]], амерыканскі спявак, танцор і аўтар песень (нар. 29.8.1958) * [[2011]]: [[Раман Якубавіч Тармола-Мірскі|Раман Тармола-Мірскі]], беларускі паэт * [[2023]]: [[Джон Гудэнаф]], амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі == Святкуюць == * {{Сцяг Мазамбіка}} [[Мазамбік]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Славеніі}} [[Славенія]]: Дзень дзяржаўнасці * {{Сцяг Філіпін}} [[Філіпіны]]: Дзень пасадкі дрэў * {{Сцяг Харватыі}} [[Харватыя]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Вірджыніі}} [[Вірджынія]], [[ЗША]]: Дзень штата <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|625]] </noinclude> [[Катэгорыя:25 чэрвеня| ]] j1gkurbxfr4nawq8la459w9d7ayem2d 0 607 5129971 4984217 2026-04-20T15:05:38Z JerzyKundrat 174 5129971 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''26 красавіка''' — сто шаснаццаты (сто семнаццаты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:ChernobylMIR.jpg|thumb|Здымак Чарнобыльскай АЭС са станцыі Мір]] * [[1607]]: Заснаваны [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаўн]] — першае англійскае паселішча на тэрыторыі сучасных [[ЗША]]. * [[1772]]: Расійскія войскі на чале з [[Аляксандр Сувораў|Аляксандрам Суворавым]] авалодалі Кракаўскім замкам падчас вайны з [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыяй]]. * [[1828]]: Пачатак [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]]. * [[1937]]: [[Бамбардзіроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[1964]]: Танганьіка, Занзібар і Пемба абвясцілі аб стварэнні [[Танзанія|Аб’яднанай Рэспублікі Танганьікі і Занзібара]]. * [[1966]]: [[Ташкенцкае землетрасенне]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[1986]]: Адбылася [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. * [[1996]]: «[[Чарнобыльскі шлях]]», прымеркаваны да 10-годдзя катастрофы, стаўся найбольш напружаным пунктам [[Мінская вясна|«Мінскай вясны — 96»]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Eugene delacroix.jpg|thumb|right|120px|Эжэн Дэлакруа]] * [[121]]: [[Марк Аўрэлій]], рымскі імператар * [[1648]]: [[Педру II (кароль Партугаліі)|Педру II, кароль Партугаліі]] * [[1696]]: [[Фрэдэрык Міхал Чартарыйскі|Міхал Чартарыйскі]], дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, вялікі канцлер літоўскі (пам. [[13.8]].[[1775]]) * [[1711]]: [[Дэвід Юм]], шатландскі філосаф і гісторык * [[1730]]: [[Шарль Месье]], французскі астраном * [[1787]]: [[Людвіг Уланд]], нямецкі паэт * [[1798]]: [[Эжэн Дэлакруа]], французскі мастак * [[1863]]: [[Яўстафій Арлоўскі]], беларускі краязнавец, гісторык, педагог (пам. [[15.12]].[[1913]]) * [[1879]]: [[Оўэн Уіланс Рычардсан]], брытнаскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1898]]: [[Вісентэ Алейксандрэ]], іспанскі [[паэт]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 14.12.[[1984]]) * [[1900]]: [[Чарлз Рыхтэр]], амерыканскі фізік і сейсмолаг, які распрацаваў [[шкала Рыхтэра|шкалу]] для ацэнкі сілы землетрасенняў (пам. [[30.9]].[[1985]]) * [[1905]]: [[Жан Віго]], французскі кінарэжысёр * [[1929]]: [[Юрый Туронак]], беларускі дзеяч і гісторык * [[1930]]: [[Май-Ліс Раяла]], фінская балерына * [[1933]]: [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч]], беларускі фізік == Памерлі == [[File:Lucy YankArmy cropped.jpg|thumb|left|120px|Люсіль Бол]] * [[757]]: [[Стэфан (II) III]], [[Папа Рымскі]] * [[1444]]: [[Рабер Кампен]], нідэрландскі жывапісец * [[1852]]: [[Шарль Валькенер]], французскі энтамолаг * [[1856]]: [[Пётр Чаадаеў]], рускі філосаф, пісьменнік, грамадскі дзеяч і публіцыст * [[1883]]: [[Напалеон Орда]], беларускі мастак, кампазітар, пісьменнік (нар. 11.2.1807) * [[1902]]: [[Імануэль Лазарус Фукс]], нямецкі матэматык * [[1910]]: [[Бьёрнсцьернэ Бьёрнсан]], нарвежскі пісьменнік, [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскі лаўрэат па літаратуры]] * [[1938]]: [[Эдмунд Гусерль]], нямецкі філосаф, заснавальнік [[фенаменалогія|фенаменалогіі]] * [[1968]]: [[Джон Хартфілд]], нямецкі мастак, фатограф * [[1976]]: [[Андрэй Грэчка]], маршал Савецкага Саюза, міністр абароны СССР * [[1989]]: [[Люсіль Бол]], амерыканская актрыса * [[2002]]: [[Міхаіл Пташук]], беларускі кінарэжысёр, акцёр, прадзюсар (нар. 28.1.1943) * [[2005]]: [[Аўгуста Роа-Бастас]], парагвайскі пісьменнік == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Міжнародны дзень памяці пра Чарнобыльскую катастрофу]] * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень інтэлектуальнай уласнасці * {{ARM}}: Дзень пагранічніка * {{RUS}}: Дзень натарыята Расіі * {{TZA}}: Дзень аб’яднання <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|426]]</noinclude> [[Катэгорыя:26 красавіка| ]] 856ryid1hgc496cmhslbea3s3oq5gmm 5129973 5129971 2026-04-20T15:06:08Z JerzyKundrat 174 5129973 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''26 красавіка''' — сто шаснаццаты (сто семнаццаты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Image:ChernobylMIR.jpg|thumb|Здымак Чарнобыльскай АЭС са станцыі Мір]] * [[1607]]: Заснаваны [[Джэймстаўн (Віргінія)|Джэймстаўн]] — першае англійскае паселішча на тэрыторыі сучасных [[ЗША]]. * [[1772]]: Расійскія войскі на чале з [[Аляксандр Сувораў|Аляксандрам Суворавым]] авалодалі Кракаўскім замкам падчас вайны з [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыяй]]. * [[1828]]: Пачатак [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]]. * [[1937]]: [[Бамбардзіроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[1964]]: Танганьіка, Занзібар і Пемба абвясцілі аб стварэнні [[Танзанія|Аб’яднанай Рэспублікі Танганьікі і Занзібара]]. * [[1966]]: [[Ташкенцкае землетрасенне]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[1986]]: Здарылася [[катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. * [[1996]]: «[[Чарнобыльскі шлях]]», прымеркаваны да 10-годдзя катастрофы, стаўся найбольш напружаным пунктам [[Мінская вясна|«Мінскай вясны — 96»]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Eugene delacroix.jpg|thumb|right|120px|Эжэн Дэлакруа]] * [[121]]: [[Марк Аўрэлій]], рымскі імператар * [[1648]]: [[Педру II (кароль Партугаліі)|Педру II, кароль Партугаліі]] * [[1696]]: [[Фрэдэрык Міхал Чартарыйскі|Міхал Чартарыйскі]], дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, вялікі канцлер літоўскі (пам. [[13.8]].[[1775]]) * [[1711]]: [[Дэвід Юм]], шатландскі філосаф і гісторык * [[1730]]: [[Шарль Месье]], французскі астраном * [[1787]]: [[Людвіг Уланд]], нямецкі паэт * [[1798]]: [[Эжэн Дэлакруа]], французскі мастак * [[1863]]: [[Яўстафій Арлоўскі]], беларускі краязнавец, гісторык, педагог (пам. [[15.12]].[[1913]]) * [[1879]]: [[Оўэн Уіланс Рычардсан]], брытнаскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1898]]: [[Вісентэ Алейксандрэ]], іспанскі [[паэт]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 14.12.[[1984]]) * [[1900]]: [[Чарлз Рыхтэр]], амерыканскі фізік і сейсмолаг, які распрацаваў [[шкала Рыхтэра|шкалу]] для ацэнкі сілы землетрасенняў (пам. [[30.9]].[[1985]]) * [[1905]]: [[Жан Віго]], французскі кінарэжысёр * [[1929]]: [[Юрый Туронак]], беларускі дзеяч і гісторык * [[1930]]: [[Май-Ліс Раяла]], фінская балерына * [[1933]]: [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч]], беларускі фізік == Памерлі == [[File:Lucy YankArmy cropped.jpg|thumb|left|120px|Люсіль Бол]] * [[757]]: [[Стэфан (II) III]], [[Папа Рымскі]] * [[1444]]: [[Рабер Кампен]], нідэрландскі жывапісец * [[1852]]: [[Шарль Валькенер]], французскі энтамолаг * [[1856]]: [[Пётр Чаадаеў]], рускі філосаф, пісьменнік, грамадскі дзеяч і публіцыст * [[1883]]: [[Напалеон Орда]], беларускі мастак, кампазітар, пісьменнік (нар. 11.2.1807) * [[1902]]: [[Імануэль Лазарус Фукс]], нямецкі матэматык * [[1910]]: [[Бьёрнсцьернэ Бьёрнсан]], нарвежскі пісьменнік, [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскі лаўрэат па літаратуры]] * [[1938]]: [[Эдмунд Гусерль]], нямецкі філосаф, заснавальнік [[фенаменалогія|фенаменалогіі]] * [[1968]]: [[Джон Хартфілд]], нямецкі мастак, фатограф * [[1976]]: [[Андрэй Грэчка]], маршал Савецкага Саюза, міністр абароны СССР * [[1989]]: [[Люсіль Бол]], амерыканская актрыса * [[2002]]: [[Міхаіл Пташук]], беларускі кінарэжысёр, акцёр, прадзюсар (нар. 28.1.1943) * [[2005]]: [[Аўгуста Роа-Бастас]], парагвайскі пісьменнік == Святкуюць == * {{Сцяг ААН}} [[Міжнародны дзень памяці пра Чарнобыльскую катастрофу]] * {{Сцяг Зямлі}} Міжнародны дзень інтэлектуальнай уласнасці * {{ARM}}: Дзень пагранічніка * {{RUS}}: Дзень натарыята Расіі * {{TZA}}: Дзень аб’яднання <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|426]]</noinclude> [[Катэгорыя:26 красавіка| ]] emb9z5lh6nkvqxbs6q4no7b7yl6pdws 0 630 5129984 4982493 2026-04-20T15:25:02Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129984 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''27 красавіка''' — сто семнаццаты (сто васямнаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * У [[Вільня|Вільні]] быў замучаны Антоній — адзін з [[віленскія мучанікі|трох віленскіх мучанікаў]]. * [[1387]]: З’явіліся першыя дакументальныя звесткі пра горад Ігумен (з 1923 года — [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]]). * [[1622]]: Пад час [[трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Вісласе]]. * [[1646]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] збег з [[Оксфард]]а, які знаходзіўся ў аблозе войскамі парламента. * [[1706]]: Войскі [[Карл XII|Карла XII]] ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ўзялі штурмам і спалілі [[Мірскі замак]]. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагае французскую армію на рацэ Ада. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Гродна]], дзе ад [[21.12]].[[1918]] знаходзіўся ўрад [[БНР]] на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]] і беларускія вайсковыя фарміраванні. * [[1919]]: Здарылася [[крушэнне парахода «Надзея»]] на [[Дзвіна|Дзвіне]]. * [[1940]]: Нацыстамі створаны [[канцлагер Асвенцым]]. * [[1945]]: [[БССР]] прынята ў склад дзяржаў-заснавальніц [[ААН]]. * [[1952]]: У паветра падняўся першы савецкі серыйны бамбардзіроўшчык дальняга дзеяння са стралавідным крылом [[Ту-16]]. * [[1992]]: [[Расія]] і [[Беларусь]] сталі членамі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]]. * [[2016]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Ліберыя]]й. == Нарадзіліся == * [[1494]]: [[Сулейман I]], асманскі султан (пам. [[6.9]].[[1566]]) * [[1782]]: [[Нікало Паганіні]], італьянскі скрыпач і гітарыст-віртуоз, кампазітар (пам. [[27.5]].[[1840]]) * [[1791]]: [[Самуэль Морзэ]], амерыканскі мастак і вынаходнік (пам. [[1872]]) * [[1844]]: [[Альберт фон Келер]], нямецкі мастак * [[1878]]: [[Станіслаў Любіч-Маеўскі]], беларускі грамадскі і культурны дзеяч, педагог (пам. [[1941]]) * [[1878]]: [[Садрыдзін Айні]], таджыкскі паэт * [[1925]]: [[Брыжыт Абер]], французская актрыса * [[1930]]: [[Май Вольфавіч Данцыг]], мастак і педагог, народны мастак Беларусі (1995) * [[1939]]: [[Жуан Бернарду Віейра]], прэзідэнт Гвінеі-Бісау * [[1942]]: [[Валерый Уладзіміравіч Палякоў]], расійскі касманаўт * [[1953]]: [[Арыэль Дамбаль]], французская актрыса і рэжысёр * [[1976]]: [[Салі Хокінс]], брытанская актрыса * [[1979]]: [[Сяргей Валянцінавіч Новікаў|Сяргей Новікаў]], беларускі біятланіст * [[1987]]: [[Уільям Моўслі]], англійскі акцёр == Памерлі == * [[1353]]: [[Сямён Горды]], князь Маскоўскі і вялікі князь Уладзімірскі (нар. [[1317]]) * [[1521]]: [[Фернан Магелан]], партугальскі мараплавец, экспедыцыя якога здзейсніла першае кругасветнае плаванне (нар. ~1480) * [[1584]]: [[Мікалай Радзівіл Руды]], ваенны, палітычны, рэгілійны і грамадскі дзеяч Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай (нар. [[1512]]) * [[1605]]: [[Леў XI|Леў XI, Папа Рымскі]] * [[1656]]: [[Ян ван Гоен]], нідэрландскі мастак-пейзажыст * [[1813]]: [[Зебулон Пайк]], амерыканскі брыгадны генерал, даследчык * [[1871]]: [[Сігізмунд Тальберг]], аўстрыйскі кампазітар * [[1882]]: [[Ралф Уолда Эмерсан]], амерыканскі эсэіст, паэт і філосаф (нар. [[25.5]].[[1803]]) * [[1894]]: [[Шарль Лаваль]], французскі мастак * [[1917]]: [[Людвік Заменгоф]], польскі лекар-акуліст, стваральнік [[эсперанта]] (нар. [[27.12]].[[1859]]) * [[1937]]: [[Антоніа Грамшы]], італьянскі філосаф, тэарэтык марксізму * [[1942]]: [[Генрых Бургер]], нямецкі фігурыст * [[1947]]: [[Генрых Альтхер]], швейцарскі мастак * [[1953]]: [[Іван Лук'янавіч Саланевіч|Іван Саланевіч]], рускі манархіст, мысляр, журналіст і грамадскі дзеяч, выхадзец з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (нар. [[1891]]) * [[1988]]: [[Вітаўт Тумаш]], беларускі грамадскі дзеяч, скарыназнаўца (нар. [[20.12]].[[1910]]) * [[1992]]: [[Аліўе Месіян]], французскі кампазітар * [[1998]]: [[Карлас Кастанеда]], пісьменнік (нар. [[25.12]].[[1925]]) * [[2007]]: [[Мсціслаў Леапольдавіч Растраповіч|Мсціслаў Растраповіч]], выдатны віяланчэліст, дырыжор, праваабаронец (нар. [[27.3]].[[1927]]) * [[2016]]: [[Гаральд Коэн (мастак)|Гаральд Коэн]], брытанскі і амерыканскі мастак == Святкуюць == * {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]], Дзень Другой рэспублікі * {{Сцяг ПАР}} [[ПАР]], Дзень Свабоды * {{Сцяг Сьера-Леонэ}} [[Сьера-Леонэ]], Дзень Незалежнасці * {{Сцяг Тога}} [[Тога]], Дзень Незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} {{commons|Category:27 April}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|427]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 красавіка| ]] cvzlmavl5hdu2m8v7haf9mljlq1tb6c 0 635 5129927 4393601 2026-04-20T14:09:05Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129927 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на сакавік}}</noinclude> __NOTOC__ '''27 сакавіка''' — восемдзесят шосты (восемдзесят сёмы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[460]]: [[Свевы]] захапілі [[Галы|гальскі]] горад [[Луга (Іспанія)|Луга]]. Кіраўнік горада быў забіты. * [[1513]]: Іспанскі даследчык [[Хуан Понсэ дэ Леон]] адкрыў [[Паўвостраў Фларыда|Фларыду]]. * [[1871]]: У [[Эдынбург]]у згуляны першы міжнародны матч па [[рэгбі]] (паміж камандамі Англіі і Шатландыі). * [[1918]]: [[Рада БНР]] абвясціла, што бярэ на сябе ўсю паўнату ўлады ў Беларусі. * [[1941]]: Зрынуты прафашысцкі ўрад у [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[1977]]: На востраве [[Тэнэрыфэ]] здарылася сутыкненне двух самалётаў [[Boeing 747]], загінулі 583 чалавекі. == Нарадзіліся == * [[972]]: [[Роберт II Набожны]], кароль Францыі * [[1401]]: [[Альбрэхт III Набожны]], герцаг Баварыі (пам. 29.4.[[1460]]) * [[1845]]: [[Вільгельм Рэнтген]], нямецкі фізік * [[1847]]: [[Ота Валах]], нямецкі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[1875]]: [[Альбер Марке]], французскі мастак * [[1909]]: [[Бен Уэбстэр]], амерыканскі джазавы музыкант * [[1923]]: [[Алесь Рылько]], беларускі драматург * [[1924]]: [[Павал Урбан]], беларускі гісторык, грамадскі дзеяч * [[1927]]: [[Мсціслаў Леапольдавіч Растраповіч|Мсціслаў Растраповіч]], рускі савецкі музыкант і грамадскі дзеяч * [[1927]]: [[Аляксандра Юр'еўна Данілава]], беларускі архітэктар * [[1941]]: [[Іван Гашпаровіч]], дзяржаўны дзеяч Славакіі * [[1947]]: [[Алякcaндp Віктаpэнка]], савецкі кacмaнаўт * [[1963]]: [[Квенцін Таранціна]], амерыканскі рэжысёр, сцэнарыст, акцёр і прадзюсар * [[1969]]: [[Мэрая Кэры]], амерыканская спявачка * [[1971]]: [[Дэвід Култхард]], гоншчык [[Формула-1|Формулы-1]] == Памерлі == * [[1378]]: [[Грыгорый XI|Рыгор XI, Папа Рымскі]] * [[1482]]: [[Марыя Бургундская]], герцагіня Бургундыі * [[1507]]: [[Войцех Табар]], біскуп віленскі (нар. ~1453) * [[1625]]: [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I, кароль Англіі]] * [[1820]]: [[Герхард фон Кюгельген]], нямецкі мастак * [[1864]]: [[Жан-Жак Ампер]], французскі філолаг * [[1906]]: [[Эжэн Кар'ер]], французскі мастак * [[1923]]: [[Джэймс Дзьюар]], шатландскі фізік і хімік * [[1968]]: [[Юрый Гагарын]], савецкі лётчык-касманаўт, першы чалавек, які здзейсніў арбітальны касмічны палёт (нар. 9.3.[[1934]]) * [[1972]]: [[Морыц Карнеліс Эшэр]], нідэрландскі мастак * [[1979]]: [[Рыгор Крушына]], беларускі паэт (нар. 1907) * [[2006]]: [[Станіслаў Лем]], польскі пісьменнік-фантаст (нар. 12.9.[[1921]]) == Святкуюць == * {{Сцяг ЮНЕСКА}} Сусветны дзень тэатра <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|327]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 сакавіка| ]] gi5jl515ujpubi1ttwgkdab5bd2qlvx 0 657 5130137 5073144 2026-04-20T18:42:43Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130137 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''28 мая''' ('''28 траўня''') — сто сорак восьмы (сто сорак дзевяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:D-ECJB DTMB.JPG|thumb|left|Самалёт М.Руста]] * [[1431]]: Палонная [[Жана д'Арк]] пагадзілася насіць сукенку. * [[1599]]: Створана [[Віленская канфедэрацыя (1599)|Віленская канфедэрацыя]] — саюз [[кальвінізм|кальвінісцкай]] і [[праваслаўе|праваслаўнай]] шляхты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] супраць [[каталіцызм]]у. * [[1742]]: У [[Лондан]]е адкрыты першы ў свеце крыты плавальны басейн. * [[1815]]: [[Венскі кангрэс]] прыняў Заключны акт. * [[1871]]: Пасля тыдня баёў разгромлена [[Парыжская камуна]]. * [[1830]]: У [[ЗША]] быў прыняты закон аб перасяленні [[індзейцы|індзейцаў]] з тэрыторый на ўсход ад [[Місісіпі]]. * [[1928]]: Аб’яднанне аўтамабільных канцэрнаў [[Chrysler]] і [[Dodge]]. * [[1812]]: Падпісаны Бухарэсцкі мір, якім скончылася [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайна 1806—1812 гадоў]]. * [[1890]]: Далучэнне [[Аранжавая Свабодная Дзяржава|Аранжавай Свабоднай Дзяржавы]] да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1918]]: Абвешчана [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[1927]]: Створаны Цэнтральны дзяржаўны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі і сацыялістычнага будаўніцтва БССР (з чэрвеня 1995 г. [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]]) * [[1928]]: У [[Беласток]]у ў акруговым судзе закончыўся працэс над 133-ма ўдзельнікамі беларускага руху. * [[1964]]: Заснаваная [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]]. * [[1987]]: 19-гадовы заходненямецкі пілот [[Маціяс Руст]] на прыватным самалёце [[Cessna 172]] сеў на [[Красная плошча|Краснай плошчы]] ў [[Масква|Маскве]]. == Нарадзіліся == [[Image:Selim II.jpg|thumb|150px|Селім II]] * [[1524]]: [[Селім II]], асманскі [[султан]] (пам. 12.12.1574) * [[1588]]: [[П'ер Сег'е]], канцлер Францыі (пам. 28.1.1672) * [[1676]]: [[Якопа Франчэска Рыкаці]], італьянскі [[матэматык]] (пам. 15.4.1754) * [[1760]]: [[Аляксандр дэ Багарнэ]], французскі палітычны і ваенны дзеяч (пам. 23.7.1794) * [[1779]]: [[Томас Мур]], [[Ірландыя|ірландскі]] паэт (пам. 25.2.1852) * [[1836]]: [[Ян Карловіч]], беларускі лінгвіст, этнограф, фалькларыст, музыказнаўца (пам. 14.6.1903) * [[1840]]: [[Ганс Макарт]], аўстрыйскі мастак * [[1853]]: [[Карл Ларсан]], шведскі мастак (пам. 22.1.1919) * [[1877]]: [[Максіміліян Аляксандравіч Валошын|Максіміліян Валошын]], рускі паэт, перакладчык, мастак і літаратурны крытык (пам. 11.8.1932) * [[1888]]: [[Джым Торп]], амерыканскі лёгкаатлет * [[1908]]: [[Ян Флемінг]], брытанскі пісьменнік (пам. 12.8.1964) * [[1912]]: [[Патрык Уайт]], аўстралійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1973) (пам. 30.9.1990) * [[1915]]: [[Ёзэф Грынберг]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] лінгвіст * [[1922]]: [[Патрык Уайт]], [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[пісьменнік]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1973). (пам. 30.9.1990) * [[1930]]: [[Вітаўтас Пяткявічус]], літоўскі пісьменнік, палітычны і грамадскі дзеяч (пам. 10.12.2008) * [[1937]]: [[Генрых Яўгенавіч Ціхановіч|Генрых Ціхановіч]], беларускі [[мастак]] (пам. 29.12.2000) * [[1960]]: [[Алесь Аркуш]], [[Беларусь|беларускі]] пісьменнік * [[1968]]: [[Кайлі Міноўг]], аўстралійская спявачка і актрыса * [[1971]]: [[Марка Рубіа]], амерыканскі палітык * [[1972]]: [[К'яра Мастраяні]], французская актрыса == Памерлі == [[File:IvanFranko1886.jpg|thumb|150px|Іван Франко]] * [[812]]: [[Гільём Святы]], франкскі ваенны і палітычны дзеяч * [[1357]]: [[Афонсу IV]], кароль партугальскі * [[1787]]: [[Леапольд Моцарт]], аўстрыйскі [[кампазітар]] * [[1805]]: [[Луіджы Бакерыні]], італьянскі кампазітар * [[1807]]: [[Олаф Акрэль]] (нар. [[27.11]]. [[1717]]), выбітны шведскі хірург * [[1916]]: [[Іван Франко]], украінскі пісьменнік * [[1936]]: [[Луі Вівен]], французскі мастак * [[1937]]: [[Альфрэд Адлер]], аўстрыйскі ўрач-псіхіятр * [[1947]]: [[Любоў Міхайлаўна Гакебуш]], украінская актрыса * [[1968]]: [[Кес ван Донген]], нідэрландскі мастак * [[1972]]: [[Эдуард VIII]], англійскі манарх * [[1980]]: [[Рольф Неванліна]], фінскі матэматык * [[2001]]: [[Мікалай Мікалаевіч Яроменка|Мікалай Яроменка]], беларускі і расійскі [[акцёр]] * [[2003]]: [[Ілля Прыгожын]], бельгійскі фізік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1977) * [[2011]]: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім|Рамуальд Клім]], савецкі лёгкаатлет, кідальнік молата, алімпійскі чэмпіён 1964 года (нар. [[25.5]].[[1933]]). == Святкуюць == * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Арменіі}} [[Арменія]]: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, {{Сцягафікацыя|Кіргізія}}, {{Сцягафікацыя|Расія}}, {{Сцягафікацыя|Украіна}}: [[Дзень пагранічніка]] * {{Сцяг Непала}} [[Непал]]: Дзень Рэспублікі * {{Сцяг Філіпін}} [[Філіпіны]]: Дзень сцяга * {{Сцягафікацыя|Эфіопія}}: Дзень усталявання міру і дэмакратыі <noinclude> == Спасылкі == * [http://www.archives.gov.by/index.php?id=622510#may Каляндар знамянальных і памятных дат па гісторыі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131011233235/http://archives.gov.by/index.php?id=622510#may |date=11 кастрычніка 2013 }} // [http://www.archives.gov.by/ Архивы Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120729232649/http://archives.gov.by/ |date=29 ліпеня 2012 }} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|528]] </noinclude> [[Катэгорыя:28 мая| ]] grzw9cbp26crxrctsrqf99zut0su83t 0 674 5130159 4922719 2026-04-20T19:10:40Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130159 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''29 жніўня''' — дзвесце сорак першы (дзвесце сорак другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[886]]: [[Леў VI Мудры|Леў VI]] становіцца візантыйскім імператарам пасля смерці свайго бацькі [[Васілій I Македанянін|Васілія I]]. * [[1167]]: Кароль [[Іерусалімскае каралеўства|Іерусаліма]] [[Амары I Іерусалімскі]] ажаніўся з [[Візантыя|візантыйскай]] прынцэсай [[Марыя Камніна (каралева Іерусаліма)|Марыяй Камнінай]] * [[1535]]: Войскамі [[ВКЛ]] пасля [[Аблога Старадуба (1535)|месячнай аблогі]] быў узяты [[Старадуб]] у ходзе [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княствам Літоўскім]]. * [[1622]]: [[Бітва пры Флерусе, 1622|Бітва пры Флерусе]] ў час [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]. * [[1696]]: Пастановай канфедарацыйнага сойму мовай дзяржаўнага справаводства ў [[ВКЛ]] замест [[русінская мова|русінскай]] зацверджаныя [[польская мова|польская]] і [[лацінская мова|лацінская]]. * [[1702]]: У ходзе [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] казакі і войска ВКЛ пачалі [[Аблога Быхава (1702)|аблогу Быхава]]. * [[1831]]: [[Майкл Фарадэй]] прадэманстраваў першы [[электрычны трансфарматар]]. * [[1842]]: Заключаны [[Нанкінскі дагавор]] паміж Кітаем і [[Вялікабрытанія]]й па выніках [[Першая опіумная вайна|Першай опіумнай вайны]]. * [[1885]]: [[Готліб Даймлер]] атрымаў патэнт на [[матацыкл]]. * [[1944]]: Пачалося [[Славацкае нацыянальнае паўстанне]] супраць пранацысцкага ўрада [[Першая Славацкая рэспубліка|Першай Славацкай рэспублікі]] * [[1949]]: У [[СССР]] выпрабавалі першую савецкую [[атамная бомба|атамную бомбу]]. * [[1949]]: [[Югаславія]] звярнулася да [[ЗША]] па фінансавую дапамогу для ліквідацыі вынікаў савецкай эканамічнай блакады. * [[1974]]: [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі (1974)|Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]]. * [[2008]]: [[Грузія]] разарвала дыпламатычныя адносіны з [[Расія]]й. == Нарадзіліся == * [[1619]]: [[Жан-Батыст Кальбер]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1632]]: [[Джон Лок]], англійскі [[філосаф]], аўтар эмпірычнай тэорыі пазнання * [[1756]]: [[Ян Снядэцкі]], [[астраном]], матэматык, [[філосаф]], рэктар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ([[1806]]—[[1825]]) (пам. [[21.9]].[[1830]]) * [[1780]]: [[Жан Агюст Дамінік Энгр]], французскі [[мастак]] * [[1821]]: [[Габрыель дэ Мартылье]], французскі археолаг * [[1862]]: [[Морыс Метэрлінк]], бельгійскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1911) * [[1862]]: [[Эндру Фішэр]], 5-ы прэм’ер-міністр [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[1890]]: [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельм Кнорын]], савецкі грамадска-палітычны дзеяч, гісторык, літаратурны крытык, журналіст * [[1894]]: [[Вернер Гілес]], нямецкі мастак * [[1899]]: [[Аляксандр Сакселін]], фінскі балетмайстар * [[1904]]: [[Вернер Форсман]], нямецкі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1956) * [[1915]]: [[Інгрыд Бергман]], шведская і амерыканская актрыса * [[1923]]: [[Уладзімір Казбярук]], беларускі літаратуразнавец. * [[1928]]: [[Дзідра Рытэнберга]], латвійская актрыса. * [[1933]]: [[Арнольд Колер]], прэзідэнт Швейцарыі. * [[1935]]: [[Уільям Фрыдкін]], амерыканскі кінарэжысёр. * [[1936]]: [[Джон Сідні Макейн]], амерыканскі палітык * [[1958]]: [[Майкл Джэксан]], амерыканскі поп-спявак (пам. 25.6.[[2009]]) * [[1963]]: [[Карл Маркавіц]], акцёр [[тэатр]]а і [[кіно]] * [[1967]]: [[Іржы Ружэк]], чэшскі фатограф мастацтва * [[1996]]: [[Дэрыл Нейта]], брытанская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Выява:Necip Mahfuz.jpg|thumb|right|100px|Нагіб Махфуз]] * [[1523]]: [[Ульрых фон Гутэн]], нямецкі гуманіст * [[1799]]: [[Пій VI|Пій VI, Папа Рымскі]] * [[1877]]: [[Брыгам Янг]], амерыканскі прапаведнік * [[1946]]: [[Джон Сцюарт Кары]], амерыканскі мастак * [[1975]]: [[Эйман дэ Валера]], ірландскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1978]]: [[Вернер Грэф]], нямецкі мастак * [[1982]]: [[Інгрыд Бергман]], шведская і амерыканская [[актрыса]] * [[1987]]: [[Лі Марвін]], амерыканскі кінаакцёр * [[2006]]: [[Нагіб Махфуз]], егіпецкі пісьменнік, драматург, сцэнарыст; лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (нар. [[11.12]].[[1911]]) * [[2014]]: [[Канстанцін Пятровіч Шаранговіч|Канстанцін Шаранговіч]], беларускі мастак-графік, педагог (нар. [[4.1]].[[1956]]) == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Славакія}}: Дзень [[Славацкае нацыянальнае паўстанне|Славацкага нацыянальнага паўстання]] * {{Сцягафікацыя|ААН}}: Міжнародны дзень дзеянняў супраць ядзерных выпрабаванняў <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|829]] </noinclude> [[Катэгорыя:29 жніўня| ]] b3kcydvv7gkgry2phzekz57o75a56nm 0 684 5130192 4982998 2026-04-20T20:07:36Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130192 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''29 чэрвеня''' — сто васьмідзясяты (сто восемдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкія|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[бітва пад Ноймюлем]], у якой войска [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] цалкам разграміла саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе ён быў абраны каралём, і прыняў прычасце па гусіцкаму абраду. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]]. * [[1916]]: Першы палёт самалёта кампаніі «[[Боінг]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] прысвоіў мадрыдскаму футбольнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе клуб «[[Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1941]]: Савет Народных Камісараў [[СССР]] і ЦК ВКП(б) выдалі дырэктыву, у якой заклікалі распачаць падпольную і партызанскую барацьбу ў раёнах, пакінутых Чырвонай арміяй пры адступленні. * [[1958]]: У [[Швецыя|Швецыі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболу 1958|VI чэмпіянат свету па футболу]]. У фінальнай гульні паміж зборнымі [[Зборная Бразіліі па футболу|Бразіліі]] і [[Зборная Швецыі па футболу|Швецыі]] перамогу атрымала каманда [[Бразілія|Бразіліі]] з лікам 5:2. * [[1984]]: Уведзена ў эксплуатацыю 1-я лінія [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Maria de aragon.jpg|thumb|100px|[[Марыя Арагонская]]]] * [[1136]]: [[Петраніла Арагонская]], [[Кароль Арагона|каралева Арагона]] (пам. 1173) * [[1318]]: [[Юсуф I Мудры]], эмір [[Гранадскі эмірат|Гранады]] (пам. 19.9.1354) * [[1397]]: [[Хуан II Бязверны]], кароль [[Арагон]]а і [[Каралеўства Навара|Навары]] (пам. 20.1.1479) * [[1482]]: [[Марыя Арагонская]], каралева Партугаліі (пам. 7.3.1517) * [[1798]]: [[Аляксандр Іванавіч Казарскі]], рускі ваенны дзеяч, герой [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]] (пам. 28.6.1833) * [[1896]]: [[Уладзіслаў Казлоўскі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, паэт, публіцыст (пам. 13.11.1943) * [[1899]]: [[Вальдэмар Вага]], эстонскі гісторык мастацтва * [[1900]]: [[Антуан дэ Сент-Экзюперы]], французскі пісьменнік і лётчык (пам. 31.7.1944) * [[1912]]: [[Ральф Абіб]], французскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1913]]: [[Часлаў Будзька]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, настаўнік (пам. 15.8.1985) * [[1930]]: [[Славамір Мрожак]], польскі празаік, драматург, мастак-карыкатурыст * [[1947]]: [[Клод Мантана]], французскі мадэльер * [[1979]]: [[Артур Авіла]], бразільскі матэматык * [[2003]]: [[Джуд Белінгем]], англійскі футбаліст == Памерлі == * [[64]]/[[67]]: [[Пётр (апостал)|Пётр, апостал]], першы біскуп рымскі * [[1252]]: [[Абель (кароль Даніі)|Абель, кароль Даніі]] * [[1834]]: [[Аляксандр Эцьен Шарон]], французскі музыказнавец. * [[1871]]: [[Ксенафонт Гаворскі]], беларускі гісторык, археолаг, выдавец (нар. 1821) * [[1895]]: [[Томас Генры Хакслі]], брытанскі заолаг * [[1934]]: [[Эдвард Пякарскі]], беларускі этнограф, географ, фалькларыст (нар. 25.10.1858) * [[1958]]: [[Фабіян Ярэміч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 20.1.1891) * [[1981]]: [[Расел Драйсдэйл]], аўстралійскі мастак * [[1982]]: [[П’ер Бальмен]], французскі мадэльер * [[1995]]: [[Лана Цёрнер]], амерыканская актрыса * [[2002]]: [[Розмары Клуні]], амерыканская эстрадная спявачка і актрыса (нар. 1928) * [[2003]]: [[Кэтрын Хепбёрн]], кінаактрыса * [[2015]]: [[Ёзэф Масапуст]], чэхаславацкі футбаліст * [[2018]]: [[Ірэна Шэвінская]], польская лёгкаатлетка * [[2023]]: [[Алан Аркін]], амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст == Святкуюць == <!--* {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]], {{Сцяг Калумбіі}} [[Калумбія]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Мальты}} [[Мальта]], {{Сцяг Перу}} [[Перу]], {{Сцяг Чылі}} [[Чылі]], {{Сцяг Іспаніі}} [[Іспанія]], Вінная бітва.--> * {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Нідэрланды]]: Дзень ветэранаў * {{Сцяг Сейшэльскіх Астравоў}} [[Сейшэльскія Астравы]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|629]] </noinclude> [[Катэгорыя:29 чэрвеня| ]] ra4ywooeblbedybnc6f3f3j3upxvr6b 5130198 5130192 2026-04-20T20:21:22Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130198 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''29 чэрвеня''' — сто васьмідзясяты (сто восемдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкія|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[бітва пад Ноймюлем]], у якой войска [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] цалкам разграміла саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе ён быў абраны каралём, і прыняў прычасце па гусіцкаму абраду. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]], каралеўская ўлада на востраве скасавана. * [[1916]]: Першы палёт самалёта кампаніі «[[Боінг]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] прысвоіў мадрыдскаму футбольнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе клуб «[[Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1941]]: Савет Народных Камісараў [[СССР]] і ЦК ВКП(б) выдалі дырэктыву, у якой заклікалі распачаць падпольную і партызанскую барацьбу ў раёнах, пакінутых Чырвонай арміяй пры адступленні. * [[1958]]: У [[Швецыя|Швецыі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболу 1958|VI чэмпіянат свету па футболу]]. У фінальнай гульні паміж зборнымі [[Зборная Бразіліі па футболу|Бразіліі]] і [[Зборная Швецыі па футболу|Швецыі]] перамогу атрымала каманда [[Бразілія|Бразіліі]] з лікам 5:2. * [[1984]]: Уведзена ў эксплуатацыю 1-я лінія [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Maria de aragon.jpg|thumb|100px|[[Марыя Арагонская]]]] * [[1136]]: [[Петраніла Арагонская]], [[Кароль Арагона|каралева Арагона]] (пам. 1173) * [[1318]]: [[Юсуф I Мудры]], эмір [[Гранадскі эмірат|Гранады]] (пам. 19.9.1354) * [[1397]]: [[Хуан II Бязверны]], кароль [[Арагон]]а і [[Каралеўства Навара|Навары]] (пам. 20.1.1479) * [[1482]]: [[Марыя Арагонская]], каралева Партугаліі (пам. 7.3.1517) * [[1798]]: [[Аляксандр Іванавіч Казарскі]], рускі ваенны дзеяч, герой [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]] (пам. 28.6.1833) * [[1896]]: [[Уладзіслаў Казлоўскі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, паэт, публіцыст (пам. 13.11.1943) * [[1899]]: [[Вальдэмар Вага]], эстонскі гісторык мастацтва * [[1900]]: [[Антуан дэ Сент-Экзюперы]], французскі пісьменнік і лётчык (пам. 31.7.1944) * [[1912]]: [[Ральф Абіб]], французскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1913]]: [[Часлаў Будзька]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, настаўнік (пам. 15.8.1985) * [[1930]]: [[Славамір Мрожак]], польскі празаік, драматург, мастак-карыкатурыст * [[1947]]: [[Клод Мантана]], французскі мадэльер * [[1979]]: [[Артур Авіла]], бразільскі матэматык * [[2003]]: [[Джуд Белінгем]], англійскі футбаліст == Памерлі == * [[64]]/[[67]]: [[Пётр (апостал)|Пётр, апостал]], першы біскуп рымскі * [[1252]]: [[Абель (кароль Даніі)|Абель, кароль Даніі]] * [[1834]]: [[Аляксандр Эцьен Шарон]], французскі музыказнавец. * [[1871]]: [[Ксенафонт Гаворскі]], беларускі гісторык, археолаг, выдавец (нар. 1821) * [[1895]]: [[Томас Генры Хакслі]], брытанскі заолаг * [[1934]]: [[Эдвард Пякарскі]], беларускі этнограф, географ, фалькларыст (нар. 25.10.1858) * [[1958]]: [[Фабіян Ярэміч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 20.1.1891) * [[1981]]: [[Расел Драйсдэйл]], аўстралійскі мастак * [[1982]]: [[П’ер Бальмен]], французскі мадэльер * [[1995]]: [[Лана Цёрнер]], амерыканская актрыса * [[2002]]: [[Розмары Клуні]], амерыканская эстрадная спявачка і актрыса (нар. 1928) * [[2003]]: [[Кэтрын Хепбёрн]], кінаактрыса * [[2015]]: [[Ёзэф Масапуст]], чэхаславацкі футбаліст * [[2018]]: [[Ірэна Шэвінская]], польская лёгкаатлетка * [[2023]]: [[Алан Аркін]], амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст == Святкуюць == <!--* {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]], {{Сцяг Калумбіі}} [[Калумбія]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Мальты}} [[Мальта]], {{Сцяг Перу}} [[Перу]], {{Сцяг Чылі}} [[Чылі]], {{Сцяг Іспаніі}} [[Іспанія]], Вінная бітва.--> * {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Нідэрланды]]: Дзень ветэранаў * {{Сцяг Сейшэльскіх Астравоў}} [[Сейшэльскія Астравы]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|629]] </noinclude> [[Катэгорыя:29 чэрвеня| ]] tdsjxjsh1hky0ez9ke4nkzlwgjdbdxt 5130202 5130198 2026-04-20T20:22:53Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130202 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''29 чэрвеня''' — сто васьмідзясяты (сто восемдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкія|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[бітва пад Ноймюлем]], у якой войска [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] цалкам разграміла саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе ён быў абраны каралём, і прыняў прычасце па гусіцкаму абраду. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]], каралеўская ўлада на востраве скасавана. * [[1916]]: Здзейснены першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] прысвоіў мадрыдскаму футбольнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе клуб «[[Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1941]]: Савет Народных Камісараў [[СССР]] і ЦК ВКП(б) выдалі дырэктыву, у якой заклікалі распачаць падпольную і партызанскую барацьбу ў раёнах, пакінутых Чырвонай арміяй пры адступленні. * [[1958]]: У [[Швецыя|Швецыі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболу 1958|VI чэмпіянат свету па футболу]]. У фінальнай гульні паміж зборнымі [[Зборная Бразіліі па футболу|Бразіліі]] і [[Зборная Швецыі па футболу|Швецыі]] перамогу атрымала каманда [[Бразілія|Бразіліі]] з лікам 5:2. * [[1984]]: Уведзена ў эксплуатацыю 1-я лінія [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Maria de aragon.jpg|thumb|100px|[[Марыя Арагонская]]]] * [[1136]]: [[Петраніла Арагонская]], [[Кароль Арагона|каралева Арагона]] (пам. 1173) * [[1318]]: [[Юсуф I Мудры]], эмір [[Гранадскі эмірат|Гранады]] (пам. 19.9.1354) * [[1397]]: [[Хуан II Бязверны]], кароль [[Арагон]]а і [[Каралеўства Навара|Навары]] (пам. 20.1.1479) * [[1482]]: [[Марыя Арагонская]], каралева Партугаліі (пам. 7.3.1517) * [[1798]]: [[Аляксандр Іванавіч Казарскі]], рускі ваенны дзеяч, герой [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]] (пам. 28.6.1833) * [[1896]]: [[Уладзіслаў Казлоўскі]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, паэт, публіцыст (пам. 13.11.1943) * [[1899]]: [[Вальдэмар Вага]], эстонскі гісторык мастацтва * [[1900]]: [[Антуан дэ Сент-Экзюперы]], французскі пісьменнік і лётчык (пам. 31.7.1944) * [[1912]]: [[Ральф Абіб]], французскі кінарэжысёр, сцэнарыст * [[1913]]: [[Часлаў Будзька]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, настаўнік (пам. 15.8.1985) * [[1930]]: [[Славамір Мрожак]], польскі празаік, драматург, мастак-карыкатурыст * [[1947]]: [[Клод Мантана]], французскі мадэльер * [[1979]]: [[Артур Авіла]], бразільскі матэматык * [[2003]]: [[Джуд Белінгем]], англійскі футбаліст == Памерлі == * [[64]]/[[67]]: [[Пётр (апостал)|Пётр, апостал]], першы біскуп рымскі * [[1252]]: [[Абель (кароль Даніі)|Абель, кароль Даніі]] * [[1834]]: [[Аляксандр Эцьен Шарон]], французскі музыказнавец. * [[1871]]: [[Ксенафонт Гаворскі]], беларускі гісторык, археолаг, выдавец (нар. 1821) * [[1895]]: [[Томас Генры Хакслі]], брытанскі заолаг * [[1934]]: [[Эдвард Пякарскі]], беларускі этнограф, географ, фалькларыст (нар. 25.10.1858) * [[1958]]: [[Фабіян Ярэміч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч (нар. 20.1.1891) * [[1981]]: [[Расел Драйсдэйл]], аўстралійскі мастак * [[1982]]: [[П’ер Бальмен]], французскі мадэльер * [[1995]]: [[Лана Цёрнер]], амерыканская актрыса * [[2002]]: [[Розмары Клуні]], амерыканская эстрадная спявачка і актрыса (нар. 1928) * [[2003]]: [[Кэтрын Хепбёрн]], кінаактрыса * [[2015]]: [[Ёзэф Масапуст]], чэхаславацкі футбаліст * [[2018]]: [[Ірэна Шэвінская]], польская лёгкаатлетка * [[2023]]: [[Алан Аркін]], амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст == Святкуюць == <!--* {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]], {{Сцяг Калумбіі}} [[Калумбія]], {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]], {{Сцяг Мальты}} [[Мальта]], {{Сцяг Перу}} [[Перу]], {{Сцяг Чылі}} [[Чылі]], {{Сцяг Іспаніі}} [[Іспанія]], Вінная бітва.--> * {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Нідэрланды]]: Дзень ветэранаў * {{Сцяг Сейшэльскіх Астравоў}} [[Сейшэльскія Астравы]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|629]] </noinclude> [[Катэгорыя:29 чэрвеня| ]] jcpgpiuj6q3eta5uetqnbl8oa2n6hk1 0 692 5130024 5045617 2026-04-20T16:08:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130024 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''2 мая''' ('''2 траўня''') — сто дваццаць другі (сто дваццаць трэці ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Menelik II.jpg|thumb|120px|Менелік II]] * [[1335]]: [[Атон Вясёлы]] з дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]] атрымлівае ад [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара]] [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]] [[Карынтыя (герцагства)|Карынтыю]] і паўднёвую частку [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціроля]] ў якасці [[лен]]а. * [[1447]]: Вялікі князь [[Казімір Ягелончык]] выдаў [[Казіміраў прывілей 1447|прывілей]], які пашыраў правы баяраў і даў пачатак запрыгоньванню сялян у [[ВКЛ]]. * [[1808]]: У [[Мадрыд]]зе пачалося паўстанне супраць войска [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. * [[1879]]: У Мадрыдзе створана [[Іспанская сацыялістычная працоўная партыя]]. * [[1889]]: Імператар [[Эфіопія|Эфіопіі]] [[Менелік II]] падпісаў пагадненне аб дружбе з [[Італія]]й і перадаў [[Эрытрэя|Эрытрэю]] пад італьянскі кантроль. * [[1945]]: Капітуляцыя [[берлін]]скага гарнізона перад савецкімі войскамі. * [[1975]]: Пачаўся выпуск аўтамабіля [[BMW E21]]. * [[1977]]: [[Трагедыя ў Крыжоўцы]], сутыкненне [[Пасажырскі цягнік|пасажырскага цягніка]] «[[Гродна]] — [[Орша]]» з прыгарадным [[электрацягнік]]ом, у выніку якога загінулі 22 чалавекі. * [[2011]]: У [[Пакістан]]е ў выніку спецаперацыі забіты [[Усама бін Ладэн]], лідар тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]». * [[2014]]: У выніку [[Супрацьстаянне ў Адэсе (2014)|супрацьстаяння ў Адэсе]] знішчаны лагер прыхільнікаў федэралізаці [[Украіна|Украіны]], згарэў Дом прафсаюзаў, загінулі паводле афіцыйных звестак 42 чалавекі. == Нарадзіліся == [[Image:Alessandro Scarlatti.jpg|thumb|120px|Алесандра Скарлаці]] * [[1360]]: [[Юнлэ]], кітайскі імператар * [[1458]]: [[Леанора Авіская]], каралева Партугаліі * [[1660]]: [[Алесандра Скарлаці]], італьянскі кампазітар (пам. 24.10.1725) * [[1729]]: [[Кацярына II]], расійская імператрыца * [[1802]]: [[Генрых Густаў Магнус]], нямецкі фізік і хімік * [[1806]]: [[Шарль Глейр]], швейцарскі мастак * [[1903]]: [[Бінг Кросбі]], амерыканскі спявак і акцёр * 1903: [[Бенджамін Спок]], амерыканскі педыятр, педагог і грамадскі дзеяч (пам. 15.3.1998) * [[1904]]: [[Марыс Эстэў]], французскі мастак * [[1911]]: [[Мірзо Турсун-задэ]], таджыкскі паэт * [[1929]]: [[Джыгме Дорджы Вангчук]], трэці кароль [[Бутан]]а * [[1935]]: [[Луіс Суарэс Мірамонтэс]], іспанскі футбаліст * [[1936]]: [[Норма Алеандра]], аргенцінская актрыса * [[1939]]: [[Леанід Канеўскі]], украінскі, расійскі і яўрэйскі акцёр * [[1942]]: [[Войцех Пшоняк]], польскі акцёр * [[1946]]: [[Дэвід Сушэ]], брытанскі акцёр * [[1949]]: [[Бары Купер]], брытанскі музыказнавец * [[1961]]: [[Стывен Долдры]], англійскі рэжысёр * [[1975]]: [[Дэвід Бекхэм]], англійскі футбаліст == Памерлі == * [[907]]: [[Барыс I]], кіраўнік Балгарыі * [[1519]]: [[Леанарда да Вінчы]], выдатны мастак, архітэктар, навуковец (нар. 15.4.1452) * [[1857]]: [[Альфрэд дэ Мюсэ]], французскі паэт * [[1900]]: [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Іван Айвазоўскі]], расійскі мастак-марыніст (нар. 29.7.1817) * [[1922]]: [[Ганна Місуна]], беларускі, польскі, літоўскі, расійскі археолаг (нар. 12.11.1868) * [[1947]]: [[Адольф Эрсблё]], нямецкі мастак * [[1997]]: [[Валерый Шаблюк]], беларускі гісторык (нар. 3.8.1953) * [[2011]]: [[Усама бін Ладэн]], лідар ісламскай тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]» (нар. 1957) * [[2012]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[2015]]: [[Мая Міхайлаўна Плісецкая|Мая Плісецкая]], савецкая і расійская артыстка балета, харэограф (нар. 20.11.1925) * [[2015]]: [[Рут Рэндэл]], брытанская пісьменніца == Святкуюць == * {{Сцяг Інданезіі}} [[Інданезія]]: Дзень адукацыі * {{Сцяг Ірана}} [[Іран]]: Дзень настаўніка * {{Сцяг Літвы}} [[Літва]]: [[Дзень маці]] * {{Сцяг М'янмы}} [[М'янма]]: Дзень сялян * {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]: Дзень сцяга <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|502 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:2 мая| ]] piqocii6764eaiet42dzjt01ix5367a 0 721 5129942 5109229 2026-04-20T14:34:05Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5129942 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ '''30 чэрвеня''' — сто восемдзесят першы (сто восемдзесят другі ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[763]]: [[Візантыйцы]] перамаглі [[Першае Балгарскае царства|балгараў]] у бітве пры Анхіяла (сённяшняе [[Паморые]]). * [[833]]: [[Людовік I Набожны|Людовік I]] быў вымушаны перадаць уладу сваім сынам і пакінуць сталец падчас сустрэчы каля [[Кальмар (Францыя)|Кальмара]]. * [[1792]]: Завяршыўся [[Чатырохгадовы сойм]], які правёў шэраг радыкальных рэформ у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. * 1792: У [[Парыж]] з «Баявой песняй Рэйнскай арміі» ўвайшоў марсельскі добраахвотніцкі батальён, пасля чаго песня стала звацца «[[Марсельеза]]й». * [[1810]]: [[Нідэрланды]] далучаны да складу [[Францыя|Францыі]]. * [[1894]]: [[Карэя]] абвясціла незалежнасць ад [[Кітай|Кітая]]. * [[1898]]: Адбыўся пуск трамвая ў [[Віцебск]]у. * [[1913]]: Пачатак [[Другая балканская вайна|Другой балканскай вайны]]. * [[1950]]: Кангрэсам [[ЗША]] ухвалены т.зв. [[закон Лоджа]], які дазваляў на запіс у войска ЗША асоб з іншаземным грамадзянствам. * [[1960]]: [[ДР Конга|Конга]] атрымала незалежнасць ад [[Бельгія|Бельгіі]]. * [[1964]]: Атрыманы першыя фотаздымкі [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] з блізкай адлегласці. * [[1974]]: Ва [[Ушачы|Ушачах]] адкрыты мемарыяльны комплекс «[[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|Прарыў]]» у гонар подзвігу партызан Полацка-Лепельскай партызанскай зоны. * [[1984]]: Распачаўся рэгулярны рух цягнікоў на першай лініі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. * [[2003]]: У [[Кіншаса|Кіншасе]] Прэзідэнт [[ДР Конга]] [[Жазеф Кабіла]] і паўстанцы падпісалі пагадненне аб падзеле ўлады, завяршылася [[Другая кангалезская вайна]]. * [[2022]]: Расійскія войскі пакінулі [[Змяіны востраў]] у [[Чорнае мора|Чорным моры]]. == Нарадзіліся == * [[1470]]: [[Карл VIII Валуа]], кароль Францыі * [[1881]]: [[Павел Растаргуеў]], беларускі мовазнаўца * [[1907]]: [[Раман Шухевіч]], украінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1911]]: [[Чэслаў Мілаш]], польскі паэт, празаік, эсэіст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] ([[1980]]) * [[1926]]: [[Вікторыя Іллінічна Багінская|Вікторыя Багінская]], савецкая і расійская пісьменніца, педагог, збіральнік песень і фальклору [[крымчакі|крымчакоў]] * [[1941]]: [[Ота Зандэр]], нямецкі акцёр * [[1956]]: [[Лявон Юрэвіч]], беларускі літаратуразнавец, крытык, бібліёграф, грамадскі дзеяч * [[1963]]: [[Валера Песін]], беларускі мастак-нонканфарміст * [[1963]]: [[Вольга Аркадзеўна Брызгіна]], лёгкаатлетка * [[1963]]: [[Роз Крысцьян Рапонда]], прэм'ер-міністр Габона * [[1966]]: [[Майк Тайсан]], амерыканскі баксёр-прафесіянал * [[1981]]: [[Ваіна Джакантэ]], французская актрыса * [[1985]]: [[Майкл Фелпс]], амерыканскі плывец, шматразовы алімпійскі чэмпіён. * [[1996]]: [[Аляксей Уладзімір Мжачык]], беларускі цяжкаатлет == Памерлі == * [[1109]]: [[Альфонса VI Храбры]], кароль Кастыліі і Леона * [[1649]]: [[Сімон Вуэ]], французскі мастак * [[1660]]: [[Уільям Оўтрэд]], англійскі матэматык * [[1916]]: [[Гастон Масперо]], французскі [[егіпталогія|егіптолаг]] * [[1919]]: [[Джон Уільям Стрэт]], брытанскі фізік * [[1950]]: [[Эліэль Саарынен]], фінскі архітэктар * [[1952]]: [[Маўна Пекала]], фінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч (нар. [[27.1]].[[1890]]) * [[1961]]: [[Лі дэ Форэст]], амерыканскі вынаходнік * [[1969]]: [[Эрнст фон Пардубіц]], чэшскі рэлігійны і палітычны дзеяч, архібіскуп пражскі * [[1968]]: [[Ён Лейфс]], ісландскі кампазітар (нар. 1.5.[[1899]]) * [[1969]]: [[Міхайла Грамыка]], беларускі пісьменнік і навуковец (нар. [[31.10]].[[1885]]) * [[2014]]: [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]], беларускі акцёр == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} [[Дзень астэроіда]] * {{Сцяг Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]]: Дзень эканаміста * {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]]: Дзень арміі. * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень нараджэння прынцэсы Аляксандры * {{Сцяг Судана}} [[Судан]]: Дзень рэвалюцыі * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]]: Дзень закаханых <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|630]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 чэрвеня| ]] 1f7xk6e5r8wcf5fm8yisycylchwgi9u 0 838 5130152 4725180 2026-04-20T19:04:49Z JerzyKundrat 174 /* Святкуюць */ 5130152 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''3 чэрвеня''' — сто пяцьдзясят чацвёрты (сто пяцьдзясят пяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Flag of Montenegro.svg|thumb|Сцяг Чарнагорыі]] * [[713]]: [[Візантыйскі імператар]] [[Філіпік (імператар візантыйскі)|Філіпік]] быў звергнуты з улады і аслеплены. * [[1863]]: Адбылася [[Мілавідская бітва|бітва пад Мілавідамі]], аб’яднаныя сілы паўстанцаў пад камандаваннем [[Францішак Юндзіл|Ф. Юндзіла]], [[Ісідор Лукашэвіч|І. Лукашэвіча]], [[Аляксандр Алаізавіч Лянкевіч|А. Лянкевіча]], [[Людвік Нарбут|Л. Нарбута]] і агульным кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]] далі бой расійскаму войску. Сярод удзельнікаў бітвы былі [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіч]] і [[Міхал Андрыёлі|М. Андрыёлі]]. * [[1611]]: Пасля дваццаці месяцаў [[Аблога Смаленска (1609—1611)|аблогі]] [[Смаленск]] узялі войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. * [[1907]]: Расійскі імператар распусціў I Дзяржаўную думу і зацвердзіў новы парадак выбараў. * [[1980]]: У выніку памылкі амерыканскага камп’ютара, што паведаміў аб савецкім ядзерным нападзе, у [[ЗША]] аб’яўлена ядзерная трывога. * [[1988]]: У газеце [[ЛіМ|«Літаратура і мастацтва»]] надрукаваны артыкул [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] і Яўгена Шмыгалёва «[[Курапаты]] — дарога смерці». * [[2006]]: Абвешчана незалежнасць [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]. * [[2006]]: [[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку]]. == Нарадзіліся == [[Файл:PauletteGoddardinSecondChorus.jpg|thumb|Палет Гадар]] * [[1537]]: [[Жуан Мануэл]], іспанскі інфант * [[1540]]: [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карл II, эрцгерцаг Аўстрыі]] * [[1618]]: [[Гаспар дэ Танд]], французскі пісьменнік, падарожнік * [[1659]]: [[Пётр Мацвеевіч Апраксін|Пётр Апраксін]], расійскі военачальнік, дыпламат * [[1804]]: [[Рычард Кобдэн]], англійскі палітычны дзеяч * [[1819]]: [[Іаган Бартолд Ёнгкінд]], нідэрландскі мастак * [[1865]]: [[Георг V]], кароль Злучанага Каралеўства * [[1876]]: [[Мікалай Нілавіч Бурдэнка|Мікалай Бурдэнка]], адзін з заснавальнікаў савецкай нейрахірургіі, арганізатар ваенна-палявой хірургіі * [[1880]]: [[Іозеф Эберц]], нямецкі мастак * [[1899]]: [[Дзьёрдзь фон Бекешы]], амерыканскі фізік * [[1910]]: [[Палет Гадар]], амерыканская актрыса * [[1921]]: [[Эберхард Шлотэр]], нямецкі мастак * [[1923]]: [[Ігар Расціслававіч Шафарэвіч|Ігар Шафарэвіч]], расійскі матэматык, філосаф, пісьменнік * [[1924]]: [[Торстэн Нільс Візел]], шведскі нейрафізіёлаг * [[1926]]: [[Ален Гінзберг]], амерыканскі паэт * [[1929]]: [[Вернер Арбер]], швейцарскі генетык і мікрабіёлаг * [[1933]]: [[Іса ібн Салман аль-Халіфа]], эмір Бахрэйна * [[1935]]: [[Васіль Зуёнак]], беларускі паэт * [[1966]]: [[Ласла Андар]], венгерскі палітык * [[1986]]: [[Рафаэль Надаль]], іспанскі тэнісіст == Памерлі == [[Файл:Kafka.jpg|thumb|Франц Кафка]] * [[1657]]: [[Уільям Гарвей]], англійскі медык * [[1757]]: [[Ян Пашакоўскі]], педагог і выдавец (нар. [[1684]]) * [[1822]]: [[Рэнэ Жуст Гаюі]], французскі мінералог * [[1875]]: [[Жорж Бізэ]], французскі кампазітар * [[1899]]: [[Іаган Штраус (сын)|Ёган Штраўс, сын]], аўстрыйскі кампазітар, «Кароль вальса» * [[1924]]: [[Франц Кафка]], нямецкамоўны пісьменнік (нар. 3.7.[[1883]]) * [[1925]]: [[Каміль Нікаля Фламарыён]], французскі астраном * [[1932]]: [[Рудольф Крэмлічка]], чэшскі мастак * [[1963]]: [[Ян XXIII|Ян XXIII, Папа Рымскі]] * [[1964]]: [[Франс Эміль Сіланпяя]], [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскі лаўрэат па літаратуры]] * [[1987]]: [[Андрэс Сеговія]], іспанскі гітарыст * [[1993]]: [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Юдзіф Арончык]], беларуская актрыса * [[2010]]: [[Уладзімір Ігаравіч Арнольд]], расійскі матэматык * [[2016]]: [[Махамед Алі]], амерыканскі баксёр (нар. 17.1.[[1942]]) * [[2017]]: [[Генадзь Фёдаравіч Шутаў|Генадзь Шутаў]] (нар. 18.6.[[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]), беларускі мастак-графік <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|603]] </noinclude> [[Катэгорыя:3 чэрвеня| ]] r9ithuu7wpal1xfsy78usm2g935k349 0 957 5130039 4828675 2026-04-20T16:25:49Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130039 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''4 мая''' ('''4 траўня''') — сто дваццаць чацвёрты (сто дваццаць пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1471]]: Адбылася [[бітва пры Т’юксберы]] ў заходняй [[Каралеўства Англія|Англіі]] паміж войскамі [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Ёркі|Ёркаў]] падчас [[Вайна Пунсовай і Белай ружы|вайны Пунсовай і Белай ружы]]. * [[1494]]: Экспедыцыя [[Х. Калумб]]а адкрыла востраў [[Ямайка]]. * [[1626]]: [[Індзейцы]] прадалі [[Нідэрланды|галандцам]] [[Манхэтэн]] за шкляныя і бронзавыя цацкі агульным коштам на 60 [[гульдэн]]аў. * [[1838]]: Дзеячы культуры выкупілі з прыгоннай няволі ўкраінскага паэта [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнку]]. * [[1878]]: [[Томас Эдысан]] публічна прадэманстраваў фанограф у будынку Нацыянальнай акадэміі навук у [[Вашынгтон]]е. * [[1886]]: Рабочыя арганізавалі [[Бунт на Хеймаркет|дэманстрацыю]] на плошчы Хеймаркет у [[Чыкага]]. * [[1979]]: [[Маргарэт Тэтчэр]] заступіла на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] прыняў дэкларацыю аб аднаўленні незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]. * [[1995]]: Прыняты Закон «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». * [[2012]]: У [[Мінск]]у ўпершыню адбыліся [[International Karate Association|міжнародныя майстар класы]], пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. == Нарадзіліся == * [[1008]]: [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых I, кароль Францыі]] * [[1715]]: [[Геранім Фларыян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], мецэнат (пам. 17.5.[[1760]]) * [[1770]]: [[Франсуа Жэрар]], французскі мастак * [[1799]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], [[пісьменнік]] (пам. [[9.8]].[[1856]]) * [[1825]]: [[Томас Генры Хакслі]], брытанскі заолаг * [[1853]]: [[Станіслаў Нарбут]], урач, вучоны-медык, мецэнат (пам. 11.3.[[1926]]) * [[1819]]: [[Фларыян Міладоўскі]], беларускі [[кампазітар]], піяніст і педагог * [[1881]]: [[Аляксандр Керанскі]], расійскі палітык, сацыяліст, кіраўнік [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўраду Расіі]] * [[1921]]: [[Эда Мурціч]], харвацкі мастак * [[1928]]: [[Хосні Мубарак]], чацвёрты Прэзідэнт Егіпта * [[1932]]: [[Мікалай Іванавіч Прашковіч|Мікола Прашковіч]], беларускі літаратуразнавец, крытык, перакладчык (пам. 2.2.[[1983]]) * [[1951]]: [[Жэрар Жун’ё]], французскі акцёр, рэжысёр * [[1962]]: [[Ежы Сасноўскі]], польскі пісьменнік * [[1987]]: [[Сеск Фабрэгас]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1406]]: [[Калуча Салютаці]], італьянскі дзяржаўны дзеяч * [[1436]]: [[Энгельбрэкт Энгельбрэктсан]], кіраўнік паўстання шведаў * [[1722]]: [[Клод Жыло]], французскі мастак * [[1863]]: [[Людвік Нарбут]], вайсковец, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-64 гг.]] (нар. [[31.8]].[[1832]]) * [[1929]]: [[Уладзімір Варава]], беларускі пісьменнік і журналіст (нар. [[26.7]].[[1896]]) * [[1955]]: [[Джорджэ Энеску]], румынскі кампазітар * [[1980]]: [[Іосіп Броз Ціта]], кіраўнік [[Югаславія|Югаславіі]] (нар. [[25.5]].[[1892]]) * [[2005]]: [[Анатоль Сыс]], беларускі [[паэт]] (нар. [[26.10]].[[1959]]) * [[2012]]: [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў|Міхаіл Булахаў]], беларускі мовазнавец == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|504 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:4 мая| ]] 5w8gbheaq71yrcqost9yw1fpk9sutl1 5130040 5130039 2026-04-20T16:26:12Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130040 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''4 мая''' ('''4 траўня''') — сто дваццаць чацвёрты (сто дваццаць пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1471]]: Адбылася [[бітва пры Т’юксберы]] ў заходняй [[Каралеўства Англія|Англіі]] паміж войскамі [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Ёркі|Ёркаў]] падчас [[Вайна Пунсовай і Белай ружы|вайны Пунсовай і Белай ружы]]. * [[1494]]: Экспедыцыя [[Х. Калумб]]а адкрыла востраў [[Ямайка]]. * [[1626]]: [[Індзейцы]] прадалі [[Нідэрланды|галандцам]] [[Манхэтэн]] за шкляныя і бронзавыя цацкі агульным коштам на 60 [[гульдэн]]аў. * [[1838]]: Дзеячы культуры выкупілі з прыгоннай няволі ўкраінскага паэта [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнку]]. * [[1878]]: [[Томас Эдысан]] публічна прадэманстраваў [[фанограф]] у будынку Нацыянальнай акадэміі навук у [[Вашынгтон]]е. * [[1886]]: Рабочыя арганізавалі [[Бунт на Хеймаркет|дэманстрацыю]] на плошчы Хеймаркет у [[Чыкага]]. * [[1979]]: [[Маргарэт Тэтчэр]] заступіла на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] прыняў дэкларацыю аб аднаўленні незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]. * [[1995]]: Прыняты Закон «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». * [[2012]]: У [[Мінск]]у ўпершыню адбыліся [[International Karate Association|міжнародныя майстар класы]], пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. == Нарадзіліся == * [[1008]]: [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых I, кароль Францыі]] * [[1715]]: [[Геранім Фларыян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], мецэнат (пам. 17.5.[[1760]]) * [[1770]]: [[Франсуа Жэрар]], французскі мастак * [[1799]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], [[пісьменнік]] (пам. [[9.8]].[[1856]]) * [[1825]]: [[Томас Генры Хакслі]], брытанскі заолаг * [[1853]]: [[Станіслаў Нарбут]], урач, вучоны-медык, мецэнат (пам. 11.3.[[1926]]) * [[1819]]: [[Фларыян Міладоўскі]], беларускі [[кампазітар]], піяніст і педагог * [[1881]]: [[Аляксандр Керанскі]], расійскі палітык, сацыяліст, кіраўнік [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўраду Расіі]] * [[1921]]: [[Эда Мурціч]], харвацкі мастак * [[1928]]: [[Хосні Мубарак]], чацвёрты Прэзідэнт Егіпта * [[1932]]: [[Мікалай Іванавіч Прашковіч|Мікола Прашковіч]], беларускі літаратуразнавец, крытык, перакладчык (пам. 2.2.[[1983]]) * [[1951]]: [[Жэрар Жун’ё]], французскі акцёр, рэжысёр * [[1962]]: [[Ежы Сасноўскі]], польскі пісьменнік * [[1987]]: [[Сеск Фабрэгас]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1406]]: [[Калуча Салютаці]], італьянскі дзяржаўны дзеяч * [[1436]]: [[Энгельбрэкт Энгельбрэктсан]], кіраўнік паўстання шведаў * [[1722]]: [[Клод Жыло]], французскі мастак * [[1863]]: [[Людвік Нарбут]], вайсковец, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-64 гг.]] (нар. [[31.8]].[[1832]]) * [[1929]]: [[Уладзімір Варава]], беларускі пісьменнік і журналіст (нар. [[26.7]].[[1896]]) * [[1955]]: [[Джорджэ Энеску]], румынскі кампазітар * [[1980]]: [[Іосіп Броз Ціта]], кіраўнік [[Югаславія|Югаславіі]] (нар. [[25.5]].[[1892]]) * [[2005]]: [[Анатоль Сыс]], беларускі [[паэт]] (нар. [[26.10]].[[1959]]) * [[2012]]: [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў|Міхаіл Булахаў]], беларускі мовазнавец == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|504 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:4 мая| ]] seb22gg0cytwxnwqeh0oi3xgsy1ap4n 5130045 5130040 2026-04-20T16:29:08Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130045 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''4 мая''' ('''4 траўня''') — сто дваццаць чацвёрты (сто дваццаць пяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1471]]: Адбылася [[бітва пры Т’юксберы]] ў заходняй [[Каралеўства Англія|Англіі]] паміж войскамі [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Ёркі|Ёркаў]] падчас [[Вайна Пунсовай і Белай ружы|вайны Пунсовай і Белай ружы]]. * [[1494]]: Экспедыцыя [[Х. Калумб]]а адкрыла востраў [[Ямайка]]. * [[1626]]: [[Індзейцы]] прадалі [[Нідэрланды|галандцам]] [[Манхэтэн]] за шкляныя і бронзавыя цацкі агульным коштам на 60 [[гульдэн]]аў. * [[1633]]: Заснаваны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|кляштар бенедыкцінак]] у [[Менск]]у. * [[1838]]: Дзеячы культуры выкупілі з прыгоннай няволі ўкраінскага паэта [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнку]]. * [[1878]]: [[Томас Эдысан]] публічна прадэманстраваў [[фанограф]] у будынку Нацыянальнай акадэміі навук у [[Вашынгтон]]е. * [[1886]]: Рабочыя арганізавалі [[Бунт на Хеймаркет|дэманстрацыю]] на плошчы Хеймаркет у [[Чыкага]]. * [[1975]]: Заснаваны [[Мінскі інстытут культуры]]. * [[1979]]: [[Маргарэт Тэтчэр]] заступіла на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]] прыняў дэкларацыю аб аднаўленні незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]. * [[1995]]: Прыняты Закон «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». * [[2012]]: У [[Мінск]]у ўпершыню адбыліся [[International Karate Association|міжнародныя майстар класы]], пад кіраўніцтвам [[Сокэ Кубота Такаюкі]]. == Нарадзіліся == * [[1008]]: [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых I, кароль Францыі]] * [[1715]]: [[Геранім Фларыян Радзівіл]], дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], мецэнат (пам. 17.5.[[1760]]) * [[1770]]: [[Франсуа Жэрар]], французскі мастак * [[1799]]: [[Фларыян Бохвіц]], польска-беларускі асветнік, [[філосаф]], [[пісьменнік]] (пам. [[9.8]].[[1856]]) * [[1825]]: [[Томас Генры Хакслі]], брытанскі заолаг * [[1853]]: [[Станіслаў Нарбут]], урач, вучоны-медык, мецэнат (пам. 11.3.[[1926]]) * [[1819]]: [[Фларыян Міладоўскі]], беларускі [[кампазітар]], піяніст і педагог * [[1881]]: [[Аляксандр Керанскі]], расійскі палітык, сацыяліст, кіраўнік [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўраду Расіі]] * [[1921]]: [[Эда Мурціч]], харвацкі мастак * [[1928]]: [[Хосні Мубарак]], чацвёрты Прэзідэнт Егіпта * [[1932]]: [[Мікалай Іванавіч Прашковіч|Мікола Прашковіч]], беларускі літаратуразнавец, крытык, перакладчык (пам. 2.2.[[1983]]) * [[1951]]: [[Жэрар Жун’ё]], французскі акцёр, рэжысёр * [[1962]]: [[Ежы Сасноўскі]], польскі пісьменнік * [[1987]]: [[Сеск Фабрэгас]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1406]]: [[Калуча Салютаці]], італьянскі дзяржаўны дзеяч * [[1436]]: [[Энгельбрэкт Энгельбрэктсан]], кіраўнік паўстання шведаў * [[1722]]: [[Клод Жыло]], французскі мастак * [[1863]]: [[Людвік Нарбут]], вайсковец, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-64 гг.]] (нар. [[31.8]].[[1832]]) * [[1929]]: [[Уладзімір Варава]], беларускі пісьменнік і журналіст (нар. [[26.7]].[[1896]]) * [[1955]]: [[Джорджэ Энеску]], румынскі кампазітар * [[1980]]: [[Іосіп Броз Ціта]], кіраўнік [[Югаславія|Югаславіі]] (нар. [[25.5]].[[1892]]) * [[2005]]: [[Анатоль Сыс]], беларускі [[паэт]] (нар. [[26.10]].[[1959]]) * [[2012]]: [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў|Міхаіл Булахаў]], беларускі мовазнавец == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|504 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:4 мая| ]] mjqoucgd1zs8og1afof59yp3r4olhvr 0 960 5130178 5076131 2026-04-20T19:45:01Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130178 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на студзень}} </noinclude>__NOTOC__ '''4 студзеня''' — чацвёрты дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Файл:Coat of Arms of Slonim.svg|thumb|100px|Герб Слоніма]] * [[1254]]: Фламандзец [[Вілем Рубрук]] прыняты ў Каракаруме ханам [[Мункэ]]. * [[1591]]: Кароль [[Жыгімонт III Ваза]] пацвердзіў [[магдэбургскае права]] для [[Слонім]]а, горад атрымаў [[герб Слоніма|герб]]. * [[1772]]: У [[Эрмітаж]] прыбылі першыя 158 карцін, купленыя па загаду [[Кацярына II|Кацярыны II]] у [[Парыж]]ы. * [[1856]]: [[Гомель]] атрымаў [[Герб Гомеля|герб]] з выявай рысі. * [[1885]]: Доктар [[Уільям Грант]] правёў першую паспяховую аперацыю па выдаленні апендыкса. * [[1896]]: [[Юта]] стала 45-м штатам, прынятым у склад [[ЗША]]. * [[1925]]: У [[Мінск]]у прайшоў І Усебеларускі з’езд настаўнікаў. * [[1940]]: Адкрылася [[Брэсцкая абласная бібліятэка імя М. Горкага]]. * [[1948]]: [[М'янма]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1969]]: Уступіла ў сілу [[Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх форм расавай дыскрымінацыі]]. * [[1996]]: Створаны [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]]. * [[2002]]: Падпарадкаванне г. [[Светлагорск]]а зменена з абласнога на раённае. * [[2010]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё самага высокага будынка ў свеце — [[Бурдж Дубай]]. == Нарадзіліся == * [[1643]]: [[Ісак Ньютан]], англійскі навуковец (пам. 1727) * [[1710]]: [[Джавані Батыста Пергалезі]], італьянскі кампазітар * [[1729]]: [[Яўхім Храптовіч]], грамадскі, палітычны, дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]], публіцыст, паэт і перакладчык * [[1866]]: [[Рамон Касас]], каталонскі мастак * [[1896]]: [[Андрэ Масон]], французскі жывапісец * [[1910]]: [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]], беларускі архітэктар, педагог<!--, лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Беларусі|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] (1968)--> * [[1912]]: [[Марта Хёпфнер]], нямецкі фатограф * [[1920]]: [[Асаму Хаяісі]], японскі біяхімік * [[1922]]: [[Март Порт]], эстонскі архітэктар * [[1929]]: [[Арык Браўэр]], аўстрыйскі мастак * [[1940]]: [[Гао Сінцянь]], кітайскі празаік, навеліст, драматург і крытык; лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] * [[1940]]: [[Браян Дэйвід Джозефсан]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1973) * [[1952]]: [[Юрый Захаранка]], беларускі палітычны дзеяч, былы міністр унутраных спраў Беларусі * [[1972]]: [[Джон Руіс]], амерыканскі баксёр * [[1973]]: [[Лая Маруль]], іспанская актрыса * [[1976]]: [[Аўгуст Дыль]], нямецкі акцёр * [[1986]]: [[Андрэй Сяргеевіч Краўчанка|Андрэй Краўчанка]], беларускі лёгкаатлет * [[1996]]: [[Эма Макі]], франка-брытанская актрыса == Памерлі == * [[1248]]: [[Саншу II]], 4-ы кароль Партугаліі * [[1428]]: [[Фрыдрых I (курфюрст Саксоніі)]] * [[1584]]: [[Тобіяс Штымер]], швейцарскі мастак * [[1845]]: [[Луі-Леапольд Буальі]], французскі жывапісец * [[1891]]: [[Чарлз Сэмюэл Кін]], брытанскі мастак * [[1897]]: [[Эмерык Чапскі]], беларускі калекцыянер і нумізмат * [[1913]]: [[Бенджамін Лі Сміт]], палярны даследчык * [[1960]]: [[Альбер Камю]], французскі пісьменнік і філосаф, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры (нар.7.11.1913) * [[1995]]: [[Уладас Дрэма]], літоўскі мастак і мастацтвазнаўца, супрацоўнік [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея ў Вільні]] (нар. 10.12.1910) * [[1957]] [[Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч]], беларускі [[Жывапіс|жывапісец]]-[[Пейзаж|пейзажыст]]. Бацька мастака [[Раіса Уладзіміраўна Кудрэвіч|Раісы Кудрэвіч]]. * [[2023]]: [[Розі Мітэрмаер]], нямецкая гарналыжніца * [[2024]]: [[Глініс Джонс]], брытанская актрыса == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}}: Міжнародны дзень [[Луі Брайль|Л. Брайля]] * {{AGO}}: Дзень пакутнікаў каланіяльных рэпрэсій * {{COD}}: Дзень пакутнікаў незалежнасці * {{MMR}}: Дзень Незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|104]] </noinclude> [[Катэгорыя:4 студзеня| ]] pbqhayeywf03538bo4ruoqcz2f4xcex 0 1062 5129988 5074206 2026-04-20T15:28:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129988 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''5 мая''' ('''5 траўня''') — сто дваццаць пяты (сто дваццаць шосты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1260]]: [[Хубілай]] стаў Вялікім ханам мангольскай імперыі. * [[1494]]: [[Хрыстафор Калумб]] высадзіўся на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1581]]: У горадзе [[Астрог (горад)|Астрог]] выйшаў [[каляндар]] [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], да кожнага месяца былі надрукаваны вершы [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]]. * [[1581]]: У выніку нападу на [[Гомель]] маскоўскага войска ў горадзе здарыўся [[Пажар у Гомелі (1581)|пажар]]. * [[1646]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] здаўся ў палон шатландскаму войску. * [[1891]]: У [[Нью-Ёрк]]у адчынілася канцэртная зала [[Карнегі-хол]], дырыжорам першага канцэрта быў [[Пётр Чайкоўскі]]. * [[1932]]: Створаны [[Клімавіцкі дзяржаўны аграрны каледж|Клімавіцкі пчалаводны тэхнікум]]. * [[1945]]: Пачалося ўзброенае паўстанне ў [[Прага|Празе]]. * [[1953]]: Заснаваны [[Ордэн Карла Маркса]] ([[ГДР]]). * [[1993]]: Устаноўлены дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Эквадор]]ам * [[2014]]: Скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014|чэмпіянат свету па снукеры]], у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[2019]]: [[Катастрофа SSJ 100 у аэрапорце Шарамеццева]] ([[Расія]]). * [[2025]]: [[Чжаа Сіньтун]] стаў першым у гісторыі чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы з [[Азія|Азіі]]. == Нарадзіліся == * [[1210]]: [[Афонсу III]], пяты кароль [[Партугалія|Партугаліі]] * [[1699]]: [[Юбер Друэ]], французскі мастак * [[1747]]: [[Леапольд II]], імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|свяшчэннарымскі]] (пам. 1.3.1792) * [[1813]]: [[Сёрэн Абю К’еркегор]], дацкі [[філосаф]], пратэстанцкі тэолаг і [[пісьменнік]] (пам. 11.11.1855) * [[1818]]: [[Карл Маркс]], вядомы гісторык, філосаф (пам. 14.3.1883) * [[1819]]: [[Станіслаў Манюшка]], польскі [[кампазітар]] (пам. 4.6.1872) * [[1828]]: [[Альберт Март]], нямецкі астраном * [[1831]]: [[Уладзіслаў Борзабагаты]], паўстанцкі камісар Навагрудскага павета ў [[1863]], удзельнік [[Парыжская каамуна|Парыжскай камуны]], мемуарыст * [[1833]]: [[Імануэль Лазарус Фукс]], нямецкі матэматык * [[1846]]: [[Генрык Сянкевіч]], польскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] 1905 года (пам. 15.11.1916) * [[1917]]: [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]], беларускі пісьменнік, перакладчык (пам. 18.5.1983) * [[1934]]: [[Аляксей Гардзіцкі]], беларускі літаратуразнавец (пам. 24.8.1999) * [[1936]]: [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік, публіцыст, грамадскі дзеяч * [[1941]]: [[Уладзімір Ярэц]], беларускі матацыкліст, падарожнік * [[1957]]: [[Рычард Грант]], брытанскі акцёр * [[1960]]: [[Айрэн Барклі]], амерыканскі [[Бокс|баксёр]] * [[1977]]: [[Віржыні Эфіра]], бельгійская і французская актрыса * [[1995]]: [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч]], беларускі журналіст * [[2000]]: [[Элайджа Уінінгтан]], аўстралійскі плывец, прызёр алімпійскіх гульняў * [[2003]]: [[Карлас Алькарас]], іспанскі тэнісіст == Памерлі == [[File:Umaru YarAdua 080630-F-1644L-173.jpg|thumb|left|120px|Умару Яр-Адуа]] * [[1672]]; [[Сэмюэл Купер (мастак)]] * [[1821]]: [[Напалеон I Банапарт]], імператар [[Францыя|Францыі]] (нар. 15.8.1769) * [[1859]]: [[Іаган Петэр Густаў Лежон Дзірыхле]], нямецкі [[матэматык]] * [[1874]]: [[Шарль Глейр]], швейцарскі мастак * [[1902]]: [[Фрэнсіс Брэт Гарт]], амерыканскі пісьменнік * [[1918]]: [[Ніко Пірасмані]], [[Грузія|грузінскі]] мастак * [[1977]]: [[Людвіг Эрхард]], нямецкі палітык (нар. 4.2.1897) * [[2007]]: [[Тэадор Мейман]], амерыканскі [[фізік]], стваральнік першай практычнай мадэлі [[лазер]]а (нар. 11.7.1927) * [[2010]]: [[Умару Яр-Адуа]], 13-ы прэзідэнт [[Нігерыя|Нігерыі]] * [[2013]]: [[Расела Фальк]], італьянская актрыса * [[2014]]: [[Эдуарда Мак Энтайр]], аргенцінскі мастак == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Беларусь}}: Дзень друку * {{Сцягафікацыя|Японія}}: Дзень дзяцей <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|505 ]] </noinclude> [[Катэгорыя:5 мая| ]] l9zoutudtjoru5lvp0x8vgkiagi0adu 0 1086 5130051 5078402 2026-04-20T16:38:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130051 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''6 мая''' ('''6 траўня''') — сто дваццаць шосты (сто дваццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Bamberger Dom BW 6.JPG|thumb|150px|left|Бамбергскі кафедральны сабор]] * [[523]]: [[Хільдэрых]], унук [[Гейзерых]]а, заняў трон караля [[Каралеўства вандалаў і аланаў|вандалаў]]. Ён пачынае пераслед [[Католік|католікаў]]. * [[1012]]: Асвячэнне [[Бамбергскі кафедральны сабор|Бамбергскага кафедральнага сабора]] (''на фота''). * [[1527]]: [[Рабаванне Рыма (1527)|Рабаванне Рыма]] войскамі імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]], якія выйшлі з-пад кантролю. * [[1856]]: Нарадзіўся аўстрыйскі псіхіятр [[Зігмунд Фрэйд]]. * [[1920]]: Польскія і ўкраінскія войскі пад камандаваннем [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] і [[Сымон Пятлюра|С. Пятлюры]] ўзялі [[Кіеў]]. * [[1931]]: Пачалося [[Міжнароднае французскае радыё|радыёвяшчанне]] з [[Парыж]]а для заморскіх уладанняў [[Францыя|Францыі]] ў Азіі, Амерыцы і Афрыцы. * [[1937]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «Гіндэнбург» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[1994]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[1998]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[2007]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. * [[2012]]: У [[Мінск]]у адбыўся [[International Karate Association|EURO STARS’2012 KARATE CHAMPIONSHIP IN BELARUS]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Sigmund Freud LIFE.jpg|thumb|120px|Зігмунд Фрэйд]] * [[1405]]: [[Скандэрбег]], нацыянальны герой [[Албанія|Албаніі]] * [[1501]]: [[Марцэл II|Марцэл II, Папа Рымскі]] * [[1758]]: [[Андрэ Масена]], маршал [[Францыя|Францыі]] * 1758: [[Максімільен Рабесп'ер]], адзін з лідараў [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]] * [[1761]]: [[Станіслаў Юндзіл]], адзін з першых даследчыкаў беларускай [[Флора|флоры]] і [[Фаўна|фаўны]] (пам. 12.10.1847) * [[1802]]: [[Станіслаў Горскі]], беларускі прыродазнавец, медык, педагог (пам. 3.5.1864) * [[1851]]: [[Арыстыд Бруан]], французскі паэт, шансанье * [[1856]]: [[Зігмунд Фрэйд]], аўстрыйскі псіхіятр (пам. 23.9.1939) * [[1890]]: [[Францішак Янаўшак]], чэшскі мастак-сюррэаліст * [[1904]]: [[Паўлюк Трус]], беларускі [[паэт]] (пам. 30.8.1929) * [[1905]]: [[Юрка Гаўрук]], беларускі перакладчык і [[рэжысёр]] (пам. 18.2.1979) * [[1906]]: [[Андрэ Вейль]], французскі матэматык * [[1921]]: [[Эрых Фрыд]], аўстрыйскі паэт, празаік, перакладчык і публіцыст (пам. 22.11.1988) * [[1933]]: [[Юрась Свірка]], беларускі паэт (пам. 2010) * [[1978]]: [[Тоні Эстангэ]], французскі канаіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Marlene Dietrich in Morocco trailer 2.jpg|thumb|150px|Марлен Дзітрых]] * [[1475]]: [[Дзірк Баўтс]], нідэрландскі жывапісец * [[1859]]: [[Аляксандр Гумбальт]], нямецкі навуковец-энцыклапедыст, [[фізік]], метэаролаг, [[географ]], [[батанік]], [[заолаг]] і падарожнік (нар. 14.9.1769) * [[1862]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1873]]: [[Хасэ Антоніа Паэс]], прэзідэнт Венесуэлы * [[1877]]: [[Юхан Людвіг Рунеберг]], фінскі паэт (нар. 5.2.1804) * [[1904]]: [[Франц фон Ленбах]], нямецкі мастак * [[1926]]: [[Казімір Сваяк]], беларускі [[Каталіцызм|каталіцкі]] святар, грамадска-нацыянальны дзеяч, паэт (нар. 19.2.1890) * [[1934]]: [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]], консул [[БНР]] у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (нар. 1878) * [[1949]]: [[Морыс Метэрлінк]], бельгійскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры 1911 года (нар. 29.8.1862) * [[1951]]: [[Элі Жазеф Картан]], французскі матэматык * [[1952]]: [[Марыя Мантэсоры]], італьянскі педагог * [[1964]]: [[Генрых Эмзен]], нямецкі мастак * [[1992]]: [[Марлен Дзітрых]], нямецкая кіназорка (нар. 27.12.1901) == Святкуюць == * {{Сцяг Лівана}} [[Ліван]], {{Сцяг Сірыі}} [[Сірыя]], Дзень пакутнікаў (ахвяр). <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|506]] </noinclude> [[Катэгорыя:6 мая| ]] 025jvflnz5wpzwp5koqij7nbxibrps8 5130249 5130051 2026-04-21T06:17:02Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130249 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на май}}</noinclude> '''6 мая''' ('''6 траўня''') — сто дваццаць шосты (сто дваццаць сёмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Bamberger Dom BW 6.JPG|thumb|150px|left|Бамбергскі кафедральны сабор]] * [[523]]: [[Хільдэрых]], унук [[Гейзерых]]а, заняў трон караля [[Каралеўства вандалаў і аланаў|вандалаў]]. Ён пачынае пераслед [[Католік|католікаў]]. * [[1012]]: Асвячэнне [[Бамбергскі кафедральны сабор|Бамбергскага кафедральнага сабора]] (''на фота''). * [[1527]]: [[Рабаванне Рыма (1527)|Рабаванне Рыма]] войскамі імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]], якія выйшлі з-пад кантролю. * [[1856]]: Нарадзіўся аўстрыйскі псіхіятр [[Зігмунд Фрэйд]]. * [[1920]]: Польскія і ўкраінскія войскі пад камандаваннем [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] і [[Сымон Пятлюра|С. Пятлюры]] ўзялі [[Кіеў]]. * [[1931]]: Пачалося [[Міжнароднае французскае радыё|радыёвяшчанне]] з [[Парыж]]а для заморскіх уладанняў [[Францыя|Францыі]] ў Азіі, Амерыцы і Афрыцы. * [[1937]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «[[Гіндэнбург (дырыжабль)|Гіндэнбург]]» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[1994]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[1998]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[2007]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. * [[2012]]: У [[Мінск]]у адбыўся [[International Karate Association|EURO STARS’2012 KARATE CHAMPIONSHIP IN BELARUS]]. == Нарадзіліся == [[Файл:Sigmund Freud LIFE.jpg|thumb|120px|Зігмунд Фрэйд]] * [[1405]]: [[Скандэрбег]], нацыянальны герой [[Албанія|Албаніі]] * [[1501]]: [[Марцэл II|Марцэл II, Папа Рымскі]] * [[1758]]: [[Андрэ Масена]], маршал [[Францыя|Францыі]] * 1758: [[Максімільен Рабесп'ер]], адзін з лідараў [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай Французскай рэвалюцыі]] * [[1761]]: [[Станіслаў Юндзіл]], адзін з першых даследчыкаў беларускай [[Флора|флоры]] і [[Фаўна|фаўны]] (пам. 12.10.1847) * [[1802]]: [[Станіслаў Горскі]], беларускі прыродазнавец, медык, педагог (пам. 3.5.1864) * [[1851]]: [[Арыстыд Бруан]], французскі паэт, шансанье * [[1856]]: [[Зігмунд Фрэйд]], аўстрыйскі псіхіятр (пам. 23.9.1939) * [[1890]]: [[Францішак Янаўшак]], чэшскі мастак-сюррэаліст * [[1904]]: [[Паўлюк Трус]], беларускі [[паэт]] (пам. 30.8.1929) * [[1905]]: [[Юрка Гаўрук]], беларускі перакладчык і [[рэжысёр]] (пам. 18.2.1979) * [[1906]]: [[Андрэ Вейль]], французскі матэматык * [[1921]]: [[Эрых Фрыд]], аўстрыйскі паэт, празаік, перакладчык і публіцыст (пам. 22.11.1988) * [[1933]]: [[Юрась Свірка]], беларускі паэт (пам. 2010) * [[1978]]: [[Тоні Эстангэ]], французскі канаіст, алімпійскі чэмпіён == Памерлі == [[Файл:Marlene Dietrich in Morocco trailer 2.jpg|thumb|150px|Марлен Дзітрых]] * [[1475]]: [[Дзірк Баўтс]], нідэрландскі жывапісец * [[1859]]: [[Аляксандр Гумбальт]], нямецкі навуковец-энцыклапедыст, [[фізік]], метэаролаг, [[географ]], [[батанік]], [[заолаг]] і падарожнік (нар. 14.9.1769) * [[1862]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1873]]: [[Хасэ Антоніа Паэс]], прэзідэнт Венесуэлы * [[1877]]: [[Юхан Людвіг Рунеберг]], фінскі паэт (нар. 5.2.1804) * [[1904]]: [[Франц фон Ленбах]], нямецкі мастак * [[1926]]: [[Казімір Сваяк]], беларускі [[Каталіцызм|каталіцкі]] святар, грамадска-нацыянальны дзеяч, паэт (нар. 19.2.1890) * [[1934]]: [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]], консул [[БНР]] у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (нар. 1878) * [[1949]]: [[Морыс Метэрлінк]], бельгійскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па літаратуры 1911 года (нар. 29.8.1862) * [[1951]]: [[Элі Жазеф Картан]], французскі матэматык * [[1952]]: [[Марыя Мантэсоры]], італьянскі педагог * [[1964]]: [[Генрых Эмзен]], нямецкі мастак * [[1992]]: [[Марлен Дзітрых]], нямецкая кіназорка (нар. 27.12.1901) == Святкуюць == * {{Сцяг Лівана}} [[Ліван]], {{Сцяг Сірыі}} [[Сірыя]], Дзень пакутнікаў (ахвяр). <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|506]] </noinclude> [[Катэгорыя:6 мая| ]] bayt9mb99zr6uellntwxpystnqr6xk6 0 1114 5130141 5074207 2026-04-20T18:51:54Z JerzyKundrat 174 /* Святкуюць */ 5130141 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''7 чэрвеня''' — сто пяцьдзясят восьмы (сто пяцьдзясят дзевяты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:RotterdamMaasNederland.jpg|thumb|right|Ротэрдам]] * [[1340]]: Заснаваны горад [[Ротэрдам]]. * [[1424]]: Дзве фракцыі [[гусіты|гусітаў]] сышліся ў бітве ля горада Мацешаў, чашнікі пацярпелі паражэнне ад [[табарыты|табарытаў]]. * [[1494]]: Складзены [[Тардэсільяскі дагавор]] паміж [[Іспанія]]й і [[Партугалія]]й аб падзеле сфер уплыву ў свеце. * [[1793]]: У выніку страшэннага [[землетрасенне|землетрасення]] зруйнаваны [[Порт-Роял|горад Порт-Роял]] на [[Ямайка|Ямайцы]] * [[1905]]: [[Стортынг|Парламент Нарвегіі]] разарваў унію са [[Швецыя]]й. * [[1905]]: У [[Дрэздэн]]е заснавалі арт-групу «[[Die Brücke]]». * [[1927]]: У [[Варшава|Варшаве]] супрацоўнікам «Беларускага слова» [[Барыс Каверда|Барысам Кавердам]] забіты савецкі пасол [[Пётр Войкаў]]. * [[1958]]: Пачалося будаўніцтва горада [[Наваполацк]]а. * [[1998]]: [[Зборная Беларусі па футболу|Нацыянальная зборная Беларусі па футболу]] атрымала самую буйную перамогу ў сваёй гісторыі, абыграўшы з лікам 5:0 зборную [[Літва|Літвы]]. * [[2025]]: У [[Мінск]]у адкрылі [[Нацыянальны футбольны стадыён (Мінск)|Нацыянальны футбольны стадыён]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Paul Gauguin 111.jpg|thumb|120px|left|Поль Гаген]] * [[1740]]: [[Фердынанд Кобель]], нямецкі жывапісец * [[1825]]: [[Эдвард Паўловіч]], беларускі мемуарыст, [[мастак]] і асветнік (пам. 10.2.1909) * [[1848]]: [[Поль Гаген]], французскі мастак, графік, [[скульптар]], кераміст і пост-імпрэсіяніст (пам. 1903) * [[1862]]: [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард]], нямецкі фізік * [[1877]]: [[Чарлз Гловер Баркла]], англійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1880]]: [[Вацлаў Іваноўскі]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, доктар тэхнічных навук (пам. 7.12.1943) * [[1890]]: [[Яльмар Рысер-Ларсен]], нарвежскі авіятар і палярны даследчык (пам. 3.6.1965) * [[1908]]: [[Уладзімір Галубовіч]], беларускі і польскі [[археолаг]] (пам. 1962) * [[1909]]: [[Джэсіка Тэндзі]], брытанская і амерыканская актрыса * [[1914]]: [[Хаджа Ахмад Абас]], індыйскі пісьменнік і рэжысёр * [[1924]]: [[Уладзімір Рыгоравіч Вейсберг]], савецкі мастак * [[1937]]: [[Неэмэ Ярві]], эстонскі і амерыканскі дырыжор * [[1939]]: [[Эры Клас]], эстонскі дырыжор * [[1942]]: [[Муамар Кадафі]], лідар [[Лівія|Лівійскай Джамахірыі]] (пам. 20.10.2011) * [[1962]]: [[Віёла Амерд]], прэзідэнт Швейцарыі * [[1978]]: [[Біл Хейдэр]], амерыканскі акцёр і рэжысёр * [[1988]]: [[Майкл Сера]], канадскі акцёр і музыкант * [[2003]]: [[Летсіле Тэбога]], батсванскі лёгкаатлет * [[2005]]: [[Віялета Аляксандраўна Бардзілоўская]], беларуская гімнастка == Памерлі == [[Выява:FK Hiemer - Friedrich Hölderlin - (Pastell 1792).jpg|thumb|120px|Фрыдрых Гёльдэрлін]] * [[1492]]: [[Казімір Ягелончык]], [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (нар. 30.11.1427) * [[1826]]: [[Іозеф Фраўнгофер]], нямецкі фізік * [[1843]]: [[Фрыдрых Гёльдэрлін]], нямецкі паэт * [[1843]]: [[Жорж Мішэль]], французскі мастак * [[1976]]: [[Міхась Машара]], беларускі [[паэт]], празаік, [[драматург]], перакладчык (нар. 5(18).11.1902) * [[1927]]: [[Іосіф Апанскі]], дзеяч [[СССР|савецкіх]] спецслужб (нар. 18.7.1897) * [[1944]]: [[Жазеф Вільнёў дэ Жанці]], французскі энтамолаг * [[1954]]: [[Алан Матысан Цьюрынг]], англійскі [[матэматык]], логік, [[Крыптаграфія|крыптограф]] (нар. 23.6.1912) * [[2008]]: [[Дзіна Рызі]], італьянскі кінарэжысёр * [[2015]]: [[Крыстафер Лі]], брытанскі акцёр і спявак == Святкуюць == * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень журналіста * {{Сцяг Перу}} [[Перу]]: Дзень сцяга {{ВС}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|607]] </noinclude> [[Катэгорыя:7 чэрвеня| ]] jpw8x5mvdb0b3f6q2wfsgl7l8zfejds 0 1463 5130229 5129130 2026-04-21T04:38:03Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Беларусь */ 5130229 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Беларуская мова | саманазва = беларуская мова | краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&nbsp;094 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'') | распаўсюджанасць = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал. | статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]<ref>{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] | пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] <br> Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] <br> Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]] | афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]): * [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] <small> [[Падляскае ваяводства]] </small> ** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] <small> [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] <small> [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] <small> [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] <small> [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] <small> [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]] {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}</ref> <br/> {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.) | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | ISO1 = be | ISO2 = bel | ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel] | Карта = Belarusian lang.png }} '''Белару́ская мо́ва''' — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]<ref>Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].</ref>. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі. Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/>.{{Пераход|#Дыялекты}} [[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (школьнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref>. Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы: * '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст. * '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства. * '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы. [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref>. == Лінгвагеаграфія == === Колькасць носьбітаў === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў<ref name="БЭ"/>. Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай хатніх зносін 26 %<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}</ref>. У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]</ref>). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў<ref>Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.</ref>. === Беларусь === {{main|Беларуская мова ў Беларусі}} Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце<ref>{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}</ref>. <gallery caption="Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:" mode="packed" heights="350px"> Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва. Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва. Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва. </gallery> Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. {| class="wikitable" |+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |} === Польшча === [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]] На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях: * [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007) * [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009) * [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009) * [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010) * [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)<ref>{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009</ref>. === Украіна === {{main|Беларуская мова ва Украіне}} Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю<ref>{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Сацыялінгвістычныя звесткі === Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/> (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]<ref name="ReferenceA"/> [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам<ref name="БЭ"/>. == Пісьменства == {{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}} Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар. {| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Аа | Бб | Вв | Гг | Дд | Ее | Ёё | Жж |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Зз | Іі | Йй | Кк | Лл | Мм | Нн | Оо |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Пп | Рр | Сс | Тт | Уу | Ўў | Фф | Хх |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Цц | Чч | Шш | Ыы | Ьь | Ээ | Юю | Яя |} Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена. Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі беларускага тэксту]]. == Лінгвістычнае апісанне == Арфаграфія беларускай мовы грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}</ref>. === Лексіка === {{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}} Усе лексічныя адзінкі беларускай мовы падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычанне|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі. У складзе спрадвечнай лексікі пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду вылучаюцца чатыры пласты слоў<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|старонкі=293—294}}</ref>: * індаеўрапейская лексіка, * агульнаславянская (праславянская) лексіка, * усходнеславянская лексіка, * уласнабеларуская лексіка. Індаеўрапейскі пласт беларускай лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што заўважна ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. У XIV—XVIII стагоддзях у беларускую мову трапілі многія [[паланізм]]ы (''відэлец, маёнтак'') і пераважна праз польскае пасрэдніцтва — [[германізм]]ы (''дах, ланцуг'') і [[лацінізм]]ы (''градус, апарат''). Ад старажытнасці беларускай мове вядомы [[літуанізм]]ы (''клуня, свіран''), [[цюркізм]]ы (''аркан, торба''), [[грэцызм]]ы (''астраномія, эпіграма''), [[Багемізм|чэшскія]] (''праца, мешчанін''), французскія (''марш, тарыф''), італьянскія (''канцэрт, лютня'') і іншыя запазычанні<ref name="БелЭн:Лексіка">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Запазычанні|том=6|старонкі=529}}</ref>. У наш час іншамоўная лексіка трапляе ў беларускую ў асноўным праз [[Руская мова|рускую мову]]. Значную частку слоўнікавага складу беларускай мовы ўтвараюць [[інтэрнацыяналізмы]]. У сваю чаргу беларуская мова таксама паўплывала на суседнія: [[Польская мова|польскую]] (''krynica'' — крыніца), [[Літоўская мова|літоўскую]] (''kroupa'' — крупы) і інш<ref name="БелЭн:Лексіка" />. === Фанетыка === {{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}} [[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)<ref>Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.</ref> зычных{{крыніца?}}. === Граматыка === {{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}} Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]]. Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]: * [[Назоўнік]] * [[Прыметнік]] * [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя) * [[Займеннік]] * [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м * [[Прыслоўе]] * [[Прыназоўнік]] * [[Злучнік]] * [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]] * [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]] Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]]. Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону. == Дыялекты == [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]] {{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}} Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі. [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)<ref name="БЭ"/>. == Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове == Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова. === Друкаваныя выданні === Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат. Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}</ref>. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей). Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу. === Радыёвяшчанне === У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях. * Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}</ref>. * '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін: ** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу. ** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]]. ** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце. ** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе. ** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Тэлебачанне === Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах. * [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну<ref>{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26}}</ref>. * [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Інтэрнэт-СМІ === У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]». Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі. === Беларуская Вікіпедыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}} Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі. Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004-2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы: * '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў. * '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці. Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове<ref>{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]] * [[Беларуская мова ў свеце]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Трасянка]] * [[Славянскія мовы]] * [[Усходнеславянскія мовы]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. * {{крыніцы/сбмова}} * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. <nowiki>ISBN 978-80-7561-324-0</nowiki>. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02 * [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] * Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf * [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. <nowiki>ISBN 978-985-541-152-0</nowiki>. * {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}} * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40. * Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529. * [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.). * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі] * {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }} {{Беларуская мова}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Славянскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] hkhkksrfdvjx9jtey10a7gp8y0ahcst 5130236 5130229 2026-04-21T05:55:18Z M.L.Bot 261 усё ж дамашняя, 'хата' вузейшага сэнсу -- зрубавы дамок, стыль, афармленне 5130236 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Беларуская мова | саманазва = беларуская мова | краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&nbsp;094 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'') | распаўсюджанасць = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал. | статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]<ref>{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] | пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] <br> Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] <br> Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]] | афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]): * [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] <small> [[Падляскае ваяводства]] </small> ** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] <small> [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] <small> [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] <small> [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] <small> [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] <small> [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]] {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}</ref> <br/> {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.) | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | ISO1 = be | ISO2 = bel | ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel] | Карта = Belarusian lang.png }} '''Белару́ская мо́ва''' — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]<ref>Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].</ref>. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі. Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/>.{{Пераход|#Дыялекты}} [[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (школьнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref>. Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы: * '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст. * '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства. * '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы. [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref>. == Лінгвагеаграфія == === Колькасць носьбітаў === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў<ref name="БЭ"/>. Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай дамашніх зносін 26 %<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}</ref>. У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]</ref>). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў<ref>Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.</ref>. === Беларусь === {{main|Беларуская мова ў Беларусі}} Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце<ref>{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}</ref>. <gallery caption="Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:" mode="packed" heights="350px"> Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва. Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва. Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва. </gallery> Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. {| class="wikitable" |+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |} === Польшча === [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]] На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях: * [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007) * [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009) * [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009) * [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010) * [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)<ref>{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009</ref>. === Украіна === {{main|Беларуская мова ва Украіне}} Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю<ref>{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Сацыялінгвістычныя звесткі === Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/> (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]<ref name="ReferenceA"/> [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам<ref name="БЭ"/>. == Пісьменства == {{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}} Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар. {| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Аа | Бб | Вв | Гг | Дд | Ее | Ёё | Жж |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Зз | Іі | Йй | Кк | Лл | Мм | Нн | Оо |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Пп | Рр | Сс | Тт | Уу | Ўў | Фф | Хх |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Цц | Чч | Шш | Ыы | Ьь | Ээ | Юю | Яя |} Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена. Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі беларускага тэксту]]. == Лінгвістычнае апісанне == Арфаграфія беларускай мовы грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}</ref>. === Лексіка === {{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}} Усе лексічныя адзінкі беларускай мовы падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычанне|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі. У складзе спрадвечнай лексікі пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду вылучаюцца чатыры пласты слоў<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|старонкі=293—294}}</ref>: * індаеўрапейская лексіка, * агульнаславянская (праславянская) лексіка, * усходнеславянская лексіка, * уласнабеларуская лексіка. Індаеўрапейскі пласт беларускай лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што заўважна ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. У XIV—XVIII стагоддзях у беларускую мову трапілі многія [[паланізм]]ы (''відэлец, маёнтак'') і пераважна праз польскае пасрэдніцтва — [[германізм]]ы (''дах, ланцуг'') і [[лацінізм]]ы (''градус, апарат''). Ад старажытнасці беларускай мове вядомы [[літуанізм]]ы (''клуня, свіран''), [[цюркізм]]ы (''аркан, торба''), [[грэцызм]]ы (''астраномія, эпіграма''), [[Багемізм|чэшскія]] (''праца, мешчанін''), французскія (''марш, тарыф''), італьянскія (''канцэрт, лютня'') і іншыя запазычанні<ref name="БелЭн:Лексіка">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Запазычанні|том=6|старонкі=529}}</ref>. У наш час іншамоўная лексіка трапляе ў беларускую ў асноўным праз [[Руская мова|рускую мову]]. Значную частку слоўнікавага складу беларускай мовы ўтвараюць [[інтэрнацыяналізмы]]. У сваю чаргу беларуская мова таксама паўплывала на суседнія: [[Польская мова|польскую]] (''krynica'' — крыніца), [[Літоўская мова|літоўскую]] (''kroupa'' — крупы) і інш<ref name="БелЭн:Лексіка" />. === Фанетыка === {{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}} [[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)<ref>Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.</ref> зычных{{крыніца?}}. === Граматыка === {{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}} Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]]. Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]: * [[Назоўнік]] * [[Прыметнік]] * [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя) * [[Займеннік]] * [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м * [[Прыслоўе]] * [[Прыназоўнік]] * [[Злучнік]] * [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]] * [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]] Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]]. Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону. == Дыялекты == [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]] {{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}} Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі. [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)<ref name="БЭ"/>. == Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове == Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова. === Друкаваныя выданні === Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат. Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}</ref>. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей). Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу. === Радыёвяшчанне === У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях. * Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}</ref>. * '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін: ** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу. ** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]]. ** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце. ** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе. ** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Тэлебачанне === Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах. * [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну<ref>{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26}}</ref>. * [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Інтэрнэт-СМІ === У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]». Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі. === Беларуская Вікіпедыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}} Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі. Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004—2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы: * '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў. * '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці. Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове<ref>{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]] * [[Беларуская мова ў свеце]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Трасянка]] * [[Славянскія мовы]] * [[Усходнеславянскія мовы]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. * {{крыніцы/сбмова}} * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. <nowiki>ISBN 978-80-7561-324-0</nowiki>. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02 * [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] * Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf * [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. <nowiki>ISBN 978-985-541-152-0</nowiki>. * {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}} * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40. * Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529. * [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.). * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі] * {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }} {{Беларуская мова}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Славянскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] 81xvwb9e760tvcisu06f3h7q70cyunw 5130325 5130236 2026-04-21T11:19:55Z Jaŭhien 59102 /* Лінгвістычнае апісанне */ вікіфікацыя 5130325 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова | імя = Беларуская мова | саманазва = беларуская мова | краіны = {{Сцяг|Беларусь}} [[Беларусь]] (''5&nbsp;094 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Расія}} [[Расія]] (''61 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Польшча}} [[Польшча]] (''17 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Літва}} [[Літва]] (''30 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]] (''55 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] (''менш за 10 тыс. чал.'') <br/> {{Сцяг|ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (''дыяспара'') | распаўсюджанасць = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Усходняя Еўропа]] | колькасць носьбітаў = каля 6 млн. чал. | статус = патэнцыйна [[уразлівая мова|ўразлівая]]<ref>{{Cite web|url=https://en.wal.unesco.org/languages/belarusian|title=Belarusian: UNESCO WAL|website=UNESCO World Atlas of Languages|lang=en|access-date=2023-11-18|url-status=dead}}</ref> | катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] :[[Славянскія мовы|Славянская група]] ::[[Усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] | пісьменнасць = [[Беларускі алфавіт|Беларускі кірылічны алфавіт]] <br> Часткова: [[беларускі лацінскі алфавіт]] <br> Выйшаў з ужытку: [[беларускі арабскі алфавіт]] | афіцыйная мова = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] ([[афіцыйная мова|дзяржаўная]]) {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] ([[рэгіянальная мова|рэгіянальная]]): * [[Файл:POL województwo podlaskie flag.svg|border|18px]] <small> [[Падляскае ваяводства]] </small> ** [[Файл:POL Hajnówka COA.svg|15px]] <small> [[Гайнаўка|Горад Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Hajnówka COA.gif|15px]] <small> [[Гайнаўка (гміна)|Сельская гміна Гайнаўка]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Orla COA.svg|15px]] <small> [[Орля (гміна)|Сельская гміна Орля]] </small> ** [[Файл:POL Gmina Narewka COA.jpg|15px]] <small> [[Нарэўка (гміна)|Сельская гміна Нараўка]] </small> ** [[Файл:POL gmina Czyże COA.gif|15px]] <small> [[Чыжы (гміна)|Сельская гміна Чыжы]] {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] (нац. менш.)<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html Белсат: Беларусаў прызналі паўнапраўнаю нацыянальнай меншасцю ў Чэхіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413123832/http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,14683,bielarusau-pryznali-paunapraunaiu-natsyianalnai-mienshastsiu-u-chekhii.html |date=13 красавіка 2014 }}</ref> <br/> {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] (нац. менш.) | рэгулюе = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] | ISO1 = be | ISO2 = bel | ISO3 = [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel bel] | Карта = Belarusian lang.png }} '''Белару́ская мо́ва''' — [[нацыянальная мова]] [[Беларусы|беларусаў]], уваходзіць у [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскую моўную сям’ю]], [[Славянскія мовы|славянскую групу]], [[Усходнеславянскія мовы|усходнеславянскую падгрупу]]. Пашырана ў асноўным у [[Беларусь|Беларусі]]. Распаўсюджана таксама і ў іншых краінах, галоўным чынам у [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Літва|Літве]], [[Латвія|Латвіі]], [[Украіна|Украіне]]<ref>Таксама па-беларуску размаўляюць у [[Азербайджан]]е, [[Канада|Канадзе]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, [[Малдова|Малдове]], [[Таджыкістан]]е, [[Туркменістан]]е, [[ЗША]], [[Узбекістан]]е, паводле звестак [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналога].</ref>. Беларуская мова мае шмат агульных граматычных і лексічных уласцівасцей з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі. Сучасная беларуская мова існуе ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|літаратурнай]] і [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай формах]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]], паміж якімі знаходзіцца паласа пераходных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Літаратурная мова гістарычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/>.{{Пераход|#Дыялекты}} [[Беларускі алфавіт|Алфавіт літаратурнай мовы]] створаны на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. Гістарычна выкарыстоўваліся сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася суіснаванне дзвюх беларускіх моўных нормаў{{Sfn|Плотнікаў, Антанюк|2003|}}: [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|афіцыйнай (школьнай) нормы беларускай мовы]], якая развілася пасля рэформаў [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|1933-34]], [[Беларускі правапіс (1959)|1957-59]] і 2008 гадоў, і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]], распрацаванай на аснове [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|граматыкі]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і далейшай практыкі эміграцыйнага друку, так званай «[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]». == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя беларускай мовы}} [[Файл:Belarusians 1903.jpg|міні|250пкс|Этнаграфічная карта беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]] (1903)]] Беларуская мова старажытнапісьменная, гісторыя беларускага пісьменства налічвае не менш за дзесяць стагоддзяў. Мова беларускага народа пачала складацца ў XIV—XVI стагоддзях у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і была канчаткова сфарміравана ў канцы XIX—XX стагоддзяў. Паводле этнаграфічных даследаванняў, на Меншчыне яшчэ ў 1886 годзе мяшчане называлі беларускую мову літоўскай<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref>. Беларускія лінгвісты-беларусаведы падзяляюць развіццё беларускай мовы на 3 асноўныя этапы: * '''''Праславянскі (да XIII ст.):''''' у гэты перыяд пачынаюць фармавацца сучасныя ўсходнеславянскія мовы. Дадаткова ў расійскім і савецкім мовазнаўстве выдзяляецца перыяд існавання агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узнікненне каля VII—VIII ст.). Існаванне такога перыяду ставіцца навукоўцамі пад пытанне, пачынаючы з пачатку XX ст. * '''''Старабеларускі (XIII—XVIII ст.):''''' абмяжоўваецца ўзнікненнем выразных адметнасцей фанетыкі (пачатак) і практычным знікненнем (канец) старабеларускай мовы з моўнай практыкі сярэдніх і вышэйшых класаў грамадства. * '''''Новабеларускі, або сучасны (з пачатку XIX ст.):''''' сучасны этап беларускай літаратурнай мовы. [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] пачала фарміравацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак шырокіх ваколіц [[Мінск]]а<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref>. == Лінгвагеаграфія == === Колькасць носьбітаў === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову лічылі [[Родная мова|роднай]] 77,7 % жыхароў [[БССР|Беларускай ССР]], у тым ліку 80,2 % [[беларус]]аў<ref name="БЭ"/>. Паводле даных [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, [[Родная мова|роднай]] беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чал. этнічных [[палякі|палякаў]]) назвалі беларускую сваёй роднай, што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго, 1 009 935 этнічных беларусаў указалі яе як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей, таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чал. этнічных [[рускія|рускіх]]), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай для 5 058 334 чал., акрамя таго, 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. Пры перапісе 2019 года беларускую мову назвалі роднай 54,1 % грамадзян краіны, мовай дамашніх зносін 26 %<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|title=ВЫНІКІ ПЕРАПІСУ НАСЕЛЬНІЦТВА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 2019 ГОДА|author=НАЦЫЯНАЛЬНЫ СТАТЫСТЫЧНЫ КАМІТЭТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ|pages=264|access-date=20 лютага 2024|archive-date=18 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218211306/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e2c/jpupn3rl7trtmxepj6vmh07qy6u5o09i.pdf|url-status=dead}}</ref>. У [[Расія|Расіі]] беларускую мову прызнаюць «вядомай ім мовай» 316 тыс. жыхароў, між іх 248 тыс. беларусаў (30,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/ Звесткі ўсерасійскага перапісу 2002 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>). Ва [[Украіна|Украіне]] беларускую мову прызнаюць «роднай мовай» 55 тыс. беларусаў (19,7 % агульнага ліку<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/ Звесткі ўсеўкраінскага перапісу 2001 г.]</ref>). У [[Польшча|Польшчы]] беларускую мову прызнаюць «мовай, на якой размаўляюць дома» 40 тыс. жыхароў<ref>Звесткі ўсяпольскага перапісу 2002 г.</ref>. === Беларусь === {{main|Беларуская мова ў Беларусі}} Беларуская мова з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай. Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі пра свабоднае веданне беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2 073 853 чал. сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153 271 чал. сярод іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120 378 чал. у этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома», 3 686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх 3 370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>[http://belstat.gov.by/homep/en/census/ Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г.]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6 984 тыс. (85.6 %) беларусаў прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6 715 тыс. у Беларусі і 9 081 102 па ўсім свеце<ref>{{Ethnologue|bel|Беларуская мова}}</ref>. <gallery caption="Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:" mode="packed" heights="350px"> Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва. Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва. Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва. </gallery> Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc|title=Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2009-11-03|access-date=2024-02-29}}</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Аляксандр Лукашэнка]] ўжывае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу першага дзесяцігоддзя XXI стагоддзя ў Беларусі штогод назіралася ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/2011 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/2002 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. Па даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] у 2023/2024 навучальным годзе са 1090,0 тысяч навучэнцаў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі толькі 93,5 тысяч (8,58 %) навучаліся на беларускай, тады як 996,5 тысяч (91,42 %) — на рускай<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|title=Образование в Республике Беларусь, 2024|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|date=2024-07-12|lang=ru|access-date=30 жніўня 2024|archive-date=29 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240829193739/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/obrazovanie/publikatsii_8/index_99835/|url-status=dead}}</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ім дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі: раней роднай беларускую называлі 5,058 млн чалавек, а размаўлялі на ёй 2,227 млн<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке — результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://s13.ru/archives/mova-14|title=Белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса — Блог Гродно s13|last=s13.ru|website=s13.ru|access-date=2024-02-29|last2=Тринадцев|first2=Семён|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/61623.html|title=«Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников|website=Зеркало|date=2024-02-20|access-date=2024-02-29}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323213|title=Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года|website=Наша Ніва|access-date=2024-02-29}}</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. {| class="wikitable" |+ Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |} === Польшча === [[Файл:Jezyk białoruski w gminach.png|thumb|right|Гміны ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]], у якіх уведзена альбо можна ўвесці беларускую мову як дапаможную (стан на 2010 год).]] На тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], паводле Закона аб нацыянальных і этнічных меншасцях ад 26 студзеня 2005 года, беларуская мова ўведзена як дапаможная ў зносінах чыноўнікаў магістрата і насельніцтва, як у гутарковым, так і ў пісьмовым варыянце на тэрыторыях: * [[Гайнаўка|горад і гарадская гміна Гайнаўка]] (3 снежня 2007) * [[Орля (гміна)|гміна Орля]] (7 мая 2009) * [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]] (16 чэрвеня 2009) * [[Чыжы (гміна)|гміна Чыжы]] (8 лютага 2010) * [[Гайнаўка (гміна)|гміна Гайнаўка]] (28 мая 2010)<ref>{{Cite web |url=http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |title=Urzędowy Rejestr Gmin, w których jest używany język pomocniczy |access-date=21 верасня 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070327222533/http://www2.mswia.gov.pl/download.php?s=1&id=1857 |archivedate=27 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>Ніва № 8 (2754), 22 лютага 2009</ref>. === Украіна === {{main|Беларуская мова ва Украіне}} Беларуская мова ўжываецца ў сёлах [[Ракытніўскі раён|Ракітнаўскага]] раёна [[Ровенская вобласць|Ровеншчыны]]. У раёне зафіксавана найвышэйшая ва Украіне доля беларускага насельніцтва. Паводле перапісу 2001 года, беларусы складалі 15,4 % насельніцтва раёна (у 1989 — 20,0 %) і засяроджваліся пераважна ў паўночнай частцы раёна, сумежнай з Беларуссю<ref>{{Cite web |title=Беларуская Ўскраіна |url=http://www.nn.by/2000/43/08.htm |accessdate=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825220637/http://www.nn.by/2000/43/08.htm |archivedate=25 жніўня 2011 |url-status= }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne/ |title=Результати перепису населення 2001 року. Національний склад |access-date=12 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100125152524/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/rivne |archivedate=25 студзеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Сацыялінгвістычныя звесткі === Літаратурная мова генетычна грунтуецца на гаворках [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай Беларусі]]<ref name="БЭ"/> (па сучаснай класіфікацыі — [[мінская гаворка]]<ref name="ReferenceA"/> [[Сярэднебеларускія дыялекты|сярэднебеларускай групы дыялектаў]] беларускай мовы), але ў працэсе свайго станаўлення сінтэзавала характэрныя для большасці беларускіх гаворак [[Граматыка|граматычныя]] і [[лексіка|лексічныя]] рысы і ў сучасны момант не суадносіцца з пэўным тэрытарыяльным дыялектам<ref name="БЭ"/>. == Пісьменства == {{Асноўны артыкул|Беларускі алфавіт}} Беларускі алфавіт складзены на аснове [[Кірыліца|кірыліцы]], развіты з алфавіта [[Старацаркоўнаславянская мова|стараславянскай мовы]]. Яго сучасная форма была замацавана ў 1918 годзе і складаецца з 32 літар. {| class="wikitable" style="margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Аа | Бб | Вв | Гг | Дд | Ее | Ёё | Жж |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Зз | Іі | Йй | Кк | Лл | Мм | Нн | Оо |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Пп | Рр | Сс | Тт | Уу | Ўў | Фф | Хх |- align=center style="height:2.5em; width:2.5em; font-family:sans-serif; font-size:1.8em;" | Цц | Чч | Шш | Ыы | Ьь | Ээ | Юю | Яя |} Гістарычна часткай славянамоўных народаў ужывалася таксама [[Глаголіца|глагалічнае]] пісьмо (рэдка — да XI—XII ст.), але на тэрыторыі Беларусі такіх помнікаў не выяўлена. Пазней паўсталі і функцыянавалі сістэмы запісу беларускага тэксту лацінскім ([[Беларускі лацінскі алфавіт|беларуская лацінка]]) і арабскім ([[Беларускі арабскі алфавіт|беларуская арабіца]]) пісьмом. Пры гэтым існуюць некалькі распаўсюджаных сістэм [[Раманізацыя беларускай мовы|раманізацыі беларускага тэксту]]. == Лінгвістычнае апісанне == [[Арфаграфія беларускай мовы]] грунтуецца на [[Фанетыка беларускай мовы|фанетычным]] прынцыпе ў спалучэнні з [[марфалогія беларускай мовы|марфалагічным]]. У цесным узаемадзеянні з ёй ішло фарміраванне [[беларуская арфаэпія|беларускай арфаэпіі]]. У беларускай фанетычнай сістэме 5 [[Галосны гук|галосных гукаў]] і 32 [[Зычны гук|зычныя гукі]]. Марфалогія беларускай [[Сінтэтычная мова|сінтэтычная]] з рысамі [[Аналітычныя мовы|аналітызму]]. Усе словы размяркоўваюцца па 10 [[Часціны мовы|часцінах мовы]], якія падзяляюцца на [[Знамянальныя словы|знамянальныя]] (апрача прыслоўя, маюць формы словазмянення) і [[Службовыя словы|службовыя]]. Спецыфіку [[Сінтаксіс беларускай мовы|сінтаксісу]] надаюць галоўным чынам адметнасці ў [[дзеяслоўнае кіраванне|дзеяслоўным]] і [[прыназоўнікавае кіраванне|прыназоўнікавым кіраванні]]. У аснове [[беларуская пісьменнасць|беларускай графікі]] — [[грамадзянскі шрыфт|рускі грамадзянскі шрыфт]], утвораны ў выніку рэформы [[кірыліца|кірыліцы]]. [[Беларускі алфавіт]] налічвае 32 [[літара|літары]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|2|Беларуская мова||414—416}}</ref>. === Лексіка === {{Асноўны артыкул|Беларуская лексіка}} Усе лексічныя адзінкі беларускай мовы падзяляюцца на спрадвечна беларускія і [[Запазычанне|запазычаныя]]. Спрадвечна беларускія [[Слова|словы]] не з’яўляюцца аднароднымі. У складзе спрадвечнай лексікі пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду вылучаюцца чатыры пласты слоў<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Лексіка|старонкі=293—294}}</ref>: * індаеўрапейская лексіка, * агульнаславянская (праславянская) лексіка, * усходнеславянская лексіка, * уласнабеларуская лексіка. Індаеўрапейскі пласт беларускай лексікі адзначаецца ў [[Індаарыйскія мовы|індыйскіх]], [[Іранскія мовы|іранскіх]], [[Германскія мовы|германскіх]], [[Раманскія мовы|раманскіх]], [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]] і іншых моўных групах, якія з’яўляюцца роднаснымі, але ў рознай ступені, што заўважна ў неаднолькавым падабенстве знешняй формы слова. Другія спрадвечна беларускія лексемы паходзяць з агульнаславянскай моўнай крыніцы і ўласцівыя або ўсім, або большасці славянскіх моў. Трэція беларускія словы з’яўляюцца агульнымі для ўсіх [[Усходнія славяне|усходніх славян]]. Чацвёртая група спрадвечна беларускіх лексем адносіцца да ўласнага набытку нашага народа, не ўжываецца нават у блізкароднасных мовах. Усе зазначаныя групы спрадвечна беларускай лексікі гістарычна, па часе ўзнікнення характарызуюцца ў прыведзеным парадку іх пералічэння. У XIV—XVIII стагоддзях у беларускую мову трапілі многія [[паланізм]]ы (''відэлец, маёнтак'') і пераважна праз польскае пасрэдніцтва — [[германізм]]ы (''дах, ланцуг'') і [[лацінізм]]ы (''градус, апарат''). Ад старажытнасці беларускай мове вядомы [[літуанізм]]ы (''клуня, свіран''), [[цюркізм]]ы (''аркан, торба''), [[грэцызм]]ы (''астраномія, эпіграма''), [[Багемізм|чэшскія]] (''праца, мешчанін''), французскія (''марш, тарыф''), італьянскія (''канцэрт, лютня'') і іншыя запазычанні<ref name="БелЭн:Лексіка">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Запазычанні|том=6|старонкі=529}}</ref>. У наш час іншамоўная лексіка трапляе ў беларускую ў асноўным праз [[Руская мова|рускую мову]]. Значную частку слоўнікавага складу беларускай мовы ўтвараюць [[інтэрнацыяналізмы]]. У сваю чаргу беларуская мова таксама паўплывала на суседнія: [[Польская мова|польскую]] (''krynica'' — крыніца), [[Літоўская мова|літоўскую]] (''kroupa'' — крупы) і інш<ref name="БелЭн:Лексіка" />. === Фанетыка === {{Асноўны артыкул|Беларуская фанетыка|Беларуская фаналогія|Арфаэпія беларускай мовы}} [[Фанетычная сістэма мовы|Фанетычная сістэма]] сучаснай беларускай мовы складаецца з 45 (54) фанем (гукаў): 6 галосных і 39 (48)<ref>Звычайна падаецца лік 39, без уліку 9 падоўжаных варыянтаў зычных як «простых варыянтаў». Часам не ўлічваюцца таксама рэдкія зычныя, таму можна сустрэць яшчэ меншы лік зычных. Лік 48 ахоплівае ''ўсе'' зычныя гукі, разам з варыяцыямі і рэдкімі, якія могуць мець ''фанетычнае'' значэнне ў сучаснай беларускай мове.</ref> зычных{{крыніца?}}. === Граматыка === {{Асноўны артыкул|Граматыка беларускай мовы}} Беларуская мова [[флектыўныя мовы|флектыўная]], г. зн. словы ў беларускай мове [[словазмяненне|змяняюцца]] па [[граматычная катэгорыя|граматычных катэгорыях]] з дапамогай адмысловых [[марфема|марфем]]. Выдзяляюцца [[Часціна мовы|часціны мовы]]: * [[Назоўнік]] * [[Прыметнік]] * [[Лічэбнік]]і (колькасныя і парадкавыя) * [[Займеннік]] * [[Дзеяслоў]] з дзвюма іменнымі формамі: [[дзеепрыметнік]]ам і [[дзеепрыслоўе]]м * [[Прыслоўе]] * [[Прыназоўнік]] * [[Злучнік]] * [[Часціца (часціна мовы)|Часціца]] * [[Выклічнік]]і і [[гукаперайманне|гукаперайманні]] Іменныя часціны маюць катэгорыі [[граматычны склон|склону]], [[граматычны род|роду]] і [[граматычны лік|ліку]]. Дзеяслоў мае катэгорыі [[граматычны час|часу]], [[граматычная асоба|асобы]] і [[граматычны лік|ліку]], а ў асобных формах — [[Стан дзеяслова|стану]], роду і склону. == Дыялекты == [[Файл:Dialects of Belarusian language be-tarask.png|thumb|250px|Дыялекты беларускай мовы]] {{Асноўны артыкул|Дыялекты беларускай мовы}} Гістарычна навукоўцы падзяляюць беларускую мову на два асноўныя дыялекты, паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, размежаваныя сярэднебеларускімі гаворкамі. Розныя варыянты адрозніваюцца характарам акання, наяўнасцю мяккага «р», дыфтонгаў, дзекання і цекання і г. д. Таксама існуюць змешаныя гаворкі па суседстве з украінскімі, паўночна- і паўднёварускімі. [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялектная беларуская мова]] захоўваецца пераважна сярод [[сельскае насельніцтва|сельскага насельніцтва]]. Яна ўключае асноўны масіў гаворак і т. зв. [[Загародскія гаворкі|палескую (заходне-палескую) групу гаворак]]. Асноўны масіў падзяляецца на 2 вялікія дыялекты: [[паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходні]] і [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні]]. Паміж імі знаходзіцца паласа пераходных, або [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход)<ref name="БЭ"/>. == Сродкі масавай інфармацыі на беларускай мове == Беларуская мова ў сферы сродкаў масавай інфармацыі прадстаўлена як дзяржаўнымі, так і недзяржаўнымі рэсурсамі, аднак яе доля ў агульнай інфармацыйнай прасторы краіны застаецца значна меншай у параўнанні з рускай мовай. Акрамя СМІ, якія працуюць непасрэдна ў [[Беларусь|Беларусі]], існуе развітая сетка беларускамоўных медыя ў замежжы, якія гістарычна выконвалі функцыю захавання нацыянальнай культуры і свабоды слова. === Друкаваныя выданні === Гісторыя беларускай перыёдыкі пачынаецца з газет «[[Мужыцкая праўда]]» (1862—1863), «[[Наша доля]]» (1906) і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—1915), якія адыгралі ключавую ролю ў фарміраванні сучаснай літаратурнай мовы і нацыянальнай свядомасці беларусаў. У савецкі час існавала разгалінаваная сістэма беларускамоўнага друку, аднак з 1990-х гадоў назіраецца тэндэнцыя да скарачэння тыражоў і пераходу многіх выданняў на рускую мову ці ў інтэрнэт-фармат. Сярод дзяржаўных газет адзіным штодзённым выданнем, якое цалкам выходзіць на беларускай мове, з’яўляецца газета «[[Звязда]]»<ref>{{cite web|url=https://zviazda.by/pra-nas/|title=Пра нас|publisher=Выдавецкі дом «Звязда»|access-date=2026-01-26}}</ref>. Таксама на беларускай мове выдаюцца штотыднёвік «[[Літаратура і мастацтва]]», газета «[[Культура (газета)|Культура]]» і шэраг часопісаў: «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» (для дзяцей). Недзяржаўны сектар друку быў прадстаўлены такімі выданнямі, як «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з 2018 года выходзіць толькі ў інтэрнэце), «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]». У выніку палітычнага крызісу пасля 2020 года большасць незалежных друкаваных выданняў у Беларусі спынілі выхад або былі вымушаныя пераехаць за мяжу. === Радыёвяшчанне === У радыёэфіры беларуская мова гучыць як на дзяржаўных, так і на замежных хвалях. * Дзяржаўныя радыёстанцыі: Уваходзяць у структуру [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. Найбольшая доля беларускамоўнага кантэнту прыпадае на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]], канал «[[Культура (радыё)|Культура]]» і радыёстанцыю «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]». Рэгіянальныя дзяржаўныя радыёстанцыі таксама маюць беларускамоўныя сегменты<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/radio/|title=tvr.by|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2026-01-26}}</ref>. * '''Замежнае вяшчанне:''' Перыядычна ўзнікалі і функцыянавалі замежныя беларускамоўныя радыёстанцыі або службы ці блокі на радыё іншых краін: ** [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] (Прага, Вільнюс) — найстарэйшы іншамоўны вяшчальнік (з 1954 года), які трансфармаваўся ў мультымедыйную платформу. ** [[Беларуская служба Польскага радыё]] (Варшава) — вяшчае з 1992 года, уваходзіць у структуру [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]]. ** [[Беларускае Радыё Рацыя]] (Беласток) — створана ў 1999 годзе, вяшчае на памежныя раёны Беларусі і ў інтэрнэце. ** [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] (Варшава) — музычна-інфармацыйная станцыя, заснаваная ў 2006 годзе. ** [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] — голас [[Святы Прастол|Святога Пасада]], працуе з 1950 года (цяпер частка партала Vatican News)<ref>{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/be.html|title=Беларуская рэдакцыя|publisher=Vatican News|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Тэлебачанне === Нацыянальныя тэлеканалы Беларусі вяшчаюць пераважна на рускай мове. Беларуская мова выкарыстоўваецца ў асобных выпусках навін, культурна-асветніцкіх праграмах і дакументальных фільмах. * [[Беларусь 3]] — сацыякультурны тэлеканал Белтэлерадыёкампаніі, які мае найбольшы працэнт беларускамоўнага вяшчання сярод дзяржаўных тэлеканалаў. Ён транслюе спектаклі, канцэрты, дакументальныя стужкі і праграмы пра культурную спадчыну<ref>{{cite web|url=https://3belarus.by/|title=Пра канал Беларусь 3|publisher=Белтэлерадыёкампанія|access-date=2024-01-26}}</ref>. * [[Белсат]] — першы незалежны ад беларускай дзяржавы спадарожнікавы тэлеканал, які вяшчаў цалкам на беларускай мове (пасля 2017 таксама мае рускамоўныя і ўкраінскамоўныя блокі). Канал створаны ў 2007 годзе і з’яўляецца структурнай часткай [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]] (TVP). Штаб-кватэра знаходзіцца ў Варшаве.<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/79795897/pra-nas|title=Пра нас|publisher=Белсат|access-date=2026-01-26}}</ref>. === Інтэрнэт-СМІ === У XXI стагоддзі значная частка беларускамоўнага кантэнту перамясцілася ў інтэрнэт. Буйныя парталы, такія як [[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] сталі мультымедыйнымі платформамі. Існуюць спецыялізаваныя культурныя рэсурсы, напрыклад, грамадская кампанія «[[Будзьма беларусамі!]]». Пасля 2020 года назіраецца росквіт беларускамоўных YouTube-каналаў і тэлеграм-каналаў, якія ствараюцца як прафесійнымі журналістамі ў эміграцыі, так і блогерамі. === Беларуская Вікіпедыя === {{Асноўны артыкул|Беларуская Вікіпедыя}} Важным сродкам пашырэння і функцыянавання беларускай мовы ў [[Інтэрнэт|Сеціве]] з’яўляецца [[Беларуская Вікіпедыя]]. Вікіпедыя на беларускай мове была запушчана вясной 2004 года. Першы запіс па-беларуску на галоўнай старонцы гэтага раздзела з’явіўся 6 красавіка 2004 года, першыя артыкулы — 12 жніўня. Пасля гэтага на працягу двух з паловай гадоў у беларускай Вікіпедыі суіснавалі розныя арфаграфіі беларускай мовы. Гэта самая буйная па колькасці артыкулаў энцыклапедыя на беларускай мове, якая ствараецца добраахвотнікамі. Унікальнай асаблівасцю беларускай Вікіпедыі з’яўляецца існаванне двух асобных раздзелаў. Неўрэгуляванасць у 2004—2006 пытанняў суіснавання ў раздзеле некалькіх арфаграфій выклікала канфлікты і «войны правак». 27 сакавіка 2007 года па рашэнні Фонда Wikimedia існуючы (агульны) беларускі раздзел, які налічваў каля 6 700 артыкулаў, быў перанесены на адрас be-x-old.wikipedia.org, паўсталі два асобныя раздзелы: * '''[[Беларуская Вікіпедыя]]''' (дамен ''be.wikipedia.org'') — асноўны раздзел, які выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. Станам на 13 студзеня 2026 года ў беларускай Вікіпедыі больш за 255 000 артыкулаў. * '''[[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)]]''' (дамен ''be-tarask.wikipedia.org'') — раздзел, які выкарыстоўвае [[Тарашкевіца|альтэрнатыўную норму]] беларускай мовы. Ён вылучыўся ў асобны праект у [[2007]] годзе пасля нарматыўнага падзелу ўнутры супольнасці. Вікіпедыя адыгрывае значную ролю ў фіксацыі і развіцці сучаснай беларускай тэрміналогіі, а таксама ў забеспячэнні доступу да свабодных ведаў на роднай мове<ref>{{cite web|url=https://stats.wikimedia.org/#/be.wikipedia.org|title=Статыстыка Беларускай Вікіпедыі|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2024-01-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)]] * [[Беларуская мова ў свеце]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Трасянка]] * [[Славянскія мовы]] * [[Усходнеславянскія мовы]] * [[Мяккая беларусізацыя]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. * {{крыніцы/сбмова}} * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * [[Іна Каліта|Каліта І.]], Садоўская А., Старавойтава Н. ''Фразеалагічны мінімум беларускай мовы: задачы і перспектывы''. Ústí nad Labem: PF UJEP, 2021. 210 с., с. 9-98. <nowiki>ISBN 978-80-7561-324-0</nowiki>. DOI: 10.21062/B/FMBJ/2021.02 * [http://mowaznaustwa.ru/2012/07/08/kalita-i-u-trasyanka-yak-mo%D1%9Eny-i-kulturny-nigilizm Каліта І. У. Трасянка як моўны і культурны нігілізм] // Личность — слово — социум: материалы VIII Международной науч.-практ. конф. 28-29 апреля 2008 г., Минск: в 2 ч. / отв. ред. Т. А. Фалалеева. — Минск : Паркус-Плюс, 2008, ч. 1., 256 с., ISSN 2076-4588, c. 105—110. * [http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112—190.] * Калита И. Беларусский язык как специфический родной язык. In: ''Usta ad Albim BOHEMICA'', 2009, roč. IX, č. 1., 244 s., s. 94-101. ISSN 1802-825X.https://www.pf.ujep.cz/wp-content/uploads/2018/06/KBO_casopis2009-1.pdf * [[Іна Каліта|Каліта І]]. Беларуская мова і праблемы яе функцыянальнасці. In: ''Нацыянальная мова і нацыянальная культура: аспекты ўзаемадзеяння (да 95-годдзя з дня нараджэння прафесара Ф. М. Янкоўскага).'' (Рэд.: Андарала і інш). Мінск: БДПУ імя М. Танка, 2013. 396 s., s. 75-78. <nowiki>ISBN 978-985-541-152-0</nowiki>. * {{крыніцы/Лінгвістычны кампендыум}} * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * [[Піўтарак Рыгор Пятровіч|Півторак Г. П.]] До питання про українсько-білоруську мовну взаємодію донаціонального періоду: (Досягнення, завдання і перспективи досліджень) // Мовознавство. — 1978. — № 3. — С. 31-40. * Півторак Г. П. Українська, білоруська, російська: Три мови — три історії // VІ Міжнародний конгрес україністів (Донецьк, 26 черв. — 1 лип. 2005 р.): Доповіді та повідомлення. — Кн. 5: Мовознавство. — К., 2007. — С. 521—529. * [http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm Півторак Г. П. Походження українців, росіян, білорусів та їхніх мов: Міфи і правда про трьох братів слов’янських зі «спільної колиски».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110522142643/http://langs.com.ua/publics/Pivtorak/index.htm |date=22 мая 2011 }} — К.: Академія, 2001. — 152 с. (2-ге вид., доп. — К.: Арістей, 2004. — 180 с.). * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд. спец. і праф. адукацыі БССР, 1963. — 339 с. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://libelli.narod.ru/misc/rules.htm Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі] * {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/510741.html |title=Три алфавита и путь кириллицы: история белорусских букв |author=Горицкая О. С |date=2016-09-04 |accessdate=19 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008025138/http://news.tut.by/society/510741.html |archivedate=8 кастрычніка 2020 |url-status=dead }} {{Беларуская мова}} {{Беларусы}} {{Беларусь у тэмах}} {{Славянскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі|*]] [[Катэгорыя:Мовы Латвіі]] [[Катэгорыя:Мовы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] hvvsqvxm9si9wbxg0dxd3g876s0hc43 0 2638 5130265 5129839 2026-04-21T07:24:31Z DenisBorum 139498 5130265 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=Кітай (значэнні)}} {{Дзяржава |Родны склон = Рэспублікі Кітай |Назва гімна = 中華民國國歌 |Аўдыё = National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg |Форма праўлення = Змяшаная рэспубліка |Заснавана = [[1 студзеня]] [[1912]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Новы Тайбэй]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Віцэ-прэзідэнт]] <br/> [[Старшыня Выканаўчага Юаня]] |Кіраўнікі = [[Ма Інцзю]] <br/> [[У Дуньі]] <br/> [[Цзян Іхуа]] |Месца па плошчы = 136 |Плошча = 36.193 |Працэнт вады = 10,34 |Этнахаронім = [[Тайванцы]] або [[кітайцы]] |Месца па насельніцтву = 50 |Насельніцтва = 23.373.517 |Год ацэнкі = 2013 |Шчыльнасць насельніцтва = 644 |Месца па шчыльнасці = 17 |ВУП (ППЗ) = 977,088 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2014 |Месца па ВУП (ППЗ) = 20 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 41.581 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 17 |ВУП (намінал) = 517,019 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2014 |Месца па ВУП (намінал) = 25 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 22.002 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 39 |ІРЧП = {{рост}}0,890 |Год разліку ІРЧП = 2012 |Месца па ІРЧП = 23 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Кітайская Рэспубліка''' ({{Кітайская|中華民國||zhōnghuá mínguó}}) на востраве [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] – часткова прызнаная дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. [[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]] не прызнае незалежнасць Тайваня і лічыць гэтую тэрыторыю сваёй правінцыяй, як і большасць [[Дзяржавы — члены ААН|дзяржаў – членаў ААН]]. == Гісторыя == Аддзяленне Тайваня ад [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] адбылося ў 1949 годзе пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]]. У гэтай вайне камуністы атрымалі перамогу і абвясцілі на мацерыку Кітайскую Народную Рэспубліку (КНР). Кіраўніцтва [[Гаміньдан]]а і каля 1,2 млн эмігрантаў ўцяклі на Тайвань і бліжэйшыя астравы, заснавалі там ўрад [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]] (КР) у выгнанні<ref>[https://www.rbc.ru/base/02/12/2024/674d9e519a7947bf21a357c5?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F История острова Тайвань и его статус в мире]{{ref-ru}}</ref>. == Палітычны статус == Нягледзячы на страту ўлады на тэрыторыі мацерыка, Рэспубліка Кітай дэ-юрэ пазначае сваёй сталіцай [[Нанкін|горад Нанкін]], і да гэтага часу афіцыйна прэтэндуе на землі [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], цэнтральнаазіяцкіх дзяржаў былога [[СССР]], [[Манголія|Манголіі]], паўночнай [[М’янма|М’янмы]], хаця сучасны ўрад не звяртае асаблівай увагі на былыя ўладанні. А Кітайская Народная Рэспубліка, у сваю чаргу, не прызнае за законнае існаванне Рэспублікі Кітай і таму прэтэндуе на яе тэрыторыю. Кітайская Народная Рэспубліка і па сённяшні дзень намагаецца дасягнуць кансэнсусу і мірна ўніфікаваць Кітай. На выпадак, калі «мірная ўніфікацыя» не здарыцца, Кітайская Народная Рэспубліка ладзіць на ўзбярэжжы Фуджыян ракеты, накіраваныя супраць Рэспублікі Кітай і рыхтуецца да ваеннага ўварвання на яе тэрыторыю. У сваю чаргу, [[ЗША]] рыхтуюць войскі Рэспублікі Кітай і экспартуюць амерыканскую зброю на Тайвань. ЗША маюць свой погляд на сітуацыю ў рэгіёне. Згодна з ім, мінулыя непаразуменні не павінны зрабіцца прычынай агрэсіі супраць Тайваня. У самім Тайвані існуюць розныя меркаванні наконт гэтага. Кіруючая партыя [[Гаміньдан]] згодна з пазіцыяй ЗША і не адмаўляе магчымую ўніфікацыю ў больш-менш аддаленай будучыні. Аднак яна мае шэраг патрабаванняў, якія абавязкова павінна выканаць Кітайская Народная Рэспубліка, калі хоча, каб краіны аб’ядналіся. Вось яны: * КНР абавязана дэмакратызаваць сацыяльнае жыццё да ўзроўню Тайваня. * КНР абавязана ўзняць узровень жыцця сваіх грамадзян да ўзроўню Тайваня. [[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя]] таксама падтрымлівае пазіцыю ЗША, аднак выключае магчымасць уніфікацыі і выступае за адмову ад тэрытарыяльных прэтэнзій і за абвяшчэнне незалежнасці краіны пад назвай [[Рэспубліка Тайвань]]. Згодна з «палітыкай аднаго Кітая», якую праводзяць Кітайская Народная Рэспубліка і Тайвань, усе краіны, якія ўсталявалі дыпламатычныя дачыненні з адной дзяржавай, не могуць мець стасункі з другой. У абход гэтага патрабавання, Тайвань у большасці краін свету стварыў «Прадстаўніцтвы Тайваня ў пытаннях культуры і эканомікі». Гэтыя прадстаўніцтвы, па дыяпазоне абавязкаў і пытанняў, што там разглядаюць, падобны да дыпламатычных пасольстваў. А ў 25 краінах свету знаходзяцца афіцыйныя пасольствы Тайваня. Таксама, «палітыка адзінага Кітая» зазначае, што КНР будзе ўдзельнічаць толькі ў тых арганізацыях, дзе не прызнаны Тайвань. Раней (з [[1945]]), Тайвань быў членам-заснавальнікам [[ААН]]. Аднак у [[1971]] права прадстаўніцтва Кітая ў [[ААН|арганізацыі]] і [[СБ ААН|Савеце Бяспекі]] было перададзена КНР, а Рэспубліка Кітай пазбаўлена членства. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] забараняецца ўзнімаць [[Сцяг Кітайскай Рэспублікі|тайваньскі сцяг]] і выконваць [[Гімн Кітайскай Рэспублікі|нацыянальны гімн]]. Таму наладжванне стасункаў з КНР на сённяшні дзень з’яўляецца прыярытэтным кірункам палітыкі РК. На гэта накіравана [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|знешняя палітыка Тайваня]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тайва́нь, Фармоза||384}} * {{ВСЭ3|Тайва́нь, Формоза|том=25|старонкі=209|аўтар=Барышников В. Н.}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тайва́нь, Формоза|465}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Тайва́нь|407}} * {{крыніцы/ЭГС|Тайва́нь|656}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://en.mofa.gov.tw Міністэрства іншаземных спраў Кітайскай рэспублікі] * [http://www.tectonics.caltech.edu/taiwan/regional.htm Тэктоніка і сейсмалогія] * [https://conservation.forest.gov.tw/EN/0000075 Прыроднае асяродзе] * [https://www.thoughtco.com/brief-history-of-taiwan-688021 Кароткая гісторыя] * [https://www.everyculture.com/Sa-Th/Taiwan.html Культура] * [https://www.cip.gov.tw/en/tribe/grid-list/index.html?cumid=5DD9C4959C302B9FD0636733C6861689 Карэнныя народы] * [https://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0000218 Інфармацыя для вандроўнікаў] {{Краіны ля Паўднёва-Кітайскага мора}} {{Азія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Тайвань| ]] [[Катэгорыя:Кітайская Рэспубліка| ]] rhv3u8qibxearzs428t4yxcsqtuuyie 0 8679 5130018 4712839 2026-04-20T16:02:13Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130018 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[29 красавіка]]: [[Жанна д’Арк]] на чале французскага атрада ўвайшла ў [[Арлеан]]. * [[8 мая]]: Жанна д’Арк прымушае англічан адступіць ад Арлеана. * [[17 ліпеня]]: У [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборы]] каранаваны [[Карл VII (кароль Францыі)|Карл VII]], абвешчаны французскім манархам у 1422 годзе. * [[8 верасня]]: [[Жанна д’Арк]] пацярпела паразу пры спробе адваяваць [[Парыж]], бы­ла пара­не­на. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[12 ліпеня]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1429| ]] r6c76b847d1icg84ant4bksys665pbo 0 8707 5129913 4392907 2026-04-20T13:25:48Z JerzyKundrat 174 5129913 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[21 верасня]]: Заснаваны [[Універсітэт Фрайбурга|ўніверсітэт Фрайбурга]] * Ота Докан распачаў будаўніцства замка [[Замак Эда|Эда]] (горад [[Эда (горад)|Эда]] стаў пазней горадам [[Токіа]]), які будавалі 180 гадоў. == Нарадзіліся == * [[28 студзеня]]: [[Генрых VII, карольАнгліі|Генрых VII]], кароль [[Англія|Англіі]] (пам. 21.4.1509) * [[13 лютага]]: [[Марыя Бургундская]], герцагіня Бургундыі == Памерлі == * {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1457| ]] s9fmiplj959g485fs0e9vw9xldys8v8 0 8759 5129909 4688269 2026-04-20T13:21:50Z JerzyKundrat 174 5129909 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[22 красавіка]]: Пачатак валадарства [[Генрых VIII|Генрыха VIII]], караля англійскага. == Нарадзіліся == * [[10 ліпеня]]: [[Жан Кальвін]], дзеяч [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], заснавальнік [[кальвінізм]]у (пам. 27.5.1564). == Памерлі == * [[21 красавіка]]: [[Генрых VII]], кароль Англіі і васпан Ірландыі, першы манарх з дынастыі Цюдараў (нар. 28.1.1457). {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1509| ]] mki8b8r8tdsjwxjqzf9kwh5lt04yqo6 0 8775 5130133 4652503 2026-04-20T18:30:20Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130133 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[8 красавіка]]: Паводле дагавора, падпісанага ў [[Кракаў|Кракаве]], [[Тэўтонскі ордэн]] быў секулярызаваны і ператвараўся ў [[Герцагства Прусія|Прускае герцагства]], якое прызнала васальную залежнасць ад [[Каралеўства Польскае (1385-1569)|Польшчы]]. * [[13 чэрвеня]]: [[Марцін Лютэр]] насуперак [[каталіцтва|каталіцкім]] правілам аб [[цэлібат|цэлібаце]] ўступіў у шлюб з [[Катарына фон Бора|Катарынай фон Бора]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * [[27 мая]]: [[Томас Мюнцэр]], прапаведнік часоў [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] * [[17 лістапада]]: [[Леанора Авіская]], каралева Партугаліі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1525| ]] jz80y1vp9kllra9c9sr9tzeo1smbdwn 0 8784 5129898 4808788 2026-04-20T13:03:46Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129898 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[20 красавіка]]: Француз [[Жак Карцье]] выправіўся ў сваё першае падарожжа з мэтай адшукаць заходні шлях у Кітай. * [[24 ліпеня]]: [[Жак Карцье]] дасягае [[Вусце ракі|вусця]] ракі [[рака Святога Лаўрэнція|Святога Лаўрэнція]] і абвяшчае новыя тэрыторыі ўладаннямі французскай кароны. * [[3 лістапада]]: Парламент абвясціў караля [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] галавой [[Царква Англіі|Царквы Англіі]], замацаваўшы разрыў [[англіканства]] з [[каталіцтва]]м. == Нарадзіліся == * [[Дзірк Барэндс]], нідэрландскі мастак * [[Аляксандр Гваньіні]], гісторык і вайсковец (пам. [[1614]]) * [[23 чэрвеня]]: [[Ода Набунага]], ваенна-палітычны лідар [[Японія|Японіі]] перыяду Сэнгоку (пам. [[21.6]].[[1582]]) * [[16 снежня]]: [[Ханс Бол]], фламандскі жывапісец == Памерлі == * [[9 студзеня]]: [[Іаган Авенцін]], нямецкі вучоны-гуманіст * [[25 верасня]]: [[Клімент VII|Клімент VII, Папа Рымскі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1534| ]] l7tqw18md0svjvzf32nqgdr95vawpcm 0 8835 5130205 5051113 2026-04-20T20:29:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130205 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[17 кастрычніка]]: Войска [[Ілжэдзмітрый I|Ілжэдзмітрыя I]] перайшло мяжу [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. * [[1 лістапада]]: Трагедыю [[У. Шэкспір]]а «Атэла» ўпершыню прадставілі ў палацы [[Уайтхол]] у [[Лондан]]е. == Нарадзіліся == * [[3 лістапада]]: [[Асман II]], султан [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (пам. [[20.5]].[[1622]]) == Памерлі == * [[4 сакавіка]]: [[Фаўст Соцын]], італьянскі тэолаг (нар. [[5.12]].[[1539]]) * [[10 верасня]]: [[Вільям Морган (перакладчык Бібліі)|Вільям Морган]], першы перакладчык [[Біблія|Бібліі]] на [[валійская мова|валійскую мову]]. {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1604| ]] cfao2cc2qjjbghbn8hooa28aqbng2og 0 8855 5130019 4383239 2026-04-20T16:02:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130019 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[29 красавіка]]: Кароль Францыі [[Людовік XIII]] прызначыў [[кардынал Рышэльё|кардынала Рышэльё]] першым міністрам дзяржавы. == Нарадзіліся == * [[7 студзеня]]: [[Гварына Гварыні]], італьянскі архітэктар, матэматык == Памерлі == * [[6 верасня]]: [[Мікалай Паўлавіч Пац]], духоўны дзяч [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] * [[26 снежня]]: [[Сімон Марый]], нямецкі астраном {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1624| ]] tvwnw72dhuqp5veozeo55thefh6jucd 0 8864 5130047 4724979 2026-04-20T16:30:46Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130047 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[4 мая]]: Заснаваны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|кляштар бенедыкцінак]] у [[Менск]]у. * [[9 мая]]: Кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Уладзіслаў Ваза]] з-пад [[Варшава|Варшавы]] павёў войска на дапамогу [[Смаленская вайна|абложанаму]] [[Смаленск]]у. * [[6 чэрвеня]]: [[Ліпнішкі]] атрымалі [[герб Ліпнішак|гарадскі герб]]. * [[25 жніўня]]: Войска Рэчы Паспалітай падыйшло да [[Смаленск]]а. == Нарадзіліся == * [[15 мая]]: [[Себасцьен Ле Прэтр дэ Вабан]], французскі маршал == Памерлі == * [[4 красавіка]]: [[Пітэр Ластман]], нідэрландскі мастак * [[1 кастрычніка]]: [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1633| ]] gcqpj2vra1d8cn3429hzxpshhy4oq8w 5130183 5130047 2026-04-20T19:58:31Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130183 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[13 лютага]]: [[Галілеа Галілей]] прибывае ў [[Рым]] па выкліку інквізіцыі. * [[4 мая]]: Заснаваны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|кляштар бенедыкцінак]] у [[Менск]]у. * [[9 мая]]: Кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Уладзіслаў Ваза]] з-пад [[Варшава|Варшавы]] павёў войска на дапамогу [[Смаленская вайна|абложанаму]] [[Смаленск]]у. * [[6 чэрвеня]]: [[Ліпнішкі]] атрымалі [[герб Ліпнішак|гарадскі герб]]. * [[22 чэрвеня]]: Адбылося публічнае адрачэнне [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілея]] ад сваіх поглядаў. * [[25 жніўня]]: Войска Рэчы Паспалітай падыйшло да [[Смаленск]]а. == Нарадзіліся == * [[15 мая]]: [[Себасцьен Ле Прэтр дэ Вабан]], французскі маршал == Памерлі == * [[4 красавіка]]: [[Пітэр Ластман]], нідэрландскі мастак * [[1 кастрычніка]]: [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1633| ]] sd4tz6spf6dybmut9h10jmzwcct3ngw 5130185 5130183 2026-04-20T19:58:52Z JerzyKundrat 174 5130185 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[13 лютага]]: [[Галілеа Галілей]] прыбывае ў [[Рым]] па выкліку інквізіцыі. * [[4 мая]]: Заснаваны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|кляштар бенедыкцінак]] у [[Менск]]у. * [[9 мая]]: Кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Уладзіслаў Ваза]] з-пад [[Варшава|Варшавы]] павёў войска на дапамогу [[Смаленская вайна|абложанаму]] [[Смаленск]]у. * [[6 чэрвеня]]: [[Ліпнішкі]] атрымалі [[герб Ліпнішак|гарадскі герб]]. * [[22 чэрвеня]]: Адбылося публічнае адрачэнне [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілея]] ад сваіх поглядаў. * [[25 жніўня]]: Войска Рэчы Паспалітай падыйшло да [[Смаленск]]а. == Нарадзіліся == * [[15 мая]]: [[Себасцьен Ле Прэтр дэ Вабан]], французскі маршал == Памерлі == * [[4 красавіка]]: [[Пітэр Ластман]], нідэрландскі мастак * [[1 кастрычніка]]: [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1633| ]] nbr3owmfjghjrxoelfls72hxrv7jnc5 0 8873 5130206 4383249 2026-04-20T20:32:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130206 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1642''' — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 1642 год нашай эры, 642 год 2-га тысячагоддзя, 42 год XVII стагоддзя, 2 год 5-га дзесяцігоддзя XVII стагоддзя, 3 год 1640-х гадоў. == Падзеі == * [[17 мая]]: Французскія каланісты ў Паўночнай Амерыцы заснавалі місіянерскі пост і гандлёвы пункт [[Манрэаль|Віль-Мары]]. == Нарадзіліся == * [[2 студзеня]]: [[Мехмед IV]], султан Асманскай імперыі * [[2 сакавіка]]: [[Клаўдзіа Каэльё]], іспанскі мастак * [[15 красавіка]]: [[Сулейман II]], султан Асманскай імперыі == Памерлі == * [[8 студзеня]]: [[Галілеа Галілей]], італьянскі філосаф, фізік, астраном * [[4 снежня]]: [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё]], французскі дзяржаўны дзеяч, кардынал {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1642| ]] evj1mjcitzeyyo2prput97mv6y8y2yr 0 8876 5129981 4387068 2026-04-20T15:21:20Z JerzyKundrat 174 5129981 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1646''' — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 1646 год нашай эры, 646 год 2-га тысячагоддзя, 46 год XVII стагоддзя, 6 год 5-га дзесяцігоддзя XVII стагоддзя, 7 год 1640-х гадоў. == Падзеі == * 27 красавіка: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] збег з [[Оксфард]]а, які знаходзіўся ў аблозе войскамі парламента. * [[5 чэрвеня]]: У [[Бітва пры Бенбёрне|бітве пры Бенбёрне]] ірландскія войскі пад камандаваннем [[Оўэн О’Ніл|Оўэна О’Ніла]] разграмілі шатландскую армію на чале з Робертам Манро. == Нарадзіліся == * [[23 лютага]]: [[Такугава Цунаёсі]], 5-ы сёгун дынастыі Такугава * [[4 красавіка]]: [[Антуан Галан]], французскі усходазнавец * [[15 красавіка]]: [[Крысціян V]], кароль Даніі * [[1 ліпеня]]: [[Готфрыд Лейбніц]], саксонскі філосаф, логік, матэматык == Памерлі == * [[13 мая]]: [[Марыя Ганна Іспанская]], іспанская інфанта * [[23 чэрвеня]]: [[Якуб Сабескі]], дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай * [[Уільям Добсан]], англійскі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1646| ]] 3d3sm1uc0vsrwaktfmd882gfc46bla6 5129983 5129981 2026-04-20T15:24:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129983 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1646''' — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 1646 год нашай эры, 646 год 2-га тысячагоддзя, 46 год XVII стагоддзя, 6 год 5-га дзесяцігоддзя XVII стагоддзя, 7 год 1640-х гадоў. == Падзеі == * [[27 красавіка]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] збег з [[Оксфард]]а, які знаходзіўся ў аблозе войскамі парламента. * [[5 мая]]: Карл I здаўся ў палон шатландскаму войску каля горада Саўтвел (Нотнінгемшыр). * [[5 чэрвеня]]: У [[Бітва пры Бенбёрне|бітве пры Бенбёрне]] ірландскія войскі пад камандаваннем [[Оўэн О’Ніл|Оўэна О’Ніла]] разграмілі шатландскую армію на чале з Робертам Манро. == Нарадзіліся == * [[23 лютага]]: [[Такугава Цунаёсі]], 5-ы сёгун дынастыі Такугава * [[4 красавіка]]: [[Антуан Галан]], французскі усходазнавец * [[15 красавіка]]: [[Крысціян V]], кароль Даніі * [[1 ліпеня]]: [[Готфрыд Лейбніц]], саксонскі філосаф, логік, матэматык == Памерлі == * [[13 мая]]: [[Марыя Ганна Іспанская]], іспанская інфанта * [[23 чэрвеня]]: [[Якуб Сабескі]], дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай * [[Уільям Добсан]], англійскі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1646| ]] gmk2iuv64tpnmxj961r3vlkz3zzozrc 0 8883 5129899 4688281 2026-04-20T13:04:34Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129899 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1653''' — невысакосны год, пачаўся ў сераду. 1653 год нашай эры, 653 год 2 тысячагоддзя, 53 год XVII стагоддзя, 3 год 6-га дзесяцігоддзя XVII стагоддзя, 4 год 1650-х гадоў. == Падзеі == * [[20 красавіка]]: [[Олівер Кромвель]] разагнаў Доўгі парламент у Англіі. * [[20 ліпеня]]: Рускае пасольства прыбыла ў [[Чыгірын]] з паведамленнем аб згодзе цара ўзяць пад свае заступніцтва запарожскае казацтва. * [[1 кастрычніка]]: Земскі сабор у Маскве ўхваліў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну з Рэччу Паспалітай]] ў падтрымку казацкага гетмана [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. == Нарадзіліся == * [[6 студзеня]]: [[Крысціян Саксен-Эйзенбергскі]], адзіны герцаг Саксен-Эйзенберга * [[16 студзеня]]: [[Ёган Конрад Брунер]], швейцарскі анатам * [[17 лютага]]: [[Арканджэла Карэлі]], італьянскі кампазітар * [[11 лістапада]]: [[Карла Руцыні]], 113-ы венецыянскі дож * [[Цікамацу Мандзаэмон]], японскі драматург == Памерлі == * [[23 сакавіка]]: [[Ян ван Гален]], галандскі флатаводзец * [[25 кастрычніка]]: [[Тэафраст Рэнадо]], французскі ўрач і выдавец * [[17 лістапада]]: [[Жуана Браганская]], прынцэса Бейра {{Храналагічны пералік}} elik5ltwx80oq3af72wa1cenhit1rh2 0 8949 5129952 4384165 2026-04-20T14:47:03Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129952 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[25 красавіка]]: Выйшла першае выданне рамана [[Даніэль Дэфо|Даніэля Дэфо]] пра Рабінзона Круза. == Нарадзіліся == * [[2 чэрвеня]]: [[Мішэль-Жан Седэн]], французскі драматург * [[8 лістапада]]: [[Франц Марцін Кюн]], нямецкі мастак * [[14 лістапада]]: [[Леапольд Моцарт]], аўстрыйскі кампазітар == Памерлі == * [[2 жніўня]]: [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]], [[вялікі канцлер літоўскі]] * [[4 красавіка]]: [[Іахім Цеханавецкі]], уніяцкі царкоўны дзяеч {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1719| ]] g3ctqovn82lp2shml6gj72q2a28gkb5 0 9027 5130113 4720082 2026-04-20T18:07:36Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130113 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[28 сакавіка]]: [[Генрых Вільгельм Матэус Ольберс]] адкрыў [[(2) Палада|астэроід Паладу]]. * [[3 мая]]: Адчынены [[Дэрпцкі ўніверсітэт]]. * [[19 мая]]: [[Ордэн Ганаровага легіёна]] заснаваны [[Напалеон Банапарт|Напалеонам Банапартам]] па прыкладзе рыцарскіх. * [[29 мая]]: [[Васілій Уладзіміравіч Пятроў|Васіль Пятроў]] адкрыў з’яву [[Электрычная дуга|электрычнай дугі]] і паказаў магчымасць яе выкарыстання. * [[2 жніўня]]: [[Плебісцыт]]ам [[Напалеон]] прызначаны пажыццёвым консулам [[Францыя|Францыі]]. * [[20 верасня]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] заснаваны першыя міністэрствы. == Нарадзіліся == * [[7 сакавіка]]: [[Эдвін Лэндсір]], англійскі мастак * [[2 мая]]: [[Генрых Густаў Магнус]], нямецкі фізік і хімік. * [[5 жніўня]]: [[Нільс Хенрык Абель]], вядомы нарвежскі матэматык. == Памерлі == * [[27 снежня]]: [[Енс Юль]], дацкі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1802| ]] e53mu3p46n7ddoqpn5vmdjkbxs10uev 0 9038 5130122 4887490 2026-04-20T18:19:57Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130122 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Napoleon's exile to Elba3.jpg|thumb|[[Напалеон Банапарт]] выпраўляецца ў ссылку на [[востраў Эльба]]. Палітычная карыкатура.]] * [[14 студзеня]]: Падпісаны [[Кільскія мірныя дагаворы (1814)|Кільскія мірныя дагаворы]], якія паклалі канец [[Англа-дацкая вайна|Англа-дацкай вайне 1807—1814 гадоў]]. * [[30 сакавіка]]: Саюзныя войскі антынапалеонаўскай кааліцыі ўвайшлі ў [[Парыж]]. * [[11 красавіка]]: Французскі [[імператар]] [[Напалеон Банапарт]] адрокся ад стальца. * [[17 мая]]: Прынята Канстытуцыя [[Нарвегія|Нарвегіі]]. == Нарадзіліся == * [[27 студзеня]]: [[Эжэн Віяле-ле-Дзюк]], французскі [[архітэктар]], тэарэтык архітэктуры, рэстаўратар (пам. [[17.9]].[[1879]]) * [[28 жніўня]]: [[Шэрыдан Ле Фаню]], ірландскі [[пісьменнік]] (пам. [[7.2]].[[1873]]) * [[4 кастрычніка]]: [[Жан-Франсуа Міле]], французскі мастак == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Іаган Готліб Фіхтэ]], нямецкі філосаф * [[19 ліпеня]]: [[Мэцью Фліндэрс]], англійскі даследчык Аўстраліі * [[31 жніўня]]: [[Артур Філіп]], адмірал Каралеўскага флота Англіі, губернатар штата Новы Паўднёвы Уэльс * [[2 снежня]]: [[Маркіз дэ Сад]], французскі пісьменнік, філосаф {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1814| ]] qa2v2mo4ol4dwpehd0bobadfrxsl8l6 5130139 5130122 2026-04-20T18:46:10Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130139 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Napoleon's exile to Elba3.jpg|thumb|[[Напалеон Банапарт]] выпраўляецца ў ссылку на [[востраў Эльба]]. Палітычная карыкатура.]] * [[14 студзеня]]: Падпісаны [[Кільскія мірныя дагаворы (1814)|Кільскія мірныя дагаворы]], якія паклалі канец [[Англа-дацкая вайна|Англа-дацкай вайне 1807—1814 гадоў]]. * [[30 сакавіка]]: Саюзныя войскі антынапалеонаўскай кааліцыі ўвайшлі ў [[Парыж]]. * [[11 красавіка]]: Французскі [[імператар]] [[Напалеон Банапарт]] адрокся ад стальца. * [[17 мая]]: Прынята Канстытуцыя [[Нарвегія|Нарвегіі]]. * верасень: Распачаў працу [[Венскі кангрэс]]. == Нарадзіліся == * [[27 студзеня]]: [[Эжэн Віяле-ле-Дзюк]], французскі [[архітэктар]], тэарэтык архітэктуры, рэстаўратар (пам. [[17.9]].[[1879]]) * [[28 жніўня]]: [[Шэрыдан Ле Фаню]], ірландскі [[пісьменнік]] (пам. [[7.2]].[[1873]]) * [[4 кастрычніка]]: [[Жан-Франсуа Міле]], французскі мастак == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Іаган Готліб Фіхтэ]], нямецкі філосаф * [[19 ліпеня]]: [[Мэцью Фліндэрс]], англійскі даследчык Аўстраліі * [[31 жніўня]]: [[Артур Філіп]], адмірал Каралеўскага флота Англіі, губернатар штата Новы Паўднёвы Уэльс * [[2 снежня]]: [[Маркіз дэ Сад]], французскі пісьменнік, філосаф {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1814| ]] tbn0115oomvvqu83890tntsueziyvxt 0 9039 5130138 4887492 2026-04-20T18:43:30Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130138 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[8 студзеня]]: Каля [[Новы Арлеан|Новага Арлеана]] адбылася апошняя бітва [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканскай вайны]]. * [[3 лютага]]: У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] заснавана першая ў свеце фабрыка па вытворчасці цвёрдага сыру. * [[26 лютага]]: Сасланы на [[востраў Эльба]] французскі імператар [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] уцёк са ссылкі. * [[20 сакавіка]]: [[Напалеон Банапарт|Напалеон]] са сваім войскам уваходзіць у [[Парыж]]. Пачатак «[[Сто дзён|ста дзён]]». * [[28 мая]]: [[Венскі кангрэс]] прыняў Заключны акт. * [[5 красавіка]]: Пачалося вывяржэнне вулкана [[Тамбора]] на востраве [[Сумбава]]. Загінулі 92000 чалавек. Адно з найбуйнейшых вывяржэнняў вулканаў ў гісторыі чалавецтва. * [[18 чэрвеня]]: [[Бітва пры Ватэрлоа]], французская армія пад камандаваннем [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] была разбіта. * [[9 ліпеня]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] стаў першым кіраўніком урада [[Францыя|Францыі]]. * [[15 кастрычніка]]: Пачынаецца ссылка [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] на [[востраў Святой Алены]]. == Нарадзіліся == * [[18 лютага]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[20 мая]]: [[Бартэлемі Мен]], швейцарскі мастак-пейзажыст * [[5 жніўня]]: [[Эдвард Джон Эйр]], англійскі даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] * [[18 жніўня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Мідэндорф|Аляксандр Мідэндорф]], заснавальнік мерзлотазнаўства, расійскі падарожнік, географ, батанік і натураліст * [[24 верасня]]: [[Альбіна Габрыеля Пузына]], пісьменніца і мемуарыстка * [[29 верасня]]: [[Андрэас Ахенбах]], нямецкі мастак * [[8 снежня]]: [[Адольф фон Менцэль]], нямецкі мастак * [[18 снежня]]: [[Эгран Лундгрэн]], шведскі мастак і пісьменнік * [[21 снежня]]: [[Тама Куцюр]], французскі мастак == Памерлі == * [[22 лютага]]: [[Смітсан Тэнант]], англійскі хімік * [[1 чэрвеня]]: [[Луі Аляксандр Берцье]], маршал Францыі * [[13 кастрычніка]]: [[Іаахім Мюрат]], напалеонаўскі маршал {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1815| ]] 3glnj2skbjdu11l7pxakzslw9zk9ydu 0 9060 5130173 4720054 2026-04-20T19:35:22Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130173 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[26 студзеня]]: [[Мічыган]] стаў 26-м штатам ЗША. * [[8 лютага]]: Адбылася дуэль паміж [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіным]] і [[Жорж Дантэс|Ж. Дантэсам]]. * [[4 сакавіка]]: [[Чыкага]] атрымаў статус [[горад]]а. * [[7 красавіка]]: Упершыню апублікавана казка «[[Русалачка]]» [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]]. * [[6 мая]]: на ўсходзе Гватэмалы ў паселішчы Матакескуінта сяржант Рафаэль Карэра падняў паўстанне, якое прывяло да распаду Федэральнай рэспублікі Цэнтральнай Амерыкі. * [[30 мая]]: Францыя і Абд-аль-Кадыр заключаюць Тафнскі дагавор, па якім Францыя прызнае дзяржаву Абд-аль-Кадыра ў межах амаль усяго Алжыра. * [[20 чэрвеня]]: Узышла на трон брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]]. == Нарадзіліся == * [[18 ліпеня]]: [[Васіл Леўскі]], нацыянальны герой Балгарыі * [[11 жніўня]]: [[Мары Франсуа Садзі Карно]], французскі інжынер і палітык == Памерлі == * [[11 студзеня]]: [[Франсуа Жэрар]], французскі мастак * [[19 лютага]]: [[Георг Бюхнер]], нямецкі паэт і драматург * [[31 сакавіка]]: [[Джон Констэбл]], англійскі мастак * [[20 чэрвеня]]: [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельм IV, кароль брытанскі]] * [[6 кастрычніка]]: [[Жан-Франсуа Лесюёр]], французскі кампазітар і музыказнавец * [[10 кастрычніка]]: [[Шарль Фур'е]], французскі філосаф * [[17 кастрычніка]]: [[Іаган Непамук Гумель]], аўстрыйскі кампазітар {{ВС}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1837| ]] 68uzjjeu0cn5xr8rwn2ebsd8q3s8rpk 0 9062 5130161 4382682 2026-04-20T19:15:31Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130161 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Destruction of opium in 1839.jpg|thumb|right|Камісар Лінь знішчае опіум у Хумэне, кітайскі малюнак]] * чэрвень: Цынскі імперскі камісар Лінь знішчае канфіскаваны ў брытанцаў [[опіум]] у Хумэне. == Нарадзіліся == * [[19 студзеня]]: [[Поль Сезан]], французскі мастак (пам. [[22 кастрычніка|22.10]].[[1906]]) * [[8 ліпеня]]: [[Джон Дэвісан Ракфелер]], амерыканскі прадпрымальнік, філантроп (пам. 23.05.1937) * [[17 жніўня]]: [[Матэйс Марыс]], нідэрландскі мастак == Памерлі == * [[21 мая]]: [[Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс]], нямецкі педагог {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1839| ]] rfx9pf9itckgxe4olbsfhbkr3d562hs 5130165 5130161 2026-04-20T19:22:35Z JerzyKundrat 174 5130165 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Destruction of opium in 1839.jpg|thumb|right|Камісар Лінь знішчае опіум у Хумэне, кітайскі малюнак]] * студзень: [[Луі Дагер]] прадставіў Парыжскай акадэміі навук першы практычны спосаб атрымання фотаздымкаў — дагератыпію. * люты: Адбыўся [[Полацкі царкоўны сабор]], прынята пастанова аб скасаванні [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]]. * чэрвень: Цынскі імперскі камісар Лінь знішчае канфіскаваны ў брытанцаў [[опіум]] у Хумэне. == Нарадзіліся == * [[19 студзеня]]: [[Поль Сезан]], французскі мастак (пам. [[22 кастрычніка|22.10]].[[1906]]) * [[8 ліпеня]]: [[Джон Дэвісан Ракфелер]], амерыканскі прадпрымальнік, філантроп (пам. 23.05.1937) * [[17 жніўня]]: [[Матэйс Марыс]], нідэрландскі мастак == Памерлі == * [[21 мая]]: [[Іаган Крыстаф Фрыдрых Гутсмутс]], нямецкі педагог {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1839| ]] 9oq4wdjh037r9oylcwmhcm9q29vwn9j 0 9063 5129903 5120335 2026-04-20T13:07:26Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129903 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[20 студзеня]]: Востраў [[Ганконг]] пераданы ў арэнду [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * [[20 красавіка]]: У часопісе ''Graham's Magazine'' апублікавана першае ў гісторыі дэтэктыўнае апавяданне — «Забойства на вуліцы Морг» [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * 16 (28) красавіка ў Расійскай імперыі абвешчана [[Амністыя 1841 года|амністыя]] з нагоды шлюбу спадкаемца стальца [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра Мікалаевіча]]. * [[3 мая]]: [[Новая Зеландыя]] абвешчана брытанскай калоніяй. == Нарадзіліся == * [[13.1]]: [[Ігнат Здановіч]], адзін з кіраўнікоў [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-1864 гадоў]] * [[14.1]]:[[Берта Марызо]], французская мастачка * [[30.1]]: [[Фелікс Фор]], французскі палітычны дзеяч * [[25.8]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[8.9]]: [[Антанін Леапольд Дворжак]], чэшскі [[кампазітар]] * [[11.9]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[вёска Дамбрава|в. Дамбрава]]), мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[28 верасня]]: [[Жорж Бенжамэн Клемансо]], французскі палітычны дзеяч == Памерлі == * [[9.9]]: [[Агюстэн Пірам Дэкандоль]], швейцарскі і французскі батанік * [[11.9]]: [[Міхал Рукевіч]] (в. Коркіна Іркуцкай губ., [[Сібір]]), член [[таварыства філаматаў]] * [[9 кастрычніка]]: [[Карл Фрыдрых Шынкель]], нямецкі архітэктар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1841| ]] 4g3sco2nayafns6vh0xtzbk023hr86h 5129907 5129903 2026-04-20T13:14:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129907 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[20 студзеня]]: Востраў [[Ганконг]] пераданы ў арэнду [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * [[20 красавіка]]: У часопісе ''Graham's Magazine'' апублікавана першае ў гісторыі [[дэтэктыў]]нае апавяданне — «Забойства на вуліцы Морг» [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * 16 (28) красавіка ў Расійскай імперыі абвешчана [[Амністыя 1841 года|амністыя]] з нагоды шлюбу спадкаемца стальца [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра Мікалаевіча]]. * [[3 мая]]: [[Новая Зеландыя]] абвешчана брытанскай калоніяй. == Нарадзіліся == * [[13.1]]: [[Ігнат Здановіч]], адзін з кіраўнікоў [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863-1864 гадоў]] * [[14.1]]:[[Берта Марызо]], французская мастачка * [[30.1]]: [[Фелікс Фор]], французскі палітычны дзеяч * [[25.8]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[8.9]]: [[Антанін Леапольд Дворжак]], чэшскі [[кампазітар]] * [[11.9]]: [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[вёска Дамбрава|в. Дамбрава]]), мастак, брат [[Казімір Альхімовіч|Казіміра Альхімовіча]] * [[28 верасня]]: [[Жорж Бенжамэн Клемансо]], французскі палітычны дзеяч == Памерлі == * [[9.9]]: [[Агюстэн Пірам Дэкандоль]], швейцарскі і французскі батанік * [[11.9]]: [[Міхал Рукевіч]] (в. Коркіна Іркуцкай губ., [[Сібір]]), член [[таварыства філаматаў]] * [[9 кастрычніка]]: [[Карл Фрыдрых Шынкель]], нямецкі архітэктар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1841| ]] l5qsril14g734raxttwpy61zl7y23i5 0 9091 5129929 5114050 2026-04-20T14:14:01Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129929 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[18 студзеня]]: У зале [[Версальскі палац|Версальскага палаца]] створана [[Германская імперыя|Германская Імперыя]]. * [[18 сакавіка]]: Пачатак [[Парыжская камуна|Парыжскай камуны]]. * [[21 сакавіка]]: [[Ота фон Бісмарк]] становіцца [[канцлер]]ам [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. * [[27 сакавіка]]: У [[Эдынбург]]у адбыўся першы ў гісторыі міжнародны матч па [[рэгбі]] (паміж Англіяй і Шатландыяй). * [[14 красавіка]]: У [[Германская імперыя|Германіі]] створаны парламент — [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстаг]]. * [[10 мая]]: Заключаны [[Франкфурцкі мір|мірны дагавор]] паміж [[Францыя]]й і Германіяй. * [[28 мая]]: Канец [[Парыжская камуна|Парыжскай камуны]]. * жнівень: Заснаваны [[Каларада-Спрынгс|горад Каларада-Спрынгс]]. * верасень: Італьянскія войскі ўваходзяць у [[Рым]], з якога былі выведзены французскія войскі. * [[20 верасня]]: [[Папская вобласць]] далучана да [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]]. * [[29 лістапада]]: Увод у эксплуатацыю чыгуначнай лініі [[Смаленск]] — [[Орша]] — [[Мінск]] — [[Брэст]]. <!-- * Адкрыты станцыі [[Лонданскі метрапалітэн|Лонданскага метрапалітэна]] «Уэстбурн-Парк» і «Роял Оўк» * Заснаваны англійскі [[футбольны клуб «Рэдынг»]] --> == Нарадзіліся == [[File:WillemMengelberg1905.jpg|thumb|120px|[[Вілем Менгельберг]]]] * [[25 лютага]]: [[Леся Украінка]], украінская пісьменніца (пам. 1.8.1913) * [[28 сакавіка]]: [[Вілем Менгельберг]], нідэрландскі [[дырыжор]] (пам. 22.3.1951) * [[14 чэрвеня]]: [[Фёдар Васільевіч Токараў]], савецкі канструктар стралковай зброі, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (пам. 7.6.1968) * [[2 жніўня]]: [[Джон Слоан]], амерыканскі [[мастак]], лідар школы імпрэсіяністаў (пам. 7.9.1951) * [[1 лістапада]]: [[Стывен Крэйн]], амерыканскі [[паэт]] (пам. 5.6.1900) * [[10 ліпеня]]: [[Марсель Пруст]], французскі [[пісьменнік]] (пам. 18.11.1922) * [[27 жніўня]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік (пам. 28.12.1945) * [[30 жніўня]]: [[Эрнэст Рэзерфорд]], брытанскі [[фізік]], лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (пам. 19.10.1937) * [[23 лістапада]]: [[Уладзімір Тэраўскі]], беларускі дырыжор, [[кампазітар]], фалькларыст (пам. 10.11.1938) * [[4 снежня]]: [[Фрыдрых Эберт]], 1-ы рэйхканцлер [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] (пам. 12.5.1925) == Памерлі == [[File:Herschel sitzend.jpg|thumb|120px|left|[[Джон Гершэль]]]] * [[1 студзеня]]: [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка]], жывапісец-партрэтыст (нар. 6.10.1818) * [[18 сакавіка]]: [[Аўгустус дэ Моргэн]], брытанскі [[матэматы]]к і логік * [[11 мая]]: [[Джон Гершэль]], брытанскі [[астраном]] (нар. 7.3.1792) * [[29 чэрвеня]]: [[Ксенафонт Гаворскі]], беларускі гісторык, археолаг, выдавец * [[20 ліпеня]]: [[Франсуа Дэльсарт]], французскі спявак, вакальны [[педагог]] і тэарэтык сцэнічнага мастацтва (нар. 11.11.1811) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1871| ]] oqxbltmsdte1r0ueichhkpqia19nvmn 0 9098 5130042 4805115 2026-04-20T16:27:01Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130042 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[11 лютага]]: У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] апублікаваны першы тыднёвы прагноз надвор’я. * [[19 лютага]]: [[Томас Эдысан]] запатэнтаваў [[фанограф]]. * [[3 сакавіка]]: Паміж Расійскай і Асманскай імперыямі быў падпісаны [[Сан-Стэфанскі мір]], [[Балгарыя]] стала незалежнай дзяржавай, прызнана незалежнасць [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Сербія|Сербіі]] і [[Румынія|Румыніі]]. * [[4 мая]]: Томас Эдысан прадэманстраваў фанограф у будынку Нацыянальнай акадэміі навук у [[Вашынгтон]]е. * [[18 ліпеня]]: Шведскі палярны даследчык [[Нільс Адольф Эрык Нордэншэльд|Адольф Нордэншельд]] першы прайшоў паўночным шляхам з [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] ў [[Ціхі акіян]]. == Нарадзіліся == * [[29 студзеня]]: [[Уладзімір Самойла]], дзеяч беларускага адраджэння (пам. 1941) * [[8 лютага]]: [[Марцін Бубер]], нямецка-яўрэйскі філосаф (пам. 13.6.1965) * [[20 лютага]]: [[Леў XIII|Леў XIII, Папа Рымскі]] (пам. 20.7.1903) * [[24 верасня]]: [[Юзаф Эдвард Пузына]], гісторык, пісьменнік, паэт (пам. 20.1.1949) * [[14 лістапада]]: [[Луі Маркусі]], французскі мастак == Памерлі == * [[1 лютага]]: [[Джордж Крукшэнк]], англійскі мастак * [[13 мая]]: [[Джозеф Генры]], амерыканскі фізік (нар. 17.12.1797) * [[12 чэрвеня]]: [[Георг V (кароль Гановера)|Георг V, кароль Гановера]] (нар. 27.5.1819) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1878| ]] mig8ijz7wub9hzqwk2zugb0lg8ignwx 0 9100 5130196 4517850 2026-04-20T20:20:57Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130196 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[27 студзеня]]: [[Томас Эдысан]] патэнтуе электрычную лямпачку. * [[29 чэрвеня]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]], каралеўская ўлада на востраве скасавана. * [[3 снежня]]: Французскі генерал [[Маро]] разбіў аўстрыйцаў у бітве каля [[Гагенліндэн]]а ([[Баварыя]]). == Нарадзіліся == * [[8 лютага]]: [[Франц Марк]], нямецкі мастак * [[25 мая]]: [[Вацлаў Іваноўскі]], беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, доктар тэхнічных навук * [[17 чэрвеня]]: [[Карл ван Вехтэн]], амерыканскі пісьменнік і фатограф * [[26 лістапада]]: [[Абдэль Азіз ібн Сауд]], 1-ы кароль Саудаўскай Аравіі * [[20 снежня]]: [[Уга Ньюта]], італьянскі лётчык, удзельнік Першай сусветнай вайны == Памерлі == * [[8 мая]]: [[Гюстаў Флабер]], французскі пісьменнік * [[5 чэрвеня]]: [[Карл Фрыдрых Лесінг]], нямецкі мастак * [[5 кастрычніка]]: [[Уільям Ласел]], брытанскі астраном * [[5 кастрычніка]]: [[Жак Афенбах]], французскі кампазітар {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1880| ]] mlye2hq6kj39ndwviwptxeww1ziujnp 0 9117 5130076 5068347 2026-04-20T17:02:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130076 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1900''' год пачынаецца ў панядзелак па грыгарыянскім календары. == Падзеі == [[Файл:Thomas Smillie - Smithsonian Institution - Corona of the Sun during a Solar Eclipse (pd).jpg|thumb|Поўнае сонечнае зацьменне 28&nbsp;мая, здымак зроблены Томасам Смілі ў Вадэсбора ([[Паўночная Караліна]]).]] * [[4 студзеня]]: Пад [[Тыфліс]]ам землетрасенне разбурыла 10 вёсак. Прыкладна 1000 чалавек загінула. * [[9 лютага]]: Заснаваны тэнісны турнір [[Кубак Дэвіса]]. * [[8 сакавіка]]: Заснаваны [[Людовік XIV|Людовікам XIV]] французскі нацыянальны тэатр [[Камеды Франсэз]] згарэў да вонкавых сцен. Сярод чалавечых ахвяр — таксама 22-гадовая актрыса Яна Энрайот. 29 снежня быў адкрыты новы будынак. * [[14 сакавіка]]: Ратыфікацыя Акта аб Залатым стандарце [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[11 мая]]: На [[Пецярбург]]скім заводзе «Новае адміралцейства» спушчаны на ваду крэйсер [[Аўрора (крэйсер)|«Аўрора»]]. * [[14 мая]]: У [[Парыж|Парыжы]] пачаліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1900|Другія Алімпійскія гульні]] сучаснасці, у іх упершыню прынялі ўдзел [[жанчына|жанчыны]]. * [[17 мая]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[21 мая]]: [[Расійская імперыя]] анексавала [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. * [[28 мая]]: У [[Партугалія|Партугаліі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Алжыр]]ы і некаторых штатах [[ЗША]] назіралася поўнае [[Сонечнае зацьменне 28 мая 1900 года|сонечнае зацьменне]]. * [[2 ліпеня]]: Першы палёт [[дырыжабль|дырыжабля]] канструкцыі [[Фердынанд фон Цэпелін|Фердынанда фон Цэпеліна]]. * [[8 верасня]]: На тэхаскі горад [[Галвестан (Тэхас)|Галвестан]] абрынуўся [[Галвестанскі ўраган (1900)|смяротны ўраган]], які забраў ад 8 да 12 тысяч жыццяў. * [[19 кастрычніка]]: [[Макс Планк]] прадставіў на паседжанні Нямецкага фізічнага таварыства працу «Аб адным паляпшэнні закона выпраменьвання Віна». * [[25 кастрычніка]]: [[Вялікабрытанія]] анексавала паўднёваафрыканскую краіну [[Рэспубліка Трансвааль|Трансвааль]]. * [[14 снежня]]: [[Макс Планк]] абнародаваў [[Формула Планка|формулу]], пазней названую яго імем. == Нарадзіліся == * [[6 студзеня]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]], партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. * [[15 студзеня]]: [[Вільям Хайнесен]], фарэрскі пісьменнік * [[18 студзеня]]: [[Віктар Баркоўскі]], беларускі філолаг * [[4 лютага]]: [[Жак Прэвер]], французскі паэт і кінадраматург * [[12 лютага]]: [[Васіль Іванавіч Чуйкоў]], савецкі военачальнік * [[22 лютага]]: [[Луіс Буньюэль]], іспанскі кінарэжысёр * [[29 лютага]] ([[13 сакавіка]]): [[Гіоргас Сеферыс]], найбуйнейшы паэт у сучаснай грэчаскай літаратуры * [[19 сакавіка]]: [[Фрэдэрык Жаліо-Кюры]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1935) * [[23 сакавіка]]: [[Эрых Фром]], нямецка-амерыканскі філосаф і сацыёлаг * [[29 сакавіка]]: [[Джон Мак-Івен]], аўстралійскі палітык, васемнаццаты [[прэм’ер-міністр Аўстраліі]] * [[5 красавіка]]: [[Спенсер Трэйсі]], амерыканскі акцёр * [[25 красавіка]]: [[Вольфганг Паўлі]], швейцарскі фізік-тэарэтык * [[26 красавіка]]: [[Чарлз Рыхтэр]], амерыканскі сейсмолаг * [[1 мая]]: [[Іньяцыа Сілонэ]], італьянскі пісьменнік, публіцыст, палітычны дзеяч сацыялістычнай арыентацыі * [[27 мая]]: [[Уладзімір Адамавіч Жылка]], беларускі паэт, перакладчык, крытык * [[5 чэрвеня]]: [[Дэніс Габар]], венгерскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1971) «за вынаходніцтва і развіццё галаграфічнага метаду» * [[11 чэрвеня]]: [[Леапольда Марэчаль]], аргенцінскі пісьменнік * [[17 чэрвеня]]: [[Марцін Борман]], нацысцкі службовец і бліжэйшы паплечнік Гітлера * [[29 чэрвеня]]: [[Антуан дэ Сент-Экзюперы]], французскі пісьменнік, прафесійны лётчык * [[29 ліпеня]]: [[Эйвінд Юнсан]], шведскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1974) * [[4 жніўня]]: [[Елізавета Боўз-Лаян]], жонка караля Георга VI і каралева-кансорт Злучанага Каралеўства ў 1936—1952 як Каралева Елізавета, апошняя імператрыца Індыі (1936—1950), маці каралевы Елізаветы II * [[25 жніўня]]: [[Ханс Адольф Крэбс]], нямецка-англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1953) * [[3 верасня]]: [[Урха Кеканен]], вядомы фінскі палітык, восьмы прэзідэнт Фінляндыі * [[7 кастрычніка]]: [[Генрых Гімлер]], адзін з галоўных палітычных і ваенных дзеячаў Трэцяга рэйха * [[30 кастрычніка]]: [[Рагнар Граніт]], шведскі нейрафізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1967) (пам. [[12.3]].[[1991]]) * [[3 лістапада]]: [[Алі Кельмендзі]], дзеяч камуністычнага руху Албаніі і Косава * [[8 лістапада]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца, аўтар рамана-бестсэлера «Знесеныя ветрам» * [[14 лістапада]]: [[Аарон Копленд]], амерыканскі кампазітар, піяніст, дырыжор і педагог * [[3 снежня]]: [[Рыхард Іаган Кун]], нямецкі хімік і біяхімік * [[7 снежня]]: [[Крысціян Матрас]], фарэрскі лінгвіст і паэт == Памерлі == * [[6 сакавіка]]: [[Готліб Даймлер]], нямецкі інжынер і прамысловец. * [[5 чэрвеня]]: [[Стывен Крэйн]], амерыканскі паэт. * [[25 жніўня]]: [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Фрыдрых Ніцшэ]], нямецкі паэт і філосаф. * [[4 снежня]]: [[Вільгельм Лейбль]], нямецкі мастак. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1900| ]] so6ah5d165j5lxhtkfescxvfpxre2c3 5130078 5130076 2026-04-20T17:02:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130078 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1900''' год пачынаецца ў панядзелак па грыгарыянскім календары. == Падзеі == [[Файл:Thomas Smillie - Smithsonian Institution - Corona of the Sun during a Solar Eclipse (pd).jpg|thumb|Поўнае сонечнае зацьменне 28&nbsp;мая, здымак зроблены Томасам Смілі ў Вадэсбора ([[Паўночная Караліна]]).]] * [[4 студзеня]]: Пад [[Тыфліс]]ам землетрасенне разбурыла 10 вёсак. Прыкладна 1000 чалавек загінула. * [[9 лютага]]: Заснаваны тэнісны турнір [[Кубак Дэвіса]]. * [[8 сакавіка]]: Заснаваны [[Людовік XIV|Людовікам XIV]] французскі нацыянальны тэатр [[Камеды Франсэз]] згарэў да вонкавых сцен. Сярод ахвяр — актрыса Яна Энрайот. 29 снежня быў адкрыты новы будынак. * [[14 сакавіка]]: Ратыфікацыя Акта аб Залатым стандарце [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[11 мая]]: На [[Пецярбург]]скім заводзе «Новае адміралцейства» спушчаны на ваду крэйсер [[Аўрора (крэйсер)|«Аўрора»]]. * [[14 мая]]: У [[Парыж|Парыжы]] пачаліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1900|Другія Алімпійскія гульні]] сучаснасці, у іх упершыню прынялі ўдзел [[жанчына|жанчыны]]. * [[17 мая]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[21 мая]]: [[Расійская імперыя]] анексавала [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. * [[28 мая]]: У [[Партугалія|Партугаліі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Алжыр]]ы і некаторых штатах [[ЗША]] назіралася поўнае [[Сонечнае зацьменне 28 мая 1900 года|сонечнае зацьменне]]. * [[2 ліпеня]]: Першы палёт [[дырыжабль|дырыжабля]] канструкцыі [[Фердынанд фон Цэпелін|Фердынанда фон Цэпеліна]]. * [[8 верасня]]: На тэхаскі горад [[Галвестан (Тэхас)|Галвестан]] абрынуўся [[Галвестанскі ўраган (1900)|смяротны ўраган]], які забраў ад 8 да 12 тысяч жыццяў. * [[19 кастрычніка]]: [[Макс Планк]] прадставіў на паседжанні Нямецкага фізічнага таварыства працу «Аб адным паляпшэнні закона выпраменьвання Віна». * [[25 кастрычніка]]: [[Вялікабрытанія]] анексавала паўднёваафрыканскую краіну [[Рэспубліка Трансвааль|Трансвааль]]. * [[14 снежня]]: [[Макс Планк]] абнародаваў [[Формула Планка|формулу]], пазней названую яго імем. == Нарадзіліся == * [[6 студзеня]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]], партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. * [[15 студзеня]]: [[Вільям Хайнесен]], фарэрскі пісьменнік * [[18 студзеня]]: [[Віктар Баркоўскі]], беларускі філолаг * [[4 лютага]]: [[Жак Прэвер]], французскі паэт і кінадраматург * [[12 лютага]]: [[Васіль Іванавіч Чуйкоў]], савецкі военачальнік * [[22 лютага]]: [[Луіс Буньюэль]], іспанскі кінарэжысёр * [[29 лютага]] ([[13 сакавіка]]): [[Гіоргас Сеферыс]], найбуйнейшы паэт у сучаснай грэчаскай літаратуры * [[19 сакавіка]]: [[Фрэдэрык Жаліо-Кюры]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1935) * [[23 сакавіка]]: [[Эрых Фром]], нямецка-амерыканскі філосаф і сацыёлаг * [[29 сакавіка]]: [[Джон Мак-Івен]], аўстралійскі палітык, васемнаццаты [[прэм’ер-міністр Аўстраліі]] * [[5 красавіка]]: [[Спенсер Трэйсі]], амерыканскі акцёр * [[25 красавіка]]: [[Вольфганг Паўлі]], швейцарскі фізік-тэарэтык * [[26 красавіка]]: [[Чарлз Рыхтэр]], амерыканскі сейсмолаг * [[1 мая]]: [[Іньяцыа Сілонэ]], італьянскі пісьменнік, публіцыст, палітычны дзеяч сацыялістычнай арыентацыі * [[27 мая]]: [[Уладзімір Адамавіч Жылка]], беларускі паэт, перакладчык, крытык * [[5 чэрвеня]]: [[Дэніс Габар]], венгерскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1971) «за вынаходніцтва і развіццё галаграфічнага метаду» * [[11 чэрвеня]]: [[Леапольда Марэчаль]], аргенцінскі пісьменнік * [[17 чэрвеня]]: [[Марцін Борман]], нацысцкі службовец і бліжэйшы паплечнік Гітлера * [[29 чэрвеня]]: [[Антуан дэ Сент-Экзюперы]], французскі пісьменнік, прафесійны лётчык * [[29 ліпеня]]: [[Эйвінд Юнсан]], шведскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1974) * [[4 жніўня]]: [[Елізавета Боўз-Лаян]], жонка караля Георга VI і каралева-кансорт Злучанага Каралеўства ў 1936—1952 як Каралева Елізавета, апошняя імператрыца Індыі (1936—1950), маці каралевы Елізаветы II * [[25 жніўня]]: [[Ханс Адольф Крэбс]], нямецка-англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1953) * [[3 верасня]]: [[Урха Кеканен]], вядомы фінскі палітык, восьмы прэзідэнт Фінляндыі * [[7 кастрычніка]]: [[Генрых Гімлер]], адзін з галоўных палітычных і ваенных дзеячаў Трэцяга рэйха * [[30 кастрычніка]]: [[Рагнар Граніт]], шведскі нейрафізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1967) (пам. [[12.3]].[[1991]]) * [[3 лістапада]]: [[Алі Кельмендзі]], дзеяч камуністычнага руху Албаніі і Косава * [[8 лістапада]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца, аўтар рамана-бестсэлера «Знесеныя ветрам» * [[14 лістапада]]: [[Аарон Копленд]], амерыканскі кампазітар, піяніст, дырыжор і педагог * [[3 снежня]]: [[Рыхард Іаган Кун]], нямецкі хімік і біяхімік * [[7 снежня]]: [[Крысціян Матрас]], фарэрскі лінгвіст і паэт == Памерлі == * [[6 сакавіка]]: [[Готліб Даймлер]], нямецкі інжынер і прамысловец. * [[5 чэрвеня]]: [[Стывен Крэйн]], амерыканскі паэт. * [[25 жніўня]]: [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Фрыдрых Ніцшэ]], нямецкі паэт і філосаф. * [[4 снежня]]: [[Вільгельм Лейбль]], нямецкі мастак. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1900| ]] nv7cvq0zlnktpvz5l101qyzegnya324 5130081 5130078 2026-04-20T17:05:27Z JerzyKundrat 174 5130081 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1900''' год пачынаецца ў панядзелак па грыгарыянскім календары. == Падзеі == [[Файл:Thomas Smillie - Smithsonian Institution - Corona of the Sun during a Solar Eclipse (pd).jpg|thumb|Поўнае сонечнае зацьменне 28&nbsp;мая, здымак зроблены Томасам Смілі ў Вадэсбора ([[Паўночная Караліна]]).]] [[Файл:First Zeppelin ascent.jpg|thumb|Першы лятальны апарат фон Цэпеліна — LZ-1.]] * [[4 студзеня]]: Пад [[Тыфліс]]ам землетрасенне разбурыла 10 вёсак. Прыкладна 1000 чалавек загінула. * [[9 лютага]]: Заснаваны тэнісны турнір [[Кубак Дэвіса]]. * [[8 сакавіка]]: Заснаваны [[Людовік XIV|Людовікам XIV]] французскі нацыянальны тэатр [[Камеды Франсэз]] згарэў да вонкавых сцен. Сярод ахвяр — актрыса Яна Энрайот. 29 снежня быў адкрыты новы будынак. * [[14 сакавіка]]: Ратыфікацыя Акта аб Залатым стандарце [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[11 мая]]: На [[Пецярбург]]скім заводзе «Новае адміралцейства» спушчаны на ваду крэйсер [[Аўрора (крэйсер)|«Аўрора»]]. * [[14 мая]]: У [[Парыж|Парыжы]] пачаліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1900|Другія Алімпійскія гульні]] сучаснасці, у іх упершыню прынялі ўдзел [[жанчына|жанчыны]]. * [[17 мая]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[21 мая]]: [[Расійская імперыя]] анексавала [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]]. * [[28 мая]]: У [[Партугалія|Партугаліі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Алжыр]]ы і некаторых штатах [[ЗША]] назіралася поўнае [[Сонечнае зацьменне 28 мая 1900 года|сонечнае зацьменне]]. * [[2 ліпеня]]: Першы палёт [[дырыжабль|дырыжабля]] канструкцыі [[Фердынанд фон Цэпелін|Фердынанда фон Цэпеліна]]. * [[8 верасня]]: На тэхаскі горад [[Галвестан (Тэхас)|Галвестан]] абрынуўся [[Галвестанскі ўраган (1900)|смяротны ўраган]], які забраў ад 8 да 12 тысяч жыццяў. * [[19 кастрычніка]]: [[Макс Планк]] прадставіў на паседжанні Нямецкага фізічнага таварыства працу «Аб адным паляпшэнні закона выпраменьвання Віна». * [[25 кастрычніка]]: [[Вялікабрытанія]] анексавала паўднёваафрыканскую краіну [[Рэспубліка Трансвааль|Трансвааль]]. * [[14 снежня]]: [[Макс Планк]] абнародаваў [[Формула Планка|формулу]], пазней названую яго імем. == Нарадзіліся == * [[6 студзеня]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]], партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. * [[15 студзеня]]: [[Вільям Хайнесен]], фарэрскі пісьменнік * [[18 студзеня]]: [[Віктар Баркоўскі]], беларускі філолаг * [[4 лютага]]: [[Жак Прэвер]], французскі паэт і кінадраматург * [[12 лютага]]: [[Васіль Іванавіч Чуйкоў]], савецкі военачальнік * [[22 лютага]]: [[Луіс Буньюэль]], іспанскі кінарэжысёр * [[29 лютага]] ([[13 сакавіка]]): [[Гіоргас Сеферыс]], найбуйнейшы паэт у сучаснай грэчаскай літаратуры * [[19 сакавіка]]: [[Фрэдэрык Жаліо-Кюры]], французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1935) * [[23 сакавіка]]: [[Эрых Фром]], нямецка-амерыканскі філосаф і сацыёлаг * [[29 сакавіка]]: [[Джон Мак-Івен]], аўстралійскі палітык, васемнаццаты [[прэм’ер-міністр Аўстраліі]] * [[5 красавіка]]: [[Спенсер Трэйсі]], амерыканскі акцёр * [[25 красавіка]]: [[Вольфганг Паўлі]], швейцарскі фізік-тэарэтык * [[26 красавіка]]: [[Чарлз Рыхтэр]], амерыканскі сейсмолаг * [[1 мая]]: [[Іньяцыа Сілонэ]], італьянскі пісьменнік, публіцыст, палітычны дзеяч сацыялістычнай арыентацыі * [[27 мая]]: [[Уладзімір Адамавіч Жылка]], беларускі паэт, перакладчык, крытык * [[5 чэрвеня]]: [[Дэніс Габар]], венгерскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1971) «за вынаходніцтва і развіццё галаграфічнага метаду» * [[11 чэрвеня]]: [[Леапольда Марэчаль]], аргенцінскі пісьменнік * [[17 чэрвеня]]: [[Марцін Борман]], нацысцкі службовец і бліжэйшы паплечнік Гітлера * [[29 чэрвеня]]: [[Антуан дэ Сент-Экзюперы]], французскі пісьменнік, прафесійны лётчык * [[29 ліпеня]]: [[Эйвінд Юнсан]], шведскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1974) * [[4 жніўня]]: [[Елізавета Боўз-Лаян]], жонка караля Георга VI і каралева-кансорт Злучанага Каралеўства ў 1936—1952 як Каралева Елізавета, апошняя імператрыца Індыі (1936—1950), маці каралевы Елізаветы II * [[25 жніўня]]: [[Ханс Адольф Крэбс]], нямецка-англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1953) * [[3 верасня]]: [[Урха Кеканен]], вядомы фінскі палітык, восьмы прэзідэнт Фінляндыі * [[7 кастрычніка]]: [[Генрых Гімлер]], адзін з галоўных палітычных і ваенных дзеячаў Трэцяга рэйха * [[30 кастрычніка]]: [[Рагнар Граніт]], шведскі нейрафізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1967) (пам. [[12.3]].[[1991]]) * [[3 лістапада]]: [[Алі Кельмендзі]], дзеяч камуністычнага руху Албаніі і Косава * [[8 лістапада]]: [[Маргарэт Мітчэл]], амерыканская пісьменніца, аўтар рамана-бестсэлера «Знесеныя ветрам» * [[14 лістапада]]: [[Аарон Копленд]], амерыканскі кампазітар, піяніст, дырыжор і педагог * [[3 снежня]]: [[Рыхард Іаган Кун]], нямецкі хімік і біяхімік * [[7 снежня]]: [[Крысціян Матрас]], фарэрскі лінгвіст і паэт == Памерлі == * [[6 сакавіка]]: [[Готліб Даймлер]], нямецкі інжынер і прамысловец. * [[5 чэрвеня]]: [[Стывен Крэйн]], амерыканскі паэт. * [[25 жніўня]]: [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Фрыдрых Ніцшэ]], нямецкі паэт і філосаф. * [[4 снежня]]: [[Вільгельм Лейбль]], нямецкі мастак. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1900| ]] sisgat4vmpq7tdtxpnwehq1sc9k9rbj 0 9132 5129947 5084746 2026-04-20T14:40:30Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129947 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Выява:Avezzano Earthquake Ruins.jpg|thumb|Руіны віа Напалі ў Авецана пасля [[землетрасенне ў Авецана|землетрасення]].]] * [[13 студзеня]]: Адбылося [[землетрасенне ў Авецана]], якое стала адным з самых катастрафічных у гісторыі [[Італія|Італіі]]. * [[18 студзеня]]: [[Японія]] прад’явіла Кітаю [[Дваццаць адно патрабаванне]]. * [[19 студзеня]]: [[Жорж Клод]] атрымаў патэнт на рэкламную абвестку, аформленую [[неонавая лямпа|неонавымі лямпамі]]. * [[1 красавіка]]: У [[паветраны бой|паветраным баі]] ўпершыню выкарыстаны [[сінхранізаваны кулямёт]]. * [[22 красавіка]]: У ходзе [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] Германія прымяніла [[хлор]] як хімічную зброю супраць англа-французскіх войск паблізу Іпра ([[Бельгія]]). * [[24 красавіка]]: У [[Стамбул]]е арыштаваныя і затым пазбаўлены жыцця больш за 800 прадстаўнікоў армянскай інтэлегенцыі. Пачаўся [[генацыд армян]] у [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. * [[7 мая]]: [[Германія|Германская]] [[падводная лодка]] затапіла каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа [[Ірландыя|Ірландыі]] брытанскі [[Лузітанія (лайнер)|лайнер «Лузітанія»]], які плыў з [[ЗША]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. * [[23 мая]]: Пачалася [[бамбардзіроўка Анконы]] [[Ваенна-марскі флот Аўстра-Венгрыі|флотам Аўстра-Венгрыі]]. * [[11 чэрвеня]]: У [[Чорнае мора|Чорным моры]] рускай эскадрай пашкоджаны нямецкі крэйсер «[[ВК Брэслаў (Германія)|Брэслаў]]». * [[7 жніўня]]: Спынілася выданне газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». * [[3 верасня]]: Германскія войскі занялі [[Гродна]]. * [[18 верасня]]: Германскія войскі занялі [[Вільнюс|Вільню]], у гэты ж дзень пачаўся [[Свянцянскі прарыў]] — наступальная аперацыя на Заходнім фронце. * [[9 лістапада]]: Пачала дзейнічаць [[чыгунка]] [[Жлобін]] — [[Калінкавічы]] — Шапятоўка. * [[13 лістапада]]: У [[Вільня|Вільні]] адкрылася першая беларуская пачатковая школа. * [[9 снежня]]: Алублікаваны ўніверсал [[Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]]. == Нарадзіліся == * [[3 студзеня]]: [[Джэк Левін]], амерыканскі мастак * [[23 студзеня]]: [[Артур Льюіс]], англійскі [[эканаміст]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] ў 1979 годзе. (пам. [[23.6]] [[1991]]) * [[5 лютага]]: [[Роберт Хофштатэр]], амерыканскі фізік-эксперыментатар, член нацыянальнай АН (1958), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 1961 годзе. (пам. [[17.11]] [[1990]]) * [[28 лютага]]: [[Пітэр Браян Медавар]], англійскі [[біёлаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (пам. [[2.10]].[[1987]]) * [[14 красавіка]]: [[Пётр Глебаў]], савецкі [[акцёр]] * [[28 ліпеня]]: [[Чарлз Хард Таўнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[29 жніўня]]: [[Інгрыд Бергман]], шведская і амерыканская актрыса (пам. [[29.8]].[[1982]]) == Памерлі == * [[24 студзеня]]: [[Артур Аўверс]], нямецкі астраном. * [[28 лютага]] ([[13 сакавіка]]): [[Сяргей Юльевіч Вітэ]], дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі. * [[14 красавіка]] ([[27 красавіка]]): [[Аляксандр Мікалаевіч Скрабін]], рускі кампазітар і піяніст. * [[23 красавіка]]: [[Руперт Брук]], англійскі паэт. * [[16 ліпеня]]: [[Элен Уайт]], ідэйны рэфарматар адвентызма і суарганізатар царквы адвентыстаў сёмага дня. * [[20 жніўня]]: [[Паўль Эрліх]], нямецкі лекар, імунолаг, бактэрыёлаг, хімік, заснавальнік хіміятэрапіі. * [[30 кастрычніка]]: [[Чарлз Тапер]], 7-ы прэм’ер-міністр Канады, прэм’ер Новай Шатландыі. * [[Рыгор Якаўлевіч Кіпрыяновіч]], беларускі царкоўны гісторык, публіцыст, пісьменнік, прыхільнік школы заходнерусізму. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1915| ]] nd3554avp204b03zsixko971pehmx8z 0 9153 5130055 5067783 2026-04-20T16:42:17Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130055 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:PBY-1 Catalinas of VP-9 over the Golden Gate Bridge in May 1937.jpg|thumb|Самалёты над мастом Залатыя Вароты.]] * [[17 сакавіка]]: У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прыняты закон, які пазбавіў сялян свабоды перамяшчэння. * [[26 красавіка]]: [[Бамбардыроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[13 мая]]: [[Пагром у Брэсце|Антысеміцкае выступленне]] ў [[Брэст|Брэсце]], нагодай для якога стаў напад на паліцэйскага. * [[6 мая]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «Гіндэнбург» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[27 мая]]: У [[Сан-Францыска]] адкрыты [[Залатыя Вароты (мост)|мост Залатыя Вароты]]. * [[7 ліпеня]]: Пачатак [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]]. * [[20 жніўня]]: Польскімі ўладамі забаронена дзейнасць [[Таварыства беларускай асветы]]. * [[29 кастрычніка]]: У [[Мінск]]у расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату Беларусі, усяго — каля 100 чалавек (гл. [[спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]]). * [[13 снежня]]: Пасля захопу [[Нанкін]]а японцамі ў горадзе пачалася [[Нанкінская разня|масавая разня]]. * [[21 снежня]]: На экран выходзіць першы ў гісторыі кіно поўнаметражны анімацыйны фільм: «[[Беласнежка і сямёра гномаў (мультфільм, 1937)|Беласнежка і сямёра гномаў]]» студыі [[Уолт Дысней|Уолта Дыснея]]. == Нарадзіліся == * [[Аляксандр Сільвановіч]], беларускі грамадскі дзеяч у [[ЗША]] (пам. [[16 мая]] [[2007]]) * [[1 студзеня]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[30 студзеня]]: [[Барыс Спаскі]], расійскі шахматыст, 10-ты чэмпіён свету па шахматах ([[1969]]) * [[31 студзеня]]: [[Рагімантас Адамайціс]], літоўскі акцёр * [[28 лютага]]: [[Георгій Галенчанка]], беларускі гісторык * [[25 мая]]: [[Сяргей Іванавіч Сідор]], беларускі географ, прафесар БДУ (пам. [[17 ліпеня]] [[1998]]) * [[22 верасня]]: [[Мікалай Уладзіміравіч Амельяновіч]], беларускі эканаміст (пам. [[1 лютага]] [[2013]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец|Мікалай Чаргінец]], беларускі пісьменнік і палітык == Памерлі == * [[28 снежня]]: [[Марыс Равель]], французскі кампазітар * [[8 сакавіка]]: [[Сяргей Антонавіч Клычкоў]], рускі пісьменнік і паэт * [[27 красавіка]]: [[Антоніа Грамшы]], італьянскі філосаф, тэарэтык марксізму * [[23 мая]]: [[Джон Дэвісан Ракфелер]], амерыканскі прадпрымальнік, філантроп * [[12 чэрвеня]]: [[Вітаўт Путна]], савецкі военачальнік (нар. [[12 красавіка|12.04]].[[1893]]) * [[18 чэрвеня]]: [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля]], заолаг і заагеограф, падарожнік * [[14 верасня]]: [[Сяргей Астрэйка]], беларускі паэт (нар. [[9 ліпеня|9.7]].[[1912]]) * [[15 верасня]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]], беларус, партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР (нар. [[6 студзеня]].[[1900]]) * [[9 снежня]]: [[Нільс Густаў Дален]], шведскі фізік * [[20 снежня]]: [[Сцяпан Некрашэвіч]], акадэмік [[Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі|Беларускай Акадэміі навук]] (нар. [[8 мая|8.05.]][[1883]]). * [[30 снежня]]: [[Аляксандр Цвікевіч]], беларускі палітычны і культурны дзеяч (нар. [[22 чэрвеня|22.06.]][[1888]]). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1937| ]] j6f3n5162p87h66unqqgdd0wikjazt5 5130056 5130055 2026-04-20T16:43:04Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130056 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:PBY-1 Catalinas of VP-9 over the Golden Gate Bridge in May 1937.jpg|thumb|Самалёты над мастом Залатыя Вароты.]] * [[17 сакавіка]]: У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прыняты закон, які пазбавіў сялян свабоды перамяшчэння. * [[26 красавіка]]: [[Бамбардзіроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[13 мая]]: [[Пагром у Брэсце|Антысеміцкае выступленне]] ў [[Брэст|Брэсце]], нагодай для якога стаў напад на паліцэйскага. * [[6 мая]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «Гіндэнбург» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[27 мая]]: У [[Сан-Францыска]] адкрыты [[Залатыя Вароты (мост)|мост Залатыя Вароты]]. * [[7 ліпеня]]: Пачатак [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]]. * [[20 жніўня]]: Польскімі ўладамі забаронена дзейнасць [[Таварыства беларускай асветы]]. * [[29 кастрычніка]]: У [[Мінск]]у расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату Беларусі, усяго — каля 100 чалавек (гл. [[спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]]). * [[13 снежня]]: Пасля захопу [[Нанкін]]а японцамі ў горадзе пачалася [[Нанкінская разня|масавая разня]]. * [[21 снежня]]: На экран выходзіць першы ў гісторыі кіно поўнаметражны анімацыйны фільм: «[[Беласнежка і сямёра гномаў (мультфільм, 1937)|Беласнежка і сямёра гномаў]]» студыі [[Уолт Дысней|Уолта Дыснея]]. == Нарадзіліся == * [[Аляксандр Сільвановіч]], беларускі грамадскі дзеяч у [[ЗША]] (пам. [[16 мая]] [[2007]]) * [[1 студзеня]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[30 студзеня]]: [[Барыс Спаскі]], расійскі шахматыст, 10-ты чэмпіён свету па шахматах ([[1969]]) * [[31 студзеня]]: [[Рагімантас Адамайціс]], літоўскі акцёр * [[28 лютага]]: [[Георгій Галенчанка]], беларускі гісторык * [[25 мая]]: [[Сяргей Іванавіч Сідор]], беларускі географ, прафесар БДУ (пам. [[17 ліпеня]] [[1998]]) * [[22 верасня]]: [[Мікалай Уладзіміравіч Амельяновіч]], беларускі эканаміст (пам. [[1 лютага]] [[2013]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец|Мікалай Чаргінец]], беларускі пісьменнік і палітык == Памерлі == * [[28 снежня]]: [[Марыс Равель]], французскі кампазітар * [[8 сакавіка]]: [[Сяргей Антонавіч Клычкоў]], рускі пісьменнік і паэт * [[27 красавіка]]: [[Антоніа Грамшы]], італьянскі філосаф, тэарэтык марксізму * [[23 мая]]: [[Джон Дэвісан Ракфелер]], амерыканскі прадпрымальнік, філантроп * [[12 чэрвеня]]: [[Вітаўт Путна]], савецкі военачальнік (нар. [[12 красавіка|12.04]].[[1893]]) * [[18 чэрвеня]]: [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля]], заолаг і заагеограф, падарожнік * [[14 верасня]]: [[Сяргей Астрэйка]], беларускі паэт (нар. [[9 ліпеня|9.7]].[[1912]]) * [[15 верасня]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]], беларус, партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР (нар. [[6 студзеня]].[[1900]]) * [[9 снежня]]: [[Нільс Густаў Дален]], шведскі фізік * [[20 снежня]]: [[Сцяпан Некрашэвіч]], акадэмік [[Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі|Беларускай Акадэміі навук]] (нар. [[8 мая|8.05.]][[1883]]). * [[30 снежня]]: [[Аляксандр Цвікевіч]], беларускі палітычны і культурны дзеяч (нар. [[22 чэрвеня|22.06.]][[1888]]). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1937| ]] 53ml2htm3focf22xcxxf05j4xqx9f7a 5130250 5130056 2026-04-21T06:17:24Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5130250 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:PBY-1 Catalinas of VP-9 over the Golden Gate Bridge in May 1937.jpg|thumb|Самалёты над мастом Залатыя Вароты.]] * [[17 сакавіка]]: У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прыняты закон, які пазбавіў сялян свабоды перамяшчэння. * [[26 красавіка]]: [[Бамбардзіроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[13 мая]]: [[Пагром у Брэсце|Антысеміцкае выступленне]] ў [[Брэст|Брэсце]], нагодай для якога стаў напад на паліцэйскага. * [[6 мая]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «[[Гіндэнбург (дырыжабль)|Гіндэнбург]]» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[27 мая]]: У [[Сан-Францыска]] адкрыты [[Залатыя Вароты (мост)|мост Залатыя Вароты]]. * [[7 ліпеня]]: Пачатак [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]]. * [[20 жніўня]]: Польскімі ўладамі забаронена дзейнасць [[Таварыства беларускай асветы]]. * [[29 кастрычніка]]: У [[Мінск]]у расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату Беларусі, усяго — каля 100 чалавек (гл. [[спіс дзеячаў Беларусі, расстраляных 29—30 кастрычніка 1937 года]]). * [[13 снежня]]: Пасля захопу [[Нанкін]]а японцамі ў горадзе пачалася [[Нанкінская разня|масавая разня]]. * [[21 снежня]]: На экран выходзіць першы ў гісторыі кіно поўнаметражны анімацыйны фільм: «[[Беласнежка і сямёра гномаў (мультфільм, 1937)|Беласнежка і сямёра гномаў]]» студыі [[Уолт Дысней|Уолта Дыснея]]. == Нарадзіліся == * [[Аляксандр Сільвановіч]], беларускі грамадскі дзеяч у [[ЗША]] (пам. [[16 мая]] [[2007]]) * [[1 студзеня]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[30 студзеня]]: [[Барыс Спаскі]], расійскі шахматыст, 10-ты чэмпіён свету па шахматах ([[1969]]) * [[31 студзеня]]: [[Рагімантас Адамайціс]], літоўскі акцёр * [[28 лютага]]: [[Георгій Галенчанка]], беларускі гісторык * [[25 мая]]: [[Сяргей Іванавіч Сідор]], беларускі географ, прафесар БДУ (пам. [[17 ліпеня]] [[1998]]) * [[22 верасня]]: [[Мікалай Уладзіміравіч Амельяновіч]], беларускі эканаміст (пам. [[1 лютага]] [[2013]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец|Мікалай Чаргінец]], беларускі пісьменнік і палітык == Памерлі == * [[28 снежня]]: [[Марыс Равель]], французскі кампазітар * [[8 сакавіка]]: [[Сяргей Антонавіч Клычкоў]], рускі пісьменнік і паэт * [[27 красавіка]]: [[Антоніа Грамшы]], італьянскі філосаф, тэарэтык марксізму * [[23 мая]]: [[Джон Дэвісан Ракфелер]], амерыканскі прадпрымальнік, філантроп * [[12 чэрвеня]]: [[Вітаўт Путна]], савецкі военачальнік (нар. [[12 красавіка|12.04]].[[1893]]) * [[18 чэрвеня]]: [[Аляксей Андрэевіч Бялыніцкі-Біруля]], заолаг і заагеограф, падарожнік * [[14 верасня]]: [[Сяргей Астрэйка]], беларускі паэт (нар. [[9 ліпеня|9.7]].[[1912]]) * [[15 верасня]]: [[Аляксандр Фаміч Адамовіч]], беларус, партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР (нар. [[6 студзеня]].[[1900]]) * [[9 снежня]]: [[Нільс Густаў Дален]], шведскі фізік * [[20 снежня]]: [[Сцяпан Некрашэвіч]], акадэмік [[Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі|Беларускай Акадэміі навук]] (нар. [[8 мая|8.05.]][[1883]]). * [[30 снежня]]: [[Аляксандр Цвікевіч]], беларускі палітычны і культурны дзеяч (нар. [[22 чэрвеня|22.06.]][[1888]]). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1937| ]] c7rynmenfhp2r950urmxgeucqfo54nu 0 9180 5129967 5097078 2026-04-20T15:00:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129967 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Tokyo 1964 Summer Olympics logo.svg|thumb|150px|Эмблема Алімпійскіх гульняў у Токіа.]] * [[13 лютага]]: Па абвінавачанні ў дармаедстве арыштаваны паэт [[Іосіф Бродскі]]. * [[4 красавіка]]: Гурт [[The Beatles]] апанаваў усе пяць верхніх радкоў хіт-параду продажаў [[ЗША]]. * [[26 красавіка]]: Танганьіка, Занзібар і Пемба абвясцілі аб стварэнні [[Танзанія|Аб’яднанай Рэспублікі Танганьікі і Занзібара]]. * [[28 мая]]: Заснаваная [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]]. * [[2 жніўня]]: [[Інцыдэнт у Танкінскім заліве]], амерыканскі эсмінец «Мэдакс» і катэры берагавой аховы [[Паўночны В’етнам|Паўночнага В’етнама]] ўступілі ў бой. * [[7 жніўня]]: [[Кангрэс ЗША]] прыняў [[Танкінская рэзалюцыя|Танкінскую рэзалюцыю]], якая дазваляла [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнту Злучаных Штатаў]] праводзіць актыўныя баявыя дзеянні ў Паўднёва-Усходняй Азіі сіламі амерыканскай арміі. * [[12 жніўня]]: [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] адхілена ад [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] з-за палітыкі [[расізм]]у ў краіне. * [[21 верасня]]: [[Мальта]] атрымала незалежнасць ад Вялікабрытаніі. * [[1 кастрычніка]]: У [[Токіа]] была запушчаная лінія пасажырскага экспрэса Такайда Сінкансэн (ці «Цягнік Кулі»). * [[10 кастрычніка]]: У [[Токіа]] адкрыліся [[Летнія Алімпійскія гульні 1964|Алімпійскія гульні]]. * [[17 кастрычніка]]: У [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] было знойдзеная першае прамысловае радовішча [[нафта|нафты]] ў Беларусі. * [[1 лістапада]]: У [[Мілан]]е адкрыты метрапалітэн. * [[20 снежня]]: Маладзечанская фабрыка музычных інструментаў выпусціла статысячны гармонік «Беларусь». == Нарадзіліся == * [[7 студзеня]]: [[Нікалас Кейдж]], амерыканскі акцёр, рэжысёр * [[17 студзеня]]: [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]], беларускі дзіцячы пісьменнік * [[11 красавіка]]: [[Войцех Плахарскі]], польскі журналіст, аўтар, кампазітар, падарожнік * [[9 кастрычніка]]: [[Гільерма дэль Тора]], мексіканскі кінарэжысёр, сцэнарыст, прадзюсар і пісьменнік == Памерлі == * [[7 студзеня]]: [[Янка Журба]], беларускі паэт (нар. [[30 красавіка|30.4]].[[1881]]) * [[18 сакавіка]]: [[Зігфрыд Эдстрэм]], шведскі спартыўны дзеяч * [[27 мая]]: [[Джавахарлал Нэру]], індыйскі палітык * [[12 жніўня]]: [[Ян Флемінг]], брытанскі пісьменнік * [[26 верасня]]: [[Сендэр Давыдавіч Палеес|Сендэр Палеес]] (нар. [[1898 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1898]]), беларускі мастацтвазнаўца, гісторык і публіцыст * [[17 снежня]]: [[Віктар Франц Гес]], аўстра-амерыканскі фізік {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1964| ]] 517pd89id40c82x74ipl480o41jgena 0 9189 5130046 5042998 2026-04-20T16:29:33Z JerzyKundrat 174 5130046 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Viking spacecraft.jpg|thumb|Касмічны апарат «[[Вікінг-1]]».]] [[Выява:Goldman bo.jpg|220px|thumb|right|[[Бо Голдмэн]] і [[Майкл Дуглас]] падчас працы над фільмам «[[Палёт над гняздом зязюлі (фільм)|Палёт над гняздом зязюлі]]».]] * [[29 студзеня]]: У [[Мінск]]у адчынены [[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Кастрычнік»]]. * [[2 сакавіка]]: [[Здарэнне на пешаходным мосце ў Гомелі (1975)|Здарэнне з цісканінай на пешаходным мосце]] ў [[Гомель|Гомелі]]. * [[17 красавіка]]: «[[Чырвоныя кхмеры]]» захапілі [[Пнампень]]. * [[30 красавіка]]: Камуністы паднялі сцяг над Палацам Незалежнасці ў [[Сайгон]]е, [[В’етнамская вайна]] скончылася. * [[2 мая]]: Пачаўся выпуск аўтамабіля [[BMW E21]]. * [[4 мая]]: Заснаваны [[Мінскі інстытут культуры]]. * [[14 жніўня]]: У [[ЗША]] заснаваны прыватны дабрачынны [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]]. * [[15 жніўня]]: У выніку дзяржаўнага перавароту ў [[Бангладэш]] забіты прэзідэнт краіны [[Муджыбур Рахман]]. * [[20 жніўня]]: Амерыканскі касмічны апарат «[[Вікінг-1]]» запушчаны да [[планета Марс|Марса]]. * [[1 верасня]]: У [[Мінск]]у адчыненая хакейная школа «[[хакейная школа Юнацтва|Юнацтва]]». * [[16 верасня]]: [[Папуа — Новая Гвінея]] абвясціла незалежнасць ад [[Аўстралія|Аўстраліі]]. * [[26 кастрычніка]]: Заснавана званне [[Герой ГДР]]. * [[11 лістапада]]: [[Ангола]] абвешчана незалежнай рэспублікай. * [[19 лістапада]]: Прэм’ера фільма «[[Палёт над гняздом зязюлі (фільм)|Палёт над гняздом зязюлі]]» [[рэжысёр]]а [[Мілаш Форман|Мілаша Формана]] адбылася на кінафестывалі ў [[Чыкага]]. * [[25 лістапада]]: Абвешчана незалежнасць [[Сурынам]]а. * [[29 лістапада]]: Кароль [[Лаос]]а адрокся стальца. * [[7 снежня]]: [[Інданезія]] ўварвалася ва [[Усходні Тымор]]. == Нарадзіліся == * [[25 красавіка]]: [[Аляксандр Куль]], беларускі баскетбаліст. * [[2 мая]]: [[Дэвід Бекхэм]], англійскі футбаліст. * [[23 кастрычніка]]: [[Ганна Севярынец]], беларуская літаратуразнаўца, журналістка і пісьменніца. * [[5 снежня]]: [[Роні О’Саліван]], англійскі [[снукер]]ыст. * [[30 снежня]]: [[Тайгер Вудс]], амерыканскі гальфіст. == Памерлі == * [[6 студзеня]]: [[Юрка Віцьбіч]], беларускі пісьменнік, дзеяч беларуская эміграцыі (нар. 2.6.1905) * [[25 сакавіка]]: [[Фейсал ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 3-і кароль Саудаўскай Аравіі * [[5 красавіка]]: [[Чан Кайшы]], кітайскі ваенны і палітычны дзеяч * [[14 красавіка]]: [[Фрэдрык Марч]], амерыканскі акцёр * [[2 чэрвеня]]: [[Джузэпэ Сантора]], італьянскі ваенны дзеяч * [[27 жніўня]]: [[Хайле Селасіе I]], імператар эфіопскі * [[10 верасня]]: [[Джордж Паджэт Томсан]], англійскі фізік * [[11 лістапада]]: [[Пётр Савачкін]], беларускі гісторык (нар. 11.06.1911) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1975| ]] 66djtnpokfwm7yc2rid8yq753idhj8t 0 9191 5129928 4613218 2026-04-20T14:09:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129928 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:JimmyCarterPortrait2.jpg|thumb|150px|[[Джымі Картэр]] — 39-ы Прэзідэнт ЗША.]] [[Файл:Конституция СССР (1977).pdf|thumb|150px|Канстытуцыя СССР.]] * [[20 студзеня]]: [[Джымі Картэр]] заступае на пасаду [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]]. * [[29 студзеня]]: Заснаваны [[Беларускі навукова-даследчы інстытут кардыялогіі]]. * [[10 сакавіка]]: Адкрыты [[кольцы Урана]]. * [[27 сакавіка]]: На востраве [[Тэнэрыфэ]] здарылася сутыкненне двух самалётаў [[Boeing 747]], загінулі 583 чалавекі. * [[2 мая]]: [[Трагедыя ў Крыжоўцы]], сутыкненне [[Пасажырскі цягнік|пасажырскага цягніка]] «[[Гродна]] — [[Орша]]» з прыгарадным [[электрацягнік]]ом, у выніку якога загінулі 22 чалавекі. * [[26 чэрвеня]]: Адбыўся апошні канцэрт [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]]. * [[17 жніўня]]: Атамны [[ледакол]] «Арктыка» упершыню ў гісторыі арктычнага мараплавання дасягнуў геаграфічнага пункту [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[5 верасня]]: Запушчаны ў космас аўтаматычны міжпланетны зонд «[[Вояджэр-1]]». * [[27 верасня]]: Першы ток дала [[Чарнобыльская АЭС]]. * [[29 верасня]]: Выведзена на арбіту савецкая арбітальная станцыя «[[Салют-6]]». * [[7 кастрычніка]]: Новая [[Канстытуцыя СССР]] прынята [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]]. * [[4 снежня]]: Прэзідэнт [[ЦАР|Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі]] [[Жан-Бедэль Бакаса]] каранаваны як імператар Бакаса I. == Нарадзіліся == * [[13 студзеня]]: [[Арланда Блум]], брытанскі кінаакцёр * [[19 лютага]]: [[Джанлука Дзамброта]], італьянскі футбаліст * [[16 красавіка]]: [[Алек Век]], англійская топ-мадэль * [[1 ліпеня]]: [[Вероніка Санчэс]], іспанская актрыса * [[10 верасня]]: [[Віктар Ганчарэнка]], [[беларусы|беларускі]] футбаліст і трэнер па футболу == Памерлі == * [[18 сакавіка]]: [[Мэрыен Нгаабі]], прэзідэнт Рэспублікі Конга * [[7 мая]]: [[Павел Паўлавіч Пурын]], [[Герой Савецкага Саюза]] * [[10 мая]]: [[Джаан Кроўфард]], амерыканская актрыса * [[26 мая]]: [[Янка Пачопка]], беларускі паэт і фалькларыст * [[4 жніўня]]: [[Эдгар Дуглас Эдрыян]], брытанскі электрафізіёлаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1932) * [[16 жніўня]]: [[Элвіс Прэслі]], амерыканскі спявак, кароль [[рок-н-рол]]у (нар. [[8 студзеня|8.1]].[[1935]]) * [[14 кастрычніка]]: [[Бінг Кросбі]], амерыканскі спявак і акцёр * [[25 снежня]]: [[Чарлі Чаплін]], брытанскі рэжысёр, акцёр і комік {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1977| ]] jjtiwv8qd96jl9c4nwzu5deoufn9vn4 0 9199 5129932 5115640 2026-04-20T14:19:18Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5129932 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Kasparov-12.jpg|thumb|[[Гары Каспараў]] і [[Анатоль Карпаў]] у час шахматнага матчу.]] [[Файл:RIAN archive 693673 Mikhail Gorbachev and Ronald Reagan talk.jpg|thumb|[[Рональд Рэйган]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] на саміце ў Жэневе.]] [[Файл:Uranus moon Puck.png|thumb|[[Пак (спадарожнік Урана)]].]] * [[1 студзеня]]: Зарэгістраваны першыя [[дамен верхняга ўзроўню|дамены верхняга ўзроўню]]: [[.arpa]], [[.com]], [[.edu]], [[.gb]], [[.gov]], [[.mil]], [[.net]], [[.org]], [[.us]]. * [[15 лютага]]: Перарваны матч на першынство свету па [[шахматы|шахматах]] паміж [[Анатоль Карпаў|Анатолем Карпавым]] і [[Гары Каспараў|Гары Каспаравым]], самы доўгі ў гісторыі. * [[16 лютага]]: ** [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] прывяла да гібелі людзей. ** [[Ізраіль]] пачаў вывад войск з [[Ліван]]а. * [[11 сакавіка]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] абраны Генеральным сакратаром ЦК КПСС. * [[15 красавіка]]: ** У [[ПАР]] адменена забарона на міжрасавыя шлюбы. ** Зарэгістраваны першы ў гісторыі [[Інтэрнэт дамены|інтэрнэт-дамен]] — [[symbolics.com]]. * [[23 красавіка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] прадставіў праграму рэфармавання савецкай сістэмы. * [[7 мая]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Полацкі музей баявой славы]]. * [[16 мая]]: Выйшаў указ Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] «Аб узмоцненай барацьбе з п’янствам і алкагалізмам». * [[28 мая]]: «[[Дынама Кіеў|Дынама]]» ([[Кіеў]]) забіла свой 2000-ы гол у чэмпіянатах [[СССР]] па [[футбол]]е. * [[13 ліпеня]]: Прайшоў дабрачынны рок-фестываль [[Live Aid]] для збору сродкаў на дапамогу галадаючым у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[27 ліпеня]]: XII Сусветны фестываль моладзі і студэнтаў адкрыўся ў [[Масква|Маскве]]. * [[12 жніўня]]: Здарылася катастрофа самалёта [[Boeing 747]] пад [[Токіа]]. * [[31 жніўня]]: Экспедыцыя на амерыканскім даследчым судне «Knorr» знайшла затанулы «[[Тытанік|Titanic]]». * [[13 верасня]] Прадстаўлена першая кампутарная гульня з серыі [[Super Mario]]. * [[15 кастрычніка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] аб’явіў аб планах эканамічнай перабудовы. * [[17 кастрычніка]]: У савецкі кінапракат выйшаў фільм «[[Ідзі і глядзі]]» рэжысёра [[Элем Клімаў|Элема Клімава]]. * [[9 лістапада]]: [[Гары Каспараў]] стаў самым маладым чэмпіёнам свету па шахматах у гісторыі, перамогшы Анатоля Карпава. * [[19 лістапада]]: Распачаўся саміт у [[Жэнева|Жэневе]], першая асабістая сустрэча Міхаіла Гарбачова і [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. * [[20 лістапада]]: Кампанія [[Microsoft]] выпусціла першую версію сваёй аперацыйнай сістэмы [[Windows 1.0]]. * [[15 снежня]]: У [[БССР|Беларусі]] нарадзіўся 10-мільённы жыхар. * [[28 снежня]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Новасібірскі метрапалітэн]]. * [[30 снежня]]: Па здымках, зробленых апаратам «[[Вояджэр-2]]», адкрыты [[Пак (спадарожнік Урана)|Пак, спадарожнік Урана]]. == Нарадзіліся == * [[25 студзеня]]: [[Ціна Караль]], украінская спявачка і актрыса, тэлевядучая. * [[26 сакавіка]]: [[Кіра Найтлі]], актрыса. * [[8 снежня]]: [[Дуайт Ховард]], амерыканскі баскетбаліст. == Памерлі == * [[10 сакавіка]]: [[Канстанцін Чарненка]], кіраўнік СССР (нар. 1(24).9.1911) * [[10 кастрычніка]]: [[Юл Брынер]], амерыканскі акцёр {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1985| ]] jplp739azhmiagwxydazxre2sprj9h2 5129935 5129932 2026-04-20T14:24:29Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ пунктуацыя 5129935 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Kasparov-12.jpg|thumb|[[Гары Каспараў]] і [[Анатоль Карпаў]] у час шахматнага матчу.]] [[Файл:RIAN archive 693673 Mikhail Gorbachev and Ronald Reagan talk.jpg|thumb|[[Рональд Рэйган]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] на саміце ў Жэневе.]] [[Файл:Uranus moon Puck.png|thumb|[[Пак (спадарожнік Урана)]].]] * [[1 студзеня]]: Зарэгістраваны першыя [[дамен верхняга ўзроўню|дамены верхняга ўзроўню]]: [[.arpa]], [[.com]], [[.edu]], [[.gb]], [[.gov]], [[.mil]], [[.net]], [[.org]], [[.us]]. * [[15 лютага]]: Перарваны матч на першынство свету па [[шахматы|шахматах]] паміж [[Анатоль Карпаў|Анатолем Карпавым]] і [[Гары Каспараў|Гары Каспаравым]], самы доўгі ў гісторыі. * [[16 лютага]]: ** [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] прывяла да гібелі людзей. ** [[Ізраіль]] пачаў вывад войск з [[Ліван]]а. * [[11 сакавіка]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] абраны Генеральным сакратаром ЦК КПСС. * [[15 красавіка]]: ** У [[ПАР]] адменена забарона на міжрасавыя шлюбы. ** Зарэгістраваны першы ў гісторыі [[Інтэрнэт дамены|інтэрнэт-дамен]] — [[symbolics.com]]. * [[23 красавіка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] прадставіў праграму рэфармавання савецкай сістэмы. * [[7 мая]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Полацкі музей баявой славы]]. * [[16 мая]]: Выйшаў указ Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] «Аб узмоцненай барацьбе з п’янствам і алкагалізмам». * [[28 мая]]: «[[Дынама Кіеў|Дынама]]» ([[Кіеў]]) забіла свой 2000-ы гол у чэмпіянатах [[СССР]] па [[футбол]]е. * [[13 ліпеня]]: Прайшоў дабрачынны рок-фестываль [[Live Aid]] для збору сродкаў на дапамогу галадаючым у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[27 ліпеня]]: XII Сусветны фестываль моладзі і студэнтаў адкрыўся ў [[Масква|Маскве]]. * [[12 жніўня]]: Здарылася катастрофа самалёта [[Boeing 747]] пад [[Токіа]]. * [[31 жніўня]]: Экспедыцыя на амерыканскім даследчым судне «Knorr» знайшла затанулы «[[Тытанік|Titanic]]». * [[13 верасня]]: Прадстаўлена першая кампутарная гульня з серыі [[Super Mario]]. * [[15 кастрычніка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] аб’явіў аб планах эканамічнай перабудовы. * [[17 кастрычніка]]: У савецкі кінапракат выйшаў фільм «[[Ідзі і глядзі]]» рэжысёра [[Элем Клімаў|Элема Клімава]]. * [[9 лістапада]]: [[Гары Каспараў]] стаў самым маладым чэмпіёнам свету па шахматах у гісторыі, перамогшы Анатоля Карпава. * [[19 лістапада]]: Распачаўся саміт у [[Жэнева|Жэневе]], першая асабістая сустрэча Міхаіла Гарбачова і [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. * [[20 лістапада]]: Кампанія [[Microsoft]] выпусціла першую версію сваёй аперацыйнай сістэмы [[Windows 1.0]]. * [[15 снежня]]: У [[БССР|Беларусі]] нарадзіўся 10-мільённы жыхар. * [[28 снежня]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Новасібірскі метрапалітэн]]. * [[30 снежня]]: Па здымках, зробленых апаратам «[[Вояджэр-2]]», адкрыты [[Пак (спадарожнік Урана)|Пак, спадарожнік Урана]]. == Нарадзіліся == * [[25 студзеня]]: [[Ціна Караль]], украінская спявачка і актрыса, тэлевядучая. * [[26 сакавіка]]: [[Кіра Найтлі]], актрыса. * [[8 снежня]]: [[Дуайт Ховард]], амерыканскі баскетбаліст. == Памерлі == * [[10 сакавіка]]: [[Канстанцін Чарненка]], кіраўнік СССР (нар. 1(24).9.1911) * [[10 кастрычніка]]: [[Юл Брынер]], амерыканскі акцёр {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1985| ]] kszfr0fjiiy03zqkqlvgsv2fwrdv7mk 5129937 5129935 2026-04-20T14:29:08Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5129937 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Kasparov-12.jpg|thumb|[[Гары Каспараў]] і [[Анатоль Карпаў]] у час шахматнага матчу.]] [[Файл:RIAN archive 693673 Mikhail Gorbachev and Ronald Reagan talk.jpg|thumb|[[Рональд Рэйган]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] на саміце ў Жэневе.]] [[Файл:Uranus moon Puck.png|thumb|[[Пак (спадарожнік Урана)]].]] * [[1 студзеня]]: Зарэгістраваны першыя [[дамен верхняга ўзроўню|дамены верхняга ўзроўню]]: [[.arpa]], [[.com]], [[.edu]], [[.gb]], [[.gov]], [[.mil]], [[.net]], [[.org]], [[.us]]. * [[15 лютага]]: Перарваны матч на першынство свету па [[шахматы|шахматах]] паміж [[Анатоль Карпаў|Анатолем Карпавым]] і [[Гары Каспараў|Гары Каспаравым]], самы доўгі ў гісторыі. * [[16 лютага]]: ** [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] прывяла да гібелі людзей. ** [[Ізраіль]] пачаў вывад войск з [[Ліван]]а. * [[11 сакавіка]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] абраны Генеральным сакратаром ЦК КПСС. * [[15 красавіка]]: ** У [[ПАР]] адменена забарона на міжрасавыя шлюбы. ** Зарэгістраваны першы ў гісторыі [[Інтэрнэт дамены|інтэрнэт-дамен]] — [[symbolics.com]]. * [[23 красавіка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] прадставіў праграму рэфармавання савецкай сістэмы. * [[7 мая]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Полацкі музей баявой славы]]. * [[16 мая]]: Выйшаў указ Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] «Аб узмоцненай барацьбе з п’янствам і алкагалізмам». * [[28 мая]]: «[[Дынама Кіеў|Дынама]]» ([[Кіеў]]) забіла свой 2000-ы гол у чэмпіянатах [[СССР]] па [[футбол]]е. * [[13 ліпеня]]: Прайшоў дабрачынны рок-фестываль [[Live Aid]] для збору сродкаў на дапамогу галадаючым у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[27 ліпеня]]: XII Сусветны фестываль моладзі і студэнтаў адкрыўся ў [[Масква|Маскве]]. * [[12 жніўня]]: Здарылася катастрофа самалёта [[Boeing 747]] пад [[Токіа]]. * [[31 жніўня]]: Экспедыцыя на амерыканскім даследчым судне «Knorr» знайшла затанулы «[[Тытанік|Titanic]]». * [[13 верасня]]: Прадстаўлена першая кампутарная гульня з серыі [[Super Mario]]. * [[15 кастрычніка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] аб’явіў аб планах эканамічнай перабудовы. * [[17 кастрычніка]]: У савецкі кінапракат выйшаў фільм «[[Ідзі і глядзі]]» рэжысёра [[Элем Клімаў|Элема Клімава]]. * [[9 лістапада]]: [[Гары Каспараў]] стаў самым маладым чэмпіёнам свету па шахматах у гісторыі, перамогшы Анатоля Карпава. * [[19 лістапада]]: Распачаўся саміт у [[Жэнева|Жэневе]], першая асабістая сустрэча Міхаіла Гарбачова і [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. * [[20 лістапада]]: Кампанія [[Microsoft]] выпусціла першую версію сваёй аперацыйнай сістэмы [[Windows 1.0]]. * [[15 снежня]]: У [[БССР|Беларусі]] нарадзіўся 10-мільённы жыхар. * [[28 снежня]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Новасібірскі метрапалітэн]]. * [[30 снежня]]: Па здымках, зробленых апаратам «[[Вояджэр-2]]», адкрыты [[Пак (спадарожнік Урана)|Пак, спадарожнік Урана]]. == Нарадзіліся == * [[25 студзеня]]: [[Ціна Караль]], украінская спявачка і актрыса, тэлевядучая. * [[26 сакавіка]]: [[Кіра Найтлі]], брытанская актрыса. * [[8 снежня]]: [[Дуайт Ховард]], амерыканскі баскетбаліст. * [[31 снежня]]: [[Аляксандра Герасіменя]], беларуская плыўчыха, грамадская дзяячка. == Памерлі == * [[10 сакавіка]]: [[Канстанцін Чарненка]], кіраўнік СССР (нар. 1(24).9.1911) * [[10 кастрычніка]]: [[Юл Брынер]], амерыканскі акцёр {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1985| ]] 9u3v84yai1oirvgvexe42ibc5kqn049 5129941 5129937 2026-04-20T14:33:39Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5129941 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Kasparov-12.jpg|thumb|[[Гары Каспараў]] і [[Анатоль Карпаў]] у час шахматнага матчу.]] [[Файл:RIAN archive 693673 Mikhail Gorbachev and Ronald Reagan talk.jpg|thumb|[[Рональд Рэйган]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] на саміце ў Жэневе.]] [[Файл:Uranus moon Puck.png|thumb|[[Пак (спадарожнік Урана)]].]] * [[1 студзеня]]: Зарэгістраваны першыя [[дамен верхняга ўзроўню|дамены верхняга ўзроўню]]: [[.arpa]], [[.com]], [[.edu]], [[.gb]], [[.gov]], [[.mil]], [[.net]], [[.org]], [[.us]]. * [[15 лютага]]: Перарваны матч на першынство свету па [[шахматы|шахматах]] паміж [[Анатоль Карпаў|Анатолем Карпавым]] і [[Гары Каспараў|Гары Каспаравым]], самы доўгі ў гісторыі. * [[16 лютага]]: ** [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] прывяла да гібелі людзей. ** [[Ізраіль]] пачаў вывад войск з [[Ліван]]а. * [[11 сакавіка]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] абраны Генеральным сакратаром ЦК КПСС. * [[15 красавіка]]: ** У [[ПАР]] адменена забарона на міжрасавыя шлюбы. ** Зарэгістраваны першы ў гісторыі [[Інтэрнэт дамены|інтэрнэт-дамен]] — [[symbolics.com]]. * [[23 красавіка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] прадставіў праграму рэфармавання савецкай сістэмы. * [[7 мая]]: Адкрыты для наведвальнікаў [[Полацкі музей баявой славы]]. * [[16 мая]]: Выйшаў указ Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] «Аб узмоцненай барацьбе з п’янствам і алкагалізмам». * [[28 мая]]: «[[Дынама Кіеў|Дынама]]» ([[Кіеў]]) забіла свой 2000-ы гол у чэмпіянатах [[СССР]] па [[футбол]]е. * [[13 ліпеня]]: Прайшоў дабрачынны рок-фестываль [[Live Aid]] для збору сродкаў на дапамогу галадаючым у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[27 ліпеня]]: XII Сусветны фестываль моладзі і студэнтаў адкрыўся ў [[Масква|Маскве]]. * [[12 жніўня]]: Здарылася катастрофа самалёта [[Boeing 747]] пад [[Токіа]]. * [[31 жніўня]]: Экспедыцыя на амерыканскім даследчым судне «Knorr» знайшла затанулы «[[Тытанік|Titanic]]». * [[13 верасня]]: Прадстаўлена першая кампутарная гульня з серыі [[Super Mario]]. * [[15 кастрычніка]]: На пленуме ЦК КПСС [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] аб’явіў аб планах эканамічнай перабудовы. * [[17 кастрычніка]]: У савецкі кінапракат выйшаў фільм «[[Ідзі і глядзі]]» рэжысёра [[Элем Клімаў|Элема Клімава]]. * [[9 лістапада]]: [[Гары Каспараў]] стаў самым маладым чэмпіёнам свету па шахматах у гісторыі, перамогшы Анатоля Карпава. * [[19 лістапада]]: Распачаўся саміт у [[Жэнева|Жэневе]], першая асабістая сустрэча Міхаіла Гарбачова і [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]. * [[20 лістапада]]: Кампанія [[Microsoft]] выпусціла першую версію сваёй аперацыйнай сістэмы [[Windows 1.0]]. * [[15 снежня]]: У [[БССР|Беларусі]] нарадзіўся 10-мільённы жыхар. * [[28 снежня]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Новасібірскі метрапалітэн]]. * [[30 снежня]]: Па здымках, зробленых апаратам «[[Вояджэр-2]]», адкрыты [[Пак (спадарожнік Урана)|Пак, спадарожнік Урана]]. == Нарадзіліся == * [[25 студзеня]]: [[Ціна Караль]], украінская спявачка і актрыса, тэлевядучая. * [[26 сакавіка]]: [[Кіра Найтлі]], брытанская актрыса. * [[30 чэрвеня]]: [[Майкл Фелпс]], амерыканскі плывец, шматразовы алімпійскі чэмпіён. * [[8 снежня]]: [[Дуайт Ховард]], амерыканскі баскетбаліст. * [[31 снежня]]: [[Аляксандра Герасіменя]], беларуская плыўчыха, грамадская дзяячка. == Памерлі == * [[10 сакавіка]]: [[Канстанцін Чарненка]], кіраўнік СССР (нар. 1(24).9.1911) * [[10 кастрычніка]]: [[Юл Брынер]], амерыканскі акцёр {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1985| ]] 00n2j9u7lzlzdj0i2bolizj21wb722v 0 9208 5129976 5035739 2026-04-20T15:12:36Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5129976 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === * [[15 студзеня]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Біл Клінтан]] наведаў [[Беларусь]] з афіцыйным візітам. === Люты === * [[3 лютага]]: Усталяваны [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Пакістан|Ісламскай Рэспублікай Пакістан]]. === Сакавік === [[Файл:Constitution of Belarus 1994 1.jpg|thumb|150px|Вокладка Канстытуцыі Беларусі.]] * [[15 сакавіка]]: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў новую [[Канстытуцыя|Канстытуцыю]] — Асноўны закон Рэспублікі Беларусь. === Красавік === * [[6 красавіка]]: Самалёт, на борце якога знаходзіліся Прэзідэнт [[Руанда|Руанды]] [[Жувеналь Хаб'ярымана]] і Прэзідэнт [[Бурундзі]] [[Сіпрыен Нтар'яміра]], быў збіты падчас падрыхтоўкі да пасадкі ў [[Кігалі]]. Пачаўся [[генацыд у Руандзе]]. * [[26 красавіка]]: Распачаліся перышыя ўсеагульныя выбары ў [[ПАР]]. * [[30 красавіка]]: [[Конкурс песні Еўрабачанне 1994]] прайшоў у [[Дублін]]е (Ірландыя). === Май === [[Файл:Clint Eastwood Cannes 1994.jpg|thumb|150px|[[Клінт Іствуд]], старшыня журы Канскага кінафестываля.]] * [[6 мая]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[16 мая]]: Адбылася прэм’ера фільма «[[Тры колеры: Чырвоны]]» рэжысёра [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[18 мая]]: ** Архібіскуп [[Агастына Маркета]] прызначаны нунцыем Апостальскай Сталіцы на [[Беларусь|Беларусі]]. ** Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эфіопія]]й. * [[23 мая]]: [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] [[Канскі кінафестываль 1994|Канскага кінафестываля]] атрымаў фільм «[[Крымінальнае чытво]]» рэжысёра [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]]. * [[27 мая]]: [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандр Салжаніцын]] разам з сям'ёй вярнуўся з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Расія|Расію]]. === Чэрвень === * [[17 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1994]] стартаваў у [[ЗША]]. === Ліпень === * [[10 ліпеня]]: У другім туры [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў]] у [[Беларусь|Беларусі]] перамог кандыдат [[Аляксандр Лукашэнка]]. * [[17 ліпеня]]: Чэмпіёнам свету па футболе чацвёрты раз у сваёй гісторыі стала [[Зборная Бразіліі па футболе|зборная Бразіліі]]. * [[18 ліпеня]]: Самы буйны фрагмент [[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы Шумейкераў — Леві 9]] урэзаўся ў атмасферу [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. * [[22 ліпеня]]: [[Міхаіл Чыгір]] прызначаны Прэм’ер-міністрам Беларусі. === Жнівень === * [[4 жніўня]]: У [[Расія|Расіі]] арыштаваны [[Сяргей Маўродзі]] — стваральнік фінансавай піраміды «[[МММ]]». * [[31 жніўня]]: Завяршыўся вывад расійскіх войск з [[Германія|Германіі]]. === Верасень === * [[13 верасня]]: Дзяржаўная камісія па арфаграфіі, створаная ў [[Беларусь|Беларусі]], апублікавала выніковыя рэкамендацыі, у якіх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных нормаў [[беларуская мова|беларускай мовы]]. === Кастрычнік === * [[12 кастрычніка]]: Нацыянальная [[зборная Беларусі па футболу]] атрымала першую перамогу (у сустрэчы супраць зборнай [[Люксембург]]а). * [[19 кастрычніка]]: У [[Варшава|Варшаве]] зарэгістравана Агульнапольская рада культуры студэнтаў нацыянальных меншасцяў пры Галоўнай радзе культуры [[Задзіночанне польскіх студэнтаў|Задзіночання польскіх студэнтаў]] (''ZSP'') у межах якой дзейнічала [[Рада культуры студэнтаў беларускай нацыянальнасці]]. * [[26 кастрычніка]]: Падпісана мірная дамова паміж [[Іарданія]]й і [[Ізраіль|Ізраілем]]. === Лістапад === * [[5 лістапада]]: Апублікаваны ліст былога [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]], дзе ён паведаміў, што церпіць на [[хвароба Альцгеймера|хваробу Альцгеймера]]. * [[28 лістапада]]: У [[Нарвегія|Нарвегіі]] адбыўся рэферэндум, на якім большасць выбаршчыкаў выказаліся супраць уступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. * [[30 лістапада]]: [[Прэзідэнт Расіі]] [[Барыс Ельцын]] падпісаў указ «Аб мерапрыемствах па аднаўленні канстытуцыйнай законнасці і правапарадку на тэрыторыі [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспублікі]]». === Снежань === * [[5 снежня]]: Падпісаны [[Будапешцкі мемарандум]], наўзамен адмовы ад [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] і прыняцце бяз’ядзернага статусу [[Беларусь]], [[Казахстан]] і [[Украіна]] атрымалі гарантыі [[суверэнітэт]]у і бяспекі. * [[11 снежня]]: Расійскія войскі ўступілі на тэрыторыю [[Чачня|Чачні]], пачалася [[Першая чачэнская вайна]]. * [[15 снежня]]: [[Палау]] стала членам [[ААН]]. * [[19 снежня]]: Нанесены першы бомбавы ўдар па цэнтры горада [[Грозны|Грознага]]. * [[31 снежня]]: Расійская армія і ўнутраныя войскі пачалі штурм [[Грозны|Грознага]]. == Нарадзіліся == * [[8 красавіка]]: [[Palina]], беларуская спявачка. * [[19 жніўня]]: [[Нафісату Тыям]], бельгійская лёгкаатлетка. == Памерлі == * [[26 студзеня]]: [[Алесь Адамовіч]], беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч (нар. 3.9.1927) * [[29 студзеня]]: [[Яўген Паўлавіч Лявонаў|Яўген Лявонаў]], савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно (нар. 2.9.1926) * [[17 красавіка]]: [[Роджэр Уолкат Сперы|Роджэр Сперы]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1981 (нар. 20.8.1913) * [[21 красавіка]]: [[Айртан Сена]], бразільскі аўтагоншчык (нар. 21.4.1960) * [[10 мая]]: [[Люсеберт]], нідэрландскі мастак і паэт (нар. 15.9.1924)  * [[4 чэрвеня]]: [[Масіма Троізі]], італьянскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр (нар. 19.2.1953) * [[8 ліпеня]]: [[Кім Ір Сен]], паўночнакарэйскі камуністычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 15.4.1912) * [[7 кастрычніка]]: [[Нільс Ернэ]], дацкі імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1984 (нар. 23.12.1911) * [[28 лістапада]]: [[Джэфры Дамер]], амерыканскі серыйны забойца (нар. 21.5.1960) * [[15 снежня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык (нар. 17.9.1922) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1994| ]] cu6ptu4fhxytc4hb34h0zs96to6gxlu 5129977 5129976 2026-04-20T15:14:16Z JerzyKundrat 174 /* Май */ 5129977 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === * [[15 студзеня]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Біл Клінтан]] наведаў [[Беларусь]] з афіцыйным візітам. === Люты === * [[3 лютага]]: Усталяваны [[дыпламатычныя адносіны]] паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Пакістан|Ісламскай Рэспублікай Пакістан]]. === Сакавік === [[Файл:Constitution of Belarus 1994 1.jpg|thumb|150px|Вокладка Канстытуцыі Беларусі.]] * [[15 сакавіка]]: [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў новую [[Канстытуцыя|Канстытуцыю]] — Асноўны закон Рэспублікі Беларусь. === Красавік === * [[6 красавіка]]: Самалёт, на борце якога знаходзіліся Прэзідэнт [[Руанда|Руанды]] [[Жувеналь Хаб'ярымана]] і Прэзідэнт [[Бурундзі]] [[Сіпрыен Нтар'яміра]], быў збіты падчас падрыхтоўкі да пасадкі ў [[Кігалі]]. Пачаўся [[генацыд у Руандзе]]. * [[26 красавіка]]: Распачаліся перышыя ўсеагульныя выбары ў [[ПАР]]. * [[30 красавіка]]: [[Конкурс песні Еўрабачанне 1994]] прайшоў у [[Дублін]]е (Ірландыя). === Май === [[Файл:Clint Eastwood Cannes 1994.jpg|thumb|150px|[[Клінт Іствуд]], старшыня журы Канскага кінафестываля.]] * [[6 мая]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[10 мая]]: [[Нэльсан Мандэла]] заступіў на пасаду Прэзідэнта ПАР. * [[16 мая]]: Адбылася прэм’ера фільма «[[Тры колеры: Чырвоны]]» рэжысёра [[Кшыштаф Кеслёўскі|Кшыштафа Кеслёўскага]]. * [[18 мая]]: ** Архібіскуп [[Агастына Маркета]] прызначаны нунцыем Апостальскай Сталіцы на [[Беларусь|Беларусі]]. ** Беларусь устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Эфіопія]]й. * [[23 мая]]: [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] [[Канскі кінафестываль 1994|Канскага кінафестываля]] атрымаў фільм «[[Крымінальнае чытво]]» рэжысёра [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]]. * [[27 мая]]: [[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Аляксандр Салжаніцын]] разам з сям'ёй вярнуўся з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Расія|Расію]]. === Чэрвень === * [[17 чэрвеня]]: [[Чэмпіянат свету па футболе 1994]] стартаваў у [[ЗША]]. === Ліпень === * [[10 ліпеня]]: У другім туры [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў]] у [[Беларусь|Беларусі]] перамог кандыдат [[Аляксандр Лукашэнка]]. * [[17 ліпеня]]: Чэмпіёнам свету па футболе чацвёрты раз у сваёй гісторыі стала [[Зборная Бразіліі па футболе|зборная Бразіліі]]. * [[18 ліпеня]]: Самы буйны фрагмент [[Камета Шумейкераў — Леві 9|каметы Шумейкераў — Леві 9]] урэзаўся ў атмасферу [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. * [[22 ліпеня]]: [[Міхаіл Чыгір]] прызначаны Прэм’ер-міністрам Беларусі. === Жнівень === * [[4 жніўня]]: У [[Расія|Расіі]] арыштаваны [[Сяргей Маўродзі]] — стваральнік фінансавай піраміды «[[МММ]]». * [[31 жніўня]]: Завяршыўся вывад расійскіх войск з [[Германія|Германіі]]. === Верасень === * [[13 верасня]]: Дзяржаўная камісія па арфаграфіі, створаная ў [[Беларусь|Беларусі]], апублікавала выніковыя рэкамендацыі, у якіх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных нормаў [[беларуская мова|беларускай мовы]]. === Кастрычнік === * [[12 кастрычніка]]: Нацыянальная [[зборная Беларусі па футболу]] атрымала першую перамогу (у сустрэчы супраць зборнай [[Люксембург]]а). * [[19 кастрычніка]]: У [[Варшава|Варшаве]] зарэгістравана Агульнапольская рада культуры студэнтаў нацыянальных меншасцяў пры Галоўнай радзе культуры [[Задзіночанне польскіх студэнтаў|Задзіночання польскіх студэнтаў]] (''ZSP'') у межах якой дзейнічала [[Рада культуры студэнтаў беларускай нацыянальнасці]]. * [[26 кастрычніка]]: Падпісана мірная дамова паміж [[Іарданія]]й і [[Ізраіль|Ізраілем]]. === Лістапад === * [[5 лістапада]]: Апублікаваны ліст былога [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]], дзе ён паведаміў, што церпіць на [[хвароба Альцгеймера|хваробу Альцгеймера]]. * [[28 лістапада]]: У [[Нарвегія|Нарвегіі]] адбыўся рэферэндум, на якім большасць выбаршчыкаў выказаліся супраць уступлення краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]]. * [[30 лістапада]]: [[Прэзідэнт Расіі]] [[Барыс Ельцын]] падпісаў указ «Аб мерапрыемствах па аднаўленні канстытуцыйнай законнасці і правапарадку на тэрыторыі [[Чачэнская Рэспубліка|Чачэнскай Рэспублікі]]». === Снежань === * [[5 снежня]]: Падпісаны [[Будапешцкі мемарандум]], наўзамен адмовы ад [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] і прыняцце бяз’ядзернага статусу [[Беларусь]], [[Казахстан]] і [[Украіна]] атрымалі гарантыі [[суверэнітэт]]у і бяспекі. * [[11 снежня]]: Расійскія войскі ўступілі на тэрыторыю [[Чачня|Чачні]], пачалася [[Першая чачэнская вайна]]. * [[15 снежня]]: [[Палау]] стала членам [[ААН]]. * [[19 снежня]]: Нанесены першы бомбавы ўдар па цэнтры горада [[Грозны|Грознага]]. * [[31 снежня]]: Расійская армія і ўнутраныя войскі пачалі штурм [[Грозны|Грознага]]. == Нарадзіліся == * [[8 красавіка]]: [[Palina]], беларуская спявачка. * [[19 жніўня]]: [[Нафісату Тыям]], бельгійская лёгкаатлетка. == Памерлі == * [[26 студзеня]]: [[Алесь Адамовіч]], беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч (нар. 3.9.1927) * [[29 студзеня]]: [[Яўген Паўлавіч Лявонаў|Яўген Лявонаў]], савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно (нар. 2.9.1926) * [[17 красавіка]]: [[Роджэр Уолкат Сперы|Роджэр Сперы]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1981 (нар. 20.8.1913) * [[21 красавіка]]: [[Айртан Сена]], бразільскі аўтагоншчык (нар. 21.4.1960) * [[10 мая]]: [[Люсеберт]], нідэрландскі мастак і паэт (нар. 15.9.1924)  * [[4 чэрвеня]]: [[Масіма Троізі]], італьянскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр (нар. 19.2.1953) * [[8 ліпеня]]: [[Кім Ір Сен]], паўночнакарэйскі камуністычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 15.4.1912) * [[7 кастрычніка]]: [[Нільс Ернэ]], дацкі імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1984 (нар. 23.12.1911) * [[28 лістапада]]: [[Джэфры Дамер]], амерыканскі серыйны забойца (нар. 21.5.1960) * [[15 снежня]]: [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімір Калеснік]], беларускі літаратуразнавец і крытык (нар. 17.9.1922) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1994| ]] 28ftmx2kvxs0q4lnxwdi8oh5n3uayyn 0 15049 5130328 4992297 2026-04-21T11:39:03Z Jaŭhien 59102 Іншыя значэнні, гл. таксама 5130328 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Беларуская граматыка для школ}} {{літаратурны твор}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' — школьная [[граматыка]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]], апрацаваная [[Б. Тарашкевіч]]ам ([[1928]]) і выдадзеная ў [[Вільня|Вільні]] ([[1929]]). «Граматыка» з’яўлялася пятым у Заходняй Беларусі, значна<ref name=pradmova>Б. Тарашкевіч. Прадмова // Беларуская граматыка…</ref> пераробленым і пашыраным, выданнем школьнай [[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|граматыкі Тарашкевіча]], выдадзенай у [[1918]] годзе. Змяненні і дапаўненні, унесеныя Тарашкевічам, не ўлічвалі пастановаў, зробленых [[Беларуская Акадэмічная Канферэнцыя 1926|Беларускай Акадэмічнай Канферэнцыяй]] ([[1926]])<ref name=pradmova/>. Разам з тым, аўтар лічыў, што праблемы «[[аканне|акання]]» і «правапісу чужаземных слоў» усё яшчэ застаюцца спрэчнымі<ref name=pradmova/>. Граматыка складалася з двух раздзелаў-«колаў», азнаямляльнага (56 параграфаў) і навучальнага (106 параграфаў) характараў. == Адметнасці == Упершыню<ref>Станкевіч, С.168.</ref> ў беларускую граматыку быў уведзены нарматыў на [[беларускі лацінскі алфавіт]]<ref>У 46-м параграфе азнаямляльнага кола. Беларуская граматыка, С.49—51.</ref> — з выкарыстаннем «Ł» (гук [л]), «Č», «Š», «Ž» ([[шыпячыя гукі]]), «W» (гук [в]). Выбухны гук ''г'' узгадваўся як такі, што «''…сустракаецца рэдка і ў беларускім пісьме азначаецца літарай г з коскай над ёй з правага боку г’''»<ref>Беларуская граматыка, С.49.</ref> Прапаноўваўся варыянт запісу падвойнага мяккага гуку [дз'] у выглядзе «ддз»<ref>Беларуская граматыка, С.121.</ref>. == Ацэнкі == [[Я. Станкевіч]] адзначыў, што ў 5-м выданні сэнс шэрагу правілаў стаў процілеглым<ref>Станкевіч, С.142.</ref> у параўнанні з першымі чатырма, і адзначыў як адмоўныя рысы тое, што Тарашкевіч не даў <u>навуковых тлумачэнняў</u> да сваіх развязанняў спрэчных пытанняў беларускай граматыкі, ані ў першых чатырох, ані ў пятым выданні. Наогул, заявіў, што ў гэтай граматыцы Тарашкевіча шмат [[русізм]]аў, [[паланізм]]аў і [[варварызм]]аў, скрытыкаваў няўдалую (і нават пагоршаную) граматычную [[Тэрміналогія|тэрміналогію]]. == Гл. таксама == * [[Беларускія граматыкі Лёсіка]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|}} * Б. Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школ. — Вільня : Беларуская друкарня ім. Фр. Скарыны, 1929 ; Мн. : «Народная асвета», 1991 [факсімільн.]. — Выданне пятае, пераробленае і пашыранае. * Я. Станкевіч. Б. Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школ // Ян Станкевіч. Збор твораў у двух тамах. Т. 1. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2002. ISBN 985-6599-46-6. С.141—169. {{Беларуская мова}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч 1929}} [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] 46t4h8j72zoerxnrsse96nzt91vdflu 0 15352 5130327 4577492 2026-04-21T11:37:48Z Jaŭhien 59102 Іншыя значэнні, шаблон Беларуская мова 5130327 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Беларуская граматыка для школ}} {{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120|«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918) кірыліцай і лацінкай}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' (1918) — школьная [[граматыка]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]], апрацаваная [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (1917—1918) і выдадзеная ў [[Вільня|Вільні]] (1918), у паралельных [[Кірыліца|кірыліцкім]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. Ёсць першай агульнапрынятай граматыкай беларускай мовы. Граматыка некалькі разоў перавыдавалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ({{таксама}}: [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|Беларуская граматыка Тарашкевіча, выданне 1929 г.]]), ляжала ў аснове праграм выкладання беларускай мовы ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] да 1933 года. Стала асновай усіх далейшых ліній развіцця беларускай граматыкі. == Асновы == У аснове граматыкі ляжалі фанетыка-граматычныя асаблівасці тагачаснага сярэднебеларускага дыялекту, найперш «[[цвёрдае р]]» і «моцнае [[аканне]]». У правілах граматыкі выкарыстоўваліся як марфалагічны (пераважна), так і фанетычны прынцыпы. Словы іншамоўнага паходжання выдзяляліся ў асобную групу. Тарашкевічам было прапанавана пісаць галосныя і зычныя ў іншамоўнай лексіцы так, як яны вымаўляліся ў мове, з якой былі запазычаны<ref name="Сучасная беларуская мова..., С">Сучасная беларуская мова…, С….</ref>, фактычна было прынятае пераважнае іх напісанне як у польскай мове<ref>Гапоненка І. А. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове пачатку XX ст. і асаблівасці іх фармальнай адаптацыі // Беларуская лінгвістыка. Вып. 49 / НАН Беларусі. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; Рэдкал.: І. А. Падлужны (адк. рэд.) і інш. — Мн. : Беларуская навука, 2000. — 95 с. ISBN 985-08-0311-8.</ref>. Так, на гэтыя словы не былі распаўсюджаны правілы [[аканне|акання]], [[дзеканне|дзекання]] і [[цеканне|цекання]], часта не змякчаліся зычныя перад галоснымі, перад ётаванымі галоснымі перадаваўся мяккі [л']<ref name="Сучасная беларуская мова..., С"/>. Шмат якія правілы ў граматыцы адсутнічалі або былі недапрацаванымі, напрыклад, нарматывы напісання складаных словаў, некаторых канчаткаў, прозвішчаў, імёнаў, геаграфічных назваў<ref name="Сучасная беларуская мова..., С"/>, і дапрацоўваліся іншымі аўтарамі ў практычна выкладаных граматыках<ref>Некрашэвіч…, С….</ref> (гл. [[Беларускія граматыкі Лёсіка]]). Зважаючы на недахопы граматыкі Тарашкевіча, браты Лёсікі распрацавалі праект яе рэформы, які быў прадметам разгляду [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] (1926). {{далей}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)|Праект рэформы беларускага правапісу 1930 г.]], [[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|Беларуская граматыка Тарашкевіча, выданне 1929 г.]]. == Ацэнкі == Вучэбны дапаможнік Тарашкевіча ўлічваў тагачасныя дасягненні ў галіне беларускай філалогіі ([[Я. Карскі]], [[А. Шахматаў]] і інш.), і быў станоўча прыняты грамадскасцю. Аднак, у практычнай працы і ва ўмовах масавай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] граматыка выклікала пэўныя цяжкасці з-за сваёй агульнай складанасці і пэўных унутраных недахопаў; некаторыя фанетычныя і марфалагічныя асаблівасці не атрымалі ў кнізе належнага асвятлення; напісанне іншамоўнай лексікі працягвала складаць цяжкасці; некаторыя правілы былі штучнымі і надуманымі, у граматыку быў уведзены шэраг архаічных граматычных формаў у якасці літаратурных<ref name="Сучасная беларуская мова..., С"/>. «Рускі і польскі ўплывы» (адпаведна, у марфалогіі і арфаграфіі)<ref>Адпаведнасць паводле тлумачэння ў: Сучасная беларуская мова…, С….</ref> адзначалі ў сваіх тагачасных публікацыях, напр., [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Лёсік]] і [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html Лёсік Я. «Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918—1928 г.)»] {{Беларуская мова}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч 1918}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] j37lqwcu1poaduv60zoburs1j92a3w9 0 15602 5130318 5129189 2026-04-21T11:05:43Z Jaŭhien 59102 /* Гл. таксама */ Арфаграфія беларускай мовы 5130318 wikitext text/x-wiki '''Арфагра́фія''' (ад {{Lang-el|ὀρθός}} [orthós] = правільны і {{Lang-el|γράφειν}} [gráphein] = пішу), або '''пра́вапіс''' ([[сінонім]], які паходзіць ад [[Калька (лексіка)|калькі]] з грэчаскага слова), — сукупнасць правілаў, якімі рэгулюецца перадача вуснай [[мова|мовы]] на [[пісьмо|пісьме]]. Паняцце «правапіс» ужываецца і ў шырэйшым сэнсе, як «арфаграфія і [[пунктуацыя]]». Арфаграфія цесна звязана з [[Пісьмо|графічнай]] сістэмай мовы і рэгулюе спосабы выкарыстання графічнай сістэмы мовы для аднастайнай перадачы на пісьме вуснай формы [[літаратурная мова|літаратурнай мовы]]; вызначае адзіныя [[Моўная норма|нормы]] напісання [[слова|слоў]] і іх [[Марфалогія мовы|марфалагічных]] частак. У пэўным сэнсе арфаграфічныя правілы — штучныя, умоўныя, але яны вынікаюць з [[фанетычная сістэма мовы|фанетычных]] і [[граматыка|граматычных]] заканамернасцей мовы, і непарыўна з імі звязаны. == Прынцыпы правапісу == === [[Фанетыка|Фанетычны]] прынцып === Паводле гэтага правіла гукі мусілі б запісвацца дакладна так, як вымаўляюцца. Гэта значыць, што, напрыклад, слова «''снег''» мусіла б быць запісаным як «''с’н’эх''». Фанетычны правапіс рэдка ў якой мове можа пераважаць (бадай, ледзь не адзіным прыкладам можа быць [[санскрыт]], з агаворкай, што яго пісьмовы варыянт увялі ў той час, калі мова была ўжо мёртвай). === [[Фаналогія|Фаналагічны]] прынцып === Калі ў мовазнаўстве не былі адасобленыя фанетыка і фаналогія, правапісы, якія былі арганізаваныя паводле фаналагічных прынцыпаў, называлі фанетычнымі. Фаналогія займаецца не гукамі ў іхнім фізічным выражэнні, а гукамі, якія існуюць у свядомасці носьбіта пэўнай мовы. Гэтыя абагульненыя гукі называюцца [[фанема]]мі. Паводле фаналагічнага прынцыпу адна фанема пішацца заўсёды аднолькава. Напрыклад, па-беларуску пішам «''разбіць''», але «''распісаць''», таму што [с’] ў свядомасьці таго, хто гаворыць, — той жа гук, што і ў слове «''снег''», і адрозны ад гука [з’] у слове «''разбіць''». === [[Марфалогія мовы|Марфалагічны]] прынцып === Паводле гэтага прынцыпу запісваюцца не тыя фанемы, якія сапраўды вымаўляюцца, а тыя, якія на іхнім месцы вымаўляліся ў асноўнай форме слова альбо ў вытворным слове. Напрыклад, у слове «''касьба''» пішацца «'''сь'''», а не «'''зь'''», таму што яно ўтворана ад слова «''касіць''», дзе вымаўляецца і пішацца фанема /с’/. У некаторых крыніцах марфалагічны прынцып называецца [[этымалогія|этымалагічным]]. === Этымалагічны прынцып === Гэты прынцып таксама пакуль не пераважаў ні ў адным правапісе. Гэты прынцып — «паглыблены» марфалагічны. У ім, каб растлумачыць напісанне пэўнага знака, не дастаткова знайсці вытворнае слова, таму што такога слова можа не быць. Трэба ведаць этымалогію слова. == У іншых мовах == Правапіс [[Партугальская мова|партугальскай мовы]] не строга фанематычны. Гэта звязана з распаўсюдам партугальскай мовы і з’яўленнем шматлікіх рэгіянальных і дыялектных варыянтаў. У 2009 годзе была распачата сусветная рэформа партугальскай мовы, каб адхіліць 98 % неадпаведнасцей у напісанні паміж рознымі краінамі<ref>{{Cite web|title=THEN AND NOW: THE BRAZILIAN PORTUGUESE SPELLING REFORM|url=https://www.unitedlanguagegroup.com/blog/brazilian-portuguese-spelling-reform|accessdate=2021-12-02|work=unitedlanguagegroup.com}}</ref>. Арфаграфія [[Англійская мова|англійскай мовы]] мае высокую ступень стандартызацыі. Аднак ёсць некалькі спосабаў напісання амаль кожнага гука, і для большасці літар таксама ёсць некалькі варыянтаў маўлення ў залежнасці ад іх месца ў слове і кантэксце. Таму некаторыя арфаграфічныя памылкі распаўсюджаны нават сярод носьбітаў мовы<ref>{{Cite web|title=Second Grade Spelling Words|url=https://primarylearning.org/teaching-tips/second-grade-spelling-words/|accessdate=2021-12-02|work=primarylearning.org}}</ref>. Гэта звязана галоўным чынам з вялікай колькасцю слоў, запазычаных з іншых моў пры адсутнасці паспяховых спроб поўных рэформ правапісу<ref>{{Cite web|title=The Relationship between Spelling and Pronunciation in English Language|url=http://www.languageinindia.com/dec2015/khansirspellingpronunciation1.pdf|accessdate=2021-12-02|work=languageinindia.com}}</ref>. Большасць правілаў правапісу, звычайна, не адлюстроўвае гукавыя змены, якія адбыліся з канца XV ст. (напрыклад, [[вялікі зрух галосных]])<ref>{{Cite web|title=English language|url=https://www.britannica.com/topic/English-language|accessdate=2021-12-02|work=britannica.com}}</ref>. Арфаграфія [[Ісландская мова|ісландскай мовы]] заснавана на этымалагічным прынцыпе, таму самі ісландцы адчуваюць цяжкасці пры пісьме<ref>{{Cite web|title=Baráttan gegn málvillum|url=https://skemman.is/bitstream/1946/23596/1/BarattanGegnMalvillum_SteinunnRutFridriksdottir.pdf|accessdate=2021-12-02|work=skemman.is}}</ref><ref>{{Cite web|title=Skólamálfræði Hver er hún og hver ætti hún að vera?|url=https://opinvisindi.is/bitstream/handle/20.500.11815/393/Hanna%20%C3%93lad%C3%B3ttir_08092017.pdf?sequence=1&isAllowed=y|accessdate=2021-12-02|work=opinvisindi.is}}</ref>. Сучасны ісландскі алфавіт заснаваны на стандарце, унесеным дацкім філолагам [[Расмус Раск|Расмусам Раскам]]. Асноўныя прынцыпы іспанскай арфаграфіі — фаналагічны і этымалагічны, таму ёсць некалькі літар, якія абазначаюць аднолькавыя [[Фанема|фанемы]]<ref>{{Cite web|title=SPANISH ALPHABET|url=https://www.donquijote.org/spanish-language/alphabet/|accessdate=2021-12-02|work=donquijote.org}}</ref>. Пачынаючы з XVII ст. прапаноўвалі розныя варыянты рэформы арфаграфіі, якая стварыла б адназначную адпаведнасць паміж графемай і фанемай, але ўсе яны былі адхілены. Большасць сучасных прапаноў па рэфармаванні правапісу абмяжоўваюцца адменай літар-амафонаў, якія захоўваюцца па этымалагічных меркаваннях<ref>{{Cite web|title=Spanish Homophones and Homographs|url=https://www.thoughtco.com/some-spanish-homophones-3080303|accessdate=2021-12-02|work=thoughtco.com}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] * [[Арфаэпія]] * [[Пісьменства]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мова]] mma3gtt58m2zdw7g6xu1ay42dyumdjh 4 16411 5129997 5129780 2026-04-20T15:41:15Z MakEditor 165254 /* Вакол ліхтарнага слупа (гурт) */ Адказ 5129997 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[TEDxUlicaMińska]] == : [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} b0a2lbdakgrfs79n77teq7udzwlp66l 5130003 5129997 2026-04-20T15:47:48Z JerzyKundrat 174 5130003 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[TEDxUlicaMińska]] == : [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) с{{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} fge27lfbi31py00142bjt4in863nhyg 5130004 5130003 2026-04-20T15:48:10Z JerzyKundrat 174 5130004 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[TEDxUlicaMińska]] == : [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 9fxiovz4hpc5e78j2ufkhrimg5j9mxi 5130015 5130004 2026-04-20T15:56:23Z MocnyDuham 99818 /* Вакол ліхтарнага слупа (гурт) */ reply to MakEditor ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5130015 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[TEDxUlicaMińska]] == : [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} p1mg8oau35p90bb0yrpct02hyxnw48h 5130030 5130015 2026-04-20T16:12:19Z MakEditor 165254 /* Вакол ліхтарнага слупа (гурт) */ Адказ 5130030 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[TEDxUlicaMińska]] == : [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} spj1i1opo47kv02zr547mmnnsexe07y 0 17164 5130323 5096035 2026-04-21T11:13:48Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама Арфаграфія беларускай мовы 5130323 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашкевіца''' — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]]. Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва ўзнікла, магчыма, яшчэ да [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]]<ref name=klimaw2004>(Клімаў 2004).</ref> і выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''»<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]). [[27 красавіка]] [[2007]] года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы ў пач. 20 ст. развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца 20 — пач. 21 ст. паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове [[20 стагоддзе|20 ст.]], сутыкнуўшыся з аб'ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні існаваўшых у той час моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «Бацькаўшчына» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у Польскай рэспубліцы ([[1937]]) адзіным маштабным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[Грэцкая мова|грэцызмы]] на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]» і «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады назіраецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 сьнежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у [[2008]] годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв'ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе]// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[В. Вячорка]]м (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў [[1991]] і [[1994]], праект «мадэрнізацыі» ў [[1995]] тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніц у дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы|Таварыстве беларускай мовы]] ([[1992]]—1993), або ў апытанні часопісу «[[ARCHE Пачатак]]» ([[2003]])<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі [[13 верасня]] [[1994]] года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] Баршчэўская лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482]</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]»<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. Ёсць і беларускі пераклад [[Стары Запавет|Старога Запавету]] на тарашкевіцы<ref name="svaboda">[http://www.svaboda.org/content/article/801947.html Наркамаўка і тарашкевіца: два правапісы, як два сьцягі] // «Радыё Свабода», 31 кастрычніка 2005 г.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў з’яўляецца пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыць, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расейска-беларускі фізыялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе былі выдадзеныя англійска-беларускі і нямецка-беларускі слоўнікі на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Пашкевіч]]) з’яўляецца першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Ангельска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. Нямецка-беларускі слоўнік (складальнік — [[Мікалай Кур’янка]]) таксама з’яўляецца першым нямецка-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і налічвае 50 тысяч слоў<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/node/315 |title=Кур'янка Мікалай. Нямецка-беларускі слоўнік = Deutsch-belarussisches Worterbuch |access-date=13 снежня 2010 |archive-date=8 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808035417/https://knihi.by/node/315 |url-status=dead }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнікі падобнага аб'ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа супернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт ([[1918]]). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект [[1951]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. {{ацэнка-}}: Змяненне арыентавана на аналогію з польскай мовай<ref name="pa"/>. |- | | | | [[Аказіяналізм]]ы, напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == Карскі адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам Ластоўскім (1920-я гг.) і мовазнаўцам Падлужным (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб'ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] aga83urui181ibfdxvoayynf6518dho 0 17246 5130320 5124653 2026-04-21T11:09:49Z Jaŭhien 59102 /* Гл. таксама */ Арфаграфія беларускай мовы 5130320 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя беларускай мовы''' — працэс непарыўнага развіцця [[беларуская мова|беларускай мовы]] са старажытнай [[праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай]] [[протамова|протамовы]]. Беларуская мова з’яўляецца старажытнапісьменнай, гісторыя беларускага [[пісьменства]] налічвае не менш за 10 стагоддзяў. [[Мова]] [[беларусы|беларускага народа]] склалася ў [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях, калі землі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] ўваходзілі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="jank-p43">Янкоўскі. Гістарычная граматыка. с. 43.</ref>. У познім [[XVII стагоддзе|XVII]] — пач. [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] жывая [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] гаворка захоўвалася толькі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] і ў простага народа, да пары — у драбнейшай [[Шляхта|шляхты]]. Сацыяльная верхавіна грамадства, выхаваная ў польскай культуры, лічыла беларускую мову наогул непрыдатнай для выкарыстання ў [[Літаратура|літаратуры]]<ref name=oldwblit-vern1>Старое заходнерускае пісьменства…, С.196,197,201-223.</ref>. Менавіта ў гэты перыяд [[беларусы]] зведалі асабліва моцны ўціск [[паланізацыя|паланізацыі]]. Пасля паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830]] і асабліва [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863]] гадоў паланізацыя, якую праводзілі тагачасныя мясцовая буйная [[шляхта]] і [[Каталіцтва|каталіцкае]] [[духавенства]], змянілася [[русіфікацыя]]й, якую праводзіў [[Расійская імперыя|царскі ўрад]]. Узоры жывой старабеларускай гаворкі траплялі ў літаратуру пераважна ў творах «школьнай драмы», з якіх толькі адзін<ref>Паведамленне Карскага. «Старое заходнерускае пісьменства…»</ref> быў пры сваім з’яўленні надрукаваны (сатыра «Вітанне на першы выезд з Каралеўца…», 1642), рэшта засталася ў рукапісах. Гэтыя творы, а дакладней, іх фрагменты, і з’яўляюцца практычна адзінымі ўзорамі жывой беларускай мовы таго часу. Мова іх падобная на народную канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пач. [[XX стагоддзе|XX]] ст., нямала [[паланізм]]аў. Запісаныя яны пераважна [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]], малая іх частка, што са [[Смаленскае ваяводства|Смаленскай зямлі]] — [[кірыліца]]й<ref name=oldwblit-vern1/>. Апроч таго, некаторыя [[Фанетыка|фанетычныя]] асаблівасці старабеларускай мовы захаваліся ў помніках пісьменства [[Беларускія татары|беларускіх татар]] канца [[XVI стагоддзе|XVI]] — пачатку [[XVII стагоддзе|XVII]] ст.<ref name=oldwblit-vern1/>, напрыклад, у [[кітабы|кітабах]]. Сучасны этап развіцця [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ўмоўна адлічваецца ад пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзя, калі былі зробленыя спробы стварэння [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]] на аснове [[Дыялекты беларускай мовы|народных гаворак]]. == Старажытнаславянскі перыяд == {{Гл. таксама|Праславянская мова|Старажытнаруская мова}} Лічыцца, што [[Пісьменства|пісьменнасць]] прыйшла на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]] разам з [[хрысціянства]]м у канцы [[X стагоддзе|X]] стагоддзя. Да помнікаў [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] адносяцца перапісаныя са [[Стараславянская мова|стараславянcкіх]] арыгіналаў [[Евангелле|евангеллі]] і псалтыры, а таксама арыгінальныя творы тыпу «Жыціе Феадосія Пячэрскага», «Сказанне пра Барыса і Глеба», «Слова аб законе і боскай ласцы» мітрапаліта Іларыёна" і інш. [[Старажытнаруская мова|Старажытнаруская літаратурная мова]] на народнай аснове адлюстравана ў такіх творах, як «[[Аповесць мінулых гадоў]]», «Павучанне Уладзіміра Манамаха», «[[Слова пра паход Ігаравы]]», «[[Руская Праўда|Руская праўда]]» і інш. [[Файл:Kirill-of-Turov-02.jpg|thumb|Першая старонка «Слова на ўзнясенне Гасподняе» Кірылы Тураўскага паводле спісу XIII ст.]] Адзначаныя віды пісьменства існавалі і на [[Заходняя Русь|заходнярускіх]] землях, дзе неўзабаве ўзнікла [[Беларусы|беларуская народнасць]]. Тут таксама перапісвалІся на царкоўнаславянскай мове евангеллі і псалтыры. 3 арыгінальных рэлігійных твораў асабліва вылучаюцца словы, казанні і павучанні выдатнага прамоўцы і публіцыста [[XII стагоддзе|ХІІ]] ст. [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]]. Да таго ж часу адносіцца і дзейнасць пісьменніка [[Аўрамій Смаленскі|Аўрамія Смаленскага]], які складаў асобныя зборнікі паводле твораў старажытных царкоўных прапаведнікаў. 3 агіяграфічнай літаратуры таго часу цяпер вядомы «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай]]», створанае, відаць, у [[Полацк]]у неўзабаве пасля яе смерці, і «Жыціе Аўраамія Смаленскага», напісанае яго вучнем Яфрэмам у [[Смаленск]]у на пачатку XIII ст. На [[Заходняя Русь|заходнярускіх]] землях побач з царкоўнаславянскай працягвала ўжывацца і старажытнаруская літаратурная мова. У [[XII стагоддзе|XII]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] ст. існавала мясцовае [[Полацкае княства|полацкае]] летапісанне. == Старабеларускі перыяд == {{Гл. таксама|Старабеларуская мова}} Умоўна пачатак зараджэння асобнай беларускай мовы адносяць да канца [[XIII стагоддзе|XIII]] — пачатку [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзя. Менавіта ў гэты час у [[грамата]]х, дзелавой і асабістай перапісцы пачынаюць спарадычна адлюстроўвацца моўныя з’явы, адметная [[лексіка]] і [[фанетыка]], якія пазней сталі характэрнымі для [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Ужо ў XIII стагоддзі ў пісьмовых помніках на беларускіх землях пачынаюць спарадычна трапляцца асаблівасці, характэрныя для [[Беларуская мова|сучаснай беларускай мовы]]<ref name="jank-p49">Янкоўскі. Гістарычная граматыка. с. 49.</ref>. На працягу XIV—XVI ст. пачала складвацца [[Беларусы|беларуская народнасць]] з уласцівай ёй [[мова]]ю, асноўныя асаблівасці якой захоўваюдца ў ёй да нашага часу. Аднак старажытныя кніжнікі ў пісьменстве строга прытрымліваліся традыцыйных [[Старажытнаруская мова|старажытнарускіх]] [[Граматыка|граматычных]] і [[Лексіка|лексічных]] норм, таму новыя моўныя рысы ў пісьмовых помніках на першых парах адлюстроўваліся толькі зрэдку ў выглядзе паасобных апісак. Адным з найстаражытнейшых пісьмовых помнікаў, які адлюстроўвае ўласна беларускія моўныя рысы, з’яўляецца Дагаворная грамата [[Смаленскае княства|смаленскага князя]] [[Мсціслаў Давыдавіч|Мсціслава Давыдавіча]] з [[Рыга]]ю і Гоцкім берагам (1229 год). У грамаце, сярод іншага, адлюстравана чаргаванне гукаў [<nowiki/>[[в]]] і [<nowiki/>[[ў]]] у прыназоўніку «въ»: «оу низъ» замест «въ низъ», «оу Ризѣ» замест «въ Ризѣ»<ref>Тэкст граматы гл. ў кнізе И. А. Василенко. Историческая грамматика русского языка. Сборник упражнений. Москва: Просвещение, 1984. с. 219.</ref>. У [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзі, пры [[Альгерд]]зе, старабеларуская мова стала [[Афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] справаводства ў [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref name="jank-p46" />. Прыкладна з сярэдзіны [[XV стагоддзе|XV]] ст. пісьменства на тэрыторыі Беларусі насычаецца спецыфічна беларускімі асаблівасцямі ў такой меры, што пачынаючы з гэтага часу ёсць ужо ўсе падставы гаварыць пра старабеларускую літаратурную мову, якая сваімі арфаграфічнымі, граматычнымі і лексічнымі рысамі прыкметна адрознівалася ад старажытнарускай літаратурнай мовы, але цалкам не перарвала сувязей з ёй. У беларускім пісьменстве старажытнага перыяду старабеларуская пісьмовая мова мела назву «''руский языкъ''». <!--[[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517]]--> [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Першы аркуш Псалтыра, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]], 1517]] Старабеларуская мова [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца XV ст. яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Так, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных перакладаў Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—19 гадах, — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]], дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А. М. Булыка]], [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. І. Жураўскі]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У. М. Свяжынскі]]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—121.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела [[Славянскія мовы|славянскамоўнаму]] насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы [[Беларусы|беларусаў]], на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова]] набыла з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[сінтаксіс]]е) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. Пісьмовая «руская мова» ВКЛ у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай мовы]], на ёй былі напісаны [[Статуты ВКЛ]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref>''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск: БелЭн, 2005. — Т. 1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад царкоўнага стылю, і якім найболей карысталася [[Свецкасць|свецкая]] [[шляхта]]<ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй]] — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|выдавецтва=|год=1921|том=3|старонкі=|старонак=246|isbn=}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|thumb|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588]]]] Да нашага часу дайшло каля 600 кніг [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]] — дзелавога архіва [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага]], дакументы якога напісаны на старыжытнабеларускай літаратурнай мове. Зводы законаў Вялікага Княства Літоўскага ([[Судзебнік Казіміра]] Ягелончыка (1468), [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статут ВКЛ]] у рэдакцыях [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|1529]], [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|1566]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|1588]]) таксама напісаныя на старабеларускай мове і ўтрымліваюць вялікую колькасць адметнай беларускай лексікі. У першай палове XVII ст. выходзіць вялікі [[Лексікон Памвы Бярынды|слоўнік старабеларускай мовы]] [[Памва Бярында|Памвы Бірынды]], а пазней [[Іван Пятровіч Ужэвіч|Іван Ужэвіч]] стварае першую граматыку старабеларускай мовы. З сярэдзіны XVII ст. у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя ВКЛ пачала дамінаваць літаратурная польская мова. У 1696 годзе быў аб’яўлен закон, паводле якога дзяржаўнаю моваю на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] стала [[польская мова]]<ref name="jank-p46">''Янкоўскі.'' Гістарычная граматыка. С. 46.</ref>. Старабеларуская мова паслядоўна выцясняецца з ўжытку ў справаводстве і культуры на карысць польскай мовы. У выніку, літаратурна-пісьмовая мова занепадае, развіваюцца толькі [[Дыялекты беларускай мовы|жывыя народныя гаворкі]]. == Сучасны перыяд == === XIX стагоддзе === У пачатку [[XIX стагоддзе|ХІХ]] ст. пачалося станаўленне [[Беларуская мова|сучаснай беларускай мовы]] на аснове [[Дыялекты беларускай мовы|беларускіх народных дыялектаў]] і ва ўмовах адсутнасці сталай практыкі пісьма. Агульная арыентацыя на народнае жывое вымаўленне і ігнараванне здабытку [[старабеларуская мова|старабеларускай]] літаратурнай традыцыі ([[этымалогія|этымалагічна]]-традыцыйнай) абумовілі развіццё мовы без аніякага кодэксу правілаў граматыкі і правапісу, і запатрабавалі выпрацоўвання зусім новых [[граматыка]]-[[арфаэпія|арфаэпічных]] і [[арфаграфія|арфаграфічных]] нормаў. Не спрыяла хуткаму арфаграфічнаму ўнармаванню і выкарыстанне пісьменнікамі, [[Фалькларыстыка|фалькларыстамі]] і інш. двух алфавітаў, [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінскага]] і [[кірыліца|кірылаўскага]]. Ступень распаўсюджання беларускай мовы ў канцы XVIII ст. — 1-й пал. XIX ст. характарызавалася завяршэннем [[паланізацыя|паланізацыі]] шляхты былога ВКЛ, сярод якой пад пачатак XIX ст. яшчэ бытавала беларуская мова, і канчатковым заняпадам беларускай мовы ў гарадах. На распаўсюджанне і выкарыстанне беларускай мовы паўплываў і працяглы палітычны канфлікт паміж расійскімі ўладамі і польскім і паланізаваным дваранствам, у якім абодва бакі спрабавалі атрымаць сімпатыі беларускага сялянства, звяртаючыся да таго з агітацыйнай літаратурай, выдаванай па-беларуску. {{таксама|*}}: [[паланізацыя]], [[русіфікацыя]], [[заходнерусізм]] Спробы распрацоўкі граматыкі для беларускай мовы рабіліся яшчэ ў канцы [[XVIII стагоддзе|ХVIII]] ст., пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Мяркуецца, што першая такая [[граматыка]] — «[[Граматыка літоўская]]», рукапіс якой пакуль не знойдзены, была распрацавана [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіславам Богушам-Сестранцэвічам]], магілёўскім архіепіскапам<ref>Смалянчук, С.39, са спасылкай на энц. даведнік Мысліцелі і асветнікі, Мн., 1995, С.185.</ref>. Наступная спроба складання граматыкі беларускай мовы (на аснове кірыліцы) была зроблена [[Павел Шпілеўскі|Паўлам Шпілеўскім]] ([[1846]]), але рукапіс не быў дапушчаны да друку [[Расійская Акадэмія навук|Расійскай Акадэміяй навук]]. У [[1835]] у [[Вільня|Вільні]] была выдана чытанка для дзяцей «[[s:Кароткі збор хрысціянскае навукі|Кароткі збор хрысціянскай навукі]]. Для сялян [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкай веры]], якія гавораць польска-рускай мовай» (выдана польскай лацінкай па-беларуску, тытульная назва па-польску), у [[1862]] у [[Варшава|Варшаве]] — «Лемантар для добрых дзетак-[[Каталіцтва|каталікоў]]». У 1839 імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] забараніў ужываць «народную гаворку» ў [[Каталіцтва|каталіцкіх]] храмах; як вынік, тую цалкам замяніла польская<ref>Паведамленне Карскага ў нарысе навейшай беларускай літаратуры, Т.3.</ref>. У верасні [[1859]] [[Расійская імперыя|расійскія ўлады]] забаранілі друк па-беларуску лацінскім алфавітам («польскім шрыфтам»)<ref>Смалянчук, С.35.</ref>. У рамках агульнага павароту расійскай палітыкі ({{таксама}}: [[русіфікацыя]]) друк па-беларуску быў забаронены цалкам ([[1867]]). З [[1869]] было дазволена друкаваць кірыліцай беларускія этнаграфічныя зборнікі. Адным з першых даследчыкаў беларускай мовы быў [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]]. Згодна з этнаграфічнымі даследваннямі на [[Мінская губерня|Меншчыне]] ў 1886 годзе [[мяшчане]] называлі беларускую мову [[Ліцвіны|літоўскай]].<ref>{{cite book|title=Антропология Беларуси в исследованиях конца XІX – середины XX в.|url=https://books.google.com/books?id=RO5UDwAAQBAJ&pg=PA113|date=10 April 2018|publisher=ЛитРес|isbn=978-5-04-109768-4|pages=113–|language=ru}}</ref> У 1897, пасля зносін расійскага ўрада з [[Рымская Курыя|рымскай курыяй]] пісьмом кардынала Рампалы ад 8.5.1897<ref>Магчыма, гэтая дата паводле [[стары стыль|старога стылю]]</ref> № 37522 на імя архіепіскапа Магілёўскага ад імя Папы [[Леў XIII|Льва XIII]] было павядомлена, што ў тых месцах, дзе беларуская гаворка ўжываецца народам («''ubi dialectus alborussica a populo adhibetur''»), дазволена святарам ужываць гэту мову ў рэлігійным навучанні народу. Але духавенства не выкарыстала дазволу<ref>На думку Карскага, з-за таго, што бачыла, у такім выпадку, небяспеку пранікнення ідэй праваслаўя. Новейшая белорусская литература // {{крыніцы/Карскі Беларусы|4}}.</ref>, аднак, некаторыя пазнейшыя каталіцкія выданні па-беларуску (выданні [[Баляслаў Пачобка|Пачобкі]] (1915), «''Элементаж для добрых дзетак католікоў''» (1906) і інш.) былі спробамі ажыццяўлення гэтай волі рымскага прастолу<ref>На думку Карскага.</ref>. === Пачатак XX стагоддзя === [[Файл:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|thumb|Падручнік граматыкі аўтарства [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]]] Агульная нераспрацаванасць мовы ў пачатку [[XX стагоддзе|ХХ]] ст. прывяла да недахопу слоў і выразаў для абазначэння невядомых беларусам-сялянам прадметаў і паняццяў, асабліва адцягненых. Такія неіснуючыя выразы ў пачатку ХХ ст. большасцю тагачасных беларускіх літаратараў і дзеячаў актыўна браліся з польскай мовы. Пазней [[Тэрміналагічная камісія (1921—1922)|Тэрміналагічная камісія]] (1921) паслядоўна перадавала [[Лацінская мова|лацінскія]] і [[Грэчаская мова|грэчаскія]] тэрміны з мяккім [л] замест цвёрдага, уводзіла склады [ды], [ты], [дэ], [тэ] і падобныя. На думку [[Яўхім Карскі|Карскага]], гэта былі [[паланізм]]ы, а карані такой практыкі ён бачыў у прынцыпова антырускай арыентацыі тагачаснага [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага руху]]<ref name=karskiterm/>. У процілегласць такой практыцы Карскі ставіў практыку старабеларускага пісьменства, дзе існавалі асваенні пазычанняў накшталт «лацинский» (а не «лятынский» — ''latinus''), «логика» (а не «лёгика» — λογικα), і дзе з’явілася граматыка [[Мялецій Сматрыцкі|Сматрыцкага]], дзе толькі ў словах, узятых з «ляскай» мовы («лѧски езык» — польская мова), мяккасць [л] абазначалася спалучэннем літар «їо» (напрыклад, «лїосъ»)<ref name=karskiterm>Карскі. Мастацкая літаратура…, С.398-400,409,651.</ref>. === Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі === Пэўная ўнармаванасць беларускага правапісу была дасягнута толькі пасля [[1918]], калі ў свет выйшла [[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|школьная граматыка Тарашкевіча]]. Яна была перавыдана [[Я. Лёсік]]ам у [[БССР]], у нязмененым выглядзе, у 1922 і 1923, і прынята ў школьнай сістэме БССР з 1923. Яна была часткова зменена Я. Лёсікам у 1925, таксама ў форме школьнай граматыкі. [[Тарашкевіца|Граматыка]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіча]] амаль з пачатку яе практычнага выкарыстання крытыкавалася за рад недахопаў і прабелаў, найперш Я. Лёсікам (з 1920), які ў выніку прапанаваў (1925), разам з братам [[Антон Лёсік|А. Лёсікам]], праект рэформы правапісу і азбукі. Абмеркаванню праекта братоў Лёсікаў была прысвечана правапісна-азбучная секцыя [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Беларускай акадэмічнай канферэнцыі]] ([[1926]]). На аснове яе пастаноў над праектам рэформы правапісу ў 1927—1929 працавала [[Арфаграфічная камісія Некрашэвіча|Арфаграфічная камісія]] пад кіраўніцтвам [[Сцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіча]]. Камісія паспела падрыхтаваць і агучыць [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|праект змяненняў беларускага правапісу]] (1930), але неўзабаве беларускае [[мовазнаўства]], як і наогул беларуская навука, трапіла пад прыцэл [[Рэпрэсіі ў БССР|чарговай хвалі]] [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычных рэпрэсій]]. У выніку, праект быў забаронены як «нацдэмаўскі», было забаронена карыстанне ўсімі працамі [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваных]] мовазнаўцаў, у тым ліку, страцілі [[нарматыўнасць]] слоўнікі іх аўтарства. Ва ўмовах практычнага маўчання дасведчаных мовазнаўчых кадраў і ў напружаным палітычным клімаце пачалася праца над [[руска-беларускі слоўнік Александровіча|новым нарматыўным руска-беларускім слоўнікам]] (1931), працягвалася, але тайна, праца і над праектам правапіснай рэформы. У 1933, у агульных умовах узмацнення [[Ідэалогія|ідэалагічнага]] кантролю за культурай у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[савецкія рэпрэсіі ў Беларусі, 1933-1934|чарговай хвалі]] барацьбы з «нацдэмаўшчынай»<ref>Гісторыя Беларусі пад рэд. Касцюка, Т.5 …</ref>, была праведзена [[Беларуская граматыка (1934)|рэформа беларускага правапісу]], а фактычна, і [[Граматыка|граматыкі]] ([[1933]]). Змена курсу нацыянальнай палітыкі ў СССР у канцы 1920-х гадоў стала прычынаю гвалтоўнага згортвання палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] і павароту да новага курсу на павялічэнне ролі [[Руская мова|рускай мовы]] як «[[Інтэрнацыяналізм|інтэрнацыянальнага]] сродку зносін» ({{таксама}}: [[русіфікацыя]]). У 1931—1940 гадах выпуск кніг на беларускай мове ў БССР зменшыўся з 1301 да 375, а на рускай — узрос з 38 да 362 тытулаў<ref>{{крыніцы/Туронак 2002}} паводле даных: Друк Беларускай ССР 1918—1980. Статыстычны зборнік. Мінск, 1983.</ref>. Публічнае карыстанне літаратурнай беларускай мовай стала звязвацца ў грамадскай свядомасці з магчымасцю абвінавачання ў «[[Нацыянал-дэмакратыя|нацдэмстве]]». === Пад нямецкай акупацыяй === Падчас [[нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|нямецкай акупацыі]] (1941—1944) і ажыццяўлення палітыкі «[[вайсрутэнізацыя|вайсрутэнізацыі]]» нанова паўстала праблема правапісу. Друкаванне загадаў, абвестак, выпуск газет і інш. адразу запатрабавалі адзінага правапісу, тымчасам рэдактары і супрацоўнікі рэдакцый, прывезеныя ў Беларусь акупацыйнымі ўладамі, не пагаджаліся з [[Усходняя Беларусь|усходнебеларускім]] «[[Бальшавізм|бальшавіцкім]]» правапісам, і многія з іх карысталіся ўласнымі правапіснымі і лексічнымі нормамі. Такі беспарадак падштурхнуў да тэрміновага выдання Краёвым выдавецтвам «[[Менск, выдавецтва|Менск]]» [[Тарашкевіца|правапісу Тарашкевіча]] (верасень 1941), першай кнігі, выпушчанай на акупаванай тэрыторыі Беларусі. Кніга выйшла вялікім тыражом (20 тысяч) і прызначалася галоўным чынам для рэдакцый газет і школ. Гэта было моцна скарочанае перавыданне падручніка правапісу, выпушчанага ў [[Вільня|Вільні]] (1925) [[Р. Астроўскі]]м паводле прац [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] і [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Лёсіка]]. Выданне правапісу выклікала новыя спрэчкі, якія доўгі час працягваліся на старонках друку. Наогул, недасканаласць правапісу і тэрміналогіі стрымлівала выданне кніг, асабліва падручнікаў, і надалей. Гэтае пытанне спрабавала развязаць Тэрміналагічная камісія (створаная ў рамках Інспектарата школ, студзень 1942), якая зацвердзіла новы правапіс у сакавіку 1943. Новы правапіс быў выпушчаны агульным тыражом 150 тыс. пад аўтарствам А. Лёсіка ў [[Мінск]]у (1943), у двух алфавітных сістэмах, і вядомы ў наш час як «8-е выданне правапіс Тарашкевіча», з тым, што пад 7-м выданнем у гэтай нумарацыі вядомае, відаць, т. зв. 6-е выданне правапісу Тарашкевіча, якое выйшла тыражом 100 тыс. у Мінску прыблізна ў снежні 1943. Тым часам, адметнасцю тагачасных беларускіх выданняў заставаліся адвольнасць і разнастайнасць алфавітных сістэм, непаслядоўнасць правапісу і тэрміналогіі, нават у выданнях школьнага інспектарата. Новую нявызначанасць і спрэчкі ў беларускім асяроддзі выклікала (снежань 1941) ініцыятыва міністра [[Альфрэд Розенберг|А. Розенберга]] аб пераводзе беларускіх школ і друку на «[[беларускі лацінскі алфавіт|лацінку]]». Неўзабаве ініцыятыва стала загадам (25.6.1942) аб паступовым увядзенні «лацінкі» ў народныя школы Беларусі: у 1942/1943 яна ўводзілася ў першыя і часткова другія класы, апроч таго, яе вывучэнне рэкамендавалася і ў астатніх класах пачатковых школ. Адзначаецца, што выданні, надрукаваныя лацінкай, разыходзіліся слаба, іх зразумеласць, асабліва ў цэнтральных і ўсходніх вобласцях, была малой, а друкаваць іх бліжэй чым у Вільні было тэхнічна немагчыма. У той жа час нямецкае кіраўніцтва прапаноўвала не толькі ўвядзенне «лацінкі», але і яе рэфармаванне, супраць якога выказваліся некаторыя беларускія дзеячы (напр., [[Я. Станкевіч]]). Наогул, станам на сярэдзіну 1943 на тэрыторыі [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]] выпускаліся па-беларуску 4 назвы газет і 1 часопіс<ref>Пар. 26 у Латвіі, 18 у Літве і 15 у Эстоніі (1941—1944).</ref>. За час [[2СВ|Другой сусветнай вайны]] на ўсіх землях пад нямецкім кантролем было выпушчана на беларускай мове 117 кніг і брашур, з іх 52 — толькі ў Генеральнай акрузе<ref>Дзеля параўнання, у Латвіі на латышскай мове было выпушчана каля 1500 кніг і музычных твораў агульным тыражам 5 мільёнаў асобнікаў (1941—1944).</ref>. === Пасля вайны === Амаль адразу па заканчэнні вайны быў узноўлены курс на ўзмацненне ролі [[Руская мова|рускай мовы]] і культуры. Асобныя і несістэмныя выпадкі процідзеяння гэтаму з боку кіраўніцтва [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (напрыклад, [[К. Мазураў]] у канцы 1950-х гадоў) на агульны кірунак развіцця падзей не паўплывалі. У 1960-я гады з’явіліся распрацоўкі, аўтары якіх ужо тэарэтычна абгрунтоўвалі неабходнасць русіфікацыі беларускага народа (у ліку іншых нярускіх народаў), ставячы мэту [[Інтэрнацыяналізм|інтэрнацыяналізацыі]] ўсіх сфер жыцця народаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і стварэння адзінага [[савецкі народ|савецкага народа]]. Гэтая тэорыя была ўхвалена [[XXIV з'езд КПСС|ХХІV з’ездам КПСС]] (1971) і стала дырэктывай практычнай дзейнасці [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|партыі]]. У выніку, на пачатак 1980-х гадоў беларуская мова, фармальна застаючыся роднай мовай [[Беларусы|беларускага народа]], была адсунута з прыярытэтнай ролі ў яго культурным развіцці, і практычна не існавала ў дзяржаўным апараце, сістэме адукацыі і пад., была фактычна ператворана ў мову [[фальклор]]у. Доля кніг і брашур на беларускай мове ў агульнай выдавецкай прадукцыі БССР зменшылася (за перыяд 1950—1985) з 85 % да 9 %. У 1985 на аднаго жыхара Беларусі прыходзілася ў сярэднім 0,5 беларускамоўнай кнігі<ref>Дзеля параўнання, 5,2 кнігі на літоўскай мове ў Літоўскай ССР. Туронак, са спасылкай на даныя: Народное хозяйство СССР. Статистический ежегодник. Москва, 1966. С. 734; 1986. С. 536.</ref>. Слабасць беларускай [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай свядомасці]] вяла да таго, што гэтыя захады сустракаліся грамадствам пераважна з абыякавасцю, а часам і з адабрэннем. З іншага боку, «празмерная» зацікаўленасць дрэнным становішчам беларускай мовы магла быць ацэнена як «[[беларускі нацыяналізм]]» (як, напрыклад, выступленні А. Белакоза ў 1960-х гадоў або мінскі гурток пач. 1970-х гадоў). Усё ж, пачынаючы з канца 1950-х гадоў, часу пэўнага паслаблення палітычнага кантролю, беларуская грамадскасць не раз выказвала сваю заклапочанасць існуючым становішчам і яго развіццём, як адкрыта, так і тайна (дыскусія ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», у тым ліку, выступленні [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. Сачанкі]], 1957—1961, самвыдатаўскі «Ліст да рускага сябра» А. Каўкі, 1976 і інш.). === У часы перабудовы === == Гл. таксама == * [[Беларуская мова]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] * [[Старабеларуская мова]] * [[Стараславянская мова]] * [[Старажытнаруская мова]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Ф. М. Янкоўскі. |загаловак=Гістарычная граматыка беларускай мовы. |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1989}} * {{крыніцы/Карскі Мастацкая літаратура}} * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * {{крыніцы/Туронак 2002}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы| ]] snynop2d3755uok1e5a6j42uifd4c66 0 19390 5130256 5126642 2026-04-21T06:38:21Z M.L.Bot 261 5130256 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Не блытаць|Латгальцы}} {{Гісторыя Латвіі}} '''Латгалы''' ({{lang-orv|летьгола, лотыгола}}; {{lang-lv|latgaļi}}) — [[усходнія балты|усходнебалцкае]] племя, якое па некаторых меркаваннях дало назву сучасным [[латышы|латышам]]. Этнонім захаваўся ў назвах асобных вёсак на Віцебшчыне. == Назва == Назва латгальскага племя ад назвы краю ''Latgala'' (у пісаных крыніцах XI—XIII ст. ''летьгола, Lethigalli, Лотыгола''). Другая аснова ад агульнабалцкага *''galas'' «канец, край» (> мясціна, край, зямля). Першая аснова гідранімічнага паходжання, ад напэўна не ідэнтыфікаванай ракі з назвай тыпу ''*Lata'' / *''Leta'', якую параўноўваюць з літоўскімі гідронімамі ''Latava, Latuva, Lat-upis'' (рэкі), ''Lat-ežeris'' (возера), латышскімі (у задзвінскім [[Відзэмэ]]) ''Late, Lat-upe''. Далей да індаеўрапейскага ''*lat-'' «цячы»<ref>K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 504—507.</ref>. Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы [[Галінды]]я, Натангія (прускія землі), [[Яцвягі|Яцвязь]], Судовія (зямля роднасных яцвягам судоваў)<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 296—289, 649, 890.</ref>, [[Селы|Селія]]<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 479—482.</ref>, [[Нальшчаны|Нальшаны]], імаверна і [[Літва (зямля)|Літва]], а таксама назва дагістарычных [[Неўры|неўраў]], звязваюцца з гідронімамі з асновамі ''Gal-ind-, Nat-ang-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Sel-, Nal-š-, Liet-(u)v-''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 105, 137, 182, 185, 223, 231—232, 295, 319.</ref>, ''Nau-r-''<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 453—462.</ref>. Мяркуецца, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені). == Тэрыторыя рассялення == Латгалы засялялі ўсходнюю частку сучаснай [[Латвія|Латвіі]] і паўночную частку [[Беларусь|Беларусі]] па правым беразе [[Дзвіна|Дзвіны]], на захадзе межавалі з [[лівы|лівамі]], на поўдні — з [[селы|селамі]] і [[земгалы|земгаламі]], на ўсходзе — з [[крывічы|крывічамі]], на поўначы — з плямёнамі [[эсты|эстаў]]. У X—XII стст. у латгальскім грамадстве вылучылася раннефеадальная вярхушка. З раннефеадальнага перыяду латгалы рассяляліся на тэрыторыю ліваў. Палітычная структура латгалаў у XII — пачатку XIII стагоддзяў уключала некалькі тэрытарыяльных аб’яднанняў з уласным кіраваннем. == Гаспадарчая дзейнасць і матэрыяльная культура == [[Файл:Latgaļu_sievietes_tērpa_un_rotu_rekonstrukcija_LNVM_ekspozīcijā.jpg|справа|міні|250пкс|Латгальскае ўпрыгожанае [[вілайнэ]]. Рэканструкцыя па знаходках [[Археалагічныя раскопкі|археалагічных раскопак]] у Карлі-Айнаве ([[XII стагоддзе]]). [[Воўна]], [[латунь]]. [[Выстаўка|Экспазіцыя]] {{нп3|Нацыянальны музей гісторыі Латвіі|Латвійскага нацыянальнага гістарычнага музея|ru|Национальный музей истории Латвии}}]] Займаліся земляробствам і жывёлагадоўляй. Была развітая апрацоўка жалеза і каляровых металаў. Будавалі ўмацаваныя паселішчы: Мукукалнс, Асотэ, Олінькалнс, Пекаскалнс. Неўмацаваныя селішчы ў асноўным размяшчаліся пры гарадзішчах. Вылучаюцца паселішчы на насцілах сярод азёр (IX—X стст., вядома каля 10). Зрубныя абарончыя пабудовы ўзводзілі з 2 паралельных сцен. На паселішчах, асабліва ў Кокнесе і Ерсіке, знойдзена шмат рэчаў з [[Русь|Русі]] (шкляныя [[пацеркі]], [[бранзалет]]ы, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]], шыферныя [[прасліца|прасліцы]], абразкі). Пахаванні ў бескурганных могільніках па абраду трупапалажэння: мужчын хавалі галавой на ўсход, жанчын — на захад. Магільныя ямы ў плане авальныя або прамавугольныя, глыбінёй 0,5—0,9 м. Нябожчыкаў клалі на дошкі, якія высцілалі шарсцяной ці льняной тканінай, лубам ці бяростай. На тэрыторыі могільнікаў знойдзены рытуальныя вогнішчы, што тлумачыцца шлюбнымі сувязямі латгалаў з [[крывічы|крывічамі]] або літоўцамі. У жаночых пахаваннях знойдзены жалезныя [[серп|сярпы]], прасліцы, [[Шыйная грыўня|шыйныя грыўні]], вайнагі, дугападобныя ланцугатрымальнікі, пярсцёнкі, пацеркі з ракавін каўры (часта ў спалучэнні са шклянымі), у мужчынскіх — наканечнікі коп’яў, [[Спражка|спражкі]], манжэтападобныя бранзалеты, арбалетападобныя [[Фібула|фібулы]]. У мужчынскіх і жаночых пахаваннях сустракаюцца сякеры, бранзалеты, шпількі і падковападобныя фібулы. У X—XIII стст. ва ўсходняй частцы Латгаліі быў вядомы курганны абрад пахавання. Знешне курганы не адрозніваюцца ад старажытнарускіх, але іх пахавальны інвентар ідэнтычны з рэчавым матэрыялам латгальскіх бескурганных могільнікаў. У X—XI стст. у васальнай залежнасці ад [[Полацкае княства|Полацка]] і [[Пскоўская рэспубліка|Пскова]]. Латвійскія даследчыкі лічаць, што [[Герцыкскае княства|Герцыкскае]] і [[Кукенойскае княства|Кукейнойскае]] княствы былі ўладаннямі не полацкай, а мясцовай балцкай знаці. У кожным разе ў змаганні супраць нямецкіх крыжакоў князям [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячку]] і [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усеваладу]] і латгалам дапамагалі полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]], літоўскія і пскоўскія дружыны. У пачатку XIII ст. падпарадкаваны нямецкімі крыжакамі. У «[[Хроніка Лівоніі|Хроніцы Лівоніі]]» Генрыха Латвійскага (1224—1227) латгалы названы таксама летамі. Пасля 1582 года латгалы ў складзе [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтаў]] аказаліся пад уладай Рэчы Паспалітай і трапілі пад [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыю]], мелі асаблівасці ў сваім развіцці і сталі часткай латышскай нацыі ў 19-20 ст. [[Файл:Latgalu teritorija.jpg|міні|Тэрыторыя Латгальскіх княстваў]] == Гл. таксама == * [[Латгальская мова]] * [[Латгальцы]] * [[Латыгольская зямля]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Дучыц, Л. У. Латгалы / Л. У. Дучыц // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 8. — ISBN 978-985-11-0354-2. * Латгалы // БЭ ў 18 тамах, Т. 9. Мн., 1999. * Мугуревич Э. С. Восточная Латвия и соседние земли в X—XIII вв.: Экономические связи с Русью и другими территориями. Пути сообщения / Академия наук Латвийской ССР, Институт истории. — Рига: Зинатне, 1965. — 145 с., 32 л. ил. * История Латвийской ССР: сокр. курс / АН Латвийской ССР, Ин-т истории. 2-е перераб. и доп. изд. — Рига: Зинатне, 1971. — 923 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://skola.ogreland.lv/istorija/slovo/lv035.htm Латгалы (інфлянты)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051221094417/http://skola.ogreland.lv/istorija/slovo/lv035.htm |date=21 снежня 2005 }} * [http://www.parnuexpress.ee/arts/arts_4269.html Фестываль балтыйскіх культур, ліпень 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070713045456/http://www.parnuexpress.ee/arts/arts_4269.html |date=13 ліпеня 2007 }} * [http://www.klio.lv/modules.php?name=topics2&tid=233 Латгалы — этнаграфічная група, карэнны народ ці нацыянальная меншасць?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071124083106/http://www.klio.lv/modules.php?name=topics2&tid=233 |date=24 лістапада 2007 }} {{Балтыйскія плямёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усходнія балты]] [[Катэгорыя:Латгалія]] [[Катэгорыя:Гісторыя латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя латгальскай мовы]] saw1phaqej6zrtqhvqzq9yyflv6u4ie 5130258 5130256 2026-04-21T06:40:50Z M.L.Bot 261 /* Гаспадарчая дзейнасць і матэрыяльная культура */ 5130258 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Не блытаць|Латгальцы}} {{Гісторыя Латвіі}} '''Латгалы''' ({{lang-orv|летьгола, лотыгола}}; {{lang-lv|latgaļi}}) — [[усходнія балты|усходнебалцкае]] племя, якое па некаторых меркаваннях дало назву сучасным [[латышы|латышам]]. Этнонім захаваўся ў назвах асобных вёсак на Віцебшчыне. == Назва == Назва латгальскага племя ад назвы краю ''Latgala'' (у пісаных крыніцах XI—XIII ст. ''летьгола, Lethigalli, Лотыгола''). Другая аснова ад агульнабалцкага *''galas'' «канец, край» (> мясціна, край, зямля). Першая аснова гідранімічнага паходжання, ад напэўна не ідэнтыфікаванай ракі з назвай тыпу ''*Lata'' / *''Leta'', якую параўноўваюць з літоўскімі гідронімамі ''Latava, Latuva, Lat-upis'' (рэкі), ''Lat-ežeris'' (возера), латышскімі (у задзвінскім [[Відзэмэ]]) ''Late, Lat-upe''. Далей да індаеўрапейскага ''*lat-'' «цячы»<ref>K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 504—507.</ref>. Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы [[Галінды]]я, Натангія (прускія землі), [[Яцвягі|Яцвязь]], Судовія (зямля роднасных яцвягам судоваў)<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 296—289, 649, 890.</ref>, [[Селы|Селія]]<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 479—482.</ref>, [[Нальшчаны|Нальшаны]], імаверна і [[Літва (зямля)|Літва]], а таксама назва дагістарычных [[Неўры|неўраў]], звязваюцца з гідронімамі з асновамі ''Gal-ind-, Nat-ang-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Sel-, Nal-š-, Liet-(u)v-''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 105, 137, 182, 185, 223, 231—232, 295, 319.</ref>, ''Nau-r-''<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 453—462.</ref>. Мяркуецца, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені). == Тэрыторыя рассялення == Латгалы засялялі ўсходнюю частку сучаснай [[Латвія|Латвіі]] і паўночную частку [[Беларусь|Беларусі]] па правым беразе [[Дзвіна|Дзвіны]], на захадзе межавалі з [[лівы|лівамі]], на поўдні — з [[селы|селамі]] і [[земгалы|земгаламі]], на ўсходзе — з [[крывічы|крывічамі]], на поўначы — з плямёнамі [[эсты|эстаў]]. У X—XII стст. у латгальскім грамадстве вылучылася раннефеадальная вярхушка. З раннефеадальнага перыяду латгалы рассяляліся на тэрыторыю ліваў. Палітычная структура латгалаў у XII — пачатку XIII стагоддзяў уключала некалькі тэрытарыяльных аб’яднанняў з уласным кіраваннем. == Гаспадарчая дзейнасць і матэрыяльная культура == [[Файл:Latgaļu_sievietes_tērpa_un_rotu_rekonstrukcija_LNVM_ekspozīcijā.jpg|справа|міні|250пкс|Латгальскае ўпрыгожанае [[вілайнэ]]. Рэканструкцыя па знаходках [[Археалагічныя раскопкі|археалагічных раскопак]] у Карлі-Айнаве ([[XII стагоддзе]]). [[Воўна]], [[латунь]]. [[Выстаўка|Экспазіцыя]] {{нп3|Нацыянальны музей гісторыі Латвіі|Латвійскага нацыянальнага гістарычнага музея|ru|Национальный музей истории Латвии}}]] Займаліся земляробствам і жывёлагадоўляй. Была развітая апрацоўка жалеза і каляровых металаў. Будавалі ўмацаваныя паселішчы: Мукукалнс, Асотэ, Олінькалнс, Пекаскалнс. Неўмацаваныя селішчы ў асноўным размяшчаліся пры гарадзішчах. Вылучаюцца паселішчы на насцілах сярод азёр (IX—X стст., вядома каля 10). Зрубныя абарончыя пабудовы ўзводзілі з 2 паралельных сцен. На некаторых паселішчах на тэрыторыі латгалаў, асабліва ў [[Кукейнос|Кукейносе]] і [[Герцыке]], знойдзена шмат рэчаў з [[Русь|Русі]] (шкляныя [[пацеркі]], [[бранзалет]]ы, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]], шыферныя [[прасліца|прасліцы]], абразкі). Пахаванні ў бескурганных могільніках па абраду трупапалажэння: мужчын хавалі галавой на ўсход, жанчын — на захад. Магільныя ямы ў плане авальныя або прамавугольныя, глыбінёй 0,5—0,9 м. Нябожчыкаў клалі на дошкі, якія высцілалі шарсцяной ці льняной тканінай, лубам ці бяростай. На тэрыторыі могільнікаў знойдзены рытуальныя вогнішчы, што тлумачыцца шлюбнымі сувязямі латгалаў з [[крывічы|крывічамі]] або літоўцамі. У жаночых пахаваннях знойдзены жалезныя [[серп|сярпы]], прасліцы, [[Шыйная грыўня|шыйныя грыўні]], вайнагі, дугападобныя ланцугатрымальнікі, пярсцёнкі, пацеркі з ракавін каўры (часта ў спалучэнні са шклянымі), у мужчынскіх — наканечнікі коп’яў, [[Спражка|спражкі]], манжэтападобныя бранзалеты, арбалетападобныя [[Фібула|фібулы]]. У мужчынскіх і жаночых пахаваннях сустракаюцца сякеры, бранзалеты, шпількі і падковападобныя фібулы. У X—XIII стст. ва ўсходняй частцы Латгаліі быў вядомы курганны абрад пахавання. Знешне курганы не адрозніваюцца ад старажытнарускіх, але іх пахавальны інвентар ідэнтычны з рэчавым матэрыялам латгальскіх бескурганных могільнікаў. У X—XI стст. у васальнай залежнасці ад [[Полацкае княства|Полацка]] і [[Пскоўская рэспубліка|Пскова]]. Латвійскія даследчыкі лічаць, што [[Герцыкскае княства|Герцыкскае]] і [[Кукенойскае княства|Кукейнойскае]] княствы былі ўладаннямі не полацкай, а мясцовай балцкай знаці. У кожным разе ў змаганні супраць нямецкіх крыжакоў князям [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячку]] і [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усеваладу]] і латгалам дапамагалі полацкі князь [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзімір]], літоўскія і пскоўскія дружыны. У пачатку XIII ст. падпарадкаваны нямецкімі крыжакамі. У «[[Хроніка Лівоніі|Хроніцы Лівоніі]]» Генрыха Латвійскага (1224—1227) латгалы названы таксама летамі. Пасля 1582 года латгалы ў складзе [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтаў]] аказаліся пад уладай Рэчы Паспалітай і трапілі пад [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыю]], мелі асаблівасці ў сваім развіцці і сталі часткай латышскай нацыі ў 19-20 ст. [[Файл:Latgalu teritorija.jpg|міні|Тэрыторыя Латгальскіх княстваў]] == Гл. таксама == * [[Латгальская мова]] * [[Латгальцы]] * [[Латыгольская зямля]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Дучыц, Л. У. Латгалы / Л. У. Дучыц // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2009. — 492, [1] c. — С. 8. — ISBN 978-985-11-0354-2. * Латгалы // БЭ ў 18 тамах, Т. 9. Мн., 1999. * Мугуревич Э. С. Восточная Латвия и соседние земли в X—XIII вв.: Экономические связи с Русью и другими территориями. Пути сообщения / Академия наук Латвийской ССР, Институт истории. — Рига: Зинатне, 1965. — 145 с., 32 л. ил. * История Латвийской ССР: сокр. курс / АН Латвийской ССР, Ин-т истории. 2-е перераб. и доп. изд. — Рига: Зинатне, 1971. — 923 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://skola.ogreland.lv/istorija/slovo/lv035.htm Латгалы (інфлянты)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051221094417/http://skola.ogreland.lv/istorija/slovo/lv035.htm |date=21 снежня 2005 }} * [http://www.parnuexpress.ee/arts/arts_4269.html Фестываль балтыйскіх культур, ліпень 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070713045456/http://www.parnuexpress.ee/arts/arts_4269.html |date=13 ліпеня 2007 }} * [http://www.klio.lv/modules.php?name=topics2&tid=233 Латгалы — этнаграфічная група, карэнны народ ці нацыянальная меншасць?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071124083106/http://www.klio.lv/modules.php?name=topics2&tid=233 |date=24 лістапада 2007 }} {{Балтыйскія плямёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Усходнія балты]] [[Катэгорыя:Латгалія]] [[Катэгорыя:Гісторыя латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя латгальскай мовы]] 7cx89tnyzevhyrm8nmcu3oypy7xm22v 0 25036 5129866 5105638 2026-04-20T12:07:29Z Sailko 4103 5129866 wikitext text/x-wiki [[Выява:Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg|thumb|250px|Самы паўночны пункт Дугі Струвэ, Хамерфест, Нарвегія]] '''Геадэзі́чная дуга́ Стру́вэ''' — сетка з 265 пунктаў, якія ўяўлялі сабой закладзеныя ў зямлю каменныя кубы памерам 2 на 2 м, працягласцю больш 2820 км. Стваралася з мэтай вызначэння параметраў [[Планета Зямля|Зямлі]], яе формы і памеру. Названа імем расійскага астранома [[Васіль Якаўлевіч Струвэ|В. Я. Струвэ]]. Геадэзічная дуга Струвэ была вымераная за 40 гадоў, з [[1816]] да [[1855]] гг., на працягу 2820 км ад [[Фугленес]]а недалёка ад мыса [[Нордкап|Норд-Кап]] у [[Нарвегія|Нарвегіі]] (70° 40&prime;11&Prime;пн. ш.) да [[Ізмаіл]]а паблізу [[Чорнае мора|Чорнага мора]] (45° 20&prime;03&Prime;пн. ш.), што ўтварыла дугу мерыдыяна з амплітудай 25° 20&prime;08&Prime;. У цяперашні час пункты дугі можна знайсці на тэрыторыі [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Расійская Федэрацыя|Расіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Малдова|Малдовы]] і [[Украіна|Украіны]]. Гэтыя краіны 28 студзеня 2004 г. звярнуліся ў Камітэт [[ЮНЕСКА]] для [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] з прапановай аб наданні 34 пунктам Дугі Струвэ, якія захаваліся да нашых дзён, статусу Помніка Сусветнай спадчыны. == У Беларусі == [[Выява:2007. Stamp of Belarus 18-2007-09-18.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] [[Выява:Дуга Струва Аверс.gif|thumb|250px]] === Гродзенская вобласць === [[Файл:Дуга Струвэ. Тупішкі (01).jpg|thumb|250px|Пункт каля в. Цюпішкі, Ашмянскі раён]] * [[Дзергілі|Дзергелі]], [[Зэльвенскі раён]] * [[Палубачкі|Тарасаўцы]], [[Дзятлаўскі раён]] * [[Лапаты (Шчучынскі раён)|Лапаты]], [[Шчучынскі раён]] ({{coord|53|33|37|N|24|52|11|E|type:landmark_region:BY}}) * [[Пуцэвічы]], [[Навагрудскі раён]] * [[Уселюб|Амальенгоф]], [[Навагрудскі раён]] * [[Дакудава 2|Дакудава]], [[Лідскі раён]] * [[Урцішкі|Іўе]], [[Іўеўскі раён]] * [[Шнуравічы|Даўкны]], [[Воранаўскі раён]] * [[Мількі (Іўеўскі раён)|Віднопаль]], [[Іўеўскі раён]] * [[Лойці|Лойцы]], [[Ашмянскі раён]] * [[Цюпішкі]], [[Ашмянскі раён]] ({{coord|54|17|29|N|26|2|43|E|type:landmark_region:BY}}) * [[Дэбесі|Дэйбісі]], [[Ашмянскі раён]] * [[Вёска Канраты|Канрады]], [[Астравецкі раён]] === Брэсцкая вобласць === * [[Белін (Драгічынскі раён)|Белін астра]], [[Драгічынскі раён]] * [[Ляскавічы (Іванаўскі раён)|Лескавічы]], [[Іванаўскі раён]] ({{coord|52|9|38|N|25|34|17|E|type:landmark_region:BY}}) * [[Шчакоцк|Чэкуцк]], [[Іванаўскі раён]] ({{coord|52|12|55|N|25|33|12|E|type:landmark_region:BY}}) * [[Асаўніца]], [[Іванаўскі раён]] * [[Опаль]], [[Іванаўскі раён]] * [[Бездзеж]], [[Драгічынскі раён]] * [[Вялікая Гаць|Гаць]], [[Івацэвіцкі раён]] * [[Доўгая (Івацэвіцкі раён)|Марынус]], [[Івацэвіцкі раён]] == У Латвіі == == У Літве == == У Малдове == Сяло '''[[Рудзь]]''' на поўначы Малдовы ўваходзіць у лік аб'ектаў [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]], бо праз яго праходзіць Дуга Струвэ. Раней у Малдове было 27 стаяначных пунктаў, па якіх вырабляліся абмеры для складання міжнародных карт. У цяперашні час у краіне застаўся толькі адзін пункт у сяле Рудзь. Ён знаходзіцца ў яблыневым садзе, у 300 метрах ад аўтатрасы [[Сарока (горад)|Сарокі]] — [[Атакі]]. == У Нарвегіі == * «Фугленес» у Хаммерфесце * «Райпас» у Алце * «Luvdiidcohkka» у Каутакейна * «Baelljasvarri» у Каутакейна == У Расіі == * «Пункт Мякіпялюс» — в. [[Гогланд]] * «Кропка Z» — в. Гогланд == Ва Украіне == * Кацерынаўка, [[Хмяльніцкая вобласць]] ({{coord|49|33|57|N|26|45|22|E|type:landmark_region:UA}}) * Фельчын, Хмяльніцкая вобласць ({{coord|49|19|48|N|26|40|55|E|type:landmark_region:UA}}) * Баранаўка, Хмяльніцкая вобласць ({{coord|49|08|55|N|26|59|30|E|type:landmark_region:UA}}) * Стара-Некрасаўка, [[Адэская вобласць]]({{coord|45|19|54|N|28|55|41|E|type:landmark_region:UA}}) == У Фінляндыі == == У Швецыі == == У Эстоніі == == Спасылкі == {{commonscat|Struve Geodetic Arc}} {{Сусветная спадчына|1187}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|410Д000001}} * [http://whc.unesco.org/en/list/1187 Дуга Струвэ на сайце ЮНЕСКА] * [http://pics.livejournal.com/pautinych/pic/000a42f0.jpg Фатаграфія Пункта Мякіпялюс] * [http://www.moldovatur.ru/moldova-tours.html Адзіная захаваная з 27 вымяральных пунктаў Дугі ў Малдавіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100106060850/http://www.moldovatur.ru/moldova-tours.html |date=6 студзеня 2010 }} * [http://www.worldgreatestsites.com/struve-geodetic-arc.htm Struve Geodetic Arc] * [http://www.maaamet.ee/index.php?lang_id=2&page_id=436&menu_id=0 Struve-Tenner Meridian Arc] * [http://turizm.lib.ru/t/tacenko_oleg_jurxewich/aae.shtml Як знайсці Дугу Струвэ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111114111745/http://turizm.lib.ru/t/tacenko_oleg_jurxewich/aae.shtml |date=14 лістапада 2011 }} * [http://foto.mail.ru/mail/oleg_k16/328/ Фатаграфіі Пункта ў Івацэвічах, Брэсцкая вобл., Рэспубліка Беларусь] {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} {{Сусветная спадчына ў Расіі}} {{Сусветная спадчына ва Украіне}} {{Сусветная спадчына ў Літве}} {{Сусветная спадчына ў Латвіі}} {{Сусветная спадчына ў Швецыі}} {{Сусветная спадчына ў Нарвегіі}} {{Сусветная спадчына ў Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геадэзія]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Расіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Літве]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Малдавіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ва Украіне]] 2qati4zu282iqj3zx5jfmff7rouf2tf 0 30749 5130322 4941145 2026-04-21T11:12:21Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама 5130322 wikitext text/x-wiki '''Нарка́маўка''', пачаткова '''нарко́маўка''' — назва, прыдуманая [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]] для азначэння [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], рэгуляванай [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытутам мовазнаўства]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]<ref>''[[С. Запрудскі|Запрудскі С.]]'' Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // IV летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры (5-19 ліпеня 1999 г.): Лекцыі. — Мінск, 1999. — С. 20-26.</ref>. Паходзіць ад скарочанай назвы [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы]] ([[міністэрства]]) у [[БССР]] («наркамат» з «народны камісарыят») у часы [[Беларуская граматыка (1934)|рэформы граматыкі 1933 года]]. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай моўнай нормы («[[тарашкевіца|тарашкевіцы]]» і яе варыянтаў); сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай, гэта значыць навуковай тэрміналогіі не ўжываецца. Назва ўжываецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай літаратурнай нормы найчасцей з адмоўнай [[канатацыя]]й «савецкасці, ідэалагічнасці, русіфікаванасці»<ref name=shupa1999-nn7>С. Шупа. Схізафрэнія // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999. ; С. Шупа Да пытаньня рэформы беларускай літаратурнай нормы // Наша ніва, № 4, 1994. ; С. Дубавец. Герой нашего времени // Свабода, № 36, 4.4.1997. ; Язэп Палубятка. Чаму неабходны яшчэ адзін слоўнік?! // Наша слова, № 5, 1998.</ref>; у аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных нормаў, гэтая назва сустракаецца як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай «''так званая „наркамаўка“''»<ref name=zapr1999-nn7>С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name=bider1995-ns35>Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У некаторай літаратуры таксама можна сустрэць больш нейтральную мянушку '''чарнушэ́віца''', паводле імя народнага камісара асветы [[Дзмітрый Сілыч Чарнушэвіч|Дзмітрыя Чарнушэвіча]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Siarhiej_Zaprudski/Stratehija_razviccia_bielaruskaj_movy_u_XXI_stahoddzi_Prajekt.html|title=Сяргей Запрудскі, Алена Анісім, Уладзь Кошчанка, Сяргей Кручкоў, Адам Мальдзіс, Алена Таболіч, Генадзь Цыхун. Стратэгія развіцця беларускай мовы ў XXI стагоддзі(Праект)|website=knihi.com|access-date=2023-10-12}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286|аўтар=Таццяна Рамза|загаловак=Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне? Taraszkiewica i narkamaǔka: czy istnieje gramatyczna opozycja?|год=2018|мова=pl|выданне=Rozprawy Komisji Językowej|том=66|старонкі=409–432|issn=2450-9310}}</ref>. Класік беларускай паэзіі [[Алесь Разанаў]] называў мянушку «наркамаўка» знявагай да ўсёй мовы і жартаўліва прапаноўваў, захоўваючы той жа гукарад, вымаўляць больш прыстойнае «нармаванка»<ref>{{Cite web|url=https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/tob1902ec.html|title=Анатоль Івашчанка - Алесь Разанаў (№19)|website=dziejaslou.by|access-date=2023-08-29}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} {{Беларуская мова}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] dn68djrdoyql865ma9q7vhouordmv7r 0 31042 5130310 5088205 2026-04-21T10:28:26Z ~2026-22010-48 166459 Выпраўлена памылка друку 5130310 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Федароўскі}} '''Міхал (Міхаіл) Адольфавіч Федароўскі''' ({{lang-pl|Michał Ignacy{{sfn|Ługowska|5=1988}} Federowski}}, радзей ''Fedorowski''{{sfn|Graniszewska|5=2013}}, {{ДН|1|9|1853}}, [[Варшава]] — {{ДС|10|6|1923}}, Варшава<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634|title=Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>) — беларускі і польскі [[этнограф]], [[фалькларыст]] і [[археолаг]]-аматар, [[садоўнік]], [[аграном]], даследчык польскай і беларускай народнай культуры<ref name=":0" />. Збіраў кнігі, творы жывапісу і графікі, гістарычныя, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, вёў археалагічныя раскопкі ў Пружанскім, [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім]] і іншых паветах [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Сабраў каля 1,5 тыс. беларускіх песенных і танцавальных мелодый, 5 тыс. беларускіх народных песень, каля 10 тыс. [[прыказка|прыказак]], сотні [[Казка|казак]], загадак і іншых твораў, якія выданыя у 8-томнай працы «''[[Люд беларускі]]''» (1887—1981). Значную частку сваіх збораў запісаў на Сакольшчыне, Янаўшчыне, Дуброўшчыне, у ваколіцах [[Беласток]]у, Нараўкі. Таксама аўтар этнаграфічнай працы «''Пружана і яе ваколіцы''». == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у маладосці, 1877 г.]] Федароўскі паходзіў з варшаўскай [[Шляхта|шляхецка]]-[[дваране|дваранскай]] сям’і<ref name=":0" />. Яго бацькамі былі Адольф Федароўскі (пам. 1870 у бітве пад [[Арлеан]]ам; паходзіў з [[Кашубы|Кашубаў]]){{sfn|Karpyza|5=2008}}) і Элеанора (з роду Гансевічаў, полька па паходжанні<ref name=":5">{{Cite web|lang=pl|url=https://buwlog.uw.edu.pl/suche-ogrody-michala-federowskiego/|title=„Suche ogrody” Michała Federowskiego|publisher=BuwLOG|access-date=2023-01-06}}</ref>){{sfn|Ługowska|5=1988}}. У дзяцінстве ён перахварэў на [[туберкулёз]], што паўплывала на яго фізічнае здароўе і фінансавую сітуацыю<ref name=":0" />. Калі хлопцу было 13 гадоў, бацька эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Падчас яго адсутнасці маці Федароўскага выйшла замуж за адстаўнога расійскага афіцэра Камісараўскага ({{lang-pl|Komissarzewski}}){{sfn|Ługowska|5=1988}}. === Адукацыя і кар’ера === Міхал Федароўскі скончыў 4 класы {{Нп5|Прагімназія|прагімназіі|pl|Progimnazjum}} ў Варшаве<ref name=":1">{{Cite web |title = Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego |access-date = 2023-01-04 |publisher = www.zielnik.biol.uw.edu.pl |url = http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634}}</ref> (скончыў у 1870 годзе). Наступныя тры гады ён навучаўся [[агратэхніка|агратэхнікі]] падчас практык і курсаў магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарак (1971—1973{{sfn|Karpyza|5=2008}})<ref name=":1" />. У той жа перыяд (1870—1872) вывучаў [[філасофія|філасофію]] і [[літаратура|літаратуру]] пад кіраўніцтвам [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]{{sfn|Ługowska|5=1988}}. У 1873 годзе ён пачаў вучыцца як [[вольны слухач]] на агранамічным факультэце Пятроўска-Разумоўскай акадэміі пад [[Масква|Масквой]]. Атрымліваў там званне адміністратара маёнткаў<ref name=":1" />, аднак праз пяць месяцаў па прычынах здароўя і фінансавых цяжкасцяў мусіў скончыць навучанне{{sfn|Ługowska|5=1988}}. Падчас практыкі ў маёнтку ў [[Алькускі павет|Алькускім павеце]] ён сустрэў [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] і Францішкам Крупіньскім. Адмовіўшыся ад паездкі ў экзатычныя калоніі [[Галандыя|Галандыі]] на [[Ява|Яве]] і [[Суматра|Суматры]], ён вырашыў прысвяціць жыццё даследаванню [[народная культура|народнай культуры]] Польшчы і Беларусі. Яго на гэта натхніла чытанне «''Падручніка для збіральнікаў народных рэчаў''» ({{lang-pl|Podręcznik dla zbierających rzeczy ludowe}}) [[Ян Аляксандр Карловіч|Яна Карловіча]] (Варшава, 1871)<ref name=":1" />. У 1875—1877 гадах ён праводзіў даследаванні ў [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкім ваяводстве]] пад кіраўніцтвам [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]], плёнам якіх стала двухтомная [[манаграфія]] «''Люд з ваколіц Жарка, Севежа і Пілыцы''» ({{lang-pl|Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy}})<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У гэты перыяд ён працаваў адміністратарам маёнтка [[Міхал Палескі|Міхала Палескага]]{{sfn|Karpyza|5=2008}}. У 1877 годзе быў прызваны ў расійскую армію, аднак праз паўгода быў звольнены са службы па волі цара як адзіны сын у сям’і{{sfn|Ługowska|5=1988}}. [[Файл:Michał Fiedaroŭski. Міхал Федароўскі (XIX).jpg|міні|Міхал Федароўскі, XIX стагоддзе.]] З 1877 года знаходзіўся на беларускіх землях, жывучы ў сяброў сваёй маці ў [[Пружаны|Пружанах]] (маёнтак маршалка Валянціна Шыкоўскага<ref name=":5" />), дзе праводзіў інтэнсіўныя фальклорныя даследаванні. Вынікам гэтага з’явілася серыя выданняў «''[[Люд беларускі]]''»<ref name=":1" />, якая мела ўключаць 20 тамоў<ref>{{Cite web |title = Polona |access-date = 2023-01-04 |publisher = polona.pl |url = https://polona.pl/item/lud-bialoruski-na-rusi-litewskiej-materyaly-do-etnografii-slowianskiej-zgromadzone-w,NDkyMzgx/1/#info:metadata}}</ref>, аднак было апублікавана толькі 8, з якіх тамы 5-8 пасмяротна. Тамы 9-20 не захаваліся<ref name=":5" />. Сабраныя там матэрыялы і сёння лічацца аднымі з асноўных для беларускай этнаграфіі і фалькларыстыкі. Серыя выходзіла пасля 1879 года, калі Федароўскі пазнаёміўся з {{нп5|Акадэмія ведаў|Акадэміяй ведаў|pl|Akademia Umiejętności}} і пачаў перадаваць ёй першыя рукапісы{{sfn|Ługowska|5=1988}}[[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]]. [[Файл:Michał Federowski.jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі, здымак да 1910 г.]] У перыяд з 1884 па 1894 год ён арандаваў [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] ад роду [[Ельскія|Ельскіх]]{{sfn|Karpyza|5=2008}}. Таксама ў гэты перыяд, жывучы ў [[Студзяроўшчына|Студзяроўшчыне]] (гл. [[Слонім]]), ён пачаў збіраць [[Лекавыя расліны|лякарскія]] і {{нп5|карысныя расліны||pl|Rośliny użytkowe}}. Пад уплывам звароту прафесара [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]] «''Заклік да не-батанікаў збіраць народныя назвы раслін''» ({{lang-pl|Odezwa do nie-botaników o zbieranie ludowych nazw roślin}}, 1883), ён вырашыў скласці ''Літоўскі гербарый'' з узорамі беларускай флоры і іх народнымі назвамі<ref name=":1" />. З 1877 па 1892 год ён сабраў каля 11 тысяч археалагічных і 1 тысячу этнаграфічных матэрыялаў, якія адпраўляў [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунту Глогеру]] ў {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Karpyza|5=2008}}. Разам з ім праводзіў таксама археалагічныя раскопкі стаянак і могільнікаў (у тым ліку курганоў) сярэднявечнай эпохі ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]]{{sfn|Karpyza|5=2008}}. У 1892 годзе ён пазнаёміўся з Музеем Расійскага геаграфічнага таварыства ў [[Кяхта|Троіцкасаўску]]. Стаў таксама членам [[Львоўскае народазнаўчае таварыства|Львоўскага народазнаўчага таварыства]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музею прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а год пазней [[Нумізматычна-архіялагічнае таварыства (Польшча)|Нумізматычна-архіялагічнае таварыства]]{{sfn|Ługowska|5=1988}}. Падчас знаходжання на беларускіх землях ён сабраў каля трох тысяч кніг. У 1904 годзе апынуўся ў «маёнткавай руіне»{{sfn|Ługowska|5=1988}}[[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]], таму частку з іх перадаў дзяржаўным установам, такім як [[Музей Дзедушыцкіх у Львове]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве||pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, {{Нп5|Польскае краязнаўчае таварыства|3=pl|4=Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}, астатнюю частку захаваў (каля 1500) або прадаў{{sfn|Ługowska|5=1988}}. Аднак шмат ягоных фотаздымкаў, зробленых пераважна старым людзям падчас знаходжання ў Косіне, згубіліся{{sfn|Karpyza|5=2008}}. У выніку, ён пераехаў у [[Варшава|Варшаву]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўступіў у шэрагі нацыяналістычных груповак: [[Кола Вялікага Княства Літоўскага]], [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага камітэта]] і [[Ліга заходніх зямель|Лігі заходніх зямель]][[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]]. З 1920 года працаваў ва ўпраўленні прапаганды {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}. Ён напісаў шматлікія заклікі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і штодзённых газет. Яго працы гэтага перыяду засталіся ананімнымі{{sfn|Ługowska|5=1988}}. [[Файл:Exlibris_Michała_Federowskiego.png|міні|[[Экслібрыс]] з кнігазбору Міхала Федароўскага.]] У 1921 г. ён уладкаваўся на кафедру этналогіі Інстытута антрапалагічных навук [[Варшаўскае навуковае таварыства|Варшаўскага навуковага таварыства]] і працаваў да самай смерці ў 1923 годзе''<ref name=":1" />''. Перад смерцю калекцыю перадаў{{sfn|Ługowska|5=1988}}: # Рукапісы, выразкі і графічныя калекцыі ў Бібліятэку аддзела этналогіі Інстытута антрапалагічных і этналагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства, ацалелы фрагмент твораў перададзены ў Бібліятэку [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], Навуковы архіў ім. Польскага этналагічнага таварыства і Архіў польскай акадэміі навук у Варшаве; # Аўтабіяграфічныя і бібліяграфічныя зборнікі {{Нп5|Стэфан Дэмбы|Стэфану Дэмбы|pl|Stefan Demby}}, зборнікі страчаны; # Рукапісы [[Юзаф Такажэвіч|Юзафа Такажэвіча]] і [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Марыяна Абрамовіча]]; # Карты, брашуры і медальёны [[Ян Гамаліцкі|Яну Гамаліцкаму]], зборнікі былі страчаны. Яго смерць згадваецца ў шматлікіх выданнях, у тым ліку: «[[Kurier Warszawski]]», «{{Нп5|Robotnik|3=pl|4=Robotnik (czasopismo)}}» і «{{Нп5|Gazeta Poranna 2 Grosze|Gazeta Poranna|pl|Gazeta Poranna 2 Grosze}}». Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Паванзкоўскіх могілках]] (участак Y-6-7/8)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=16520|title=Pomniki - szczegóły|publisher=Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne|url-status=dead}}</ref>. Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў {{Нп5|Архіў Польскай акадэміі навук у Варшаве|Архіў ПАН у Варшаве|pl|Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie}} пад нумарам III-8<ref>{{Cite web|lang=pl-pl|url=https://archiwum.pan.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=511&amp;Itemid=208|title=Spis inwentarzy|last=e-graficy|website=archiwum PAN|access-date=2024-05-24}}</ref>. === Прыватнае жыццё === У 1892 г. ажаніўся са Стэфаніяй Бітнер (дачкой памешчыка з Келецкай губерні, сястрой лекара Бітнера з [[Свіслач (горад)|Свіслаччыны]]{{sfn|Karpyza|5=2008}}){{sfn|Ługowska|5=1988}}. == Публікацыі == === Кнігі === ==== Фалькларыстычная тэматыка ==== * 1870 ''«Budowle dla inwentarza»'', рукапіс, спіс у {{Нп5|Драздова (падляскае ваяводства)|Драздове|pl|Drozdowo (województwo podlaskie)}}<ref>{{Cite web |title = Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW |access-date = 2023-01-05 |publisher = chamo.buw.uw.edu.pl |url = https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1801595&fromLocationLink=false&theme=system}}</ref>; * 1882: ''«Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem''», апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататк Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6">[https://ksiaznicapodlaska.pl/site/gloger/t2/r_XX.pdf Zygmunt Gloger, ''PISMA ROZPROSZONE''], tom II, 1877—1889 [w:] ksiaznicapodlaska.pl</ref>; * 1883: «''Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj»'', апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататк Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1134407&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1888—1889: ''«Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy»'', Варшава<ref name=":2">{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTI/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 1 (zebr. i napisał Michał Fedorowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTU/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 2 (zebr. i napisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1877—1905: ''«Люд беларускі на Русі літоўскай. Матэрыялы славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гг.» (''{{Lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}'')'', {{нп5|Акадэмія ведаў||pl|Akademia Umiejętności}} / пасмертнае [[PWN|Навуковае выдавецтва PWN]]<ref name=":4" />: ** Том 1, ''Wiara, wierzenia i przesądy z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1897); ** Том 2, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1902); ** Том 3, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1903); ** Том 4, ''Przysłowia, żarcik, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany'' (1935); ** Том 5, ''Pieśni'' (1958); ** Том 6, ''Pieśni''; ''Pieśni frywolne i taneczne'' (1960); ** Том 7, ''Suplement do tomu V i VI'' (1969); ** Том 8, ''Inedita. Pieśni z archiwum zbieracza'' (1981); * 1973: «''Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie»'', пад рэд. [[Аляксандр Барчэўскі|Aleksander Barczewski]], {{Нп5|Народны выдавецкі кааператыў|3=pl|4=Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza}}, Варшава''<ref name=":4" />''<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://lubimyczytac.pl/ksiazka/132194/diabelskie-skrzypce-basnie-bialoruskie|title=Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie {{!}} Michał Federowski|publisher=Lubimyczytać.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1991: ''«Люд беларускі. Вяселле»'' ({{Lang-pl|Naród białoruski. Ślub}}), пад рэд. Саламевіч І. У., Мінск<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pubid=33664&lang=PL|title=Федароўскі Міхал, Люд беларускі – Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|publisher=Федароўскі Міхал, Люд беларускі - Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 2013: «''Diabelskie wesele. Bajki z Polesia''», пад рэд. Aleksander Barczewski, [[Zysk i S-ka]], Познань<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991020551879705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,micha%C5%82%20federowski&offset=0|title=Diabelskie wesele. Bajki z Polesia / il. Magda Rolka ; [zebr. Michał Federowski ; przekł. dokonał oraz wstępem opatrzył Aleksander Barszczewski].|publisher=katalogi.bn.org.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. ==== Успаміны і біяграфіі ==== * 1910: ''«Wspomnienia o Świsłoczy Tyszkiewiczowskiej, Dereczynie i Różanie»'', разам з [[Леан Патоцкі|Леанам Патоцкім]], Вільня<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/wspomnienia-o-swisloczy-tyszkiewiczowskiej-dereczynie-i-rozanie,OTI4OTY2MzU/4/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1911: «''Leon hr. Potocki: jego życie i prace literackie''», Вільня, ''[[Kwartalnik Litewski]]''<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/leon-hr-potocki-jego-zycie-i-prace-literackie,ODM1NTcyNzc/3/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1913: ''«Zbiory graficzne'' {{Нп5|Дамінік Віткэ-Ежэўскі|Dominika Witke-Jeżewskiego|pl|Dominik Witke-Jeżewski}}''»'', Варшава<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/zbiory-graficzne-dominika-witke-jezewskiego,Njc4NTk0Mjc/8/#info:metadata|title=Zbiory graficzne Dominika Witke-Jeżewskiego (opisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1917: ''«Wspomnienia moje o Michale Poleskim i o Włodowicach''». {{Нп5|Станіслаў Няміра|Друк сыноў Станіслава Няміры|pl|Stanisław Niemira}}, Варшава<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3214|title=Spis publikacji M. Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1262453&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1920: ''«6 sierpnia 1914 r.: wspominki na czesć poległych bohaterów''», Stowarzyszenie Włascicieli Zakładów Graficznych, Варшава<ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:204401&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. === Гербарыі === * 1882—1890: ''«Zioła lecznicze»'', сшытак 1 (1882<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3439|title=Zioła lecznicze {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>), 2 (1883<ref name=":3" />), 3 (1883—1890''<ref name=":1" />''); * 1883: ''«Zielnik roślin użytecznych»'', сшытак 1<ref>{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3444|title=Zielnik roślin użytecznych {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1883: ''«Zielnik Litewski»'', сшытак 1''<ref name=":1" />''. === Іншыя творы === Пад аўтарствам М. Федароўскага выходзілі і шматлікія ананімныя водгукі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і аднадзёнак {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}; працы (рукапісы, карты, малюнкі), страчаныя пасля смерці Федароўскага{{sfn|Ługowska|5=1988}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]» № 9, 2003. * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} * {{кніга|аўтар=Julian Krzyżanowski|загаловак=Słownik folkloru polskiego|год=1965|месца=Warszawa|том=2}} * {{кніга|аўтар=Anna Ługowska|загаловак=Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi|год=1988|загаловак2=Świat książek Michała Federowskiego /1853-1923/|месца=Warszawa|частка=10|ref=Ługowska}} * {{кніга|аўтар=Maria Czurak|загаловак=Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne|адказны=pod red. Ewy Fryś-Pietraszkowej i Anny Spiss|год=2007|месца=Wrocław-Kraków|том=2}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак=[[s:Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach|Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак=[[s:Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych|Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Witold Karpyza|загаловак=Ziemia Wołkowyska|месца=Słupsk|выдавецтва=Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku nakładem Przemysława Mikusińskiego|год=2008|мова=|isbn=978-83-60731-02-7|ref=Karpyza|спасылка=https://foto.volkovysk.by/wp-content/uploads/zemia3.pdf}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.mediafire.com/?hcrk2uhgicz2h#5ch59wy3rhbo9 тамы 1-4, 6-7] (доступ анлайн) * Ânka Salamevìč, [https://knihi.com/Janka_Salamievic/Michal_Fiedarouski.html#67 ''Michał Federowski''] (доступ анлайн) * [https://knihi.com/Michal_Fiedarouski/Lud_bialoruski_na_Rusi_Litewskiej_zip.html Усе тамы «Люду беларускага» на «Беларускай палічцы».] (доступ анлайн) * [https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Federowski&filters=creator:%22Federowski,_Micha%C5%82_(1853--1923)%22,public:1,hasTextContent:0 Працы Міхала Федаркоўскага] ў бібліятэцы [[Polona]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федароўскі Міхал Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] rh7x1k1lsvtwus9u9447sbizg1vux58 0 41663 5130215 5085352 2026-04-20T21:18:00Z DenisBorum 139498 5130215 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Міхаіл Саакашвілі | арыгінальнае імя = {{lang-ka|მიხეილ სააკაშვილი}} | партрэт = EPP Political Assembly, 5 February 2019 (32051084237) (cropped 1).jpg | шырыня партрэта = 300px | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Кіраўнік Выканаўчага камітэта [[Нацыянальны савет рэформ|Нацыянальнага савета рэформ Украіны]] | сцяг = Flag of Ukraine.svg | сцяг2 = Coat of arms of Ukraine.svg | перыядпачатак = [[7 мая]] [[2020]] | перыядканец = [[28 верасня]] [[2021]] | прэзідэнт = [[Уладзімір Зяленскі]] | папярэднік = <small>''пасада заснавана''</small> | пераемнік = | тытул_2 = [[Кіраўнік Адэскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі]] | парадак_2 = 10 | сцяг_2 = Flag of Odesa Oblast.svg | перыядпачатак_2 = [[30 мая]] [[2015]] | перыядканец_2 = [[9 лістапада]] [[2016]] | папярэднік_2 = [[Ігар Палыця]] | пераемнік_2 = [[Саламія Баброўская]] (в.а.)<br/>[[Максім Уладзіміравіч Сцяпанаў|Максім Сцяпанаў]] | тытул_3 = [[Дарадца Прэзідэнта Украіны]] | парадак_3 = | сцяг_3 = Flag of Ukraine.svg | перыядпачатак_3 = [[13 лютага]] [[2015]] | перыядканец_3 = [[9 лістапада]] [[2016]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэзідэнт_3 = [[Пётр Парашэнка]] | тытул_4 = [[Прэзідэнт Грузіі]] | парадак_4 = 3 | сцяг_4 = Flag of the President of Georgia (2004-2020).png | перыядпачатак_4 = [[25 студзеня]] [[2004]] | перыядканец_4 = [[25 лістапада]] [[2007]] | папярэднік_4 = [[Ніно Бурджанадзэ]] (в. а.) | пераемнік_4 = [[Ніно Бурджанадзэ]] (в. а.) | перыядпачатак_5 = [[20 студзеня]] [[2008]] | перыядканец_5 = [[17 лістапада]] [[2013]] | папярэднік_5 = [[Ніно Бурджанадзэ]] (в. а.) | пераемнік_5 = [[Георгій Маргвелашвілі]] | тытул_6 = [[Міністр юстыцыі Грузіі]] | парадак_6 = 6 | сцяг_6 = The Logo of The Ministry of Justice of Georgia.png | перыядпачатак_6 = | перыядканец_6 = | папярэднік_6 = [[Джоні Хецурыяні]] | пераемнік_6 = [[Раланд Гілігашвілі]] | прэм’ер = | віцэ-прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = Нікалоз | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = '''сыны:''' Эдуард і Нікалоз | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = [[Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|Вайна ў Паўднёвай Асеціі]] | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[Адзіны нацыянальны рух]]<br/>Рух новых сіл | дзейнасць = | прафесія = [[Юрыст-міжнароднік]] | адукацыя = [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі]] <br/> [[Школа права Калумбійскага ўніверсітэта]] <br/> [[Школа права Універсітэта Джорджа Вашынгтона]] <br/> [[Міжнародны інстытут правоў чалавека]] <br/> [[Універсітэт акругі Калумбія]] | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = [[Хрысціянства]] ([[ГПЦ|грузінскае праваслаўе]]) | узнагароды = | аўтограф = Mikheil Saakashvili Signature.svg | Commons = Mikheil Saakashvili | сайт = }} '''Міхаі́л Саакашві́лі''' ({{lang-ka|მიხეილ სააკაშვილი}} {{IPA|[mɪχɛɪl sɑɑkʼɑʃvɪlɪ]}}, {{lang-uk|Міхеіл Саакашвілі}}; нар. {{ДН|21|12|1967}}, [[Тбілісі]], [[ГССР]], [[СССР]]) — грузінскі і ўкраінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэзідэнт [[Грузія|Грузіі]] з [[25 студзеня]] [[2004]] па 25 лістапада [[2007]] і з [[20 студзеня]] [[2008]] па [[17 лістапада]] [[2013]] года. == Біяграфія == Скончыў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі дзяржаўны універсітэт]]. У пачатку 1990-х гадоў вывучаў права і стажыраваўся ў Францыі, Нарвегіі, ЗША, працаваў у адвакацкай канторы ў [[Нью-Ёрк]]у. Доктар філасофіі [[Універсітэт імя Джорджа Вашынгтона|Вашынгтонскага ўніверсітэта імя Дж. Вашынгтона]]. У 1995—2000 і 2001—2003 гадах — дэпутат [[Парламент Грузіі|Парламента Грузіі]]. У кастрычніку 2000 — верасні 2001 года — міністр юстыцыі. 3 [[2001]] года — арганізатар і лідар апазіцыйнай партыі «Аб’яднаны нацыянальны рух». 3 [[2002]] старшыня асамблеі (гарадскога ўрада) [[Тбілісі]]. Адзін з лідараў «[[Рэвалюцыя руж|Рэвалюцыі руж]]». У лістападзе 2003 года ўзначаліў шырокі рух апазіцыі, які шляхам масавых вулічных акцый дамогся адстаўкі прэзідэнта [[Эдуард Шэварднадзэ|Эдуарда Шэварднадзэ]]. 4 студзеня 2004 года абраны прэзідэнтам Рэспублікі Грузія. На фоне пратэстаў у лістападзе 2007 года падаў у адстаўку і ў студзені 2008 года паўторна выйграў выбары. У лістападзе 2013 года, за некалькі дзён да заканчэння тэрміну паўнамоцтваў, пакінуў краіну. У маі 2015 года Саакашвілі атрымаў украінскае грамадзянства і быў прызначаны кіраўніком Адэскай абласной адміністрацыі. У снежні 2015 года яго пазбавілі грузінскага грамадзянства.<ref>[https://www.rbc.ru/politics/04/12/2015/56617f829a79474493922882 Саакашвили лишили грузинского гражданства]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.rbc.ru/person/67167f7b9a79470149c830d4?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F Михаил Саакашвили]{{ref-ru}}</ref>. Міхаіл Саакашвілі быў пазбаўлены ўкраінскага грамадзянства ў ліпені 2017 года. Палітык быў дэпартаваны з Украіны ў лютым 2018 года. Ён транзітам праз Польшчу адправіўся ў [[Нідэрланды]]. 28 мая 2019 года новаабраны Прэзідэнт Украіны [[Уладзімір Зяленскі]] ўнёс змены ва ўказ свайго папярэдніка [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]] і вярнуў грамадзянства Міхаілу Саакашвілі<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/3292019-27229 president.gov.ua]</ref>. 7 мая 2020 года Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі прызначыў Міхаіла Саакашвілі кіраўніком Выканаўчага камітэта рэформ<ref>[https://www.rbc.ru/politics/07/05/2020/5eb444a99a79473187499e03 Зеленский назначил Саакашвили главой исполнительного комитета реформ], [[РБК]] {{ref-ru}}</ref>. == Крымінальны пераслед == [[23 сакавіка]] [[2014]] года быў выкліканы для дачы паказанняў у галоўную пракуратуру Грузіі, дзе яго планавалі дапытаць наконт памілавання ім у [[2008]] годзе чатырох высокапастаўленых супрацоўнікаў дэпартамента канстытуцыйнай бяспекі МУС Грузіі, асуджаных у якасці фігурантаў справы аб забойстве [[28 студзеня]] [[2006]] года банкаўскага служачага [[Забойства Сандро Гіргвліяні|С. Гіргвліяні]], а таксама за супрацьпраўныя дзеянні ў адрас яго знаёмага Левана Бухаідзэ. Як сведка, М. Саакашвілі, павінен быў прысутнічаць яшчэ па дзевяці крымінальных справах, у т. л. аб гібелі ў [[2005]] годзе прэм’ер-міністра Грузіі [[Зураб Жванія|Зураба Жваніі]]<ref>[http://www.forbes.ru/news/252669-saakashvili-doprosyat-kak-svidetelya-po-desyati-ugolovnym-delam Саакашвили допросят как свидетеля по десяти уголовным делам // Forbes]</ref>. [[28 ліпеня]] [[2014]] года Саакашвілі быў абвінавачаны ў перавышэнні паўнамоцтваў пры разгоне апазіцыйнай акцыі ў лістападзе [[2007]] годзе, разгроме тэлекампаніі «[[Імедзі]]» і канфіскацыі ўласнасці ў заснавальніка гэтай тэлекампаніі [[Бадры Патаркацышвілі]]. Знаходзячыся у [[Нью-Ёрк]]у, Саакашвілі заявіў аб тым, што «не будзе прыходзіць на допыт у галоўную пракуратуру Грузіі і не мае намеру супрацоўнічаць са следчымі органамі» краіны. [[1 жніўня]] 2014 года Тбіліскі гарадскі суд задаволіў патрабаванне галоўнай пракуратуры Грузіі і завочна выбраў папярэдняе заключэнне ў якасці меры стрымання<ref>[https://ria.ru/world/20140802/1018513103.html?utm_medium=source&utm_source=rnews СМИ: суд Тбилиси заочно арестовал экс-президента Грузии Саакашвили // РИА Новости]</ref>. Саакашвілі назваў свой завочны арышт неабгрунтаваным, а абвінавачванні — надуманымі і беспадстаўнымі<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/54e3734b9a79476b46300772 Саакашвили назвал безосновательными обвинения грузинской прокуратуры // РБК]</ref>. [[5 студзеня]] [[2018]] года Тбіліскі гарадскі суд завочна прысудзіў Саакашвілі 3 гады турмы. Ён нелегальна вярнуўся ў краіну напярэдадні мясцовых выбараў. 1 кастрычніка 2021 года Міхаіл Саакашвілі быў затрыманы<ref>[https://d3rebrwga7u6ai.cloudfront.net/?c=ar&i=278672 Nashaniva.com]</ref>. Вяртанне палітык патлумачыў гатоўнасцю змагацца разам са сваімі суайчыннікамі ў краіне на мясцовых выбарах, якія адбыліся 2 кастрычніка<ref>{{Cite news|title=У Грузіі затрымалі Саакашвілі|url=https://zviazda.by/be/news/20211001/1633104208-u-gruzii-zatrymali-saakashvili/|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|date=2021-10-01|accessdate=2021-10-02|url-status=dead|archive-date=3 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003104906/https://zviazda.by/be/news/20211001/1633104208-u-gruzii-zatrymali-saakashvili}}</ref>. Для Саакашвілі і яго аднапартыйцаў было вельмі прынцыпова выйграць іх, аднак гэта не атрымалася<ref>{{Cite news|title=Кіруючая партыя ў Грузіі лідзіруе на мясцовых выбарах з 48,56% галасоў|url=https://zviazda.by/be/news/20211003/1633241604-kiruyuchaya-partyya-u-gruzii-lidzirue-na-myascovyh-vybarah-z-4856-galasou/|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]|date=2021-10-01|accessdate=2021-10-02|url-status=dead|archive-date=3 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211003105337/https://zviazda.by/be/news/20211003/1633241604-kiruyuchaya-partyya-u-gruzii-lidzirue-na-myascovyh-vybarah-z-4856-galasou}}</ref>. == Асабістае жыццё == Саакашвілі жанаты з грамадзянкай [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] [[Сандра Рулафс|Сандрай Рулафс]] (якая мае таксама і грамадзянства Грузіі), выхоўвае двух сыноў — Эдуарда (нар. 1995) і Нікалоза (нар. 2005). Да знаёмства з будучым мужам Сандра — былая супрацоўніца [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Чырвонага Крыжа]] — паспела наведаць [[Кутаісі]] ў складзе гуманітарнай групы<ref>[https://24smi.org/celebrity/108865-sandra-rulofs.html САНДРА ЭЛИСАБЕТ РУЛОФС-СААКАШВИЛИ] {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 2021 года стала вядома, што Саакашвілі знаходзіцца ў блізкіх адносінах з народным дэпутатам Украіны [[Лізавета Аляксееўна Ясько|Лізаветай Ясько]]<ref>[https://lenta.ru/news/2021/10/01/elizaveta/ Девушка Саакашвили обратилась к властям Украины с просьбой о помощи: Украина: Lenta.ru] {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=115746 Тэкст прамовы прэзідэнта Саакашвілі ў ААН] — nashaniva.by {{Прэзідэнты Грузіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саакашвілі Міхаіл}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Грузіі]] [[Катэгорыя:Постаці Адэскай вобласці]] 4n9oket22tjzgprcw3hsjumla9nk08c 0 43434 5130253 5127531 2026-04-21T06:24:21Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-23631-66|~2026-23631-66]]) і адноўлена версія 5105519, зробленая InternetArchiveBot: вандалізм 5130253 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Guda | Подпіс = | Ключ = | Лога = | Шырыня_лога = | Фота =Guda-2010.jpg | Апісанне_фота =Выступ на «Камяніца-2010» | Шырыня_фота = | Гады =[[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] - па сённяшні дзень | Краіна =Беларусь | Горад =[[Мінск]] | Мова =[[Беларуская]] | Жанр =[[Этна-фолк]] | Жанры = | Псеўданім = | Псеўданімы = | Лэйбл =[[БМАgroup]] | Лэйблы = | Тэматыка = | Склад = | Былыя ўдзельнікі = | Сайт = | Іншыя праекты ўдзельнікаў = }} '''Guda''' — беларускі фолк-гурт, адметнасцю якога з’яўляецца жаночае акапэльнае выкананне пераважна абрадавых спеваў, захаванне аўтэнтычнага (у тым ліку, рэгіянальнага) гучання. == Пра гурт == Аснову рэпертуару гурта Guda складаюць абрадавыя песні — найбольш архаічны пласт традыцыйнай народнай культуры. Яны вывучаюцца ўдзельніцамі гурта непасрэдна з голасу, што дазваляе амаль дакладна пераняць манеру выканання. Некаторыя песні, якія ўжо не сустракаюцца ў жывым бытаванні, былі ўзноўленыя паводле нотных запісаў. Усе песні выконваюцца акапэльна, за выключэннем танцавальных прыпевак. Рэгіянальная манера спеву і дыялект заўсёды захоўваюцца. Выканаўцы гурта Guda практыкуюць голасны спеў (паняцце ўведзена этнамузыколагам З. Я. Мажэйка), які паходзіць ад гучнага спеву на адкрытым паветры. Асноўныя эстэтычныя крытэрыі выканання: уменне «голасна весці» (спяваць працяжна, на вялікім дыханні), «падняць» песню (распець яе са звонкай грудной падводкай). Для голаснага спеву характэрнае мноства гукавых [[фарба]]ў, якія арганічна ўплятаюцца ў меладычную лінію напеву (глісы на ўзлётах ды спадах, падрыгванні [[голас]]у, доўгія і кароткія воклічы на асобных [[фанема]]х) — так выконваюцца, найперш, песні вясенне-летняга цыклу, бальшыня вясельных ды радзінных песень. Творчай мэтай гурта з’яўляецца не толькі захаванне і трансляцыя старадаўняга спеўнага мастацтва, але і сцвярджэнне адметнага светапогляду, у падмурку якога — разуменне вялікай старадаўнасці і сакральнасці сваёй традыцыйнай культуры, а таксама адчуванне сувязі з ёю. <blockquote>Фальклор для нас — Веды, угрунтаваныя ў старажытную мясцовую Традыцыю, і частка асабістага Сусвету<ref>Старонка "Guda" на Facebook</ref>.</blockquote>Строі, у якіх выступаюць спявачкі, пашытыя ўручную паводле этнаграфічных звестак (апісанняў і фотаздымкаў) і адпавядаюць таму гісторыка-культурнаму рэгіёну, з якога яны родам. == Гісторыя == Гурт Guda быў створаны ў [[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] годзе як асяродак эксперыментальнага пошуку ў галіне архаічнай спеўнай спадчыны. Этнаграфічныя экспедыцыі, падчас якіх адбываўся непасрэдны кантакт з жывымі носьбітамі традыцыі, работа з аўдыё- і відэаматэрыяламі, кансультацыі з фалькларыстамі і этнамузыколагамі дазволілі пераняць асаблівасці старадаўняй спеўнай манеры. За 20 гадоў існавання склад удзельніц неаднаразова змяняўся, аднак нязменнай заставалася спецыфічнае «гучанне» — надзвычай набліжанае да аўтэнтычнага. Гурт выпусціў 3 сольныя студыйныя альбомы, а таксама ўдзельнічаў у супольных праектах, у тым ліку ў галіне электроннай музыкі. У [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] быў прэзентаваны кліп на песню «За горэю крэмянэю». У [[2012 год у гісторыі музыкі|2012]] была створана [[Школа традыцыйнага мастацтва гурта Guda]]. З выпускнікоў курсу «Мастацтва традыцыйнага танцу» была ўтворана танцавальная суполка, якая ў [[2015 год у гісторыі музыкі|2015]] годзе ўвайшла ў склад гурта. == Дыскаграфія == === 2002 Архаічныя абрадавыя сьпевы === {{Музычны альбом | Назва = Архаічныя абрадавыя сьпевы | Вокладка = | Тып = Студыйны альбом | Выканаўца =Guda | Выдадзены =[[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] | Жанр =[[фольк]] | Лэйбл = BMAgroup | Працягласць = 45.11 mins | Краіна =[[Беларусь]] | Год =[[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] }} '''«Архаічныя абрадавыя сьпевы»''' — першы студыйны альбом гурта, які выйшаў у свет у [[2002 год у гісторыі музыкі|2002]] г. Перавыданне адбылося ў 2006 г. ==== Спіс кампазіцый ==== # Каралю-каралевічу (Веснавая) 1:06 # Клік, вясна! (Гуканьне вясны) 1:13 # Дзякуй Богу, што вясна прышла (Веснавая) 1:36 # Ой, да за гуменьцам (Валачобная) 2:52 # А дзе ж ты, Юр’я, ўрасiўся (Юраўская) 1:18 # Юр’я, ўставай рана (Юраўская) 1:34 # Мядуніца (Веснавая карагодная) 1:13 # Як на нашай на вуліцы да й на перавулку (Ваджэньне стралы) 2:04 # За горэю крэмянэю (Веснавая) 1:32 # Паганяй волы (Веснавая) 2:04 # Што й па мору (Веснавая карагодная) 3:13 # Ой, бяроза белая (Веснавая) 2:06 # Ой, дай божэ тэплэ літо (Веснавая талочная) 1:56 # А на траваццэ, рано (Купальская) 1:31 # Па бару хаджу (Пятроўская) 1:42 # Да пад мостам рыба з хвостам (Касарская) 1:28 # Пара жнейкі дамоў ісьці (Жніўная) 1:53 # Соняйка да на заходе (Вясельная) 1:21 # Маладзенькая Галечка (Вясельная) 1:38 # Й у неділечку рано (Вясельная) 3:22 # Наварыў братка піва (Восеньская бяседная) 2:46 # Добры вечар табе, пане-гаспадару (Калядная) 2:40 # Мяцеліца (Калядная) 1:02 # А йшла коліда па льду (Калядная) 1:12 # Ой, у ляску-ляску на жоўтым пяску (Калядная) 1:49 === [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] Ігры багоў === {{Музычны альбом | Назва = Ігры Багоў | Вокладка = | Тып = Студыйны альбом | Выканаўца =Guda | Выдадзены =[[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] | Жанр =[[фольк]] | Лэйбл = BMAgroup | Працягласць = 34.07 mins | Краіна =[[Беларусь]] | Год =[[2005 год в музыке|2005]] }} '''«Ігры Багоў»''' — другі студыйны альбом гурта ==== Спіс кампазіцый ==== # Паданьне аб утварэньні зямлі … 0.36 # Даўней жылі людзі, ня вералі богу (перадвелікодная паставая) … 4.29 # Аповяд пра Цмока … 1.05 # А дзе ты Юр’я ўрасіўся (юраўская) … 1.19 # Юр’я, уставай рана (юраўская) … 1.35 # Песенька мая хароша (пахаваньне стралы) … 0.57 # Аповяды пра агонь нябесны і агонь зямны … 1.30 # Ішла Купалка сялом (купальская) … 0.48 # Ды, гарэла Купайло на горэ (купальская) … 2.05 # Дзе ты, Купала, купалася (купальская) … 1.31 # Сьвяты Яня, дзе дасюль быў? (купальская) … 2.23 # Чырвоная рожа (купальская) … 1.32 # Аповяд пра ігру Сонца … 0.25 # Гуляла соняйка (купальская) … 1.10 # Паданьні пра Сонца, Месяц і Зару … 2.09 # Ой, месяцу, месяцу, да ўзыйдзі ранюсенька (купальская) … 0.54 # Зара мая вячэрняя (жніўная) … 1.05 # Блізьнечы міт — паданьне пра браткі … 1.05 # А на Купала на Йвана (купальская) … 1.54 # Аповяд пра Спарыша … 0.20 # Хадзіў Раю на вуліцы (дажынкі) … 2.21 # Пярун-Перуне (замова) … 1.50 # Заключэньне … 0.11 === [[2014 год у гісторыі музыкі|2014]] Вясельле<ref>[http://tuzinfm.by/albums/1493/viasielle.html GUDA. САЎНДТРЭК ДА БЕЛАРУСКАГА ВЯСЕЛЬЛЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170611203919/http://tuzinfm.by/albums/1493/viasielle.html |date=11 чэрвеня 2017 }}</ref> === {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.last.fm/ru/music/Guda Старонка гурта на] [[Last.fm]] * [https://www.facebook.com/Guda-213420905430404/ Старонка гурта на] [[Facebook]] * [https://news.tut.by/tv/296338.html TUT-Бава. Гурт Guda: Затачэнне людзей у калгасах за саветамі захавала народную культуру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160510204511/http://news.tut.by/tv/296338.html |date=10 мая 2016 }} / [[TUT.BY|Tut.by]] * [http://budzma.org/news/da-svyata-yur%E2%80%99ya-hurt-guda-i-dzmitryj-dzyamidau-pradstavili-suchasnuyu-versiyu-arxaichnaj-yurauskaj-pesni.html Да сьвята Юр’я гурт GUDA і Дзьмітрый Дзямідаў прадставілі сучасную версію архаічнай юраўскай песьні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250908145831/https://budzma.org/news/da-svyata-yur%25e2%2580%2599ya-hurt-guda-i-dzmitryj-dzyamidau-pradstavili-suchasnuyu-versiyu-arxaichnaj-yurauskaj-pesni.html |date=8 верасня 2025 }} / [[Будзьма беларусамі!|Будзьма беларусамі]] [[Катэгорыя:Фолк-гурты Беларусі]] p7zvydi3lq8q8o7xvj84179svxqg91q 0 45611 5130271 5124877 2026-04-21T07:44:30Z M.L.Bot 261 5130271 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад|падазрэнні, што менавіта машынны або крайне не вычытаны хутка-ручны}} {{фарматаванне}} [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі (атрымання прыбытку) метраполіямі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_05_%D0%9A-%D0%9A%D0%BE%D0%BC/page/n119/mode/2up|загаловак=Колоніялізм // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1959. — Т. 3, кн. V : Літери К — Ком. — С. 682-683}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster’s вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія — гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма — [[Калонія (Рым)|калоніі,]] а ў эпоху Рымскай імперыі — залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца «[[Калон (чалавек, саслоўе)|калона]]», але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем’ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сексуальнасці, [[гендар]]у, [[Раса|расы]], інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35 % сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84 % да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' vs '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што '''і''мперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку'''''<nowiki/>'','' у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што "імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608772744/ajmar-ventsel-o-narodah-sibiri-v-kontekste-vojny-mezhdu-rossiej-i-ukrainoj|title=Аймар Вентсель: о народах Сибири в контексте войны между Россией и Украиной}}</ref>, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з’яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з’яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[меркантылізм]]у часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з’яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з’яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 — пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям’і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад) на пошук іншых крыніц працоўнай сілы, і аднавіць сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся «канатнымі» працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618—1619 гадах воспа знішчыла 90 % карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780—1782 і 1837—1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50 % карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848—1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540—1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10 % афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін Володимир Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца, што каланісты і гандляры часта ў ЗША адмыслова падсоўвалі індэйцам заражаныя коўдры і вопратку каб распаўсюдзіць эпідэміі. Сапраўднай сацыяльнай хваробай, якая прыводзіла да дэградацыі і вымірання аўтахтоннага насельніцтва, стала адмысловае распаўсюджанне еўрапейскімі гандлярамі опіўма ў Кітаі і моцнага алкаголю сярод індзейцаў, аўстралійскіх, афрыканскіх абарыгенаў і народаў Сібіры. Пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля ўмацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод в Британской Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. Вялікі голад і масавая міграцыя з Ірландыі сярэдзіны 19 ст. быў справакаваны натуральнымі прычынамі — фітафторай бульбы. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з’явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі. Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913—2008) і Франц Фанон (1925—1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб’ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 6p9rhvj4l0qgdw79ka9d3xr4wid24bx 0 47262 5130272 5123855 2026-04-21T07:47:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5130272 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад|прынамсі вымагае каласальнай вычыткі}} {{фарматаванне}} [[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]] [[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн]]а ў [[Каір]].]] '''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}</ref>'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]]. Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. "imperium (inp-)". An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}</ref>, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць<ref>{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}</ref>. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з’явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм’ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый <ref>{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). "Empires, Imperial States, and Colonial Societies," Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden & Boston: Brill), p 59}}</ref>. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}</ref>. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі<ref>{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). "Theories of Imperialism". World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}</ref>. Гобсан, а ў 1917 годзе і Ленін, спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе Нкрума назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і МВФ<ref>{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}</ref>. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю<ref>{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}</ref>. У 1978 годзе [[Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін для апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю<ref>{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}</ref>. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм для ўмацавання сваіх пазіцый, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца да культурных поглядаў, якія суправаджаюць гэты праект, бо часта суправаджаюцца і станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання «цывілізацыйнага», «паляпшаючага», «выпраўляючага» ўплыву на народы перыферыі<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}</ref>. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з’явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу<ref>{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). "Development and imperialism in space". Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}</ref>. Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу заняткам заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм<ref>Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.</ref>. Геаграфічныя дамены ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа быць у роўнай ступені прымяняецца да абласцях ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, як імперыя [[хрысціянства]] альбо [[іслам]]у. Імперыялізм, як правіла, з’яўляецца самадзяржаўнай, а таксама часам маналітнай структурай па сваім характары. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], альбо жорсткай, як у дзяржаве [[Бельгійскае Конга|Конга]]<ref>J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}</ref>. == Тэорыі імперыялізма == [[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|карыкатура на планы апанавання Панамы]] Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм’ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў фанабэрліваю палітыку ідэалізму і філантропіі «белага чалавека» адносна «адсталых народаў»; іншыя сцвярджалі, што яна характарызуецца палітычным эгаізмам, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць асацыявала яго з капіталістычнай прагнасцю. Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як Джон А. Гобсан (1858—1940), Джозэф Шумпетэр (1883—1950), Торстэйн Веблен (1857—1929) і Норман Энджэл (1872—1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў. У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў і больш высокіх нормаў прыбытку ў параўнанні з унутранай заработнай платай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку<ref>{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). "Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered". History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). "Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited". The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}</ref>. Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, які базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г. [[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]] Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​"імперыялізму". Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой («імперыяльнай») улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі<ref>{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). "'Imperialism': An Historiographical Revision". The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}</ref>. Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхау<ref>{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). "Words for Scholars: The Semantics of "Imperialism"". Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}</ref>с, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл <ref>{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper & Row.с. 5-6}}</ref>, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}</ref>. Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»<ref>{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}</ref>. == Абгрунтаванне і практыка == === Экспансіянізм === Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і заваёвы.<ref>{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). "Political Theory of Empire and Imperialism". Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}</ref> '''Арыенталізм і ўяўная геаграфія''' Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім «Іншым»<ref>{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., & Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}</ref>. [[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]] У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) Эдвард Саід пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}</ref>. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref>. Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}</ref>. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}</ref>. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. === Картаграфічная прапаганда === [[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]] Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з’яўляюцца аб’ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]<ref>{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). "Deconstructing the Map" (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}</ref>. Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах». Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі<ref>{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). "Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa". Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}</ref>. '''Культурны імперыялізм''' Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам '''мягкай сілы''' — культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя, якая змяняе мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з’яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з’яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму мясцовыя эліты карысталіся перавагамі і раскошай рымскай культуры і ладу жыцця з мэтай таго, каб яны потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх. Імперыялізм падвяргаўся маральнаму або амаральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Imperialism." International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}</ref>. '''Рэлігійны імперыялізм''' Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм<ref>{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). "The Arab Empire: A Religious Imperialism". Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}</ref>. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»<ref>{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). "What Will Succeed Religious Imperialism?". The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}</ref>. '''Псіхалагічны імперыялізм''' Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць «цяжар белага чалавека» і ідэю «цывілізацыйнай місіі» (французская: mission civilatrice)<ref>{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). "The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology". Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}</ref>. '''Сацыяльны імперыялізм''' Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}</ref>. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў. === Сацыял дарвінізм === Пад сацыял дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць «сільнейшага» законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта трумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання, а значыць «вярхі» высакародна цывілізоўвалі «нізы», «слабыя», ну а хто быў супраць — быў «непатрэбны» дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так: Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Руская і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі<ref>{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}</ref>. Спрэчным аспектам імперыялізму з’яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі Цянься абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру. Нібыта навуковы характар ​​"сацыяльнага дарвінізму" і тэорыя рас фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»<ref>{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}</ref>. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: "Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}</ref>. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. Палітычныя географы, такія як Фрыдрых Ратцэль з Германіі і Халфард Макіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў.  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснавана на terra nullius, бо яго пасяленцы лічылі яе нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы ці Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання). Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка мае месца, але не мсць быць абсалютнай<ref>{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}</ref>. '''Экалагічны дэтэрмінізм''' Канцэпцыя экалагічнага дэтэрмінізму служыла маральным апраўданнем панавання пэўных тэрыторый і народаў. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх панаванне. Некаторыя геаграфічныя навукоўцы ва ўмовах каланізацыйных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сексуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}</ref>,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі. Трапічнасць можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяваннем Захадам усходу як «іншага»<ref>{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). ""Illusory Riches": Representations of the Tropical World, 1840–1950". Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}</ref>.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). "The other". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}</ref>. З іншага боку які каланіяльны так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Imperialism}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{Фашызм, тэмы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Капіталізм]] [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Марксізм]] [[Катэгорыя:Імперыялізм| ]] 9o96x6mg3e0l89jciuyqxz5xkza4gzi 0 49930 5130251 5127284 2026-04-21T06:18:49Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Paxalin2002|Paxalin2002]]) і адноўлена версія 4924311, зробленая Modniki: не можа быць у 2020 годзе зацверджана нешта прынятае ў 2025 5130251 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = ЗАТ «Банк РРБ» | лагатып = Ava rrb белый на красном.jpg | дэвіз = Банк РРБ — гэта Банк, здольны змяняцца і трансфармаваць бізнес, жыццё, сучаснасць і будучыню | ключавыя фігуры = Валянцін Цыбулін, Сяргей Цыбулін, Віталь Дранкевіч }} '''Закрытае акцыянернае таварыства «Банк росту і развіцця бізнесу»''', скарочанае найменне '''ЗАТ «Банк РРБ»'''<ref>https://myfin.by/stati/view/u-odnogo-iz-belorusskih-bankov-izmenilos-sokrasennoe-nazvanie{{Недаступная спасылка}}</ref>, да 25.4.2024 года '''ЗАТ «Банк РРБ»''' — прыватны камерцыйны [[банк]] у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]], створаны ў 1994 годзе. Статутны фонд — 22,6 млрд руб. Найбуйнейшыя акцыянеры: ТАА «Дыкрыс» (канчатковы бенефіцыярны ўласнік — В. А. Цыбулін), [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця]], В. А. Цыбулін. == Гісторыя == Закрытае акцыянернае таварыства «Акцыянерны банк рэканверсіі і развіцця» было створана 22 лютага 1994 года як прыватны банк (рэгістрацыйны нумар 37 ад 22.02.1994). У 1995—1996 гадах акцыянеры ЗАТ «РРБ-Банк» і ЗАТ «Белмедбанк» дамовіліся аб аб’яднанні банкаў і 30 верасня 1996 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] зарэгістраваў змяненні ва ўстаноўчых дакументах ЗАТ «РРБ-Банк» у сувязі з далучэннем да яго ЗАТ «Белмедбанк». У 2018 годзе Спецыяльная кваліфікацыйная камісія Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь не ўхваліла знаходжанне асноўнага акцыянера РРБ-Банка Цыбуліна В. А. у складзе савета дырэктараў банка, прызнаўшы яго «не адпаведным патрабаванням да дзелавой рэпутацыі, якія прад’яўляюцца да пасады члена савета дырэктараў (назіральнага савета) банка»<ref>[https://pronalogi.by/news/natsbank-ne-odobril-nakhozhdenie-tsybulina-v-sostave-soveta-direktorov-rrbbanka/ Нацбанк не одобрил нахождение Цыбулина в составе совета директоров РРБ-Банка]</ref>. З 18 чэрвеня 2018 года старшынёй Савета дырэктараў банка стаў яго сын С. В. Цыбулін<ref>{{Cite web |url=https://infobank.pt/infolinebigview/rrb-bank-predstavil-novogo-predsedatelya-soveta-direktorov-i-rasskazal-o-planax/ |title=РРБ-Банк представил нового Председателя Совета Директоров и рассказал о планах |access-date=25 лютага 2023 |archive-date=13 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213060209/https://infobank.pt/infolinebigview/rrb-bank-predstavil-novogo-predsedatelya-soveta-direktorov-i-rasskazal-o-planax/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Вывеска РРБ Банка.png|міні|Лагатып пасля рэбрэндынгу банка]] Паводле пастановы Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь ад 22 чэрвеня 2020 года № 203 праведзена дзяржаўная рэгістрацыя змяненняў і дапаўненняў, унесеных у Статут ЗАТ «РРБ-Банк» рашэннем агульнага сходу акцыянераў ад 15 мая 2020 года (пратакол № 2), у тым ліку змянення назвы банка (закрытае акцыянернае таварыства «Банк росту і развіцця бізнесу») і выдадзена ліцэнзія на ажыццяўленне банкаўскай дзейнасці<ref>[https://cloud.rrb.by/imperavi/files/5ef319ab2a28f.pdf Ліцэнзія]</ref>. Адначасова са зменай назвы банка з’явіліся новыя слоган «На тваёй хуткасці» і лагатып, аформлены ў выглядзе [[працэнт]]а, а да дамінантнага брэндавага чырвонага колеру дададзены кантрасныя чорны і белы. == Прадукты і паслугі == Банк прадстаўляе свае паслугі прыватным (крэдыты, уклады, выпуск і абслугоўванне банкаўскіх плацежных картак, нацыянальныя і міжнародныя грашовыя пераводы, аплата паслуг, дэпазітныя вочкі, страхаванне) і карпаратыўным кліентам (разлікова-касавае абслугоўванне, зарплатныя праекты, дыстанцыйнае абслугоўванне, Online-сэрвісы, карпаратыўныя карткі, эквайрынг, валютна-абменныя аперацыі, дэпазіты, каштоўныя паперы, крэдытаванне, факторынг, дакументаваныя аперацыі). == Размяшчэнне == Галаўны офіс банка размешчаны ў [[Мінск]]у па адрасе вуліца [[Чырваназоркавая вуліца (Мінск)|Чырваназоркавая]], 18. Аддзяленні банка адкрыты ва ўсіх абласных цэнтрах, [[Бабруйск]]у і [[Барысаў|Барысаве]]<ref>[https://www.rrb.by/bank/contacts/cbu Офисы и банкоматы]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.rrb.by/ Афіцыйны сайт] {{Банкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Банкі Беларусі]] mcnb7c7gpsvna13r9mheapb3tlhilsc 0 50752 5129906 4467655 2026-04-20T13:12:49Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфічныя звесткі */ 5129906 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|По}} {{Пісьменнік |Імя = Эдгар Алан По |Арыгінал імя = Edgar Allan Poe |Фота = |Шырыня = |Подпіс = [[Дагератыпія|Дагератып]], зроблены ў 1848 годзе, за год да смерці |Імя пры нараджэнні = Эдгар Алан По |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{USA}} |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = |Кірунак = [[рамантызм]]<br />[[сімвалізм]] |Жанр = [[дэтэктыў]] |Мова твораў = англійская |Дэбют = |Прэміі = |Узнагароды = |Роспіс = Edgar Allan Poe Signature.svg |Lib = http://lib.ru/INOFANT/POE/ |Сайт = |Вікітэка = :en:s:Author:Edgar Allan Poe }} '''Эдгар Алан По''' ({{lang-en|Edgar Allan Poe}}; {{ДН|19|1|1809}}, {{МН|Бостан||}}, [[ЗША]] — {{ДС|7|10|1849}}) — амерыканскі {{празаік|ЗША}},{{паэт|ЗША}}, [[эсэ]]іст, вынаходнік дэтэктыўнай [[навела|навелы]] (''detective story''), заснавальнік жанру жахаў (''horror''), [[літаратурная крытыка|крытык]] і адна з вядучых постацей амерыканскага [[рамантызм]]у. Найвялікшую славу здабыў як аўтар «жахлівых апавяданняў». == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў сям’і акцёраў. Бацькі, Дэвід По і Элізабет Арналд-По, памерлі рана і амаль адначасова, пакінуўшы траіх дзяцей. Двухгадовага Эдгара ўзяла на выхаванне багатая бяздзетная пара Аланаў, кіруючыся тагачаснай модай на дабрачыннасць. З шасці да адзінаццаці гадоў (1815-20) ён жыве ў [[Англія|Англіі]], навучаючыся спачатку ў прыватнай школе — пансіёне Дзюбура ([[Лондан]]), а потым у прыгараднай школе «Мэнар-хаўз». У 17 гадоў Эдгар По паступае ва ўніверсітэт Вірджыніі, адчынены за год да таго [[Томас Джэферсан|Томасам Джэферсанам]], але не заканчвае яго. Пасля сваркі з айчымам ён выпраўляецца ў [[Бостан]]. Надзеі палепшыць матэрыяльнае становішча публікацыяй вершаў — першы зборнік, выдадзены ананімна, насіў назву «[[Тамерлан і іншыя вершы]]» (''Tamerlane and Other Poems'', 1827) — не спраўдзіліся. Ён завербаваўся ў армію пад імем Эдгара А. Перы, 22 гадоў (насамрэч яму было толькі 18), ураджэнца Бостана, і даслужыўся да звання сяржант-маёра, найвышэйшага для малодшых камандзіраў. У 1829 годзе зборнік вершаў, цяпер падпісаны яго імем, выходзіць пад назвай «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (''Al Aaraaf, Tamerlane and Minor Poems''). У 1830 г. пад прымусам айчыма Эдгар Алан По паступае ў ваенную акадэмію Уэст-Пойнт, але праз год дабіваецца выключэння і з’язджае ў Нью-Ёрк. З 1831 да 1833 г. жыве ў Балтымары ў сваёй цёткі Марыі Клэм, з дачкой якой Вірджыніяй ён ажэніцца ў 1836 годзе. За час жыцця ў Балтымары ён двойчы ўдзельнічаў у конкурсах на найлепшае апавяданне. Такія конкурсы ладзіліся, каб заахвочваць маладыя таленты і спрыяць развіццю нацыянальнай літаратуры. [[Апавяданне]] «Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы» было адзначана першай прэміяй на конкурсе 1833 года. У перыяд з 1830 да 1840 г. Эдгар По актыўна працуе ў [[часопіс]]ах як літаратурны крытык і піша многія са сваіх найлепшых твораў. У 1840 годзе выходзіць зборнік прозы «Гратэскі і арабескі». У 1841 годзе ў часопісе «''Graham’s Magazine''» апублікаў першае ў гісторыі дэтэктыўнае апавяданне — «Забойства на вуліцы Морг». У 1846 годзе зачыняецца часопіс, дзе ён працаваў, а праз год памірае ад сухотаў жонка. Стасункі з Сарай Элен Уітмен скончыліся разрывам праз нервовы і разумовы стан Эдгара По, які ўсё пагаршаўся, да таго ж пагоршылася залежнасць ад [[Алкагольныя напоі|алкаголю]]. За некалькі месяцаў да смерці ён заручаецца з Сарай Эмілі Ройстэр, у якую быў закаханы ў дзяцінстве. У верасні 1849 г. Эдгар Алан По з поспехам чытаў у [[Рычманд (Віргінія)|Рычмандзе]] лекцыю «Паэтычны прынцып», адкуль выехаў, маючы 1500 долараў. Што адбылося потым, невядома. Праз некаторы час яго знайшлі абрабаваным і ў непрытомным стане. Яго прывезлі ў Балтымар, дзе ён памёр у шпіталі. == Творчасць == У творчасці пераважаюць матывы прыгажосці, кахання, смерці, хуткаплыннасці ўсяго існага. Паэтычным зборнікам «Тамерлан і іншыя вершы» (1827), «Аль-Аарааф, Тамерлан і малыя вершы» (1829), «Вершы» (1831), «[[Крумкач (верш)|Крумкач]] і іншыя вершы» (1845) уласцівы сімволіка, сугестыўнасць, музыкальнасць, спалучэнне рамантычнага зместу і лагічнай формы. Стваральнік псіхалагічнай, ці «жахлівай» («Падзенне дома Ашэраў», «Чорны кот», «Вільям Вільсан»), дэтэктыўнай, ці «лагічнай» («Забойства на вуліцы Морг», «Таямніца Мары Ражэ», «Украдзенае пісьмо», «Залаты жук»), навукова-фантастычнай («Рукапіс, знойдзены ў бутэльцы», «Незвычайныя прыгоды нейкага Ганса Пфааля», «Гісторыя з паветраным шарам») навелы. Аўтар «Аповесці аб прыгодах Артура Гордана Піма» (1838), зборнікаў прозы «Гратэскі і арабескі» (т. 1-2, 1840), «Апавяданні» (1845), філасофскай паэмы ў прозе «Эўрыка» (1848), гумарыстычных і сатырычных апавяданняў і інш. Распрацаваў эстэтычную праграму паэзіі («Філасофія творчасці», 1846; «Паэтычны прынцып», 1850), у якой падкрэсліваў значэнне эмацыянальна-псіхалагічнага ўздзеяння твораў («татальны эфект»). == У культуры == Да творчасці Эдгара Алана По звярталіся кампазітары [[Клод Дэбюсі]], [[Марыс Равель]], [[Сяргей Рахманінаў]], [[Сяргей Пракоф'еў]]. == Ацэнкі == Пры жыцці ён быў практычна невядомы на радзіме. Спачатку, дзякуючы французскім перакладам [[Шарль Бадлер|Шарля Бадлера]], яго адкрыла Еўропа, і толькі потым яго творчасць ацаніла Амерыка. [[Джордж Бернард Шоу]] выказаўся пра гэта наступным чынам: «По не жыў у Амерыцы, ён там памёр». == Беларускія пераклады == На беларускую мову асобныя творы Э. По пераклалі [[Ю. Бушлякоў]], [[С. Шупа]], [[У. Шчасны]] (проза), [[А. Мінкін]], [[В. Савіч]], [[А. Хадановіч]] (лірыка). У 2011 годзе выйшаў зборнік перакладаных выбраных твораў Э. По — ''По Э.'' Маска Чырвонае Смерці: Выбраныя навелы, вершы, эсэ / Пераклад з англійскай. — Мінск: Кнігазбор, 2011. — 472 с. — які ўключае, як раней публікаваныя, так і новыя пераклады: * '''Апавяданні''' ** Авальны партрэт. Пераклад [[Сяргей Шупа|С. Шупы]] ** Акуляры. Пераклад [[Марыя Мартысевіч|М. Мартысевіч]] ** Анёл Надзвычайнасцяў. Пераклад [[Кацярына Дубоўская|К. Дубоўскай]] ** Берэніка. Пераклад [[Ганна Янкута|Г. Янкуты]] ** Вільям Вільсан. Пераклад [[Віталь Рыжкоў|В. Рыжкова]] ** Д'ябал пярэчання. Пераклад [[Наталля Клабанава|Н. Клабанавай]] ** Забойствы на вуліцы Морг. Пераклад [[Уладзімір Шчасны|У. Шчаснага]] ** Залаты жук. Пераклад [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]] ** Калодзеж і ківач. Пераклад Ю. Цімафеевай ** Лігея. Пераклад [[Марына Дзергачова|М. Дзергачовай]] ** Марэла. Пераклад М. Дзергачовай ** Маска Чырвонае Смерці. Пераклад С. Шупы ** Некалькі выпадкаў з жыцця знакамітасці. Пераклад Г. Янкуты ** Падзенне Дому Ашэраў. Пераклад [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]] ** Падзенне ў Мальстрэм. Пераклад [[Юлія Шадзько|Ю. Шадзько]] ** Праўда пра тое, што здарылася з містэрам Вальдэмарам. Пераклад К. Маціеўскай і Г. Янкуты ** Размова з муміяй. Пераклад Г. Янкуты ** Сістэма доктара Смола і прафесара Пер'е. Пераклад К. Маціеўскай ** Сфінкс. Пераклад Н. Клабанавай ** Сэрца выкрывае. Пераклад [[Юрась Бушлякоў|Ю. Бушлякова]] ** Цішыня. Пераклад [[Алена Пятровіч|А. Пятровіч]] ** Чалавек натоўпу. Пераклад С. Шупы ** Чорны кот. Пераклад Ю. Бушлякова ** Элеанора. Пераклад [[Вераніка Сідарэнка|В. Сідарэнка]] * '''Вершы''' ** Анабэль Лі. Пераклад [[Алег Мінкін|А. Мінкіна]] ** Гімн. Пераклад [[Аляксей Арцёмаў|А. Арцёмава]] ** Гімн. Пераклад Г. Янкуты ** Да ***. Пераклад Г. Янкуты ** Да Зантэ. Пераклад Г. Янкуты ** Да Ф(рэнсіс) С(арджэнт) О(сгуд). Пераклад Г. Янкуты ** Да Ф***. Пераклад Г. Янкуты ** Да***. Пераклад Г. Янкуты ** Для Эні. Пераклад Г. Янкуты ** Духі мёртвых. Пераклад Г. Янкуты ** Званы. Пераклад Г. Янкуты ** Калізей. Пераклад Г. Янкуты ** Крумкач. Пераклад [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіча]] ** Крумкач. Пераклад А. Мінкіна ** Лінор. Пераклад Г. Янкуты ** Песня. Пераклад Г. Янкуты ** Раманс. Пераклад [[Макс Шчур|М. Шчура]] ** Самотны. Пераклад Г. Янкуты ** Санет да навукі. Пераклад Г. Янкуты ** Серэнада. Пераклад Г. Янкуты ** Сон у сне. Пераклад Г. Янкуты ** Сон. Пераклад Г. Янкуты ** Тамерлан. Паэма. Пераклад [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскага]] ** Улялюм. Пераклад А. Мінкіна ** Улялюм. Пераклад К. Маціеўскай ** Цішыня. Пераклад Г. Янкуты ** Шчаслівы дзень. Пераклад Г. Янкуты ** Эль — да радасці. Пераклад Г. Янкуты ** Эльдарада. Пераклад А. Хадановіча ** Эльдарада. Пераклад Г. Янкуты ** Юлалі. Пераклад Г. Янкуты * '''Эсэістыка''' ** Паэтычны прынцып. Пераклад Г. Янкуты ** Філасофія кампазіцыі. Пераклад Г. Янкуты У 2017 годзе зборнік перакладзеных выбраных вершаў Э. По — ''По Э.'' Выбраныя вершы / Пераклад з англійскай. — Мінск: Зміцер Колас, 2017. — 76 с. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://litaratura.org/starazhytnya?artid=58 «Чалавек натоўпу» на сайце litaratura.org] * [http://litaratura.org/starazhytnya?artid=57 «Маска Чырвонае Сьмерці» на сайце litaratura.org] * [http://litaratura.org/starazhytnya?artid=40 «Авальны партрэт» на сайце litaratura.org] * [http://knihi.com Беларускія пераклады на knihi.com] * [http://prajdzisvet.org/authors/75-po-edhar-alan.html prajdzisvet.org] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:По Эдгар}} [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] 57vajt663nh7ejqm40dtjyxemerpi74 0 53311 5130299 4949756 2026-04-21T09:24:24Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130299 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўш}} {{іерарх}} '''Аляксандр Коўш''' ({{ДН|2|8|1884}}, [[Рыдзялі]] {{МН|Гродзенскі павет|у Гродзенскім павеце (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет (Расійская імперыя)}}, цяпер {{МН|Гродзенскі раён|у Гродзенскім раёне|}} — {{ДС|||1943}}) — беларускі грамадска-палітычны і царкоўны дзеяч. == Біяграфія == [[Файл:Елізавета (Эльжбэта) Суравец (маці Зоі Коўш) з радзінай.jpg|злева|міні|Елізавета Суравец (злева) і Аляксандр Коўш з сям’ёй]] Скончыўшы [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]], настаўнічаў на Століншчыне. Пасля сканчэння бухгалтарскіх курсаў працаваў у Люблінскім аддзеле [[Расійскі дзяржаўны банк|Расійскага дзяржаўнага банка]], з якім напачатку [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] эвакуіраваны ў [[Разань]], потым у [[Майкоп]]. У 1921 годзе вярнуўся ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] і ў [[Гродна|Гродне]] пасвячоны ў святары. З 1925 года ў [[Вільня|Вільні]], настаяцель прыхода ў [[Шніпішкі|Шніпішках]] (цяпер у межах горада), дзе за некалькі месяцаў аднавіў і адрамантаваў прыходскі храм. У сваіх казаннях ён заклікаў прыхаджан змагацца за свае правы, не забываць [[Беларуская мова|родную мову]], адкрываць беларускія школы і супрацьстаяць пранікненню [[Паланізацыя|паланізацыі]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/132534|title=Коўш Аляксандр - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2024-06-13}}</ref>. У 1925 годзе Каўша, як спецыяліста ў банкаўскай сферы, запрасілі на пасаду бухгалтара ў [[Беларускі кааператыўны банк]], які пачаў дзейнічаць у Вільні. Нягледзячы на духоўны статус, ён прыняў прапанову, аднак не пакінуў прыход у Шніпішках<ref name=":0" />. З 1926 года святар выкладаў [[Закон Божы]]<ref name=":0" /> і кіраваў інтэрнатам<ref name=":8">{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/203/%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96_1919-1944.html|title=Мае ўспаміны зь Віленскай Беларускай гімназіі. Спадчына. 1999. №1. С. 29-60.|website=pawet.net|access-date=2024-12-19}}</ref> у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Выступаў у друку з артыкуламі па пытаннях беларусізацыі праваслаўнай царквы, аднаўлення [[Беларуская дзяржаўнасць|беларускай дзяржаўнасці]]. [[Файл:Аляксандар Коўш зь дзецьмі.jpg|міні|злева|Аляксандр Коўш з дзецьмі.]] Шмат увагі надаваў грамадскай дзейнасці. Ён стаў адным з арганізатараў [[Беларускае дабрачыннае таварыства|Беларускага дабрачыннага таварыства]], якое займалася аказаннем матэрыяльнай дапамогі бедным і ўтрыманнем інтэрнатаў пры беларускіх гімназіях<ref name=":0" />. У 1927 годзе ў сувязі з забаронай дзейнасці [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] арыштаваны польскімі ўладамі, аднак у 1928 годзе апраўданы<ref name=":0" />. Вярнуўшыся ў Вільню, працягваў займацца грамадскай і царкоўнай дзейнасцю. Ён праводзіў набажэнствы для беларускіх гімназістаў у [[Пятніцкая царква (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]] — самай старажытнай праваслаўнай святыні Вільні, пабудаванай яшчэ ў [[XIV ст.]] Дзякуючы намаганням святара, храм быў адноўлены і на некалькі гадоў стаў фактычна адзіным месцам, дзе можна было пачуць беларускамоўную службу і казанні<ref name=":0" />. Шмат часу адводзіў А. Коўш асветніцкай рабоце. У 1928—1929 гадах рэдактар-выдавец царкоўна-грамадскага часопіса «[[Беларуская зарніца (1928)|Беларуская зарніца]]», друкаваў там артыкулы, прысвечаныя гісторыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя ў Беларусі]]; змяшчаў афіцыйныя дакументы мітраполіі, нарысы, павучальныя апавяданні для моладзі і іншае<ref name=":0" />; кіраўнік секцыі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] пры Беларускім цэнтры. [[File:Grave of Aliaksandr, Eĺžbeta and Zoja Koŭš at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Аляксандра, Елізаветы (Эльжбэты) і Зоі Каўшоў на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] У верасні 1932 г. віленскія духоўныя ўлады перавялі А. Каўша ў в. [[Норыца]] (Ласіцы) [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]], дзе ён стаў настаяцелем мясцовай царквы. Фактычна гэта была ссылка за ўдзел у нацыянальна-вызвольным руху. На новым месцы службы святар не мог займацца грамадскай і выдавецкай справай. Ён арганізаваў [[царкоўны хор]], які спяваў духоўныя песні, чытаў казанні на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. У 1937 г. А. Коўш пераехаў у в. [[Кастыкі]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]]<ref name=":0" />. У канцы 1939 года вярнуўся ў Вільню, быў настаяцелем [[Свята-Мікалаеўская царква (Вільнюс)|царквы Св. Мікалая]]. Але ў снежні таго ж года быў звольнены Ковенскім епархіяльным саветам. Некаторы час працаваў галоўным бухгалтарам [[Літоўскі дзяржаўны банк|Літоўскага дзяржаўнага банка]]<ref name=":0" />. У 1941 годзе прыехаў у [[Мінск]], дзе пачаў працаваць у выдавецкай камісіі пры мінскім архірэі. Потым атрымаў прыход у [[Плешчаніцы|Плешчаніцах]] Лагойскага раёну. У 1943 годзе за дапамогу ў выратаванні яўрэяў Аляксандр Коўш быў арыштаваны гестапа і расстраляны<ref name=":0" />. Меў сына, таксама праваслаўнага святара, [[Святаслаў Коўш|Святаслава]] і дачку [[Зоя Кратовіч|Зою]], якая ўдзельнічала ў беларускім руху — [[Беларускі студэнцкі саюз]]<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21603 У Вільні зьнесьлі дом Зоі Каўшанкі] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 18 ліст. 2008</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Горны А.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/gorny/22/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%96%D0%B5%D1%80%D1%8D%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D1%9E%D1%88.html Протаіерэй Аляксандр Коўш: вяртанне з забыцця] // Гродненские епархиальные ведомости № 11, 2011. — С. 13-17. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{DEFAULTSORT:Коўш Аляксандр}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскім раёне]] jbtseecsf2lis7wn8xxdba2xgwlpu1h 0 53320 5130300 5119512 2026-04-21T09:29:24Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130300 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коўш}} {{цёзкі2|Кратовіч}} {{асоба | выява = Koush-Zoja.jpg }} '''Зоя Аляксандраўна Коўш''', у шлюбе '''Кратовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Грамадскі дзеяч|грамадская дзяячка]], юрыстка. == Біяграфія == [[Файл:Елізавета (Эльжбэта) Суравец (маці Зоі Коўш) з радзінай.jpg|злева|міні|Елізавета Суравец (злева) і Аляксандр Коўш з сям’ёй]] Нарадзілася ў сям’і праваслаўнага святара і грамадска-палітычнага і царкоўнага дзеяча [[Аляксандр Коўш|Аляксандра Каўша]] і Елізаветы Суравец, [[Гродна|гарадзенскай]] [[Мяшчане|мяшчанкі]]<ref name=":2" />. Бацька пасля сканчэння бухгалтарскіх курсаў працаваў у Люблінскім аддзеле Расійскага дзяржаўнага банка. Разам з сям’ёй на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] эвакуяваны ў [[Разань]], а потым — у [[Майкоп]]. У 1921 годзе сям’я вярнулася ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]]. У 1921 годзе Аляксандр Коўш у Гродне стаў святаром, а ў 1925 годзе сям’я пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. Брат Зоі [[Святаслаў Коўш|Святаслаў]] пазней таксама стаў святаром, а эміграваўшы, стаў вядомым царкоўна-праваслаўным дзеячам<ref name=":0">[https://www.racyja.com/archivy/kultura/110-gadou-z-dnya-naradzhennya-zoi-koush/ 110 гадоў з дня нараджэння Зоі Коўш] — [[Беларускае Радыё Рацыя|БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ]]</ref>. [[Файл:Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі.jpg|злева|міні|Зоя Коўш і яе сяброўка з бацькамі]] У 1929 годзе скончыла [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], потым — [[юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта]]. Уваходзіла ў [[Беларускі студэнцкі саюз]]<ref name=":0" />. У час нямецкай акупацыі працавала юрысконсультам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні]]. Летам 1944 года выехала ў [[Трэці рэйх|Германію]], дзе жыла ў [[Берлін]]е<ref name=":0" />. У 1951 годзе [[Янка Чарапук]] у сваім ліце да Станіслава Грынкевіча наступным чынам апісваў дзейнасць Зоі Коўш у час нямецкай акупацыі і яе пасляваенны побыт<ref name=":1">{{Cite web|url=https://xn--d1ag.xn--e1a4c/pub/arche/html/2001-3/jurev301.html|title=Сьвет эміграцыйнага эпісталярыю. Лявон Юрэвіч ў ARCHE 3(17)-2001. "…ад першай хвалі новых эмігрантаў зь Беларусі Янка Чарапук апынуўся паміж варагуючымі кааліцыямі, згуртаваньнямі, аб’еднаньнямі і задзіночаньнямі, прычым сутнасьць той варажнечы часта заставалася для яго невытлумачальнай…"|website=A R C H E S k a r y n a|access-date=2024-11-21}}</ref>: {{цытата| Дзеці зьнішчанага немцамі бацькі йдуць да апошніх на службу, і то як агенты гестапа! Сучасны супрацоўнік др. Шчорса Сьвятаслаў Коўш працуе ў аддзеле гестапа, а ягоная сястра Зоя Коўш як гестапаўскі агент устаўляецца ў Беларускі Нацыянальны Камітэт у Вільні як сакратарка. Др. Грабінскі як старшыня Камітэту меў нямала зь ёю клопатаў, бо сваёй пазыцыяй у немцаў ня раз паважна шантажавала. Аб гэтым цяпер можа расказаць др. Грабінскі, які жыве ў ЗША. Таму Камітэт быў прымушаны насіцца з Зояй, як з „балячкаю“. Усе беларусы, якія зналі а. Каўша, а тым больш, што нашыя палітычныя разыходжаньні зь немцамі ўжо на самым пачатку зусім выявіліся, таму паводзіны дзяцей а. Каўша ўсім выдаліся зусім ненатуральнымі, проста хвараблівымі. Бо няхай і была б нейкая палітычная канцэпцыя карысная, але нармальнай людзкой рэакцыяй ёсьць, што калі нейкая ўлада зьнішчыць бацьку, у такім прыпадку з такой уладай супрацоўніцтва актыўнае зусім не да падуманьня. }} Улетку 1944 года была сакратаркай [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] ў Берліне. Пры набліжэнні савецкіх войск да Берліна [[Беларуская цэнтральная рада]] са ўсімі сваімі аддзеламі эвакуявалася на захад Германіі. Паводле Чарапука, Коўш у ліку супрацоўнікаў таксама паехала туды, але неўзабаве вярнулася ў Берлін, дзе і засталася да прыходу Савецкай Арміі. Да канца 1946 года жыла ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]]. Яе брат [[Святаслаў Коўш]] быў камендантам беларускага лагера для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштаце]] ў [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай зоне акупацыі]]. Зоя наведвала брата ў лагеры і распавядала жудасныя рэчы пра [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Вярнулася ў Берлін, каб прадаць свае рэчы. Паводле слоў Чарапука, Зою арыштавалі на чорным рынку на [[Александэрплац]]. Чарапук пісаў, што яе брат ''«цяпер пачаў рэклямаваць мучальніцкую сьмерць сястры за Бацькаўшчыну»<ref name=":1" />.'' У 1947 годзе арыштавана савецкімі органамі контрразведкі і вывезена ў [[БССР]]<ref name=":0" />. У лагеры для перамешчаных асоб было шмат савецкіх агентаў, а таму па вяртанні Зоі Коўш у Берлін яе ўжо чакалі спецслужбісты. Знаходзілася пад следствам у Мінску. Асуджана на 10 гадоў зняволення ў [[ГУЛАГ|ППК]]. У сваіх мемуарных нататках Зоя Коўш апісвала выпрабаванні і жахі этапнай перасылкі. Яна заўважала, што ўдзячна лёсу за тое, што яе этапавалі ўзімку і яна мела на сабе цёплыя боты, таму не адмарозіла ногі. На перасылку яе прывезлі ва Ухцінскі лагер ([[Комі АССР]]). На перасылку прыязджалі кіраўнікі лагерных пунктаў і выбіралі сабе зняволеных. Коўш станам здароўя трапіла ў трэцюю катэгорыю для лягчэйшай працы. Абяцаная лягчэйшая праца ў саўгасе насамрэч аказалася для яе і іншых жанчын брыгады [[лесапавал]]ам. На знясільвальную працу даводзілася дабірацца пяць кіламетраў пешшу па замерзлай рэчцы. Зоя Коўш апісвала жахлівыя лагерныя ўмовы працы і побыту, пры тым добрым словам згадвала лекара Сямёна Крыстальнага, які сам быў раней палітвязнем, і дапамог ёй выжыць. Ён, колькі мог, трымаў яе ў шпіталі. Потым Зоя Коўш трапіла ў меншы лагер пры [[Цагельня|цагельні]], там была праца ў кар’еры. Далей было этапаванне ў [[Варкута|Варкуту]], дзе быў больш строгі рэжым зняволення. Давялося працаваць на пракладцы чыгуначных шпал і рэек праз [[тундра|тундру]]. З савецкіх лагераў вярнулася ў другой палове 1950-х гадоў пасля амністыі для палітвязняў, абвешчанай 17 верасня 1955 года<ref name=":0" />. У Вільню яна вярнулася праз паўгода пасля смерці маці<ref name=":2">{{Cite web|url=https://shupa.livejournal.com/60482.html|title=пара пісаць успаміны? :)|author=Сяргей Шупа|last=|website=Craoltoir|date=2008-11-20|access-date=2024-11-21}}</ref>. Сваякоў ужо нікога не было. Вярнула матчын дом на [[Летняя вуліца (Вільня)|вуліцы Летняй]], 7<ref name=":0" /><ref name=":2" />, у якім жылі самасёлы<ref name=":2" />. З лагераў прыехала са сваім будучым мужам [[Аляксандр Кратовіч|Аляксандрам Кратовічам]], які працаваў канторскім службоўцам. У Вільню вярталіся многія іншыя беларусы-вязні ГУЛАГа, якія спрабавалі сацыялізавацца ў новых, ужо літоўскіх умовах, трымацца адзін аднаго<ref name=":2" />. У пачатку 1960-х гадоў выйшла замуж за Кратовіча<ref name=":0" />. [[File:Grave of Aliaksandr, Eĺžbeta and Zoja Koŭš at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Аляксандра, Елізаветы (Эльжбэты) і Зоі Каўшоў на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] Аляксандр Кратовіч даносіў у лагеры на іншых вязняў-беларусаў, а яго шлюб з Зояй Коўш некаторыя крыніцы называюць часткай спецзадання па пранікненні ў беларускае кола. Вядома, што ягоным агентурным псеўданімам быў «Шквал» і ён даносіў савецкім спецслужбам на беларускіх дзеячаў у пасляваенны час, у тым ліку на [[Ларыса Геніюш|Ларысу Геніюш]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/265321|title=Агент Шквал і агент Арэф’еў: як КГБ атачаў Ларысу Геніюш сексотамі, на якіх яна не магла і падумаць|website=Наша Ніва|date=2021-01-30|access-date=2024-11-21}}</ref>. Пад канец жыцця муж быў паселены ў пакойчык для прыслугі. Па ўспамінах [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]], «чатыры дробныя звяглівыя дварнякі, якія спалі на канапах і замянілі пані Зоі сям’ю і сяброў». Сяргей Шупа са сваёй сям’ёй пасяліўся ў доме Зоі Каўшанкі ў 1991 годзе, ужо пасля смерці мужа. Зоя ўжо на той час цяжка хварэла на [[Анкалогія|рак]]<ref name=":2" />. Памерла 17 кастрычніка 1994 года ў [[Вільня|Вільні]]. Пахавана ў Вільні на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Ліпаўскіх (Спаса-Ефрасінеўскіх) могілках]]. У кастрычніку 1995 года адбылося адкрыццё помніка з паніхідай<ref name=":0" />. Хата на Летняй вуліцы пасля яе смерці адышла да літоўскай дзяржавы, але Сяргею Шупу ўдалося выкупіць будынак<ref name=":2" />. У 2008 годзе былы прыватны дом Зоі Коўш быў зруйнаваны<ref name=":0" />. == Публікацыі == * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-4-1991 ''«Fräulein… ад беларускага камітэту»''] // Наша Ніва. 1991. № 4. Стр. 2, 14-15. (Успаміны часаў нямецкай акупацыі Вільні) * [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1993 ''Дзесяць месяцаў у адзіночнай камэры Менскай турмы''] // Наша Ніва. 1993. № 10. С. 6-7. * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_13_EL_1994_01_28.jpg ''Успамін вучаніцы''] // Беларус Віленшчыны № 13 (дадатак да Эхо Литвы № 19, 28 студзеня 1994. — С. 4. Пра Антона Луцкевіча.) * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_34_EL_1994_06_24.jpg ''Роздумы з юбілею гімназіі''] // Беларус Віленшчыны № 34 (дадатак да Эхо Литвы № 123, 24 чэрвеня 1994. — С. 4.) * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/015c/%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88_%D0%B7%D0%BE%D1%8F._%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B.html ''Успаміны''] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]] № 6-1995. С. 223—267. == Спасылкі == * ''Так мне напісана ў Страшнай кнізе'' // Наша Ніва. 1994. [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-10-1994. № 10. С. 6-7.] [https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-12-1994 № 12. С. 6-7.] * [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_50_EL_1994_10_21.jpg ''Зоя Кратовіч-Каўшанка''] // Беларус Віленшчыны № 50 (дадатак да Эхо Литвы № 207, 21 кастрычніка 1994. — С. 4.) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_51_EL_1994_10_28.jpg Развітанне з сяброўкай] // Беларус Віленшчыны № 51 (дадатак да Эхо Литвы № 213, 28 кастрычніка 1994. — С.4) * Войцік, Галіна. [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-27 ''Дзяўчынка ў сіняй сукенцы: да 5-годзьдзя з дня сьмерці Зоі Каўшанкі''.] Рунь. 9 лістапада 1999. № 27. С.2. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}}. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21603 У Вільні знеслі дом Зоі Каўшанкі] //[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] 18 лістапада 2008 == Спасылкі == {{Commons}} * [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/22/mode/1up Вопіс архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] * [https://archive.org/search?query=%D0%BA%D0%BE%D1%9E%D1%88 Адлічбаваныя матэліялы архіва Зоі Коўш у Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча] {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Коўш Зоя}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]] qi41erjxkkm72f487siqjp8eot060d2 0 53901 5129955 5129788 2026-04-20T14:48:59Z StarDeg 16311 5129955 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} {{цёзкі2|Кэмеран}} '''Дэвід Кэмеран''' ({{lang-en|David Cameron}}; нар. {{ДН|9|10|1966}}, {{МН|Лондан||}}) — брытанскі палітык, пасля [[Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі (2010)|парламенцкіх выбараў 2010 года]] стаў 75-м прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі. Кіраўнік [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]] ў 2005—2016 гадах, [[Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] (2010—2016), Міністр замежных спраў і міжнароднага развіцця Вялікабрытаніі з 13 лістапада 2023 года па 5 ліпеня 2024 года. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 кастрычніка 1966 года ў Лондане ў сям’і брокера. Між тым ён вядзе сваё паходжанне ад англійскага караля [[Вільгельм IV|Вільгельма IV]] (ён з’яўляецца нашчадкам ад аднаго з незаконных атожылкаў гэтага караля). Скончыў [[Ітанскі каледж]] і [[Оксфардскі ўніверсітэт]], дзе вывучаў палітыку, філасофію і эканоміку. У Оксфардзе Кэмеран пазнаёміўся з [[Борыс Джонсан|Барысам Джонсанам]], [[Джордж Осбарн|Джорджам Осбарнам]] і іншымі. === Пачатак палітычнай кар’еры === Пасля сканчэння ўніверсітэта пачаў працу ў даследчым аддзеле Кансерватыўнай партыі, зайючыся таксама падрыхтоўкай выступаў [[Джон Мэйджар|Джона Мэйджара]] і эканамічнымі пытаннямі. У [[1993]] годзе Кэмеран пачаў працу ў Міністэрстве ўнутраных спраў (''Home Office''). На парламенцкіх выбарах [[1997]] года выбіраўся ад акругі Стаффард, але пацярпеў пашкоджанне. На парламенцкіх выбарах [[2001]] года быў абраны ўдзельнікам палаты абшчын ад акругі Уітні, Оксфардшыр. У [[2005]] годзе пасля выхаду ў адстаўку [[Майкл Говард|Майкла Говарда]], пад кіраўніцтвам якога партыя прайграла парламенцкія выбары, быў абраны лідарам партыі ў трэцім туры. Падчас яго лідарства ў партыі адбыўся значны рост падтрымкі партыі сярод выбаршчыкаў — на фоне падзення рэйтынгу лейбарыстаў. У першым туры перадвыбарных дэбатаў увесну [[2010]] года, па выніках апытанняў, прайграў [[Нік Клэг|Ніку Клэгу]], але перамог у апошнім. === На чале ўрада === Увечар [[11 мая]] [[2010]] года прэм’ер-міністр [[Гордан Браўн]] абвясціў аб сваім выхадзе з пастоў кіраўніка ўрада і лідара Лейбарысцкай партыі. У той жа вечар прапанову Каралевы аб фармаванні ўраду атрымаў Дэвід Кэмеран, партыя якога набрала найбольшы лік мандатаў на парламенцкіх выбарах [[6 мая]] [[2010]] года (але не атрымала абсалютнай большасці ў парламенце). Кэмеран абвясціў аб намеры сфармаваць кіравальную кааліцыю з ліберал-дэмакратамі. [[12 мая]] [[2010]] года, упершыню ў пасляваеннай гісторыі Брытаніі, быў сфармаваны кааліцыйны ўрад; лідар ліберальных дэмакратаў Нік Клэг заняў пост Намесніка Прэм’ер-міністра. Дэвід Кэмеран выступіў за правядзенне рэферэндуму аб членстве Вялікабрытаніі ў складзе [[ЕС]]. Падчас дэбатаў перад рэферэндумам выступаў за захаванне Вялікабрытаніі ў складзе ЕС. Паводле вынікаў [[Рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім саюзе|рэферэндуму аб членстве Брытаніі ў ЕС]], які адбыўся [[23 чэрвеня]] [[2016]] года, перамогу атрымалі прыхільнікі выхаду каралеўства з Еўрапейскага саюза. Пасля апублікавання вынікаў Дэвід Кэмеран выступіў са зваротам да нацыі, дзе паведаміў пра рашэнне выйсці ў адстаўку з паста Прэм’ер-міністра ў бліжэйшы час<ref>[http://www.rbc.ru/politics/24/06/2016/576ce1809a7947e9f001ad1a Дэвід Кэмеран абвясціў пра рашэнне выйсці ў адстаўку]</ref>. 13 ліпеня 2016 года выйшаў у адстаўку. Пераемнікам Кэмерана стала кіраўнік МУС Вялікабрытаніі [[Тэрэза Мэй]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.davidcameronmp.com/ Афіцыйны сайт] {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кэмеран Дэвід}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Оксфардскага ўніверсітэта]] gkeyknb3kzceymzq6cqoclwbr6knukr 0 55113 5130148 5047350 2026-04-20T18:57:45Z IshaBarnes 124956 спасылка 5130148 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |скарачэнне = БДЭУ |міжназва = Belarusian State Economic University |ранейшыя = Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава |тып = дзяржаўны |рэктар = [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]] |студэнты = 16000 |замежныя студэнты = >600 |дактары = 60 |адрас = 220070, [[Беларусь]], [[Мінск]], [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі пр-т]], 26 }} '''Установа адукацыі «Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт» (УА БДЭУ)''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў [[Беларусь|Беларусі]], ажыццяўляе навучанне спецыялістаў у галіне эканомікі, кіравання і права. Размешчаны ў [[Мінск]]у, адрас галоўнага корпусу — [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі праспект]], 26 Інфраструктуру вучэбна-навуковага комплексу БДЭУ складаюць 11 факультэтаў, уключаючы «Вышэйшую школу кіравання і бізнесу», больш за 40 кафедр, Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі эканамічных кадраў, Цэнтр даўніверсітэцкай падрыхтоўкі і прафесійнай арыентацыі, філіялы: Навагрудскі гандлёва-эканамічны каледж; бібліятэку, вучэбныя і навуковыя лабараторыі, гандлёвы комплекс і службы забеспячэння. Універсітэт ёсць членам міжнародных арганізацый і аб’яднанняў. Станам на 2024 год у БДЭУ заключана каля 130 дагавораў і пагадненняў пра супрацоўніцтва з установамі вышэйшай адукацыі, навукова-даследчымі і адукацыйнымі арганізацыямі з 23 краін замежжа<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.istu.edu/novosti/pub/73074|title=ИРНИТУ и Белорусский государственный экономический университет запускают программу бакалавриата в сфере маркетинга и рекламы|website=Иркутский национальный исследовательский технический университет|date=2023-07-04|access-date=2024-10-14|url-status=live|quote=Ректор Иркутского политеха Михаил Корняков и первый проректор БГЭУ Елена Киреева поздравили выпускников магистерской программы двойного дипломирования, а также подписали соглашение о запуске совместной программы бакалавриата в сфере маркетинга и рекламы.}}</ref>. БДЭУ адным з першых сярод устаноў вышэйшай адукацыі Беларусі сертыфікаваны па міжнароднай сістэме менеджменту якасці. У БДЭУ навучаюцца студэнты з больш як 27 краін. У БДЭУ рэалізуюцца праграмы «двайных дыпломаў»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bseu.by/russian/teaching/magistr/doubleD.htm|title=Программа совместного обучения в магистратуре|website=БДЭУ|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> з універсітэтамі Расіі. З 2021 года рэктар БДЭУ — [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]], доктар юрыдычных навук, прафесар<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-soglasoval-naznachenie-rektorov-v-treh-vuzah-452729-2021/|title=Лукашенко согласовал назначение ректоров в трех вузах|website=[[БЕЛТА]]|date=2021-07-29|access-date=2024-10-14|url-status=live}}</ref>. == Гістарыяныя назвы == * з 20 мая 1933 — Інстытут народнай гаспадаркі * з канца 1933 — Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі (БДІНГ) * з 20 студзеня 1935 — Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава (БДІНГ імя В. У. Куйбышава) * з 20 студзеня 1992 — Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт == Гісторыя == [[Файл:Галоўны корпус БДУ. Від з боку Дома ўрада, 1930-я.jpg|міні|Галоўны корпус БДУ да 1941 года, дзе з 1925 па 1930 год існаваў [[факультэт права і гаспадаркі БДУ|факультэт права і гаспадаркі]] (цяпер вул. Савецкая, 18).]] БДЭУ — адзін са старэйшых універсітэтаў Беларусі. У 1930 годзе на базе факультэта права і гаспадаркі [[БДУ]] створаны самастойны [[факультэт народнай гаспадаркі БДУ]] з пяццю аддзяленнямі: прамысловым, сельскагаспадарчым, планава-статыстычным, фінансавым і кааператыўным. У 1930 годзе на факультэце навучаліся 300 студэнтаў, у 1931 — ужо больш за 700. На базе факультэта народнай гаспадаркі БДУ ў адпаведнасці з рэзалюцыяй пастановы [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] № 215 ад 7 ліпеня 1931 г. былі створаны тры самастойныя інстытуты: Планава-эканамічны, Фінансава-эканамічны і Інстытут спажывецкай кааперацыі (Кааператыўны) рознага адміністрацыйнага падпарадкавання. Гэтыя інстытуты праіснавалі каля двух гадоў. Аднак дасведчаных эканамічных кадраў не хапала, таму што размеркаванне спецыялістаў ішло па ўсёй краіне (ад Брэста да Камчаткі і Далёкага Усходу). Выпускі склалі 335 чалавек. Пастановай Савета народных камісараў БССР № 721 ад 20 мая 1933 года на базе трох вышэйназваных інстытутаў створаны Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі (БДІНГ). Ён і рабочы факультэт пры ім былі зацверджаны да восені 1933 года Дзяржпланам БССР. 20 студзеня 1935 года ўрад БССР надаў інстытуту імя [[В. У. Куйбышаў|Валяр’яна Куйбышава]]. Пасля пачатку 22 чэрвеня 1941 года [[Вялікая Айчынная вайна]] БДІНГ спыніў працу. Падчас вайны разбураны вучэбныя карпусы і знішчана абсталяванне, спалена і часткова вывезена за мяжу бібліятэка. У Чырвонай Арміі, партызанскіх атрадах і падпольных групах змагаліся былыя дырэктары БДІНГ П. А. Балабанаў, А. В. Гурло, І. Л. Сацункевіч, прафесар М. У. Дзямбінскі, дацэнты С. В. Елісон, Т. А. Зарубін, І. Ф. Крук, А. І. Петухоў і іншыя выкладчыкі і выпускнікі інстытута.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://bseu.by/belarusian/general/history.htm|title=Гісторыя БДЭУ|website=БДЭУ|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> У ліпені 1944 года Мінск быў вызвалены. 28 кастрычніка 1944 года, паводле пастановы Савета народных камісараў, ВНУ аднавіла дзейнасць. Першая пасляваенная прыёмная камісія БДІНГ пачала працаваць 25 студзеня 1945 года. У лютым 1945 года адбыўся першы пасляваенны набор студэнтаў — 58 чалавек. Рэгулярныя заняткі пачаліся 1 сакавіка 1945 у вячэрнюю змену ў будынку сярэдняй школы № 12 (зараз вул. Мяснікова і корпус філфаку БДУ). У 1945 было толькі 12 выкладчыкаў і 54 студэнты; у 1945/1946 навучальным годзе — 38 выкладчыкаў і 252 студэнты; бібліятэка налічвала 6 000 кніг. У 1945 годзе рашэннем навуковага савета 11 студэнтаў (выпуск 1941) атрымалі дыпломы. 2 сакавіка 1946 года адбыўся першы пасляваенны выпуск з 71 чалавека, сярод іх 22 — удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны, гэтыя выпускнікі пачыналі вучобу яшчэ даваенным часам. Агулам за 1946—1950 гады падрыхтавана 455 спецыялістаў. 3 студзеня 1950 была здадзена ў эксплуатацыю першая частка вучэбнага корпуса па вул. Свярдлова, 7. Другая — у 1952, апошняя — у 1954. 20 студзеня 1992 года Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 21 пераўтвораны ў Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт.<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-21-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-belorusskogo-ordena-trudovogo-krasnogo-znameni-gosudarstvennogo-instituta-narodnogo-hozyajstva-imeni-v-v-kujbyshe/ |title=Постановление № 21 Совета Министров Республики Беларусь от 20 января 1992 г. «О преобразовании Белорусского ордена Трудового Красного Знамени государственного института народного хозяйства имени В. В. Куйбышева в Белорусский государственный экономический университет» |access-date=5 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927150614/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-21-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-belorusskogo-ordena-trudovogo-krasnogo-znameni-gosudarstvennogo-instituta-narodnogo-hozyajstva-imeni-v-v-kujbyshe/ |url-status=dead }}</ref> У 1995 годзе ўніверсітэт упершыню прайшоў дзяржаўную атэстацыю і акрэдытацыю. У 1996 годзе пацвердзіў статус вядучай навучальнай установы ў нацыянальнай сістэме адукацыі па падрыхтоўцы эканамічных кадраў.<ref>{{Кніга|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/handle/edoc/96633|аўтар=Полетаева Н.П.|загаловак=Белорусский государственный экономический университет, 1933-2018|адказны=пад рэд. В.Н. Шимава (галоўны рэдактар), В.Н. Голубовича, Г.А. Каралёнка, В.В. Садовскага|год=2018|мова=ru|месца=Мінск|выдавецтва=Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|старонак=175|isbn=978-985-564-198-9}}</ref> == Сучаснасць == [[Файл:Учебные корпуса в БГЭУ.jpg|міні|Бібліятэка]] [[Файл:Учебный корпус БГЭУ.jpg|міні|Навучальны корпус 5]] [[Файл:2 учебный корпус БГЭУ.jpg|міні|Навучальны корпус 2]] Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт — вядучая вышэйшая навучальная ўстанова Беларусі эканамічнага профілю. Ва ўніверсітэце ажыццяўляецца падрыхтоўка спецыялістаў шырокага спектра спецыяльнасцей (АКРБ 011—2009, АКРБ 011—2022) у галіне эканомікі, бізнесу, кіравання і права, камунікацый, сацыяльных навук па наступных адукацыйных праграмах: * сярэдняй спецыяльнай адукацыі па 5 спецыяльнасцях (Навагрудскі гандлёва-эканамічны каледж); * агульнай вышэйшай адукацыі па 22 спецыяльнасцях і па 27 спецыяльнасцях 1 ступені вышэйшай адукацыі; * паглыбленай вышэйшай адукацыі па 10 спецыяльнасцях, у тым ліку на англійскай мове; * навукова-арыентаванай адукацыі па 15 спецыяльнасцях (падрыхтоўка ў аспірантуры ажыццяўляецца па 15 спецыяльнасцях, у дактарантуры — па 6 спецыяльнасцях); * перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў, якія маюць вышэйшую адукацыю, па 10 спецыяльнасцях; * павышэння кваліфікацыі па 5 профілях. Універсітэт уключаны ў спіс устаноў адукацыі, на базе якіх ажыццяўляецца эксперыментальная і інавацыйная дзейнасць з арганізацыяй падрыхтоўкі на англійскай мове па спецыяльнасцях агульнай вышэйшай адукацыі «Сусветная эканоміка», «Маркетынг», і «Бухгалтарскі ўлік, аналіз і аўдыт». У БДЭУ прымяняюцца найноўшыя тэхналогіі адукацыі, у тым ліку дыстанцыйныя адукацыйныя праграмы, праектны метад, лічбавыя тэхналогіі. Ініцыяваны адукацыйныя праекты «Універсітэт 3.0» і «Лічбавы ўніверсітэт», накіраваныя на раскрыццё індывідуальных здольнасцей студэнта і яго асобы, выбар дысцыплін і пераход на індывідуальныя тэрміны вывучэння асобных курсаў, творчую самарэалізацыю студэнтаў, развіццё крытычнага мыслення і крэатыўных здольнасцей. Ва ўніверсітэце працуюць больш за 60 дактароў, прафесараў і 400 кандыдатаў навук, дацэнтаў, па падручніках і навучальных дапаможніках якіх навучаюцца студэнты Беларусі і блізкага замежжа. На базе БДЭУ функцыянуе Вучэбна-метадычнае аб’яднанне па эканамічнай адукацыі, дзейнасць якога накіравана на выпрацоўку прапаноў па пытаннях удасканалення навукова-метадычнага забеспячэння эканамічнай адукацыі і падрыхтоўкі спецыялістаў з агульнай вышэйшай і паглыбленай вышэйшай адукацыяй. Для ўдасканалення навукова-метадычнага забеспячэння дадатковай адукацыі дарослых у 2023 годзе на базе Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта створана Вучэбна-метадычнае аб’яднанне ў сферы дадатковай адукацыі дарослых па групах спецыяльнасцей: эканоміка, бухгалтарскі ўлік, падаткаабкладанне, фінансы, банкаўская і страхавая справа, менеджмент, лагістыка, маркетынг і рэклама. Пры ўніверсітэце дзейнічаюць: * Бібліятэка БДЭУ * Музей гісторыі БДЭУ * [[Бізнес-інкубатар]] БДЭУ * Навукова-педагагічныя школы * Клуб выпускнікоў * Першасная арганізацыя ТВВОД * Першасная арганізацыя БРСМ * Першасная прафсаюзная арганізацыя работнікаў * Студэнцкі прафсаюз * Студэнцкі клуб * Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр * Першасная арганізацыя РГА «Белая Русь» == Структура == === Факультэты === * [[Факультэт маркетынгу і лагістыкі БДЭУ|Факультэт маркетынгу і лагістыкі]] * [[Факультэт эканомікі і менеджменту БДЭУ|Факультэт эканомікі і менеджменту]] * [[Факультэт міжнародных эканамічных адносін БДЭУ|Факультэт міжнародных эканамічных адносін]] * [[Факультэт права БДЭУ|Факультэт права]] * [[Улікова-эканамічны факультэт БДЭУ|Улікова-эканамічны факультэт]] * [[Факультэт фінансаў і банкаўскай справы БДЭУ|Факультэт фінансаў і банкаўскай справы]] * [[Факультэт лічбавай эканомікі БДЭУ|Факультэт лічбавай эканомікі]] * [[Факультэт міжнародных бізнес-камунікацый БДЭУ|Факультэт міжнародных бізнес-камунікацый]] * [[Факультэт камерцыі і турыстычнай індустрыі БДЭУ|Факультэт камерцыі і турыстычнай індустрыі]] * [[Сацыяльна-эканамічны факультэт БДЭУ|Сацыяльна-эканамічны факультэт]] * [[Вышэйшая школа кіравання і бізнесу БДЭУ|Вышэйшая школа кіравання і бізнесу]] === Цэнтры === * Цэнтр даўніверсітэцкай падрыхтоўкі і прафесійнай арыентацыі === Інстытуты === * Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі эканамічных кадраў === Філіялы === * [[Навагрудскі гандлёва-эканамічны каледж]] == Навуковая дзейнасць == БДЭУ — акрэдытаваны навуковы цэнтр Беларусі, які праводзіць эканамічныя фундаментальныя і прыкладныя сацыяльна-эканамічныя даследаванні. Пры ўніверсітэце працуюць 3 саветы па абароне доктарскіх і кандыдацкіх дысертацый. Пад кіраўніцтвам вядучых выкладчыкаў БДЭУ працуюць 33 студэнцкія навукова-даследчыя лабараторыі, якія ўдзельнічаюць у дзяржбюджэтных і гаспадарча-дагаворных НДР. Для падтрымкі інавацыйнай актыўнасці вучнёўскай моладзі, рэалізацыі найлепшых навуковых праектаў і ідэй створаны студэнцкі даследчы цэнтр «Бізнес-інкубатар БДЭУ» на базе факультэта камерцыі і турыстычнай індустрыі і факультэта эканомікі і менеджменту. Функцыянуе 10 навукова-педагагічных школ, выдаюцца два часопісы і два зборнікі навуковых прац. ; Навукова-педагагічныя школы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://nir.bseu.by/scientific/NPH/nph.htm|title=Научно-педагогические школы БГЭУ|website=Научные исследования и подготовка научных кадров|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> * Нацыянальнай эканомікі (кіраўнік: [[Уладзімір Сяргеевіч Фацееў]]) * Эканомікі і кіравання на прадпрыемстве (кіраўнік Людміла Мікалаеўна: Нехарошава) * Маркетынгу (кіраўнік: Юрый Іванавіч Енін) * Кіравання вытворчасцю (кіраўнік: Мікалай Пятровіч Бяляцкі) * Фінансаў (кіраўнік: Тамара Уладзіміраўна Сарокіна); * Эканомікі і кіравання ў гандлі (кіраўнік: [[Генадзь Антонавіч Каралёнак]]) * Бухгалтарскага ўліку, аналізу гаспадарчай дзейнасці, кантролю, рэвізіі і аўдыту (кіраўнік: [[Дзмітрый Аляксеевіч Панкоў]], кіраўнік: [[Пелагея Якаўлеўна Папкоўская]]) * Статыстыкі (кіраўнік: Ніна Уладзіміраўна Агабекава) * Матэматычных метадаў эканомікі (кіраўнік: Святлана Фёдараўна Міксюк) * Сусветнай эканомікі (кіраўнік: [[Галіна Аляксандраўна Шмарлоўская]]) == Выданні БДЭУ == ; «Веснік Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://bseu.by/russian/scientific/herald.htm|title=Веснік Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта|website=БДЭУ|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> Навукова-практычнае выданне, выдаецца з 1994 года, выходзіць 6 разоў на год (адзін раз на два месяцы). Часопіс уключаны Вышэйшай атэстацыйнай камісіяй у Пералік навуковых выданняў Рэспублікі Беларусь для апублікавання вынікаў дысертацыйных даследаванняў, а таксама ўключаны ў [[Расійскі індэкс навуковага цытавання]] (РІНЦ). ; «[[Беларускі эканамічны часопіс]]» Навукова-практычнае выданне, выдаецца з 1997 года, выходзіць штоквартальна. Часопіс уключаны Вышэйшай атэстацыйнай камісіяй у Пералік навуковых выданняў Рэспублікі Беларусь для апублікавання вынікаў дысертацыйных даследаванняў, а таксама ўключаны ў Расійскі індэкс навуковага цытавання (РІНЦ). ; «Эканаміст»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://bseu.by/economist.htm|title=Газета «Эканаміст»|website=БДЭУ|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> Газета, выдаецца больш за 30 гадоў, выходзіць 2 разы на месяц. Шматтыражнае выданне прызначана для публікацыі асноўных падзей і дасягненняў універсітэта і беларускай эканамічнай навукі. ; «Навуковыя працы БДЭУ»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://nir.bseu.by/scientific/sbornik.htm|title=Зборнік «Навуковыя працы БДЭУ»|website=Научные исследования и подготовка научных кадров|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> Зборнік, выдаецца з 2008 года, выходзіць 1 раз на год. Зборнік уключаны ў Пералік навуковых выданняў Рэспублікі Беларусь для апублікавання вынікаў дысертацыйных даследаванняў (галіна навукі — эканамічныя, юрыдычныя, сацыялагічныя, палітычныя). ; «НДРС БДЭУ»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://nir.bseu.by/scientific/study/sbnirs.htm|title=Зборнік навуковых артыкулаў студэнтаў «НДРС БДЭУ»|website=Научные исследования и подготовка научных кадров|access-date=2024-09-10|url-status=live}}</ref> Зборнік навуковых артыкулаў студэнтаў, выдаецца з 2011 года, выходзіць 1 раз на год. Выданне прызначана для публікацыі навуковых работ студэнтаў і магістрантаў універсітэта па актуальных праблемах эканомікі, права і сумежных галін ведаў. == Універсітэцкі гарадок == Універсітэцкі гарадок — структурны комплекс, які ўключае 9 інтэрнатаў, размешчаных у Заводскім, Ленінскім, Першамайскім, Кастрычніцкім і Маскоўскім раёнах горада Мінска, з замацаванай тэрыторыяй і будынкамі. У студэнцкім гарадку праводзяцца спартыўныя і культурна-дасугавыя мерапрыемствы, якія ахопліваюць усе кірункі дзейнасці і розныя па форме арганізацыі і методыкам правядзення: творчыя конкурсы, тэматычныя вечары і гутаркі, ток-шоу, мультымедыйныя прэзентацыі, сустрэчы з грамадска-палітычнымі дзеячамі, дзеячамі ў сферы адукацыі, навукі і культуры, пешыя экскурсіі. На працягу года працуюць клубныя фарміраванні рознай скіраванасці, спартыўныя гурткі і секцыі. У інтэрнатах функцыянуюць трэнажорныя залы, залы для заняткаў тэнісам, фітнесам, канферэнц-залы і пакоі адпачынку, пакоі для самападрыхтоўкі і работы студэнцкага самакіравання. Працуе 31 спартыўная секцыя па 8 відах спорту — атлетызме, АФП, грацыі, міні-футболе, ёзе, більярдзе, настольным тэнісе, дартсе. Ва ўсіх будынках размешчаны пральні самаабслугоўвання, абсталяваныя пральнымі машынамі, сушыльныя і прасавальныя пакоі. == Вядомыя супрацоўнікі == === Рэктары === * 1933—1935 — [[Аляксей Васільевіч Гурло]] * 1935—1936 — [[Іван Лявонавіч Сацункевіч]] * 1936—1937 — [[Арон Майсеевіч Штаркман]] * 1937—1938 — [[Мікалай Васілевіч Казюк]] * 1938—1939 — [[Гаўрыіл Лявонцьевіч Сугробаў]] * 1939—1940 — [[Пётр Абрамавіч Балабанаў]] * 1940—1944 — [[Фёдар Сяргеевіч Мікуноў]] * 1944—1949 — [[Яфім Мікіціч Раманенка]] * 1949—1962 — [[Гаўрыіл Лявонцьевіч Сугробаў]] * 1962—1965 — [[Іван Іванавіч Трухан]] * 1966—1969 — [[Сяргей Мікалаевіч Малінін]] * 1969—1991 — [[Фёдар Васілевіч Баравік]] * 1991—2002 — [[Раман Міхайлавіч Карсека]] * 2002—2019 — [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] * 2019—2021 — [[Вячаслаў Юр’евіч Шуцілін]]<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-78104-2019/|title=Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні|website=blr.belta.by|date=2019-05-16|access-date=2024-10-14|url-status=live}}</ref> * з 2021 — [[Аляксей Уладзіміравіч Ягораў]]<ref name=":0" /> === Выкладчыкі === * [[Захар Васілевіч Шыбека|Захар Шыбека]] — беларускі гісторык == Вядомыя выпускнікі == {{Асноўны артыкул|Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ}} Сярод выпускнікоў універсітэта знакамітыя спартсмены, вучоныя, дзяржаўныя службоўцы і бізнесмены. === Спартоўцы === * [[Алена Барысаўна Альтшуль]] — пяціразовая чэмпіёнка свету па міжнародных шашках, чатырохразовая чэмпіёнка СССР па шашках. * Уладзімір Вацлававіч Раманоўскі — заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь, алімпійскі чэмпіён па веславанні на байдарках і каноэ, 2-разовы чэмпіён свету, чэмпіён Еўропы сярод юніёраў 1975 г., чэмпіён VII летняй Спартакіяды народаў СССР 1979 г. * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] — Герой Беларусі, першая жанчына ўзнагароджаная гэтым званнем. Біятланістка, чатырохразовая алімпійская чэмпіёнка, двухразовая чэмпіёнка свету (2012 і 2013), уладальніца Кубка свету 2014/15, уладальніца 6 малых Крыштальных глобусаў Кубка свету па біятлоне. === Дзяржаўныя службоўцы === * [[Надзея Андрэеўна Ермакова]] — Старшыня Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] (2011—2014), Заслужаны эканаміст Рэспублікі Беларусь. * [[Мікалай Мікалаевіч Корбут]] — [[памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па агульных пытаннях (2017—2018), з 2018 — намеснік Дзяржсакратара, члена Пастаяннага камітэта Саюзнай дзяржавы. * [[Андрэй Мікалаевіч Тур]] — доктар эканамічных навук, намеснік Міністра эканомікі Рэспублікі Беларусь (1995—2011), намеснік кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2011—2013). * [[Кандрат Зігмундавіч Церах]] — савецкі дзяржаўны дзеяч, Міністр гандлю СССР (1986—1991). Выпускнік 1966 года<ref name="Cier">[http://www.rh.by/by/260/250/8186/ Хто ёсць хто. Кандрат Церах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924091009/http://www.rh.by/by/260/250/8186/|date=24 верасня 2015}} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. === Навукоўцы === * [[Аляксандр Пятровіч Дуровіч]] — вучоны-маркетолаг, практыкуючы кансультант, доктар эканамічных навук, дацэнт. Аўтар больш за 220 прац. * [[Пётр Георгіевіч Нікіценка]] — член-карэспандэнт, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. * [[Кірыл Валянцінавіч Руды]] — доктар эканамічных навук, прафесар, дыпламат. Аўтар больш за 200 публікацый. === Бізнесмены === * [[Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен)|Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў]] — беларускі прадпрымальнік, уладальнік шэрагу кампаній, а таксама футбольнага клубу «Дынама-Брэст» (2016—2020). * Сяргей Уладзіміравіч Ізотаў — камерцыйны дырэктар офіса Групы кампаній X-Com у Санкт-Пецярбургу — сістэмнага інтэгратара, пастаўшчыка поўнага комплексу ІТ-паслуг (праектаванне, продаж, мантаж абсталявання, сэрвіснае абслугоўванне) па розных кірунках. * Яўген Анатольевіч Новікаў — камерцыйны дырэктар ТАА «БМВ Банк» прадстаўніцтва BMW Financial Services фінансавага падраздзялення BMW Group, міжнароднага пастаўшчыка паслуг па аўтакрэдытаванні ў Расіі. === Іншыя === * [[Павел Анціпаў]] — празаік * [[Аляксандр Яўгенавіч Гур’янаў]] * [[Кірыл Ігаравіч Дубоўскі|Кірыл Дубоўскі]] * [[Наталля Васілеўна Барадзіна]] * [[Іван Іванавіч Трухан]] * [[Генадзь Антонавіч Каралёнак]] == Узнагароды == * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1983) за заслугі ў падрыхтоўцы кваліфікаваных спецыялістаў народнай гаспадаркі і развіццё навуковых даследаванняў Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік ад 28.04.1983 г.<ref name=":12">{{Кніга|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/handle/edoc/96633|аўтар=Н.П. Полетаева|загаловак=Белорусский государственный экономический университет, 1933-2018|адказны=Редакционная коллегия: В.Н. Шимов (главный редактор), В.Н. Голубович, Г А Королёнок, В.В. Садовский, Н.П. Полетаева — автор-составитель|год=2018|мова=ru|месца=Минск|выдавецтва=Белорусский государственный экономический университет|старонкі=4|старонак=175|isbn=978-985-564-198-9|тыраж=500}}</ref> * Ганаровы дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь (2008) за шматгадовую плённую дзейнасць па падрыхтоўцы высокакваліфікаваных спецыялістаў і навуковых кадраў, асаблівыя дасягненні ў сацыяльна-культурным развіцці і ў сувязі з 75-годдзем з дня заснавання Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 274 ад 15.05.2008 г.<ref name=":12" /> == Міжнародныя кантакты == Універсітэт актыўна развівае міжнароднае супрацоўніцтва, асноўнымі кірункамі якога ёсць: * навучанне замежных грамадзян ва ўніверсітэце па кантракце на платнай аснове; * умацаванне і развіццё акадэмічных сувязяў з замежнымі ўніверсітэтамі; * праца ў рамках двухбаковых і шматбаковых акадэмічных праектаў з замежнымі ўніверсітэтамі, фондамі і арганізацыямі. Ва ўніверсітэце паводле міжурадавых дагавораў пра акадэмічнае супрацоўніцтва навучаюць слухачоў з 16 краін [[СНД]], [[Краіны Балтыі|Балтыі]], [[Азія|Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]], [[Еўропа|Еўропы]]. БДЭУ стала пашырае сферу супрацоўніцтва з замежнымі ўніверсітэтамі. У дадзены момант БДЭУ мае дагаворы з 36 універсітэтамі СНД, Азіі, Еўропы, [[ЗША]], [[Канада|Канады]]. Асабліва дынамічная праца праводзіцца ў рамках сумесных праектаў БДЭУ з Інстытутам кіравання прадпрыемствамі пры [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэце]] ([[Францыя]]) і Універсітэтам Сэры ([[Вялікабрытанія]]). БДЭУ актыўна прыцягвае для чытання лекцый замежных прафесараў і спецыялістаў у межах Фулбрайт, «Грамадзянская адукацыя», «Лідар», «REAP» і інш. Універсітэт праводзіць сталую працу ў якасці члена [[Асацыяцыя Еўрапейскіх універсітэтаў|Асацыяцыі Еўрапейскіх Універсітэтаў]], шукае новыя шляхі і магчымасці пашырэння замежных кантактаў і праграм, падтрымлівае цесныя кантакты з замежнымі пасольствамі і арганізацыямі ў [[Мінск]]у, такімі як: Інфармацыйная служба Амбасады ЗША (РАО), Амерыканская Рада па супрацоўніцтве ў галіне адукацыі (ACCELS), Рада па міжнародных даследаваннях і абменах (IREX), Брытанская Рада, [[Нямецкая служба акадэмічных абменаў]] (DAAD). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://bseu.by/belarusian/ Афіцыйны сайт універсітэта] * [http://library.bseu.by/ Бібліятэка БДЭУ]{{ref-ru}} * [https://bseu.by/belarusian/general/uvr/museum.htm Музей гісторыі БДЭУ]{{ref-ru}} * [http://nir.bseu.by/incubator/fm.htm Бізнес-інкубатар БДЭУ]{{ref-ru}} * [https://bseu.by/russian/general/klubvipus.htm Клуб выпускнікоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240915205543/http://bseu.by/russian/general/klubvipus.htm |date=15 верасня 2024 }} * [https://bseu.by/russian/general/ppo.htm Першасная прафсаюзная арганізацыя работнікаў] * [https://bseu.by/russian/general/brsm.htm Першасная арганізацыя БРСМ]{{ref-ru}} * [https://bseu.by/russian/general/wruss/history.htm РГА «Белая Русь»]{{ref-ru}} === Сацыяльныя сеткі === * [https://youtube.com/@bseu_by YouTube] * [https://t.me/bseu_official Telegram] * [https://linkedin.com/school/belarusian-state-economic-un LinkedIn] * [https://www.instagram.com/bseu_official Instagram] * [https://tiktok.com/@bseu_offical TikTok] * [https://x.com/bseu_official X] * [https://facebook.com/bseu.official Facebook] * [https://vk.com/bseu_official VK] {{БДЭУ}} {{ВНУ Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Эканамічныя ўніверсітэты]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:1933 год у Мінску]] 5e5ti6kodx62nmgddtqmzyp49vvurhp 0 62800 5129905 4385609 2026-04-20T13:11:20Z DenisBorum 139498 ілюстрацыя 5129905 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karte Kattegat.png|right|thumb|]] '''Дацкія пралівы''' — сістэма праліваў паміж [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынаўскім]] і [[Паўвостраў Ютландыя|Ютландскім паўвостравам]]. Уключае пралівы [[Малы Бельт]] (найменшая шырыня 0,5 км), [[Вялікі Бельт]] (3,7 км), [[Эрэсун]] (Зунд) (10,5 км), [[Катэгат]] (60 км) і [[Скагерак]] (110 км). Дацкія пралівы з'яўляюцца асноўным марскім шляхам, які яднае парты [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] з партамі сусветнага акіяна. == Глядзі таксама == * [[Дацкі праліў]] [[Катэгорыя:Дацкія пралівы| ]] {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} 2vnndlb5hzidgpjgewkdy6ugmvfql4t 0 68367 5130167 5041050 2026-04-20T19:24:12Z Niegodzisie 84738 /* Дыскаграфія */ 5130167 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў |Гады= з 1988 – па гэты дзень }} '''«Nine Inch Nails»''' (/{{IPA|naɪn ɪntʃ neɪlz}}/ '''найн інч нэйлз''' [[абр.]] '''NIN''' у перакладзе з анг. ''дзевяціцалёвыя цвікі'') — амерыканскі індастрыял-гурт, заснаваны [[Трэнт Рэзнар|Трэнтам Рэзнарам]] у 1988 годзе ў городзе Кліўленд, штат Агая. Як асноўны прадзюсар, спявак, аўтар тэкстаў і музыкі, Рэзнар з'яўляецца адзіным афіцыяльным удзельнікам гурта і нясе аднаасобную адказнасць за яе развіццё. Музыка NIN ахватвае вялікую колькасць жанраў, захоўваючы характэрнае гучанне, дасяганае выкарыстаннем электронных інструментаў і сродкаў абработкі гука. Апасля запісу чарговага альбома Рэзнар, як правіла, прыцягвае музыкантаў, з якімі адпраўляецца ў турнэ ў падтрымку дыска. Гэты канцэртны склад існуе асобна ад Nine Inch Nails у студыі. На сцэне NIN часта выкарыстоўваюць для суправаджэння сваіх выступленняў эфектныя візуальныя элементы, часта дасягаючыя апагею ў разрушэнні музыкантамі сваіх інструментаў. Прыхільнікі андэграунднай музыкі цёпла прынялі NIN у іх раннія гады. У 1990-я гг. група выпусціла некалькі значных запісаў, якія дасягнулі шырокай папулярнасці: шматлікія песні NIN сталі хітамі на радыё, два запісы выйгралі Грэмі, і група прадала больш 20 млн альбомаў у свеце і 10 млн у ЗША. У 1996 годзе выходзіць гульня Quake, музыку для якой напісаў Трэнт Рэзнар. У 2004 годзе часопіс «Rolling Stone» змясціў NIN на 94 месца ў сваім спісе 100 найвялікшых рок-артыстаў усіх часоў. Нягледзячы на гэты цёплы прыём, у групы было некалькі канфліктаў са гуказапісываючай індустрыяй. У 2007 годзе Трэнт Рэзнар заявіў, што NIN будзе далей развівацца незалежна ад гуказапісвальных лэйблаў. У мінулым NIN нячаста выпускалі вялікія студыйныя альбомы; рэміксы і канцэртныя альбомы запаўнялі гэтыя прабелы ў каталогу групы. Рэзнар спасылаецца на свае асабістыя праблемы як на прычыну гэтых паўзаў; ў сваіх песнях ён часта даследуе змрочныя староны свайго «Я». З 1989 года, Nine Inch Nails зрабілі 8 буйных студыйных рэлізаў. Самыя апошнія рэлізы, Ghosts I–IV і The Slip, выдадзеныя ў 2008, выйшлі пад ліцэнзіяй Creative Commons. Абое спачатку былі выпушчаны лічбова, а потым паследаваў фізічны рэліз. Лічбовы рэліз The Slip быў даступны цалкам бясплатна. NIN былі намінірованы на 12 узнагарод Грэммі і выйгралі дзве з ніх за песні "Wish" і "Happiness in Slavery" у 1992 і 1995 адпаведна. == Канцэртны склад Nine Inch Nails == За ўсю гісторыю гурта, толькі Трэнт Рэзнар заставаўся нязменным удзельнікам канцэртаў Nine Inch Nails. {| |valign=top| '''Тякучы канцэртны склад гурта:''' * [[Трэнт Рэзнар]] (1988—…) * [[Робін Фінк]] (1994—1995, 1999—2000, 2008—…) * [[Джасцін Мелдал-Джонсэн]] (2008—…) * [[Ілан Рубін]] (2009—…) |valign=top| '''Былыя ўдзельнікі гурта:''' * [[Крыс Врэна]] (1989—1991, 1994—1995) * [[Джэф Уард]] (1991) * [[Рычард Патрык]] (1989—1993, 1996) * [[Джэймс Вулі]] (1991—1994) * [[Дэні Лонэр]] (1994—2000) * [[Чарлі Клоўзер]] (1994—2000) * [[Кейт Хілебранд]] (1997) * [[Джэром Дзіллан]] (1999—2005) * [[Ааран Норт]] (2005—2007) * [[Джордзі Уайт]] (2005—2007) * [[Алясандра Карціні]] (2004—2008) * [[Джош Фрыз]] (2005—2008) |valign=top| '''Прыцягнёныя музыканты:''' * [[Рон Мусара]] (1988) * [[Нік Раш]] (1990) * [[Дэвід Хэймс]] (1990) * [[Лі Марс]] (1990—1991) * [[Марцін Аткінс]] (1990—1991) * [[Алекс Карапеціс]] (2005) * [[Рыч Фаўнс]] (2008) |} === Храналогія === <div align="center"> <timeline> ImageSize = width:1000 height:400 PlotArea = left:145 bottom:60 top:0 right:50 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:1988 till:01/01/2010 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:Lead value:black id:Bass value:gray(0.75) legend:Бас id:Guitar value:green legend:Гітара id:Drums value:blue legend:Ударныя id:Keyboard value:red legend:Сінтэзатары id:Lines value:yellow legend:Асноўныя&nbsp;рэлізы id:grid1 value:gray(0.3) id:Tours value:gray(0.5) Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = unit:year increment:2 start:1988 gridcolor:grid1 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1988 LineData = at:20/10/1989 color:yellow layer:back at:22/09/1992 color:yellow layer:back at:08/03/1994 color:yellow layer:back at:22/09/1999 color:yellow layer:back at:27/04/2005 color:yellow layer:back at:16/04/2007 color:yellow layer:back at:02/03/2008 color:yellow layer:back at:05/05/2008 color:yellow layer:back BarData = bar:Reznor text:"Трэнт Рэзнар" bar:Tours text:"Галоўныя туры" bar:Musarra text:"Рон Мусара" bar:Vrenna text:"Крыс Врэна" bar:Patrick text:"Рычард Патрык" bar:Rushe text:"Нік Раш" bar:Haymes text:"Дэвід Хэймс" bar:Mars text:"Лі Марс" bar:Woolley text:"Джэймс Вулі" bar:Ward text:"Джэф Уард" bar:Clouser text:"Чарлі Клоўзер" bar:Lohner text:"Дэні Лонэр" bar:Finck text:"Робін Фінк" bar:Dillon text:"Джэром Дзіллан" bar:White text:"Джордзі Уайт" bar:North text:"Ааран Норт" bar:Carapetis text:"Алекс Карапеціс" bar:Freese text:"Джош Фрыз" bar:Cortini text:"Алясандра Карціні" bar:Johnsen text:"Джасцін Мелдал-Джонсэн" bar:Rubin text:"Ілан Рубін" PlotData = width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Reznor from:01/10/1988 till:end color:Lead bar:Tours from:22/10/1989 till:13/09/1991 color:Tours at:13/09/1991 align:left shift:(3,-5) text:«Тур Pretty bar:Tours from:14/11/1999 till:09/07/2000 color:Tours at:09/07/2000 align:left shift:(1,-5) text:«Fragility» bar:Tours from:09/03/1994 till:01/12/1995 color:Tours at:01/12/1995 align:left shift:(3,-5) text:«Self-Destruct» bar:Tours from:23/03/2005 till:08/06/2006 color:Tours at:10/10/2002 align:left shift:(3,-5) text:«Live: With Teeth» bar:Tours from:02/10/2007 till:18/09/2007 color:Tours bar:Tours from:25/06/2008 till:end color:Tours bar:Musarra from:01/10/1988 till:31/12/1988 color:Drums at:13/09/1991 align:left shift:(3,-5) text:Hate Machine» at:01/03/2007 align:left shift:(2,-5) text:2007 at:15/05/2008 align:left shift:(2,-5) text:«Lights in at:15/05/2008 align:left shift:(2,-15) text:the Sky» bar:Vrenna from:01/10/1988 till:01/07/1989 color:Keyboard bar:Vrenna from:01/07/1989 till:03/07/1991 color:Drums bar:Vrenna from:09/03/1994 till:01/12/1995 color:Drums bar:Patrick from:22/10/1989 till:13/09/1991 color:Guitar bar:Rushe from:26/01/1990 till:17/03/1990 color:Keyboard bar:Haymes from:17/03/1990 till:23/05/1990 color:Keyboard bar:Mars from:23/05/1990 till:03/07/1991 color:Keyboard bar:Woolley from:03/07/1991 till:28/12/1994 color:Keyboard bar:Ward from:03/07/1991 till:13/09/1991 color:Drums bar:Clouser from:28/12/1994 till:09/07/2000 color:Keyboard bar:Lohner from:09/03/1994 till:09/07/2000 color:Bass bar:Finck from:09/03/1994 till:09/07/2000 color:Guitar bar:Finck from:25/06/2008 till:end color:Guitar bar:Dillon from:14/11/1999 till:01/10/2005 color:Drums bar:White from:23/03/2005 till:18/09/2007 color:Bass bar:North from:23/03/2005 till:18/09/2007 color:Guitar bar:Carapetis from:01/10/2005 till:01/12/2005 color:Drums bar:Freese from:01/12/2005 till:31/12/2008 color:Drums bar:Cortini from:23/03/2005 till:31/12/2008 color:Keyboard bar:Johnsen from:25/06/2008 till:end color:Bass bar:Rubin from:01/01/2009 till:end color:Drums </timeline> </div> == Дыскаграфія == {| |valign=top| Асноўныя альбомы: * ''[[Pretty Hate Machine]]'' (1989) * ''[[Broken]]'' ([[Міні-альбом]]) (1992) * ''[[The Downward Spiral]]'' (1994) * ''[[The Fragile]]'' (1999) * ''[[With Teeth]]'' (2005) * ''[[Year Zero]]'' (2007) * ''[[Ghosts I–IV]]'' (2008) * ''[[The Slip]]'' (2008) * ''[[Hesitation Marks]]'' (2013) * ''Not the Actual Events'' (Міні-альбом) (2016) * ''Add Violence'' (Міні-альбом) (2017) * ''Bad Witch'' (2018) * ''Ghosts V: Together'' (2020) * ''Ghosts VI: Locusts'' (2020) * ''Tron: Ares'' (2025, альбом-[[саўндтрэк]]) * ''Nine Inch Noize'' (2026) |valign=top| Альбомы рэміксаў: * ''[[Fixed]]'' (Міні-альбом) (1992) * ''[[Further Down the Spiral]]'' (1995) * ''[[Things Falling Apart]]'' (2000) * ''[[Year Zero Remixed]]'' (2007) |valign=top| Канцэртныя запісы: * ''[[Closure]]'' (1997) * ''[[And All That Could Have Been]]'' (2002) * ''[[Beside You in Time]]'' (2007) |} ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.nin.ru/ nine inch nails: the great below] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060104160103/http://www.nin.ru/ |date=4 студзеня 2006 }} * [http://youtube.com/user/ninofficial старонка на] [[YouTube]] * [http://www.myspace.com/nin старонка на] [[MySpace]] * [http://ninwiki.com/Вікіпраект аб Nine Inch Nails]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] klxmcz5bl5olstg86x6a9y6lh4u989w 0 78259 5130116 4442401 2026-04-20T18:13:14Z JerzyKundrat 174 5130116 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[лорд-пратэктар]] [[Англія|Англіі]], [[Шатландыя|Шатландыі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] | імя = Олівер Кромвель | арыгінал імя = Oliver Cromwell | парадак = 1 | выява = Oliver Cromwell by Samuel Cooper.jpg | перыядпачатак = [[16 снежня]] [[1653]] | перыядканец = [[3 верасня]] [[1658]] | папярэднік = [[Карл I Сцюарт|Карл I]] ([[Англія]])<br />[[Карл II Сцюарт|Карл II]] ([[Шатландыя]]) | пераемнік = [[Рычард Кромвель]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | у шлюбе = | бацька = | маці = Элізабет Сцюарт | дзеці = | сцяг = Standard of Oliver Cromwell (1653–1659).svg | аўтограф = Oliver Cromwell Signature.svg | вікісховішча = Oliver Cromwell }} {{Цёзкі2|Кромвель}} '''Олівер Кромвель''' ({{lang-en|Oliver Cromwell}}; [[25 красавіка]] [[1599]], [[Хантынгдан]] — [[3 верасня]] [[1658]], [[Лондан]]) — правадыр Англійскай рэвалюцыі, военачальнік і дзяржаўны дзеяч, у 1643—1650 гг. — генерал-лейтэнант парламенцкай арміі, у 1650—1653 гг. — лорд-генерал, у 1653—1658 гг. — лорд-пратэктар Англіі, Шатландыі і Ірландыі. Лічыцца, што яго смерць наступіла ад [[малярыя|малярыі]] ці ад атручвання. Ужо пасля смерці яго цела было вынята з магілы, павешана і чвартавана, што было традыцыйным пакараннем за здраду ў Англіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} — С. 476. == Спасылкі == {{commons|Oliver Cromwell}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кромвель Олівер}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Англіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Англіі]] [[Катэгорыя:Постаці Англійскай рэвалюцыі]] lat6frge289zdkd94e07cr422u5rf20 0 78848 5130228 5112728 2026-04-20T23:06:44Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны, удакладненне 5130228 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра гульню | назва = Silent Hill: Downpour | выява = 250px-SHdownpour.JPG | распрацоўшчыкі = [[Vatra Games]] | выдавец = [[Konami]] | кампазітар = [[Акiра Ямаока]] | кампазітары = Даніэль Ліхт | серыя = [[Silent Hill]] | платформы = [[PlayStation|PlayStation 3]], [[Xbox 360]] | рэліз = [[2011]] | жанр = [[Survival horror]] | рэжым = [[Адзіночная]] | узроставы рэйтынг = [[18+]] | носьбіт = [[Blu-ray Disc]] }} '''«Silent Hill: Downpour»''' ({{lang-be|Маўклівы Узгорак: Залева}}) — [[відэагульня]] ў жанры [[survival horror]], восьмая частка серыі ''Silent Hill'', выпушчаная ў 2012 годзе. Гульня была распрацавана чэшскай кампаніяй [[Vatra Games]]. Выдаўцом гульні была кампанія [[Konami Digital Entertainment]]. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2012 года]] [[Катэгорыя:Гульні Konami]] [[Катэгорыя:Відэагульні на Unreal Engine 3]] [[Катэгорыя:Silent Hill]] hxn7l4wzfndd8d3rggvgc4g9kjdulq4 0 82525 5129964 4965544 2026-04-20T14:56:43Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5129964 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2014''' — невысакосны год, пачынаецца ў [[серада|сераду]] па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. * «Год гасціннасці» ў Беларусі<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/144678 Лукашэнка аб'явіў 2014 год Годам гасціннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140101073638/http://www.interfax.by/news/belarus/144678 |date=1 студзеня 2014 }}</ref> * «Год культуры» у Расіі<ref>[http://news.kremlin.ru/acts/17944 Указ аб правядзенні Года культуры]</ref>. * Гарады [[Рыга]] ([[Латвія]]) і [[Умеа]] ([[Швецыя]]) сталі культурнымі сталіцамі Еўропы на 2014 год<ref>{{Cite web |url=http://rus.tvnet.lv/showbiz/made_in_lv/246400-riga_stala_kulturnoy_stolicjey_jevropi2014 |title=Рыга стала культурнай сталіцай Еўропы |access-date=2 студзеня 2014 |archive-date=2 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102200238/http://rus.tvnet.lv/showbiz/made_in_lv/246400-riga_stala_kulturnoy_stolicjey_jevropi2014 |url-status=dead }}</ref>. * Міжнародны год крышталаграфіі ([[ЮНЕСКА]])<ref>[http://www.unesco.org/new/ru/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-years/ Міжнародныя гады ЮНЕСКА]</ref>. * [[Гродна]] — культурная сталіца Беларусі. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Mn2210.jpg|thumb|Заняткі курсаў «[[Мова нанова]]» ў [[Мінск]]у, 20 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: ** [[Латвія]], [[Румынія]] і [[Харватыя]] далучаюцца да зоны [[Еўра]]. ** Новым Прэзідэнтам [[Швейцарыя|Швейцарыі]] стаў Дыдзе Буркхальтэр<ref>[http://ria.ru/world/20140101/987561001.html#13886892927044&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration Новым прэзідэнтам Швейцарыі стаў Дыдзе Буркхальтэр]</ref>. * [[3 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Мадагаскар]]а абраны Раджаанарымампіяніна<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/01/03/n_5856145.shtml Прэзідэнтам Мадагаскара абраны Раджаанарымампіяніна]</ref>. * [[5 студзеня]]: Парламенцкія выбары ў [[Бангладэш]]. * [[13 студзеня]]: ** У [[Мінск]]у стартавалі моўныя курсы «Мова ці кава» і «[[Мова нанова]]». ** [[Крышціяну Раналду]], прызнаны найлепшым футбалістам 2013, атрымаў «Залаты мяч» [[ФІФА]] на ўрачыстай цырымоніі ў [[Цюрых]]у. * [[15 студзеня]]: Прэм’ера спектакля «Пан Тадэвуш» у [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]]. * [[21 студзеня]]: Урад [[Грэнада|Грэнады]] зрабіў наведванне гэтай краіны безвізавым для грамадзян [[Беларусь|Беларусі]]. * [[28 студзеня]]: [[Мікалай Азараў]] падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра [[Украіна|Украіны]]. === Люты === [[File:2014 German Masters Day5 Session2 Final26.JPG|thumb|[[Дзін Цзюньхуэй]] з трафеем «[[German Masters 2014 (снукер)|German Masters]]», 2&nbsp;лютага.]] [[File:Stamps of Russia 2012 No 1559-61 Mascots 2014 Winter Olympics.jpg|thumb|Талісманы Зімовых Алімпійскіх гульняў 2014.]] * [[2 лютага]]: У фінале «[[German Masters 2014 (снукер)|German Masters]]» па [[снукер]]ы перамогу атрымаў кітаец [[Дзін Цзюньхуэй]]. * [[7 лютага]]: Пачаліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014]] у [[Сочы]]. * [[18 лютага]]: Украінскія сілавікі пачалі штурм [[Майдан Незалежнасці|Майдана]], абвясціўшы контртэрарыстычную аперацыю. * [[22 лютага]]: Вярхоўная Рада [[Украіна|Украіны]] прыняла пастанову пра адхіленне [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] з пасады прэзідэнта. * [[23 лютага]]: Завяршыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014]] у [[Сочы]]. === Сакавік === [[Файл:VOA-armed_men_01-03-14.jpg|thumb|Расійскія вайскоўцы без знакаў адрознення са зброяй ля будынку Вярхоўнай Рады [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]], 1 сакавіка.]] * [[8 сакавіка]]: Прапаў самалёт [[Boeing 777]] кампаніі [[Malaysian Airlines]], які ляцеў рэйсам [[Куала-Лумпур]]: [[Пекін]]. На борце самалёта знаходзілася 239 чалавек. * [[11 сакавіка]]: Вярхоўнай Радай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] прынята [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма]] * [[16 сакавіка]]: ** Завяршыўся прафесійны турнір [[World Open 2014 (снукер)|World Open]] па [[снукер]]ы ў [[Хайкоу]] ([[Кітай]]), пераможцам стаў англічанін [[Шон Мёрфі]]. ** Пад расійскім кантролем праведзены [[Рэферэндум аб статусе Крыма (2014)|рэферэндум ад статусе Крыма]]. * [[29 сакавіка]]: Стартавала [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014]]. === Красавік === [[Файл:2014-04-07. Протесты в Донецке 018.jpg|thumb|Захоп будынку Данецкай абласной дзяржадміністрацыі, 7&nbsp;красавіка.]] [[Файл:Чарнобыльскі шлях—2014 001.JPG|thumb|«[[Чарнобыльскі шлях]]» у Мінску, 26&nbsp;красавіка.]] * [[4 красавіка]]: Кампанія [[Microsoft]] скончвае выпуск праграм падтрымкі і абнаўленняў для [[Windows XP]] (акрамя версіі для ўбудаваных сістэм).<ref>[http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=3223 Microsoft Support Lifecycle]</ref> * [[7 красавіка]]: Абвешчана [[Данецкая Народная Рэспубліка]]. * [[26 красавіка]]: ** Здарыўся выбух у порце [[Шахід Раджаі]] ў [[Іран]]е. ** «[[Чарнобыльскі шлях]]» прайшоў у [[Мінск]]у. * [[29 красавіка]]: Частковае [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|сонечнае зацьменне]]. === Май === * [[2 мая]]: [[Супрацьстаянне ў Адэсе (2014)|Супрацьстаянне ў Адэсе]] прывяло да шматлікіх чалавечых ахвяр. * [[3 мая]]: Адкрыта [[Барысаў-Арэна]], на якой прайшоў фінал Кубка Беларусі па футболе. * [[5 мая]]: У [[Шэфілд]]зе ([[Англія]]) скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014]] (пач. [[19 красавіка]]), у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[9 мая]]: У [[Мінск]]у пачаўся 78-ы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай (сконч. [[25 мая]]). * [[10 мая]]: Фінал конкурсу песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|«Еўрабачанне-2014»]] у [[Капенгаген]]е. * [[22 мая]]: Адбыўся [[бой пад Валнавахай]] ва Украіне. * [[25 мая]]: ** Прэзідэнцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]], перамогу атрымаў [[Пётр Парашэнка]]. ** Другі тур прэзідэнцкіх выбараў у [[Літва|Літве]]. === Чэрвень === [[Файл:Petro Poroshenko 2014 presidential inauguration 06.jpg|thumb|[[Пётр Парашэнка]] заступае на пасаду Прэзідэнта Украіны.]] * [[3 чэрвеня]]: Адкрыццё станцыі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] «[[Малінаўка (станцыя метро)|Малінаўка]]». * [[7 чэрвеня]]: [[Пётр Парашэнка]] заступае на пасаду Прэзідэнта Украіны. * [[12 чэрвеня]]: У [[Бразілія|Бразіліі]] стартаваў [[Чэмпіянат свету па футболу 2014]]. * [[27 чэрвеня]]: [[Украіна]], [[Грузія]] і [[Малдова]] падпісалі [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС]]. === Ліпень === [[Файл:Götze kicks the match winning goal.jpg|thumb|Пераможны гол [[Марыа Гёцэ]] ў фінале чэмпіянату свету па футболе.]] * [[10 ліпеня]]: Адкрыццё XXIII Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску — 2014». * [[13 ліпеня]]: У [[Бразілія|Бразіліі]] завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2014]], перамогу ў фінале атрымала зборная [[зборная Германіі па футболе|Германіі]]. * [[17 ліпеня]]: [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам]]. === Жнівень === * [[3 жніўня]]: Землетрасенне [[магнітуда]]й 6,3 на паўднёвым захадзе Кітая. * [[28 жніўня]]: Завяршыліся [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2014]] у [[Кітай|Кітаі]]. * [[30 жніўня]]: [[Дональд Туск]] абраны прэзідэнтам Рады [[ЕС]]. * [[31 жніўня]]: У [[Нью-Ёрк]]у прайшла 31-я сустрэча беларусаў Паўночнай Амерыкі<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=134382</ref>. === Верасень === [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Заслаўе|Заслаўі]].]] * [[4 верасня]]: [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў указ, якім устанаўліваецца прыгранічная тэрыторыя ў раёнах [[Беларусь|Беларусі]], што мяжуюць з [[Расія]]й. * [[7 верасня]]: Свята [[Дзень беларускага пісьменства]] адзначана ў [[Заслаўе|Заслаўі]]. * [[12 верасня]]: Выйшаў дэбютны [[студыйны альбом]] гурта «[[Brutto (гурт)|Brutto]]» «[[Underdog]]». * [[18 верасня]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі]], 55% удзельнікаў прагаласавала супраць. * [[19 верасня]]: У [[Віцебск]]у адкрылася Ганаровае консульства [[Славакія|Славакіі]]. * [[22 верасня]]: Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]] стала [[Эва Копач]]. === Кастрычнік === * [[4 кастрычніка]]: Парламенцкія выбары ў [[Латвія|Латвіі]]. * [[22 кастрычніка]]: Адкрыты [[помнік Вікіпедыі]] ў польскім горадзе [[Слубіцы]] * [[23 кастрычніка]]: Частковае [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|сонечнае зацьменне]]. * [[26 кастрычніка]]: ** Парламенцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]]. ** Парламенцкія выбары ў [[Туніс]]е. ** Другі тур прэзідэнцкіх выбараў у [[Бразілія|Бразіліі]]. * [[30 кастрычніка]]: У [[Буркіна-Фасо]] пасля масавых пратэстаў і падпалу парламенту ўведзена надзвычайние становішча. === Лістапад === * [[4 лістапада]] — Выбары ў кангрэс [[ЗША]]. * [[9 лістапада]]: Апытанне аб незалежнасці [[Каталонія|Каталоніі]]. * [[12 лістапада]]: [[КА Філы|Касмічны апарат «Філы»]] здзейсніў пасадку на [[Камета Чурумава — Герасіменка|камету Чурумава — Герасіменка]]. * [[30 лістапада]]: Парламенцкія выбары ў [[Малдова|Малдове]]. === Снежань === * [[5 снежня]]: У [[Мядзел]]і адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка [[Максім Танк|Максіму Танку]]. * [[17 снежня]]: Адноўлены дыпламатычныя адносіны [[ЗША]] і [[Куба|Кубы]]. == Памерлі == * [[5 студзеня]]: [[Эйсебіа]], партугальскі футбаліст (нар. 25.1.1942) * [[11 студзеня]]: [[Арыэль Шарон]], ізраільскі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 27.2.1928) * [[15 студзеня]]: [[Роджэр Лойд-Пак]], англійскі акцёр (нар.8.2.1944) * [[20 студзеня]]: [[Клаўдзіа Абада]], італьянскі дырыжор і піяніст (нар. 26.6.1933) * [[22 студзеня]]: [[Мікола Прускі]], дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША (нар. 1.1.1928) * [[1 сакавіка]]: [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]], беларускі скульптар (нар. 25.7.1936) * [[2 сакавіка]]: [[Рыгор Барадулін]], беларускі паэт, эсэіст, перакладчык, народны паэт Беларусі (нар. 24.2.1935) * [[23 сакавіка]]: [[Адольфа Суарэс]], прэм’ер-міністр [[Іспанія|Іспаніі]] (нар. 25.9.1932) * [[17 красавіка]]: [[Габрыэль Гарсія Маркес]], калумбійскі пісьменнік (нар. 6.3.1928) * [[24 красавіка]]: [[Тадэвуш Ружэвіч]], польскі паэт, пісьменнік, драматург (нар. 9.10.1921) * [[4 мая]]: [[Таццяна Яўгенаўна Самойлава|Таццяна Самойлава]], народная артыстка Расіі (нар. 4.5.1934) * [[9 мая]]: [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давід Сімановіч]], беларускі паэт, перакладчык (нар. 26.6.1932) * [[30 мая]]: [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], беларускі паэт, дзяржаўны дзеяч (нар. 28.9.1936) * [[30 чэрвеня]]: [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]], беларускі акцёр (нар. 13.5.1949) * [[7 ліпеня]]: [[Эдуард Шэварднадзэ]], савецкі і грузінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 25.12.1928) * [[12 ліпеня]]: [[Валерыя Ільінічна Навадворская|Валерыя Навадворская]], расійскі палітычны дзеяч, дысідэнтка, праваабаронца (нар. 17.5.1950) * [[13 ліпеня]]: [[Надзін Гордымер]], паўднёваафрыканская пісьменніца (нар. 20.11.1923) * [[17 ліпеня]]: [[Джозеф Ланге]], галандскі даследчык у галіне медыцыны, адзін з піянераў даследавання [[ВІЧ]] (нар. 25.9.1954) * [[25 ліпеня]]: [[Карла Бергонцы]], італьянскі оперны спявак (нар. 13.7.1924) * [[1 жніўня]]: [[Валянцін Бялькевіч]], беларускі футбаліст (нар. 27.1.1973) * [[29 жніўня]]: [[Канстанцін Пятровіч Шаранговіч|Канстанцін Шаранговіч]], беларускі мастак (нар. 4.1.1956) * [[4 верасня]]: [[Данатас Баніёніс]], літоўскі акцёр і рэжысёр * [[20 верасня]]: [[Анатоль Мікалаевіч Беразавой|Анатоль Беразавой]], савецкі касманаўт * [[25 верасня]]: [[Яак Ёала]], эстонскі спявак * [[17 кастрычніка]]: [[Міхаіл Марыніч]], дзяржаўны дзея Беларусі, дыпламат (нар. 13.1.1940) * [[9 лістапада]]: [[Анатоль Мікалаевіч Маразевіч]], беларускі вучоны * [[9 лістапада]]: [[Валерый Дзмітрыевіч Фралоў]], беларускі палітычны дзеяч * [[22 снежня]]: [[Джо Кокер]], англійскі спявак (нар. 20.5.1944) == Зноскі == {{reflist}} {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:2014}} [[Катэгорыя:2014| ]] ry6e8azfkznfoc37enstll9xzkb4daz 0 84442 5130285 4468549 2026-04-21T08:43:58Z Bahusia 150630 стыль, ілюстрацыя 5130285 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Крачкоўскі}} {{Вучоны | Імя = Юльян Фаміч Крачкоўскі | Арыгінал імя = | Фота = Yulian Krachkovsky.jpg | Шырыня = 240px | Подпіс = Старшыня Віленскай [[Археаграфічныя камісіі|Археаграфічнай камісіі]] | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]] | Месца працы = | Альма-матар = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Юльян Фаміч Крачкоўскі''' ({{lang-ru|Ульян Фомич Крачковский}}; {{ДН|25|7|1840}}, в. [[Азяты]], цяпер {{МН|Жабінкаўскі раён|у Жабінкаўскім раёне|}} — {{ДС|25|7|1903}}) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]], археограф. == Біяграфія == Скончыў Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію (1865)<ref>[http://www.petergen.com/bovkalo/duhov/spbda.html Выпускники Санкт-Петербургской (с 1914 — Петроградской) духовной академии]{{ref-ru}}</ref>. Адмовіўся ад духоўнага сану, займаўся педагагічнай дзейнасцю. Працаваў выкладчыкам рускай мовы [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]], інспектарам народных вучылішч Тульскай губерні і [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], дырэктар [[Полацкая настаўніцкая семінарыя|Полацкай настаўніцкай семінарыі]] і [[Віленскі настаўніцкі інстытут|Віленскага настаўніцкага інстытута]], Туркестанскай настаўніцкай семінарыі. У 1884 высланы з Туркестанскай настаўніцкай семінарыі з-за выяўлення там падазроных беларускіх гурткоў. Вярнуўся ў Вільню, у 1888—1902 старшыня [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіі]]. Бацька вядомага савецкага ўсходазнаўца [[Ігнацій Юльянавіч Крачкоўскі|І. Ю. Крачкоўскага]] (1883—1951). Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілках]] у Вільні. Аўтар «Нарысаў быту заходнерускага селяніна» (1869) — першага падрабязнага даследавання сямейных і каляндарна-аграрных абрадаў беларусаў і выхавання дзяцей, зборніка «Быт заходнерускага селяніна» (1873) з апісаннем беларускага вяселля, характарыстыкай абрадаў каляндарна-гадавога цыкла, дзе змешчана больш за 200 песень, 90 прыказак, некалькі народных паданняў і казак, звесткі пра народную медыцыну, народныя стравы і народны каляндар беларусаў, пра пахавальныя абрады. У працы выкарыстаны шматлікія крыніцы па беларускай этнаграфіі. Юльян Крачкоўскі складальнік 16-га і 20-га тома, аўтар прадмовы да іх і да 25-га тома Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі. У 1900—1902 пад рэдакцыяй і з прадмовамі Крачкоўскага выйшлі 12-ы і 13-ы тамы Археаграфічнага зборніка дакументаў. Сярод іншых прац Крачкоўскага — «К истории старой Вильны» і «Топография г. Вильны в XVI и XVII века». Апублікаваў шэраг этнакрафічных артыкулаў «Виленском сборнике», этнаграфічнага артыкула «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868) у газеце [[Kurier Wileński (1840)|«Виленский вестник»]], а таксама некалькіх артыкулаў па гісторыі царкоўнай [[Берасцейская унія|Уніі]] і г.д. [[File:Grave of Juĺjan Famič Kračkoŭski.jpg|thumb|Магіла Юльяна Крачкоўскага на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] {{зноскі}} == Літаратура == * Асветнікі зямлі беларускай: Х — пачатак ХХ ст. : энцыкл. давед. — Мн., 2001. * Беларуская энцыклапедыя. Т. 8. — Мн., 1999. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 4. — Мн., 1997. * {{крыніцы/БіЕ|Крачковский, Юлиан Фомич}}{{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Крачкоўскі Ю}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці літоўскага краязнаўства]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Літвы]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Полацка]] [[Катэгорыя:Старшыні Віленскай археаграфічнай камісіі]] jtqlzbp8oqbjyvvoiv0hktw52brrfu1 0 88248 5130269 5123743 2026-04-21T07:39:41Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Voūk12|Voūk12]]) і адноўлена версія 4437759, зробленая Artsiom91Bot: гэта ўсё супер, але тут старонка неадназначнасці і не наверх трэба лупіць, а ў асобныя тэматычныя артыкулы 5130269 wikitext text/x-wiki '''Метрапо́лія''' (з {{lang-grc|μητρόπολις}} літар. «матчын горад») — шматзначны тэрмін. * [[Метраполія, Старажытная Грэцыя|Метраполія]] — у Старажытнай Грэцыі — горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), якая мела калоніі (іншыя полісы). * [[Метраполія, дзяржава]] — у перыяд з сярэдзіны XV па сярэдзіну XX стагоддзяў — дзяржава, якая валодае калоніямі (звычайна заморскімі). * [[Метраполія, цэнтр агламерацыі|Метраполія]] (рэдка ''метрапо́ліс'' — памылковая перадача на беларускую мову) — горад, эканамічны і культурны цэнтр [[гарадская агламерацыя|агламерацыі]], часам сінонім [[Сталіца|сталіцы]]. == Гл. таксама == * [[Мітраполія]] * [[Метраполіс]] * [[Метраполь]] {{неадназначнасць}} s5nlwa8cegd1ir1y3aobfeqnw6uaspk 5130270 5130269 2026-04-21T07:40:53Z M.L.Bot 261 5130270 wikitext text/x-wiki '''Метрапо́лія''' (з {{lang-grc|μητρόπολις}} літар. «матчын горад») — шматзначны тэрмін. * [[Метраполія (Старажытная Грэцыя)|Метраполія]] — у Старажытнай Грэцыі — горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), якая мела калоніі (іншыя полісы). * [[Метраполія (дзяржава)]] — у перыяд з сярэдзіны XV па сярэдзіну XX стагоддзяў — дзяржава, якая валодае калоніямі (звычайна заморскімі). * [[Метраполія (цэнтр агламерацыі)|Метраполія]] (рэдка ''метрапо́ліс'' — памылковая перадача на беларускую мову) — горад, эканамічны і культурны цэнтр [[гарадская агламерацыя|агламерацыі]], часам сінонім [[Сталіца|сталіцы]]. == Гл. таксама == * [[Мітраполія]] * [[Метраполіс]] * [[Метраполь]] {{неадназначнасць}} nntjxqw9s7qq51tt0pseywe6mwxb7rg 5130275 5130270 2026-04-21T08:03:33Z M.L.Bot 261 5130275 wikitext text/x-wiki '''Метрапо́лія''' (з {{lang-grc|μητρόπολις}} літар. «матчын горад») — шматзначнае паняцце. * [[Метраполія (Старажытная Грэцыя)|Метраполія]] — у Старажытнай Грэцыі — горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), якая мела калоніі (іншыя полісы). * [[Метраполія (дзяржава)]] — у XV--XX стагоддзях — дзяржава, якая валодае калоніямі (звычайна заморскімі). * [[Метраполія (цэнтр агламерацыі)|Метраполія]] (рэдка ''метрапо́ліс'' — памылковая перадача на беларускую мову) — горад, эканамічны і культурны цэнтр [[гарадская агламерацыя|агламерацыі]], часам сінонім [[Сталіца|сталіцы]]. == Гл. таксама == * [[Мітраполія]] * [[Метраполіс]] * [[Метраполь]] {{неадназначнасць}} mv6r3xnfz1l9nnxnz88antnikvhfv0u 5130281 5130275 2026-04-21T08:20:35Z M.L.Bot 261 5130281 wikitext text/x-wiki '''Метрапо́лія''' (з {{lang-grc|μητρόπολις}} літар. «матчын горад») — шматзначнае паняцце. * [[Метраполія (Старажытная Грэцыя)|Метраполія]] — у Старажытнай Грэцыі — горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), якая мела калоніі (іншыя полісы). * [[Метраполія (дзяржава)|Метраполія]] — у XV--XX стагоддзях — дзяржава, якая валодае калоніямі (звычайна заморскімі). * [[Метраполія (цэнтр агламерацыі)|Метраполія]] (рэдка ''метрапо́ліс'' — памылковая перадача на беларускую мову) — горад, эканамічны і культурны цэнтр [[гарадская агламерацыя|агламерацыі]], часам сінонім [[Сталіца|сталіцы]]. == Гл. таксама == * [[Мітраполія]] * [[Метраполіс]] * [[Метраполь]] {{неадназначнасць}} chts46nvvva2cgdzs0pieu4c7nnp8ea 10 89670 5130317 5122873 2026-04-21T11:03:17Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя Арфаграфія беларускай мовы 5130317 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская мова |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларуская мова]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Гісторыя беларускай мовы|Гісторыя]] |спіс1 = * [[Старабеларуская мова]] ** [[Назвы старабеларускай мовы|Найменне]] ** [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|Канцылярская мова]] ** [[Праблема адзінства старабеларускай і стараўкраінскай моў|Старабеларуская і стараўкраінская]] ** [[Мова Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Мова Статута ВКЛ 1588]] * {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускі лемантар 1906]] * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918]] * [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] 1926 * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|Беларуская граматыка Тарашкевіча 1929]] * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|Беларускі правапіс 1930]] * [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Рэформа 1933 года]] * [[Беларускі правапіс (1959)|Рэформа 1959 года]] * [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі 2008 года]] * [[Русіфікацыя Беларусі|Русіфікацыя]] ([[Трасянка]]) |загаловак2 = [[Дыялекты беларускай мовы|Дыялекты]] |спіс2 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1= [[Заходнепалескія гаворкі|Заходнепалескія<br/> гаворкі]] |спіс1= * [[Сярэднезагародскія гаворкі]] * [[Паўднёвазагародскія гаворкі]] * [[Паўночназагародскія гаворкі]] * [[Тараканскія гаворкі]] |загаловак2= [[Асноўны масіў беларускіх гаворак|Асноўны масіў<br/>беларускіх<br/>гаворак]] |спіс2= {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1= [[Сярэднебеларускія гаворкі|Сярэднебеларускія<br/> гаворкі]] |спіс1= * |загаловак2= [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|Паўночна-ўсходні<br/> дыялект]] |спіс2= * [[Полацкая група гаворак]] * [[Віцебская група гаворак]] * [[Усходнемагілёўская група гаворак]] |загаловак3= [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|Паўднёва-заходні<br/> дыялект]] |спіс3= * [[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак]] * [[Слуцкая група гаворак]] * [[Усходнепалеская група гаворак]] }} }} |загаловак3 = Гаворкі паводле краін |спіс3 = * [[Беларускія гаворкі ў Літве|Літва]] * [[Беларускія гаворкі ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларускія гаворкі ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларускія гаворкі ў Расіі|Расія]] * [[Беларускія гаворкі ва Украіне|Украіна]] |загаловак4 = {{nobr|[[Літаратурная мова|Літаратурныя стандарты]]}} |спіс4 = * [[Старабеларуская мова|Старабеларуская літаратурна-пісьмовая мова]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] |загаловак5 = [[Арфаграфія беларускай мовы|Правапісы]] |спіс5 = * [[Беларуская мова|Акадэмічны]] * [[Тарашкевіца]] * [[Дзеясловіца]] * [[Наркамаўка]] |загаловак6 = [[Пісьмо|Сістэмы пісьма]] |спіс6 = * [[Беларускі алфавіт|Кірыліца]] <small>([[беларуская палеаграфія|Палеаграфія]])</small> * [[Беларускі лацінскі алфавіт|Лацінка]] * [[Беларускі арабскі алфавіт|Арабіца]] |загаловак7 = [[Раманізацыя беларускай мовы|Раманізацыя]] |спіс7 = * [[Інструкцыя па транслітарацыі]] (2007) * [[BGN/PCGN раманізацыя беларускай мовы]] * [[ISO 9]] |загаловак8 = [[Фанетыка]] |спіс8 = * [[Беларуская фанетыка|Фанетыка]] * [[Арфаэпія беларускай мовы|Арфаэпія]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Мовы]] </noinclude> kcy6njc6iv0p2c6bjdszut47ik211x4 10 90741 5130257 5114550 2026-04-21T06:39:46Z JerzyKundrat 174 5130257 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 1 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |1 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. |2 = * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. * Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі. * Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч (рака)|Ведрыч]]. * Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а. * У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''. |3 = * '''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму. * Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе. * Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''. * '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы. * Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]]. * '''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]]. * '''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму. |4 = * Пераламляльную здольнасць [[аптычная сістэма|аптычнай сістэмы]] характарызуе '''[[аптычная сіла]]'''. * Ананімнае '''«[[Пасланне да латын з іх жа кніг]]»''' накіравана супраць [[каталіцызм]]у і яго прапаведнікаў. * '''[[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльны музей Халакоста]]''' ў [[Вашынгтон]]е з’яўляецца самым наведвальным гістарычным музеем свету. * Некаторы час на '''[[Пункт матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ВМФ Расіі ў Сірыі|базе ВМФ Расіі]]''' ў [[Сірыя|сірыйскім]] [[Тартус]]е знаходзіўся толькі грамадзянскі персанал. * Напярэдадні буйных мерапрыемстваў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] звычайна праводзяцца '''[[Аперацыя «Стрымліванне»|паліцэйскія аперацыі]]'''. * Cучасныя '''[[чат-бот]]ы''' могуць выкарыстоўваць сістэмы [[Генератыўны штучны інтэлект|генератыўнага штучнага інтэлекту]], каб падтрымліваць размову. |5 = * Аўтарам першай вядомай [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычнай мадэлі]] быў '''[[Арыстарх Самоскі]]'''. * '''[[Дубовыя лясы]]''' ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ўтварае [[дуб чырвоны]]. *'''[[Насір ад-Дзін Тусі]]''' пабудаваў у горадзе [[Мераге|Марага]] найбуйнейшую астранамічную абсерваторыю свайго часу. * Лічыцца, што першая камерцыйна паспяховая '''[[пішучая машынка]]''' была сканструявана ў [[ЗША]] ў 1867 годзе. * Брытанскі '''[[Марш палкоўніка Боўгі|вайсковы марш]]''' 1914 года стаў вельмі папулярны ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] дзякуючы яго жартаўлівай версіі. * Адметныя рысы '''[[беларускі арнамент|беларускага арнаменту]]''' ў [[Вышыўка|вышыўцы]] і [[Ткацтва|ткацтве]] — упарадкаванасць формы і [[чырвоны колер|чырвона]]-[[чорны колер|чорная]] каляровая гама на [[белы колер|белым]] фоне. |6 = * '''[[Доказ (логіка)|Доказ]]''' у [[логіка|логіцы]] не стварае ісціннасці выказвання, а з’яўляецца спосабам яе выяўлення. * [[Касмалогія|Касмолагі]] мяркуюць, што '''[[цёпла-гарачае міжгалактычнае асяроддзе|разрэджаная плазма]]''' запаўняе прастору паміж [[Галактыка|галактыкамі]]. * У [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца толькі адзін '''[[кароўка дваццацічатырохкропкавая|раслінаедны від]]''' [[божыя кароўкі|божых каровак]]. * Першая '''[[Агатка, або Прыезд пана|прафесійная опера]]''', галоўнымі героямі якой сталі беларусы, была паказана ў 1784 годзе ў [[Нясвіж]]ы. * Зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]] лічыцца '''[[Успаміны Сапліцы|эталонным узорам]]''' гэтага жанру. * Пасля выхада фільма '''«[[І бог стварыў жанчыну]]»''' актрыса [[Брыжыт Бардо]] набыла вядомасць. * '''«[[Вялікі слоўнік беларускай мовы]]»''' змяшчае каля 223 тысяч [[слова|слоў]]. |7 = * [[Палеаліт|Самую старажытную эпоху]] ў гісторыі чалавецтва адкрыў '''[[Жак Бушэ дэ Перт|французскі археолаг]]'''. * На [[хрысціянства|хрысціянскіх]] надмагіллях часта сустракаецца '''[[Deo Optimo Maximo|лацінскае выслоўе]]''', напачатку адрасаванае [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэру]]. * Назва '''[[пінгвін Адэлі|пінгвінаў Адэлі]]''' ўзыходзіць да імя жонкі [[Жуль Себасцьен Сезар Дзюмон-Дзюрвіль|французскага мараплаўцы]]. * Літаратурная [[Ганкураўская прэмія]] можа быць прысуджана аўтару толькі адзін раз, але '''[[Рамэн Гары]]''' атрымаў яе двойчы. * У часткі [[пацыент]]аў, якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]], развіваецца '''[[сіндром Скуміна|памежнае псіхічнае захворванне]]'''. * Шматтомная '''«[[Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі]]»''' ўключае больш за пятнаццаць тысяч артыкулаў. |8 = * [[Камета]] '''[[3I/ATLAS]]''' валодае самым вялікім [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам арбіты]] з усіх адкрытых міжзоркавых аб’ектаў. * '''[[Град]]''' выпадае з магутных [[кучава-дажджавыя воблакі|кучава-дажджавых воблакаў]]. * '''[[Грыбная скала]]''' ў [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальтыйскім архіпелагу]] насамрэч назвай не звязана з [[грыбы|грыбамі]]. * Імкненне грэчаскіх дзяржаў вызваліцца ад гегемоніі [[Спарта|Спарты]] выклікала '''[[Карынфская вайна|Карынфскую вайну]]'''. * '''[[Беларускія гаворкі ў Літве|Рэгіянальныя гаворкі]]''' на [[Віленшчына|Віленшчыне]] захавалі шмат старажытных рыс [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * Бясконцая паводле задумы [[відэагульня]] '''«[[Pac-Man]]»''' з-за праграмнай памылкі абрываецца на 256 узроўні. * У [[2018]] годзе камандай з двух лётчыкаў быў здзейснены '''[[першы беларускі кругасветны пералёт]]'''. |9 = * Найбольшая тоўшча [[сапрапель|сапрапелю]] на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Судаблеўскае радовішча сапрапелю|назапасілася]]''' ў возеры [[Судабле]]. * Стомлены кавальскай працай '''[[Хадльгрымюр П’етурсан|ісландзец]]''' на вуліцы [[Глюкштат|нямецкага горада]] слаў праклёны на [[ісландская мова|роднай мове]], але дзякуючы гэтаму стаў затым паважаным прапаведнікам. * Самай вядомай '''[[эўкатастрофа]]й''' у творах [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Р. Р. Толкіна]] з’яўляецца развязка рамана «[[Валадар Пярсцёнкаў]]». * Самая вялікая колькасць [[кавер-версія|кавер-версій]] у гісторыі была зроблена на песню '''«[[Yesterday]]»''' гурта «[[The Beatles]]». * Побач з [[Кёльнскі сабор|Кёльнскім саборам]] знаходзіцца адзін з найбольш значных '''[[Музей Людвіга|музейных збораў]]''' сучаснага мастацтва. * Яшчэ да пачатку [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|афіцыйнага ўдзелу]] ў [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] ля берагоў [[Сірыя|Сірыі]] дзейнічаў '''[[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|расійскі флот]]'''. |0 = * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў [[бялкі|бялкоў]] і [[нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавых кіслот]] утвараюцца '''[[нуклеапратэіды]]'''. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * '''[[Махаяна]]''' разглядае мэту стаць [[Буда (тытул)|Будай]] як магчымую для кожнага. * '''[[Ашэр са Століна]]''' заснаваў найбуйнейшую [[хасідызм|хасідскую]] дынастыю на Палессі. * '''[[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыс Пастарнак]]''' у канцы [[раман]]а {{нп3|Доктар Жывага|«Доктар Жывага»|ru|Доктор Живаго}} змясціў [[верш]]ы галоўнага героя. * Заснавальнікі кампаніі '''«[[Prada]]»''' пачыналі з гандлю ў [[Мілан]]е імпартаванымі з [[Англія|Англіі]] вырабамі. * У канструкцыях, якія не [[зварка|зварваюцца]] або не дапускаюць награвання, можна прымяніць '''[[заклёпачнае злучэнне]]'''. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 6ki1j3py18e7s8zobz6jmyvihk6hw63 0 95260 5129873 4784144 2026-04-20T12:23:13Z StachLysy 62453 дапаўненне 5129873 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гібсан}} {{Кінематаграфіст | Імя = Мэл Гібсан | Арыгінал імя = Mel Gibson | Фота = Mel Gibson Cannes 2016 2.jpg | Шырыня = 210px | Подпіс = Гібсан у 2011 годзе | Імя пры нараджэнні = Мэл Колм-Кіле Джэрард Гібсан <br />{{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}} | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{AUS}} {{USA}} | Прафесія = [[акцёр]], кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], кінапрадзюсар | Гады актыўнасці = [[1977]] — нашы дні | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Мэл Колм-Кілі Джэрард Гібсан''' ({{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}}; нар. [[3 студзеня]] [[1956]] года, [[Нью-Ёрк]]) — амерыкана-аўстралійскі [[акцёр]], [[рэжысёр]], [[сцэнарыст]] і [[прадзюсар]]. == Фільмаграфія (частковая) == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1981|[[Галіпалі (фільм, 1981)|Галіпалі ]]| Gallipoli|Франк Дан}} {{УФільме|2000|[[Чаго хочуць жанчыны]]|What Women Want|Нік Маршал}} {{УФільме|2002|[[Знакі (фільм)|Знакі]]|Signs|Грэм Хес}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Mel Gibson|Мэл Гібсан}} * {{imdb name|id=0000154|name=Мэл Гібсан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшую рэжысуру}} {{Продкі}} {{DEFAULTSORT:Гібсан Мэл}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]] [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Аўстраліі]] as5grmgx2do0t7awjs6bl62nklrrq9p 100 121975 5130010 5129603 2026-04-20T15:51:09Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5130010 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вольф Москавіч|2026-04-20T14:08:45Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Дэвід Лэмі|2026-04-20T08:50:40Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Андрэй Хапаль|2026-04-20T07:48:59Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Макрына Пашкоўская|2026-04-20T07:21:25Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Леанарда Дацэвіч|2026-04-20T06:40:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Партрэт старога (Рэмбрант)|2026-04-20T06:35:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Казлова|2026-04-20T05:59:18Z|ANNETTE.KOZLOVA}} {{Новы артыкул|Эміль Веньямінавіч Брагінскі|2026-04-20T04:54:59Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Іскандар Муда|2026-04-20T03:33:03Z|Tinta Emas Historia Network}} {{Новы артыкул|Саверыа Дала Роза|2026-04-19T22:16:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Апалінарый Мікалаевіч Раждзественскі|2026-04-19T14:08:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Эбігейл Брэслін|2026-04-19T13:49:43Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Царызм|2026-04-19T11:21:18Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Зігзаг поспеху (фільм)|2026-04-19T09:05:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сэм Альтман|2026-04-18T22:20:20Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Валянцін Карлавіч Зэйлерт|2026-04-18T08:47:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ранча Зора|2026-04-17T20:11:20Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Паўлу Лемінскі|2026-04-17T15:54:35Z|NachtReisender}} {{Новы артыкул|Mos Def|2026-04-17T12:22:35Z|Vlad Shmeklia}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> apvhdd26g59s05emda68n546oi6codi 4 131069 5130117 5129755 2026-04-20T18:15:20Z Emilia Noah 155537 У архіў 5130117 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 8ihzq47o4013dvheiwj9wr5q5jgdzxg 5130119 5130117 2026-04-20T18:16:03Z Emilia Noah 155537 5130119 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] == Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Збігнеў Бжазінскі]] == Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03) :відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03) :: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03) ::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] == Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] == Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03) ::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] == Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Сэйны]] → [[Сейны]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03) :Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] == Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] == Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] == Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Валаваны]] → [[Канапэ]] == Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) == [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] == У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце "Юліюш" не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца. Таксама ўжо маем пэўны "ўзор" - Геніюш (Geniusz???). Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03) :У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова "менеджар". [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03) ::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03) :::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]] --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03) ::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03) :::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма "Юльюш" выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03) : {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03) ::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03) : Ці гэтых кейсаў так шмат, каб мы за адно абмеркаванне перайменоўвалі адразу ўсіх? Можа лепш выносіць кожнага асобна? Усё ж часам гэта будзе не толькі пытанне транскрыпцыі, але і аўтарытэтных крыніц. Я не зусім бачу сэнс падводзіць такі "шырокі" вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:54, 19 красавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 8wemvqq9tifqee4ks6ihnh6qm6nzm73 0 140746 5130307 4942043 2026-04-21T10:08:13Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130307 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мурашка}} {{музыкант}} '''Лявон Мурашка''' ({{lang-lt|Leonidas Muraška}}, {{ДН|27|8|1924}}, [[Сіняўка]] — {{ДС|9|3|2009}}) — беларускі і літоўскі оперны спявак ([[бас]]). Актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў Літве. == Біяграфія == У [[1950]] годзе скончыў [[Літоўская дзяржаўная кансерваторыя|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]], па спецыяльнасці оперны спявак, педагог. У [[1944]]—[[1946]] гадах быў салістам [[Дзяржаўны ансамбль песні і танцаў БССР|Дзяржаўнага ансамбля песні і танцаў БССР]], а з [[1946]] года — салістам Літоўскай філармоніі. У [[1950]]—[[1988]] гадах быў салістам [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр оперы і балета Літоўскай ССР|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Літоўскай ССР]]. Кіраваў Згуртаваннем беларускіх грамадскіх суполак Літвы; быў членам Вялікай Рады ЗБС «Бацькаўшчына». Пахаваны ў [[Вільня|Вільні]] на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Liavon Muraška at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Лявона Мурашкі на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:The grave of Liavon Muraška at the St. Euphrosyne Cemetery 2.jpg|thumb|Надгробак на магіле Лявона Мурашкі File:Memorial plaque on the grave of Liavon Muraška.jpg|thumb|Мемарыяльныя шыльды на магіле Лявона Мурашкі File:Memorial plaque on the grave of Liavon Muraška 2.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле Лявона Мурашкі </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=24439 Памёр Лявон Мурашка] * [http://naviny.by/rubrics/opinion/2009/03/11/ic_articles_410_161610/ Лявон Трэці] — Сяргей Дубавец // Беларускія Навіны, 11.03.2009 {{DEFAULTSORT:Мурашка, Лявон}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] [[Катэгорыя:Басы]] 9e9r6daj4tzmg1maz28fry1w6n10ps3 5130308 5130307 2026-04-21T10:08:58Z Bahusia 150630 5130308 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мурашка}} {{музыкант}} '''Лявон Мурашка''' ({{lang-lt|Leonidas Muraška}}, {{ДН|27|8|1924}}, [[Сіняўка]] — {{ДС|9|3|2009}}) — беларускі і літоўскі оперны спявак ([[бас]]). Актыўны дзеяч беларускай дыяспары ў Літве. == Біяграфія == У [[1950]] годзе скончыў [[Літоўская дзяржаўная кансерваторыя|Літоўскую дзяржаўную кансерваторыю]], па спецыяльнасці оперны спявак, педагог. У [[1944]]—[[1946]] гадах быў салістам [[Дзяржаўны ансамбль песні і танцаў БССР|Дзяржаўнага ансамбля песні і танцаў БССР]], а з [[1946]] года — салістам Літоўскай філармоніі. У [[1950]]—[[1988]] гадах быў салістам [[Дзяржаўны акадэмічны тэатр оперы і балета Літоўскай ССР|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Літоўскай ССР]]. Кіраваў Згуртаваннем беларускіх грамадскіх суполак Літвы; быў членам Вялікай Рады ЗБС «Бацькаўшчына». Пахаваны ў [[Вільня|Вільні]] на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілках]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4"> File:The grave of Liavon Muraška at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Лявона Мурашкі на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:The grave of Liavon Muraška at the St. Euphrosyne Cemetery 2.jpg|thumb|Надгробак на магіле Лявона Мурашкі File:Memorial plaque on the grave of Liavon Muraška.jpg|thumb|Мемарыяльныя шыльды на магіле Лявона Мурашкі File:Memorial plaque on the grave of Liavon Muraška 2.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле Лявона Мурашкі </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=24439 Памёр Лявон Мурашка] * [http://naviny.by/rubrics/opinion/2009/03/11/ic_articles_410_161610/ Лявон Трэці] — Сяргей Дубавец // Беларускія Навіны, 11.03.2009 {{DEFAULTSORT:Мурашка, Лявон}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Літвы]] [[Катэгорыя:Басы]] e54dfuxe1h7jgejb8ltb162pklx9kpw 0 157966 5130252 5127431 2026-04-21T06:22:49Z M.L.Bot 261 афармленне 5130252 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Коэн}} {{Вучоны}} '''Клод Коэн-Тануджы''' ({{lang-fr|Claude Cohen-Tannoudji}}; {{ВДП}}) — французскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (1997) сумесна са Стывенам Чу і Уільямам Філіпсам «за стварэнне метадаў астуджвання і ўлоўлівання атамаў лазерным праменем». == Біяграфія == Коэн-Тануджы паходзіць з яўрэйскай сям’і, якая жыла ў Алжыры з XVI стагоддзя (з 1870 года — падданыя Францыі). З 1953 па 1957 год вывучаў у Вышэйшай нармальнай школе спачатку матэматыку, затым фізіку, пасля таго, як наведаў лекцыі нобелеўскага лаўрэата Альфрэда Кастлера. У 1957 годзе ён атрымаў дыплом, пасля чаго праслужыў у войску 28 месяцаў . З 1960 года працаваў у дзяржаўным навуковым даследчым цэнтры Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS). Пасля 1962 выкладаў на факультэце прыродазнаўчых навук ва ўніверсітэце Парыжа і пасля ва ўніверсітэце П’ера і Марыі Кюры. У 1973 годзе стаў прафесарам Калеж дэ Франс і членам праўлення Каледжа ядзернай і малекулярнай фізікі. == Дасягненні == Двухтомная манаграфія «Méchanique Quantique», якая выйшла ў 1977 годзе і напісаная Коэнам-Тануджы сумесна з Бернарам Дзью і Франкам Лалоэ, па сённяшні дзень з’яўляецца ўзорным падручнікам па квантавай механіцы. Сумесна з амерыканцамі Стывенам Чу і Уільямам Філіпсам Коэн-Тануджы распрацаваў метад астуджвання атамаў пры распаўсюдзе пучка атамаў уздоўж пераменнага магнітнага поля. Пры гэтым атамны пучок тармозіцца, і атамы ўлоўліваюцца ў пастку. Гэты метад ужываецца пры канструяванні дакладных атамных гадзіннікаў, таксама яго ўжываюць пры дакладным пазіцыянаванні і ў касмічнай навігацыі. У 1996 годзе быў узнагароджаны прэміяй Харві ў Хайфе ([[Ізраіль]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта]{{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 1976—2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Коэн-Тануджы}} [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фізікі Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Харві]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Замежныя члены РАН]] [[Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Францыю з Алжыра]] 08xxu6j9lfr8adxmh03aqc7y0t6n4z2 0 161757 5129881 4119050 2026-04-20T12:32:57Z DenisBorum 139498 5129881 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} [[Image:X2000, Lund C.JPG|thumb|300px|right|Цягнік X2000]] [[Image:SJ Double Decker 2006-03-26.JPG|thumb|230px|Дабл-дэкер X40]] '''SJ AB''' — дзяржаўная чыгуначная кампанія [[Швецыя|Швецыі]]<ref>[https://www.meridian-express.ru/sweden/trains/ Железнодорожное сообщение в Швеции]{{ref-ru}}</ref>. == Апісанне == SJ была створана ў [[2000]] годзе праз вылучэнне актываў, звязаных з перавозкай пасажыраў, са складу Statens Järnvägar, у ходзе рэарганізацыі апошняй з ўрадавага агенцтва ў шэсць дзяржаўных кампаній. Аперацыі SJ падпадзяляюцца на субсідаваныя і несубсідаваныя паслугі. Несубсідаваныя паслугі манапольныя і ўключаюць у сябе сетку высакахуткасных цягнікоў X 2000. Некалькі гадоў пасля стварэння SJ атрымлівала дзярждатацыю, аднак з’яўляецца прыбытковай (да 10 %). Усе шведскія чыгуначныя перавозчыкі, уключаючы SJ, плацяць узнос за выкарыстанне інфраструктуры інфраструктурнаму рэгулятару Banverket. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Кампаніі Швецыі]] [[Катэгорыя:Чыгуначны транспарт Швецыі]] heozirj4al1ie5521wcxxr0g96cuxlf 0 163055 5130106 5053429 2026-04-20T17:56:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130106 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураў}} {{асоба}} '''Віталь Мікалаевіч Жу́раў''' ({{ДН|8|5|1920}}, вёска [[Іванаўка (Гарадоцкі раён) |Іванаўка]], [[Гарадоцкі раён]] — {{ДС|5|7|2010}}, {{МС|Віцебск}}) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. 3 1956 года дарожны майстар, у 1964—1970 гадах і з 1973 года начальнік участка дыстанцыі пуці, у 1970—1973 гадах — старшыня прафсаюзнага камітэта Віцебскай дыстанцыі пуці [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]. Званне Героя Сацыялістычнай Працы прысвоена ў 1966 г. за поспехі ў выкананні плана перавозак, у развіцці і тэхнічнай рэканструкцыі чыгункі. {{зноскі}} == Літаратура == * Жураў Віталій Мікалаевіч // Памяць: Гарадоцкі р-н: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн., 2004. — С. 692. * Журов Виталий Николаевич // {{кніга|загаловак=Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 5. Биографический справочник|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1981|том=5|старонак=740|тыраж=50&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=18382|name=Журов Виталий Николаевич}} * [http://www.vitebsk.gov.by/ru/news/gorod?id=3501 Ушёл из жизни Герой Социалистического Труда Журов Виталий Николаевич]{{Недаступная спасылка}} // Сайт Віцебскага гарвыканкама * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/geroi-satsyyalistychnaj-pratsy/zhura-vital-mikalaevich Жураў Віталь Мікалаевіч] // Сайт ДУ «[[Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна]]». * [http://nspaper.by/2010/05/13/za-soldata.html ''Нина Лукьянова'' ЗА СОЛДАТА!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305122104/http://nspaper.by/2010/05/13/za-soldata.html |date=5 сакавіка 2016 }} // Абласная газета «Народнае слова», 13.05.2010 * [https://history.rw.by/persons/memorybook/#/page/283 Журов Виталий Николаевич // Книга памяти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220125211553/https://history.rw.by/persons/memorybook/#/page/283 |date=25 студзеня 2022 }}{{ref-ru}} на сайце Беларускай чыгункі * [https://gsv.cbsvit.by/category/heroes-of-socialist-labor/?ap=%D0%96 Журов Виталий Николаевич // Гордость и слава Витебска — Ресурс центральной городской библиотеки им. М. Горького]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураў Віталь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Чыгуначнікі СССР]] [[Катэгорыя:Чыгуначнікі Беларусі]] ei5hvxlkukmfvek380lcocz3zg3mx9g 0 179503 5130231 5062197 2026-04-21T05:23:47Z Ivan Milenin 55939 5130231 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = Пасол Украіны ў Беларусі | сцяг = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | сцяг2 = Flag_of_Ukraine.svg | перыядпачатак = [[1 сакавіка]] [[1992]] | перыядканец = [[1 студзеня]] [[1998]] | папярэднік = | пераемнік = [[Анатоль Андрэевіч Дронь]] |image=НДУ 1 Желіба Володимир Іванович.jpg}} '''Уладзімір Іванавіч Жаліба''' ({{lang-uk|Желіба Володимир Іванович}}; {{ВДП}}) — савецкі і ўкраінскі палітычны дзеяч, [[дыпламат]]. == Біяграфія == * У 1952 — паступіў у Уманскі сельскагаспадарчы інстытут імя А. М. Горкага. Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК [[КПСС]]. * З 1957 — працуе аграномам-энтамолагам Трасцянецкага МТС Залазецкага раёна [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]]. * З 1958 — галоўны аграном, начальнік раённай сельскагаспадарчай інспекцыі, галоўны дзяржаўны інспектар па закупках ў Заложцыўкаму раёне. * З 1962 — другі сакратар Заложцыўскага РК КПУ, намеснік сакратара парткама калгаспа-саўгаспнага кіравання. * З 1963 — інструктар, кансультант аддзела арганізацыйна-партыйнай работы, інспектар ЦК КПУ. * З 1971 — першы намеснік старшыні выканкама Цярнопальскага абласнога Савета. * З 1973 — сакратар Чарнігаўскага абласнога камітэта Кампартыі Украіны. * З 1980 — старшыня выканкама Кіраваградскага абласнога Савета. * З 6 красавіка 1990 — абраны старшынёй Кіраваградскага абласнога Савета народных дэпутатаў. * З 4 сакавіка 1990 — Народны дэпутат Украіны 1-га склікання. * З лютага 1991 да лютага 1992 — сумясціў пасаду старшыні Кіраваградскага абласнога Савета і старшыні Кіраваградскага аблвыканкама. * З лютага 1992 — член камісіі [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] па пытаннях развіцця мясцовага самакіравання. * З сакавіка 1992 да студзеня 1998 — Надзвычайны і Паўнамоцны пасол [[Украіна|Украіны]] ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] == Гл. таксама == * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://dovidka.com.ua/user/?code=41867 Офіційна Україна сьогодні] {{Паслы Украіны ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жаліба Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Паслы Украіны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Украіны]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны I склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 11-га склікання]] teg9vmfg1w4u511b2zloq7xnrszdo3e 5130241 5130231 2026-04-21T06:01:24Z M.L.Bot 261 далучана да ЭВД, афармленне 5130241 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = Пасол Украіны ў Беларусі | сцяг = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | сцяг2 = Flag_of_Ukraine.svg | перыядпачатак = [[1 сакавіка]] [[1992]] | перыядканец = [[1 студзеня]] [[1998]] | папярэднік = | пераемнік = [[Анатоль Андрэевіч Дронь]] }} '''Уладзімір Іванавіч Жаліба''' ({{lang-uk|Желіба Володимир Іванович}}; {{ВДП}}) — савецкі і ўкраінскі палітычны дзеяч, [[дыпламат]]. == Біяграфія == * У 1952 — паступіў у Уманскі сельскагаспадарчы інстытут імя А. М. Горкага. Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК [[КПСС]]. * З 1957 — працуе аграномам-энтамолагам Трасцянецкага МТС Залазецкага раёна [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]]. * З 1958 — галоўны аграном, начальнік раённай сельскагаспадарчай інспекцыі, галоўны дзяржаўны інспектар па закупках у Заложцыўкаму раёне. * З 1962 — другі сакратар Заложцыўскага РК КПУ, намеснік сакратара парткама калгаспа-саўгаспнага кіравання. * З 1963 — інструктар, кансультант аддзела арганізацыйна-партыйнай работы, інспектар ЦК КПУ. * З 1971 — першы намеснік старшыні выканкама Цярнопальскага абласнога Савета. * З 1973 — сакратар Чарнігаўскага абласнога камітэта Кампартыі Украіны. * З 1980 — старшыня выканкама Кіраваградскага абласнога Савета. * З 6 красавіка 1990 — абраны старшынёй Кіраваградскага абласнога Савета народных дэпутатаў. * З 4 сакавіка 1990 — Народны дэпутат Украіны 1-га склікання. * З лютага 1991 да лютага 1992 — сумясціў пасаду старшыні Кіраваградскага абласнога Савета і старшыні Кіраваградскага аблвыканкама. * З лютага 1992 — член камісіі [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]] па пытаннях развіцця мясцовага самакіравання. * З сакавіка 1992 да студзеня 1998 — Надзвычайны і Паўнамоцны пасол [[Украіна|Украіны]] ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] == Гл. таксама == * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://dovidka.com.ua/user/?code=41867 Офіційна Україна сьогодні] {{Паслы Украіны ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жаліба Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Паслы Украіны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Украіны]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны I склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 11-га склікання]] kk5gjevdnq8xonto2a0cqg5qt6odr8n 0 179551 5130232 4765653 2026-04-21T05:24:22Z Ivan Milenin 55939 5130232 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Анатоль Андрэевіч Дронь | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = Пасол Украіны ў Беларусі | сцяг = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | сцяг2 = Flag_of_Ukraine.svg | перыядпачатак = [[1 студзеня]] [[1998]] | перыядканец = [[1 чэрвеня]] [[2003]] | папярэднік = [[Уладзімір Іванавіч Жаліба]] | пераемнік = [[Пётр Дзмітрыевіч Шапавал]] | дата нараджэння = 18.03.1945 | месца нараджэння = [[УССР]], [[СССР]] | дата смерці = | месца смерці = | партыя = [[КПСС]] ([[1958]]—[[1991]]). | узнагароды = | аўтограф = }} '''Анатоль Андрэевіч Дронь''' ({{lang-uk|Дронь Анатолій Андрійович}}) ([[18 сакавіка]] [[1945]])&nbsp;— украінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, дыпламат. == Біяграфія == Нарадзіўся [[18 сакавіка]] [[1945]] года ў пасёлку Сяднёў на [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўшчыне]]. Скончыў Кіеўскі інжынерна-будаўнічы інстытут (1972), Кіеўскую вышэйшую партыйную школу (1979). Кандыдат эканамічных навук. Працаваў рабочым бетоншчыкам домабудаўнічага камбіната № 1 г. [[Кіеў]]. Служба ў Савецкай Арміі. Працаваў на цаліне ў [[Казахстан|Казахскай ССР]]. Намеснік старшыні выканкама Дарніцкага раённага Савета г. Кіева. Інструктар, загадчык сектара гарадскога гаспадаркі ў апараце ЦК Кампартыі Украіны. У 1986 удзельнік ліквідацыі наступстваў аварыі на [[ЧАЭС]]. З 1987 па 1991&nbsp;— намеснік міністра жыллёва -камунальнай гаспадаркі [[СССР]]. З 1990 па 1998 &nbsp;— Народны дэпутат Украіны 1-га і 2-га скліканняў. З 1991 па 1994 &nbsp;— старшыня Дзяржаўнага камітэта Украіны па жыццёва-камунальнай гаспадарцы. З 1994 па 1997&nbsp;— старшыня падкамітэту Камітэта ВР Украіны па пытаннях базавых галін і сацыяльна-эканамічнага развіцця рэгіёнаў. Са студзеня 1998 па чэрвеня 2003 г. &nbsp;— Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол [[Украіна|Украіны]] у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. З ліпеня 2003 па люты 2005 г. &nbsp;— намеснік міністра замежных спраў Украіны па сувязях з [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Рады Украіны]]. == Узнагароды == * Ордэн "За заслугі" III ступені. == Гл. таксама == * [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]] {{зноскі}} == Літаратура == * Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т./Редкол.:Л.В.Губерський (голова) та ін. - К.:Знання України, 2004 - Т.1 - 760с. /стаття В.М.Матвієнко - 420с. == Спасылкі == * [http://www.rada.gov.ua/zakon/new/DEPUTAT1/spisok1.htm Офіційний сайт Верховної Ради України. Депутати 1-го скликання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090922015434/http://www.rada.gov.ua/zakon/new/DEPUTAT1/spisok1.htm |date=22 верасня 2009 }} * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/radac_gs09/d_index_arh?skl=2 Офіційний сайт Верховної Ради України. Депутати 2-го скликання] {{Паслы Украіны ў Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Дронь}} [[Катэгорыя:Паслы Украіны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Украіны]] c7ea2dfreg0lv9bb239td9nnu165grv 0 180316 5130254 5129298 2026-04-21T06:27:09Z M.L.Bot 261 5130254 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады =[[1993 год у гісторыі музыкі|1993]]-[[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] }} '''«Deviation»''' — беларускі панк-рок гурт, заснаваны ў [[1993 год у гісторыі музыкі|1993]] годзе ў [[Вялікая Бераставіца|Вялікай Бераставіцы]] Стасам і [[Андрэй Пачобут|Андрэем Пачобутам]].<ref name="b">[https://www.last.fm/ru/music/Deviation Старонка гурта] на [[Last.fm]]</ref> Пераважная большасць песень гурта мае палітычную афарбоўку [[Анархізм|анархічнага зместу]]: у песнях крытыкуецца фашызм, таталітарызм, [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]. == Асноўная інфармацыя == 12 лістапада 1993 года адбыўся першы канцэрт гэтага гурта<ref name=b/>, падчас якога сярод іншых была выканана песня «Міліцэйскі тэрор» прысвечаная былому кіраўніку Бераставіцкага РУУС, што з’явілася падставай для іх затрымання<ref name="a">[http://www.experty.by/content/deviation-pad-vechnai-zabaronai Deviation: пад вечнай забаронай] / [[Experty.by]]</ref><ref name="c">[http://www.experty.by/content/stas-pachobut-deviation-systema-lyubym-vypadku-praigrae Стас Пачобут (Deviation): «Сыстэма ў любым выпадку прайграе»] / [[Experty.by]]</ref>. У хуткім часе браты пераехалі ў [[Гродна]]. У [[1995 год у гісторыі музыкі|1995]] годзе гурт выступіў на фестывалі «Раздавим фaшистскую гaдину’95», дзе яны выканалі 3 песні.<ref name=b/> У [[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] годзе быў выдадзены першы альбом «Lukaschenko… Uber Alles», у якім была змешчана вострая крытыка прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Р. Лукашэнка]], а таксама лідара апазіцыйнай партыі КХП-БНФ [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняка]].<ref name=a/> У [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] годзе быў выдадзены другі альбом «Хуй вам, або таталітарызм ня пройдзе!», які змяшчаў нецэнзурную лексіку, аднак стаўся больш папулярным за папярэдні.<ref name=b/> У [[1998 год у гісторыі музыкі|1998]] годзе гурт удзельнічаў у культавым фестывалі беларускай музыкі [[Басовішча|Басовішча-1998]]. У тым жа годзе зладзілі першы легальны канцэрт Deviation, у якім яны ўдзельнічалі разам з гуртом [[N.R.M.]] У [[1999 год у гісторыі музыкі|1999]] годзе Deviation перамаглі на фестывалі [[Басовішча]]-1999 і ўдзельнічалі ў фестывалі «Раздавим фaшистскую гaдину», а таксама атрымалі званне «Найлепшага беларускага рок-гурта года» па версіі «[[Музыкальная газета|Музыкальной газеты]]». У [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] годзе ў Францыі гурт выдае свой трэці альбом «Guerrila urbana»<ref name=a/>, змест песень якога сярод іншага крытыкуе сістэму прымусовага прызыву ў Беларусі. У тым жа годзе гурт удзельнічаў у фестывалі «Раздавим фашистскую гадину-3».<ref name=b/> У [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе пасля вялікага перапынку ў дзейнасці ў форме інтэрнэт-рэліза выйшаў чацвёрты альбом «Чарговы дзень пад акупацыяй», які атрымаў найбольшую вядомасць і шмат станоўчых водгукаў ад беларускіх і замежных музычных крытыкаў.<ref name=g/><ref name=z/> У дадзеным альбоме робіцца акцэнт на крытыку дзейнасці беларускіх праваахоўных органаў. == Канцэртная дзейнасць == Гурт Deviation за часы свайго існавання меў не шмат дазволеных канцэртаў у Беларусі. Вядомасць гурту прынеслі прыватныя канцэрты ды шматлікія кватэрнікі, дзякуючы якім некаторыя музычныя крытыкі называюць гурт «панк-легендай з Гродна»<ref name="g">[http://www.experty.by/content/deviation-chargovy-dzen-pad-akupatsyyai Deviation «Чарговы дзень пад акупацыяй»] / [[Experty.by]]</ref>. Пад канец 90-х гг. — пачатку 2000-х гурт праводзіў даволі інтэнсіўную канцэртную дзейнасць у [[Польшча|Польшчы]] і [[Расія|Расіі]]. З пачатку 2010-х гадоў гурт не вядзе актыўнай канцэртнай дзейнасці з-за таго, што лідар гурта Стас Пачобут жыве за межамі Беларусі.<ref name=c/> == Асаблівасці творчасці гурта == Некаторыя песні гурта Deviation натхнёныя творчасцю замежных творцаў або з’яўляюцца вынікам перакладу песень з іншых моў: песня «Твой бацька фашыст» з’яўляецца перакладам хіта 80-х гадоў «Твой папа — фашист» расійскага гурта «[[Телевизор]]», «День пабеды» — кавер расійскага гурта «[[АукцЫон]]», а песня «Будучым ворагам дзяржавы» створана па матывах знакамітага польскага верша «Do prostego człowieka» [[Юліян Тувім|Юліяна Тувіма]]<ref name="z">[http://www.experty.by/content/vneshtatnyi-ekspert-vdrozdov-deviation-chargovy-dzen-pad-akupatsyyai Внештатный эксперт В.Дроздов: Deviation «Чарговы дзень пад акупацыяй»] / [[Experty.by]]</ref>. == Дыскаграфія == * [[1996 год у гісторыі музыкі|1996]] — «Lukaschenko… Uber Alles» * [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] — «Хуй вам, або таталітарызм ня пройдзе!» * [[2001 год у гісторыі музыкі|2001]] — «Guerrila urbana» * [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] — «[[Чарговы дзень пад акупацыяй]]» == Склад == === 1993—2000 === * [[Стас Пачобут]] (вакал) * [[Андрэй Пачобут]] (бас) * Чэн (Бахціяр) (барабаны) * Андрэй «Муха» Мухін (гітара) === 2000—2009 === * Стас Пачобут (вакал) * Мікіта «Паравоз» Паўроз (бас) * Андрэй «Муха» Мухін (барабаны) * Белка (гітара) {{зноскі}} == Спасылкі == {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Панк-рокавыя гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Гурты Брэста]] 0c6e7kcxcxbntsaoloyp8ulyrkjddsa 0 185235 5130324 5113498 2026-04-21T11:15:41Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5130324 wikitext text/x-wiki '''Дзеясловіца''' — варыянт [[Правапіс беларускай мовы|правапісу беларускай мовы]], які з’яўляецца сярэднім варыянтам паміж афіцыйным правапісам і [[тарашкевіца]]й. Рэалізуе перадачу асаблівасцей беларускага вымаўлення на аснове афіцыйных нормаў. Назву атрымаў ад назвы часопіса «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», які друкаваўся паводле гэтых прынцыпаў з верасня [[2002]] года да канца [[2009]] года, калі часопіс перайшоў на афіцыйную норму. Правапіс лічыўся кампрамісным варыянтам, але іншымі выданнямі падтрыманы не быў, застаўшыся фактычна незаўважаным ні з боку прыхільнікаў тарашкевіцы, ні з боку прыхільнікаў наркамаўкі<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/1910183.html Б.Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна] // [[Радыё Свабода]], 22 сьнежня 2009 г.</ref>. Гэты варыянт беларускага правапісу (з некаторымі асаблівасцямі), які грунтуецца на прапановах Правапіснай камісіі [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ імя Ф. Скарыны]], працяглы перыяд выкарыстоўваецца таксама ў праваабарончым бюлетэні «[[Права на волю]]»,<ref>[http://spring96.org/be/files Права на волю. Спіс файлаў]</ref> які выдае [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] Алеся Бяляцкага, а таксама ў грэка-каталіцкай газеце «[[Царква (газета)|Царква]]»<ref>[http://carkva-gazeta.by/index.php?ie=7 Царква. Беларуская грэка-каталіцкая газета. Архіў нумароў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210701002121/https://carkva-gazeta.by/index.php?ie=7 |date=1 ліпеня 2021 }}</ref>. == Сутнасць моўнай нормы == Дзеясловіца імкнецца рэалізаваць на пісьме фанетычны прынцып беларускай мовы на аснове афіцыйнай нормы, ад якой адрозніваецца пераважна на арфаграфічным узроўні — адзін і той жа тэкст у абодвух варыянтах вымаўляецца ідэнтычна. Выключэнне складаюць канчаткі назоўнікаў ІІ скланення ў родным склоне, а таксама канчаткі -аў (-яў) у формах І скланення роднага склону множнага ліку, як, напрыклад, «задачаў», «паэмаў», «пазіцыяў», якія шырэй выкарыстоўваюцца ў тэкстах, пісаных паводле [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай нормы]].<ref name="ivascanka">[http://naviny.by/rubrics/opinion/2008/12/13/ic_articles_410_160331/ Анатоль Івашчанка. МОВА. «Дзеясловіца» — кампрамісны правапіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221153451/http://naviny.by/rubrics/opinion/2008/12/13/ic_articles_410_160331/ |date=21 лютага 2014 }} // «Беларускія навіны», 13 снежня 2008 г.</ref> Апроч гэтага, [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыйную]] мяккасць свісцячых дзеясловіца перадае толькі ў межах слова, але не перадаецца ў прыназоўніках. === Параўнанне правапісаў === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 600px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | width="200px" | '''Тарашкевіца''' || width="200px" | '''Дзеясловіца''' || width="200px" | '''Афіцыйны правапіс''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | сьвет, бязьлітасна || сьвет, бязьлітасна || свет, бязлітасна |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | жыцьцё, мысьленьне || жыцьцё, мысьленьне || жыццё, мысленне |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | бязь іх, ня толькі || бяз іх, ня толькі || без іх, не толькі |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | сымбаль, пазыцыя, сыгнал || сімвал, пазіцыя, сігнал || сімвал, пазіцыя, сігнал |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | філязофія, міт || філасофія, міф || філасофія, міф |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Эўропа, Шатляндыя || Еўропа, Шатландыя || Еўропа, Шатландыя |} == Прычыны з’яўлення == Праз тое, што [[наркамаўка|афіцыйны правапіс беларускай мовы]] не перадае на пісьме асіміляцыйнай мяккасці<ref name="ivascanka" />, а асаблівасці [[тарашкевіца|тарашкевіцы]] ў перадачы замежных слоў для многіх з’яўляюцца нязвыклымі<ref name="ivascanka" />, з’яўляецца «сярэдні варыянт» правапісу, які імкнецца паўней перадаць графічна асаблівасці вымаўлення беларускіх слоў і звыклае вымаўленне замежных запазычанняў<ref name="ivascanka" />. Паэт і літаратуразнавец [[Анатоль Івашчанка]], які з’яўляецца прыхільнікам «сярэдняга правапісу», сцвярджае, што: {{Цытата|ня мяккія знакі ды перадача першага складу перад націскам ствараюць «псіхалагічны (ці «псыхалягічны») бар’ер» для тых, чыё вывучэньне беларускай абмяжоўваецца школай, а перадусім словаўтварэньне запазычанай лексікі (лацінізмы зь мяккім [л], сьвісьцячыя у пазіцыях перад [і], дыферэнцыяцыя гукаў [ф] і [т], перадача ўласных імёнаў і інш.). Тут і ў саміх адэптаў «тарашкевіцы» поўна супярэчлівых поглядаў… У часе гутарак многія людзі, што карыстаюцца «тарашкевіцай», пацьвярджалі, што запазычаньні для іх ёсьць фактарам раздражняльным. Некаторыя пераходзілі на аналаг «дзеясловіцы» ня ведаючы пра яе існаваньне.<ref name="ivascanka" />}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/HTMLPage/search?OpenDocument Часопіс «Дзеяслоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130429100436/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/HTMLPage/search?OpenDocument |date=29 красавіка 2013 }}, інтэрнэт-версія выдання {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] mkpwxqc3sog1hqju1ft39bzy9gpauxt 0 185542 5130210 5041046 2026-04-20T20:37:27Z Skejtpunk 166855 афармленне 5130210 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Музычны калектыў | Гады = [[1968 год у гісторыі музыкі|1968]]—[[2006 год у гісторыі музыкі|2006]]<br>[[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]—[[2017 год у гісторыі музыкі|2017]]<br>[[2025 год у гісторыі музыкі|2025]] | Краіна = Вялікабрытанія | Мова = [[Англійская мова|Англійская]] }} '''«Black Sabbath»''' — [[Англія|англійскі]] [[рок-музыка|рок]]-гурт, створаны ў [[Бірмінгем]]е ў [[1968 год у гісторыі музыкі|1968]] [[Озі Осбарн]]ам (вакал), Тоні Аёмі (гітара), Гізерам Батлерам (бас-гітара) і Білам Уордам (ударныя). Гурт неаднаразова змяняў склад, мае агулам 22 былых удзельнікаў. Першапачаткова створаны як гурт цяжкага [[блюз-рок]]а з назвай «Earth» («зямля»), паступова пачаў уключаць у музыку акультныя і вусцішныя тэксты, якія поруч з пераналаджанымі на больш нізкі строй гітарамі і зменай назвы на «Black Sabbath» прывялі да павелічэння папулярнасці і дасягнення залатога і плацінавага статусу ў 1970-х гадоў. Як адзін з першых і найбольш уплывовых [[хэві-метал]]ьных гуртоў усіх часоў<ref>http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/227113/review/5946174/sabbath_bloody_sabbath {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071230064106/http://www.rollingstone.com/artists/blacksabbath/albums/album/227113/review/5946174/sabbath_bloody_sabbath |date=30 снежня 2007 }}</ref>, «Black Sabbath» прыклаў руку да стварэння жанру дыскамі кшталту чатыры разы плацінавага «[[Paranoid]]» ([[1970]])<ref>http://www.allmusic.com/album/r1999</ref>. Гурт быў прызнаны [[MTV]] як найвялікшы метал-гурт усіх часоў<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.com/bands/m/metal/greatest_metal_bands/071406/index2.jhtml |title=Архіўная копія |access-date=23 снежня 2013 |archive-date=19 сакавіка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319045933/http://www.mtv.com/bands/m/metal/greatest_metal_bands/071406/index2.jhtml |url-status=dead }}</ref>. Продажы склалі больш за 50 мільёнаў дыскаў толькі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=</ref>. Надалей праблемы [[Озі Осбарн|Озі]] з алкаголем прывялі да яго зыходу з гурта ў [[1979 год у гісторыі музыкі|1979]] годзе і прыходу на яго месца былога спевака «[[Rainbow]]» [[Роні Джэймс Дыё|Роні Джэймса Дыё]]. Пасля пары [[альбомаў]] у такім складзе гурт перажыў у 1980-х―1990-х гадах шматлікія змены складу, меўшы ў розныя часы ў складзе [[Ян Гілан|Яна Гілана]], [[Глен Х'юз|Глена Х’юза]], [[Рэй Гілэн|Рэя Гілэна]] і [[Тоні Марцін]]а. У [[1992 год у гісторыі музыкі|1992]] годзе на кароткі час у гурт вярнуўся [[Роні Джэймс Дыё|Дыё]], з якім быў запісаны альбом «[[Dehumanizer]]» (1992), які і дагэтуль з’яўляецца найцяжэйшым альбомам гурта. Арыгінальны склад аб’яднаўся ізноў у [[1997 год у гісторыі музыкі|1997]] годзе і паспеў выпусціць канцэртны альбом «[[Reunion]]». У [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе музыкі з складу гурта перыядаў 1979—1982 і 1991—1992 гадоў (Аёмі, Батлер, Дыё і Эпіс) сабраліся зноў у выглядзе гурта «[[Heaven & Hell, band|Heaven & Hell]]», дзе выступалі да смерці [[Роні Джэймс Дыё|Дыё]] 16 мая [[2010 год у гісторыі музыкі|2010]] года. [[7 сакавіка]] [[2017 год у гісторыі музыкі|2017]] года гурт абвясціў аб распадзе.<ref>[http://teamrock.com/news/2017-03-08/black-sabbath-officially-announce-the-end Black Sabbath officially announce The End]</ref> == Удзельнікі гурта == {{Асноўны артыкул|Спіс удзельнікаў Black Sabbath}} Арыгінальны склад гурта: * [[Тоні Аёмі]] — [[гітара]], клавішныя, [[флейта]] <small>(1969—2006; 2011—)</small> * [[Озі Осбарн]] — [[спеў]], [[гармоніка]] <small>(1969—1977, 1978—1979, 1997—2006; 2011—)</small> * [[Гізер Батлер]] — [[бас-гітара]], сінтэзатары <small>(1969—1985, 1990—1994, 1997—2006; 2011—)</small> * [[Біл Уорд]] — [[Ударная ўстаноўка|бубны]], перкусія, дадатковы спеў <small>(1969—1980, 1983, 1985, 1994, 1997—2006; 2011—)</small> == Дыскаграфія == * «[[Black Sabbath, альбом|Black Sabbath]]» ([[1970 год у гісторыі музыкі|1970]]) * «[[Paranoid, альбом|Paranoid]]» ([[1970 год у гісторыі музыкі|1970]]) * «[[Master of Reality]]» ([[1971 год у гісторыі музыкі|1971]]) * «[[Black Sabbath Vol. 4]]» ([[1972 год у гісторыі музыкі|1972]]) * «[[Sabbath Bloody Sabbath]]» ([[1973 год у гісторыі музыкі|1973]]) * «[[Sabotage, альбом|Sabotage]]» ([[1975 год у гісторыі музыкі|1975]]) * «[[Technical Ecstasy]]» ([[1976 год у гісторыі музыкі|1976]]) * «[[Never Say Die!]]» ([[1978 год у гісторыі музыкі|1978]]) * «[[Heaven and Hell, альбом Black Sabbath|Heaven and Hell]]» ([[1980 год у гісторыі музыкі|1980]]) * «[[Mob Rules, альбом|Mob Rules]]» ([[1981 год у гісторыі музыкі|1981]]) * «[[Born Again, альбом Black Sabbath|Born Again]]» ([[1983 год у гісторыі музыкі|1983]]) * «[[Seventh Star]]» ([[1986 год у гісторыі музыкі|1986]]) * «[[The Eternal Idol]]» ([[1987 год у гісторыі музыкі|1987]]) * «[[Headless Cross]]» ([[1989 год у гісторыі музыкі|1989]]) * «[[Tyr, альбом|Tyr]]» ([[1990 год у гісторыі музыкі|1990]]) * «[[Dehumanizer]]» ([[1992 год у гісторыі музыкі|1992]]) * «[[Cross Purposes]]» ([[1994 год у гісторыі музыкі|1994]]) * «[[Forbidden, альбом Black Sabbath|Forbidden]]» ([[1995 год у гісторыі музыкі|1995]]) * «[[13, альбом|13]]» ([[2013 год у гісторыі музыкі|2013]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Black Sabbath}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Хэві-метал-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1968 годзе]] pgqhye4lozscghlixnadbv0abvlaq8z 100 193297 5130011 5129604 2026-04-20T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5130011 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Жаўрук баравы|2026-04-20T09:12:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Сіеста|2026-04-17T19:57:58Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Муха сіняя мясная|2026-04-17T19:19:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Эндру Дэлмар Хопкінс|2026-04-12T17:44:51Z|Milana Borisova}} {{Новы артыкул|Эўглена зграбная|2026-04-11T08:42:52Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Факус|2026-04-11T08:18:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лепацынкліс|2026-04-09T20:57:02Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходнеамазонскі ламанцін|2026-04-05T09:23:12Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Anomotherium|2026-04-04T12:23:31Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Рачны цвыркун|2026-04-03T20:00:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oercjuy6lfkqr73c8tbmcpgqsak6on9 0 193524 5130224 5125540 2026-04-20T22:19:48Z R.zabiela 145174 Афармленне 5130224 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява =Architect Ivan Valodźka (1).jpg |памер = |подпіс =Фота І.І. Валодзькі прыблізна 1920-х гг. |імя =Іван Іосіфавіч Валодзька |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды |Роспіс = Архітэктар І.І.Валадзько подпіс.png |вікісховішча =Category:Ivan_Valodzka }} {{Цёзкі2|Валадзько}} {{Цёзкі2|Валодзька}} [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2025 (02).jpg|міні|305x305px|[[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|Гідраметэаралагічная абсерваторыя]] ]] '''Іван Іосіфавіч Вало́дзька'''{{ref+|У архіўным фондзе «Володько Иван Иосифович, белорусский советский архитектор, кандидат архитектуры» [[БДАНТД]] захоўваецца справа «Послужной список, автобиографии, личный листок по учету кадров, анкеты» за 1923—1971 гг. (ф.105, воп.1, адз.зах.25), у якой ёсць асабісты лісток па ўліку кадраў (старонкі 5-6) ад 7 лютага 1932 года, запоўнены па-беларуску самім архітэктарам, які піша сваё імя як «'''Валодзька Янка Язэпаў'''».|group="Кам."}}, або '''Валадзько́'''{{sfn|Архітэктура Беларусі|1993}}{{sfn|Беларусь: энцыклапедычны даведнік|1995}} ({{ДН|14|3|1895}}, в. [[Плябанцы (Мінскі раён)|Плябанцы]], цяпер {{МН|Мінскі раён|ў Мінскім раёне|}} — {{ДС|24|3|1984}}, [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]]. [[Кандыдат архітэктуры]] (1955)<ref name="БС">{{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|Володько Иван Иосифович}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і селяніна-лесніка<ref name="ІІВ">[http://bsc.by/story/gody-ucheby-i-stanovleniya Иван Иосифович Володько] {{ref-ru}}</ref>. У яго рана выявілася любоў да малявання. Пасля заканчэння сельскай школы і 2-х класаў Мінскага гарадскога вучылішча ў 1912 годзе Іван Валодзька з’ехаў у г. [[Пенза|Пензу]], дзе паступае ў {{нп3|Пензенскае мастацкае вучылішча імя К. А. Савіцкага|мастацкае вучылішча імя М. Д. Селіверстава|ru|Пензенское художественное училище имени К. А. Савицкого}} на аддзяленне жывапісу, якое скончыў у 1918 годзе<ref name="ІІВ"/>. Працаваў настаўнікам малявання ў [[Ялец (горад)|Яльцы]], быў адным са стваральнікаў калекцыі ялецкага музея<ref name="ІІВ"/>. Вясной 1919 года вярнуўся ў Мінск<ref name="ІІВ"/>. У 1921 ўдзельнічаў ў 1-й Мастацкай выставе ў г. [[Мінск|Менску]]<ref name="ІІВ"/>. У [[1928]]&nbsp;г. ён скончыў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] ([[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] — [[ВМАТЭІН]]) у Маскве<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=А.В. Лысенко|загаловак=У истоков белорусской советской архитектуры. К 85-летию со дня рождения И.И.Володько|год=1980|мова=ru|выданне=Строительство и архитектура Белоруссии|тып=часопіс|нумар=1|старонкі=26-27}}</ref>. У [[1929]] годзе вярнуўся ў Менск, дзе кіраваў праектным бюро, а пазней архітэктурнай секцыяй у [[Белжылсаюз]]е<ref name="БС" /><ref name=":0" /><ref name="АСБ" />. Валодзька запрасіў для працы ў Беларусі выпускнікоў [[ВМАТЭІН]] [[А. П. Воінаў|А. П. Воінава]], [[М. І. Гіляраў|М. І. Гілярава]], [[А. Ф. Крылоў|А. Ф. Крылова]]<ref name=":0" />. У траўні [[1932]] г. Валодзька быў накіраваны ваенкаматам на будаўніцтва ў Старыя Дарогі. Па завяршэнні гэтых прац, з пачатку [[1933]] г. накіраваны ў Маскву на працу ў Цакамбанку старэйшым інжынерам, затым, архітэктарам-аўтарам ў 7-ю архітэктурна-праектную майстэрню Массавета, якой кіраваў К.&nbsp;С.&nbsp;Мельнікаў<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/52780/Moskovskij_period_tvorchestva_arhitektora_I_I_Volodko.pdf?sequence=1&isAllowed=y|аўтар=Антонова А. А., Мазуренко М. К., Сергачёв С. А.|загаловак=Московский период творчества архитектора И. И. Володько|год=2018|выданне=Наука – образованию, производству, экономике : материалы 16-й Международной научно-технической конференции. - Минск : БНТУ|том=2|старонкі=315}}</ref>. У [[1939]] г. перайшоў у іншую майстэрню Массавета — «Масгароафармленне», дзе працаваў архітэктарам па афармленні плошчаў і вуліц Масквы. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|вайны]] ў [[1941]] годзе быў прызначаны начальнікам аддзела тэхнічнага кантролю на фабрыцы афармленчых работ, якая, сярод іншага, выконвала і маскавальныя работы. Непасрэдна І. І. Валодзька ў [[1942]] г. займаўся маскаваннем Царыцынскага ўмацаванага вузла<ref name="БС" /><ref name="АСБ" /><ref name=":1" />. У [[1944]] г. быў адкліканы з сістэмы Масксавета для працы ва [[Упраўленне па справах архітэктуры пры СНК БССР|Упраўленні па справах архітэктуры пры СНК БССР]] начальнікам аддзела [[Ахова помнікаў|аховы помнікаў]] архітэктуры, затым кіраўніком праектнай майстэрні «Белсельпраекта», а з 1948 года — пераходзіць на працу ў Акадэмію навук БССР<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bdantd.by/%d0%b2%d0%b0%d0%bb%d0%be%d0%b4%d0%b7%d1%8c%d0%ba%d0%b0-%d1%8f%d0%bd%d0%ba%d0%b0-%d1%8f%d0%b7%d1%8d%d0%bf%d0%b0%d1%9e-%d1%96%d0%b7-%d1%81%d1%8f%d0%bb%d1%8f%d0%bd/|title=Сайт Белорусского государственного архива научно-технического документации|website=bdantd.by|access-date=2026-01-23}}</ref>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1935]] года<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Володько Иван Иосифович}}</ref>. 3 [[1957]] года навуковы супрацоўнік [[НДІ будаўніцтва і архітэктуры АН Беларусі]], у [[1963]]—[[1973]] гадах [[БелНДІПгорадабудаўніцтва]]<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Валадзько Іван Іосіфавіч}}</ref>. == Творчасць == І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька належаў да першага пакалення беларускіх архітэктараў, якія атрымалі прафесійную адукацыю ўжо ў СССР. У 1928 годзе ён скончыў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] ([[Вышэйшыя мастацка-тэхнічныя майстэрні|ВМАТЭМАЙС]] — [[ВМАТЭІН]]), дзе навучаўся ў вядучых тэарэтыкаў [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] М. А. Ладоўскага, У. Ф. Крынскага і М. В. Дакучаева, што вызначала далейшы творчы почарк архітэктара<ref name=":0" />. Суайчыннікі характаразавалі ягоную дзейнасць так: ''для яго характэрна імкненне да агранічнага спалучэння мастацкіх якасцей архітэктуры з яе мэтазгоднасцю, пошук новых канструктыўных і вобразных рашэнняў. Гэтым прынцыпам Валодзька ніколі не здраджваў. Ён заўсёды стаяў на пазіцыях рацыяналізму''<ref name=":0" />. '''Асноўныя працы:''' Павільён [[СССР]] на міжнароднай выставе ў [[Страсбур]]ы ([[Францыя]], [[1929]])<ref name="АБ" /> — I месца міжнароднага конкурсу. Павільён быў пабудаваны, а аўтар узнагароджаны «Ганаровым дыпломам» Выставачнага камітэта. '''БССР 1928—1933''' Павільён Белдзяржкіно на [[Першая Усебеларуская сельскагаспадарчая і прамысловая выстаўка|Першай Беларускай сельскагаспадарчай выставе]] ([[1930|Мінск, 1930]])<ref name="АСБ" />; [[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|Геафізічная абсерваторыя]] (Мінск, праект 1929, рэалізацыя 1932—1935); 112-кватэрны дом па вул. [[Маскоўская вуліца (Мінск)|Маскоўскай]] (Мінск, [[1932]], сумесна з [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. П. Воінавым]], [[А. Крылоў|А. Крыловым]], [[М. Гіляроў|М. Гіляровым]]); Лякарня [[Рэчыца|(Рэчыца]], [[1933]]). '''РСФСР 1933—1942<ref name=":1" />'''<ref name="АБ" /> Будынак школы ў Спаскім тупіку (1935 г.); Жылы дом па вул. Русакоўскай, 1 (1936 г).; Рэканструкцыя завода ім. Лепсэ па вул. Ткацкай (1937 г.) і Лабараторны корпус завода па Мачальскай корпус этого завода па вул. Мочальской улице (1938 г.)<ref name="АСБ" />; Дом адпачынку Ўніверсітэта працаўнікоў Усходу на ст. Апаліха Маскоўскай вобл. '''БССР пасля 1942''' Праект аднаўлення [[Дом-музей І з'езду РСДРП|Дома I-га з’езду РСДРП]] (Мінск, 1947); [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурны музей Я. Купалы]] (Мінск, [[1959]], сумесна з [[Віктар Мацвеевіч Волчак|В. Волчакам]])<ref name="БС" />. Аўтар «Альбома эскізных праектаў надмагілльных помнікаў воінам Чырвонай Арміі, партызанам і мірнаму насельніцтву, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну 1941—1945 гг., і мемарыяльных дошак», раздзелаў у працах «Архітэктура і горадабудаўніцтва Беларусі» (Мінск, 1957), «Метадычныя ўказанні па складанні схем раённай планіроўкі сельскагаспадарчых раёнаў ва ўмовах Беларускай ССР» (Мінск, 1963)<ref name="АСБ" /><ref name=":2" />. Дакументы творчай ды службовай дзейнасці (праекты, артыкулы, справаздачы) і фотаздымкі захоўваюцца ў [[БДАНТД]], куды перададзены дачкой<ref name="academia">[[Вольга Іванова]]. [https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81 Асaбістыя архівы Беларусі канца XVIII-пач. XXІ ст.] Мінск, 2014. 404 с.</ref>. == Бібліяграфія == * Методические указания по составлению схем районной планировки сельскохозяйственных районов БССР. Мн., [[1963]] (у сааўт.); * Альбом типовых и экспериментальных проектов жилых домов, общественных зданий и сооружений для сельского строительства в Белорусской ССР. == Каментарыі == <references group="Кам."/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Валадзько Іван Іосіфавіч|ref=Архітэктура Беларусі}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Володько Иван Иосифович}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Валадзько Іван Іосіфавіч|старонкі=148|ref=Беларусь: энцыклапедычны даведнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валодзька Іван Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Масквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВМАТЭІН]] blx2i4ug9ko230owt94yl80aq2620cs 100 194967 5130007 5049585 2026-04-20T15:50:22Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5130007 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Іскандар Муда|2026-04-20T03:33:03Z|Tinta Emas Historia Network}} {{Новы артыкул|Сірыкіт|2025-10-25T13:52:53Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Прабова Субіянта|2024-10-21T11:19:12Z|Aneuko}} {{Новы артыкул|Тавуці|2024-07-29T07:57:43Z|VladimirZhV}} {{Новы артыкул|Фагелькопскія горныя дажджавыя лясы|2024-05-16T20:33:20Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Арфакскія горы|2024-05-15T20:51:05Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Беларуска-інданезійскія адносіны|2024-04-21T16:51:47Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Тамборская мова|2024-04-10T20:55:17Z|Źmicier Dzikański}} {{Новы артыкул|Махатхір Махамад|2024-02-07T07:00:06Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Раман Генадзевіч Раманоўскі|2023-11-21T14:24:20Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Сэмеру|2023-10-01T13:56:17Z|Хомелка}} {{Новы артыкул|Бурханудзін Харахап|2023-08-15T07:04:21Z|Хомелка}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> iaiz198hudbwndwuytwbgxzega9y0wz 0 196130 5130101 3363546 2026-04-20T17:42:19Z ~2026-24177-46 166976 5130101 wikitext text/x-wiki '''Варгін''' — паводле звестак [[Я. Баршчэўскі|Я. Баршчэўскага]], кароль [[Кошка|кошак]] у [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]]. == Апісанне == Вялізарных памераў, увесь чорны, з бліскучай поўсцю - гладкай і мяккай. Вочы гараць, нібыта полымя. Можа нечакана з'яўляцца перад людзьмі і гэтак жа містычна знікаць, нават калі дзверы і вокны зачынены. Мог сяліцца сярод людзей, уваходзіць у ласку ў тых ці іншых гаспадароў, але ўсякі раз выклікаў у іх жудасныя псіхічныя расстройствы, ператвараў у сацыяльных аўтсайдэраў, прымушаў сварыцца з роднымі і сябрамі. Скончвалася поўным фізічным і маральным знясіленнем ахвяры. Кашэчы кароль Варгін мог таксама выклікаць з'яўленне ў галаве чалавека рою [[Восы|восаў]], матылёў альбо пачварных істот, пасля чаго чалавек, зразумела, паміраў у страшэнных пакутах. Справіцца з Варгінам мог толькі моцны "прыродны" чараўнік, якіх пачварны кот баяўся, як агня. == Этымалогія імя == «Варгін» паходзіць ад [[літоўская мова|літоўскага]] ''varginti'' («мучыць», «прыносіць пакуты»). == У сучаснай культуры == Кот Варгін фігуруе ў п'есе Сяргея Кавалёва "Чарнакніжнік" (1997), аповесці Сержа Мінскевіча "Усмешка Жалобнай Каралевы, або Таямніца Магнітнага замка" (2013), у аповесці Раісы Баравіковай "Пра кашэчага караля Варгіна і мышку Паднорку" (2017) і іншых. Што адметна, ва ўсіх гэтых творах Варгін - станоўчы персанаж, хаця ў фальклоры ён - дэманічная істота. == Літаратура == * Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. == Спасылкі == * [http://www.bestiary.us/vargin/by Варгін] (bestiary.us) {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] nh2pq3zbiw0kce7wc1gyifaps7cb4bp 5130102 5130101 2026-04-20T17:45:05Z ~2026-24177-46 166976 /* У сучаснай культуры */ 5130102 wikitext text/x-wiki '''Варгін''' — паводле звестак [[Я. Баршчэўскі|Я. Баршчэўскага]], кароль [[Кошка|кошак]] у [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]]. == Апісанне == Вялізарных памераў, увесь чорны, з бліскучай поўсцю - гладкай і мяккай. Вочы гараць, нібыта полымя. Можа нечакана з'яўляцца перад людзьмі і гэтак жа містычна знікаць, нават калі дзверы і вокны зачынены. Мог сяліцца сярод людзей, уваходзіць у ласку ў тых ці іншых гаспадароў, але ўсякі раз выклікаў у іх жудасныя псіхічныя расстройствы, ператвараў у сацыяльных аўтсайдэраў, прымушаў сварыцца з роднымі і сябрамі. Скончвалася поўным фізічным і маральным знясіленнем ахвяры. Кашэчы кароль Варгін мог таксама выклікаць з'яўленне ў галаве чалавека рою [[Восы|восаў]], матылёў альбо пачварных істот, пасля чаго чалавек, зразумела, паміраў у страшэнных пакутах. Справіцца з Варгінам мог толькі моцны "прыродны" чараўнік, якіх пачварны кот баяўся, як агня. == Этымалогія імя == «Варгін» паходзіць ад [[літоўская мова|літоўскага]] ''varginti'' («мучыць», «прыносіць пакуты»). == У сучаснай культуры == Кот Варгін фігуруе ў п'есе [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргея Кавалёва]] "Чарнакніжнік" (1997), аповесці [[Серж Мінскевіч|Сержа Мінскевіча]] "[[Усмешка Жалобнай Каралевы, або Таямніца Магнітнага замка]]" (2013), у аповесці [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раісы Баравіковай]] "[[Пра кашэчага караля Варгіна і мышку Паднорку]]" (2017) і іншых. Што адметна, ва ўсіх гэтых творах Варгін - станоўчы персанаж, хаця ў фальклоры ён - дэманічная істота. == Літаратура == * Міфалогія беларусаў: энцыкладпедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. == Спасылкі == * [http://www.bestiary.us/vargin/by Варгін] (bestiary.us) {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія]] rd3hwter4wwdfxgvke5k2e9nh9oahh0 0 198348 5130098 4602195 2026-04-20T17:39:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5130098 wikitext text/x-wiki '''Беларуская народная дэманалогія''' — комплекс уяўленняў беларусаў аб [[дэман]]ах, духах, нячыстай сіле і людзях, якія надзеленыя звышнатуральнымі здольнасцямі. На падставе даных ніжэйшай міфалогіі можна зрабіць высновы аб псіхалогіі, менталітэце, узроўні асветы, рэлігійнасці народа ў пэўны перыяд і ў пэўным рэгіёне, а на падставе параўнання даных з розных часоў і рэгіёнаў — іх эвалюцыі і падабенства. Дэманалагічныя ўяўленні з’яўляюцца вельмі ўстойлівымі на працягу вякоў, таму яны могуць казаць аб светапоглядзе людзей таго часу, калі такія звесткі не запісваліся ў пісьмовых крыніцах. Славянскі [[фальклор]], як вядома, не захапіў рэальна зафіксаваных (у вуснай ці пісьмовай традыцыі) [[Язычніцтва|дахрысціянскіх]] апавядальных міфаў аб вярхоўных боствах і героях-першапродках, якія бралі ўдзел у [[Крэацыянізм|стварэнні свету]]. Таму адзінай (па-сапраўднаму масавай і надзейнай) крыніцай для рэканструкцыі персанажаў міфалагічнай сістэмы, дзе былі б адлюстраваныя сляды старажытнага светапогляду славян, застаецца так званая «ніжэйшая» міфалогія<ref>[http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2000_Vinogradova_Narodnaja_demonologija_i_mifo_ritual'naja_tradicija_slav'an.pdf Виноградова Л. Н. Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян. М., «Индрик». 2000.]</ref>. Дэманалагічнымі ўяўленнямі прасякнуты літаральна ўсе бакі традыцыйнай культуры і быту. Яны з’яўляюцца важнай базай вывучэння этычных і эстэтычных каштоўнасцей народа, рэканструкцыі традыцыйнай карціны свету. Паводле адной з легенд, дэманы, духі, нячысцікі паходзяць ад анёлаў, якіх Бог скінуў на зямлю за спробу ўчыніць бунт супраць яго ўлады. Нячысцікі траплялі ў лясы, вадаёмы, людскія сялібы і станавіліся, адпаведна, [[лясун|лесунамі]], [[вадзянік]]амі, [[дамавік]]амі. У беларускіх дэманалагічных уяўленнях прасочваецца прамая сувязь паміж ступенню аддаленасці месца пражывання нячысціка ад чалавечага жытла і ступенню яго агіднасці і варожасці да чалавека. Калі нячысцікі-насельнікі «сваёй» прасторы могуць спрыяць дзейнасці чалавека (пры ўмове, што іх мэты супадаюць), то насельнікі «чужога» — лесу, вадаёмаў і г. д. — ставяцца да чалавека пераважна як да парушальніка іх уласнай прасторы, якога неабходна пакараць. == Праблемы этналагічнага вывучэння == === Верыфікацыя крыніц === [[Беларуская міфалогія]] як навука сёння знаходзіцца ў цяжкім стане. З аднаго боку, навукоўцамі ўжо даказана, што шэраг міфалагічных персанажаў з’явіліся пераважна як вынік кабінетных рэканструкцый даследчыкаў другой паловы ХІХ ст., у першую чаргу П. Шпілеўскага<ref>[http://www.ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm Левкиевская Е. Е. Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского / Е. Е. Левкиевская. Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора. М., 2002.]</ref>. Да такіх персанажаў могуць быць аднесены [[Вазіла]], [[Ваструха]], [[Любмел]], [[Бордзя]], [[Кумяльган]], [[Яркун]], [[Гарцукі]] і інш. З іншага боку, працягваюць выходзіць вучэбныя дапаможнікі, манаграфіі і нават энцыклапедычныя выданні, дзе гэтыя дасягненні навукі засталіся «незаўважанымі», і навукоўцы працягваюць з імпэтам разважаць аб тым, чаго не было. === Ідэнтыфікацыя персанажа === У [[1930-я]] гг. польскі этнограф [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] ўпершыню сфармуляваў адну з галоўных метадалагічных праблем у вывучэнні народнай дэманалогіі: гэта значная ступень вар’ірвання павер’яў аб адным і тым жа персанажы ў розных лакальных зонах, што стварае цяжкасці для распазнання асобнага тыпу дэмана<ref>Виноградова 2000. С. 9</ref>. Кожны канкрэтны вобраз характарызуецца пэўнай мясцовасці асаблівым складам прыкмет і матываў, з якіх адны — вядучыя, а іншыя — перыферыйныя: на адной тэрыторыі вядома ўсяго некалькі характэрных рыс, уласцівых канкрэтнаму вобразу, а на іншай фіксуецца цэлы спектр матываў і прыкмет. Часта кола міфалагічных характарыстык застаецца быццам ранейшым, але імя дэмана змянілася, — а гэта ўжо ставіць задачу вызначыць, ці той самы гэта персанажны тып, ці ўжо іншы вобраз. Машыньскі сцвярджаў, што, суміруючы ўсё пачутае аб канкрэтным дэмане ад народа ў розных рэгіёнах, этнограф узнаўляе яго поўны вобраз, які на самай справе можа моцна адрознівацца ад рэальна зафіксаваных у адной вёсцы ўяўленняў аб ім. У выніку нярэдка даследчык траціць яснасць, ці мае ён справу з варыянтам таго самага персанажнага тыпу, ці з іншай катэгорыяй дэманічных істот<ref>Виноградова 2000. С. 10</ref>. Наяўнасць пазнавальнага імя не заўсёды надзейная падстава для ідэнтыфікацыі канкрэтнага вобраза. Такім чынам, імя можна ппызнаць вельмі істотнай, але не абсалютнай (і не адзінай) прыкметай у працэдуры ідэныфікацыі дэманалагічнага вобраза<ref>Виноградова 2000. С. 19</ref>. Даўно заўважана, што кожны вобраз «ніжэйшай» міфалогіі складаецца з блока пэўных матываў (уласцівасцяў), але кожны матыў паасобку ніколі не з’яўляецца прыналежнасцю аднаго адзінага персанажа, а ўключаецца ў набор прызнакаў то аднаго, то іншага вобраза. Машынскі піша, што дэманалагічныя матывы мігруюць, існуючы нібы незалежна ад назваў канкрэтных персанажаў <ref>Виноградова 2000. С. 20</ref>. Гэта ставіць цэлы рад пытанняў аб характары суадносін слова і паняцця ў дэманалагічнай сістэме <ref>Виноградова 2000. С. 20-21</ref>. Такім чынам, адзіным надзейным спосабам ідэнтыфікацыі можна прызнаць вызначэнне дэманагалічнага персанажа як сукупнасці прыкмет (функцый, матываў), якія складаюць ядро ідэнтыфікавальнага мінімуму характарыстык і на аснове якога можна адрозніць адзін персанажны тып ад іншага. === Тыпалагічная лакалізацыя і класіфікацыя === Ад рашэння праблемы ідэнтыфікацыі залежыць і распрацоўка прынцыпаў класіфікацыі дэманалагічных персанажаў, якая на сёння застаецца найменш распрацаванай. Ніводная з прапанаваных да цяперашняга часу класіфікацый не можа быць пакуль прызнана цалкам дасканалай<ref>Виноградова 2000. С. 21</ref>. Зыходзячы з гэтага, персанажа можна класіфікаваць па-рознаму: * паводле месца пражывання; * паводле асноўнай функцыі<ref>Виноградова 2000. С. 22</ref>; * паводле ступені міфалагічнасці вобраза (К. Машынскі); * паводле ступені іррэальнасці дэманалагічнага персанажа (В. А. Чарапанава); * паводле дэманалагічнай персаніфікацыі — як сацыяльную з’яву (Л. Пелка). Але гэтая сістэматызацыя нячыстай сілы недаволі эфектыўная, бо з-за амбівалентнасці персанажаў інфармацыя аб іх можа аказацца ў розных рубрыках і раздзелах кнігі, што стварае значныя цяжкасці пры апісанні, аналізе і пошуку звестак<ref>Виноградова 2000. С. 23</ref>. Няўдаласці ў класіфікацыі звязаны з агульнымі праблемамі вывучэння народнай дэманалогіі — пакладзеная ў аснову класіфікацыйнай сістэмы адна прыкмета (нават самая галоўная) не можа служыць дастатковым крытэрыем для вылучэння ўстойлівага і непаўторнага персанажнага тыпу. Трэба ўлічваць усе найбольш характэрныя прыкметы, інакш адзін і той жа персанаж непазбежна будзе трапляць у розныя рубрыкі<ref>Виноградова 2000. С. 23-24</ref>. У ніжэйшую міфалогію ўключаюцца як самастойныя парадыгмы не толькі традыцыйна апісаныя дэманы, але і персанажы з менш выразным міфалагічным статусам, г. зн. духі, якія не маюць канкрэтнага імя і ярка выяўленых індывідуальных характарыстык. Улік такіх «перыферыйных» персанажаў у агульным складзе дэманалогіі вельмі істотны для сістэмы вераванняў у цэлым. Акрамя таго, трэба ўлічваць і асобныя дэманалагічныя прыкметы персанажаў іншых узроўняў<ref>Виноградова 2000. С. 27</ref>. === Паходжанне === Для любога персанажа звесткі аб яго паходжанні вельмі важныя<ref name="Виноградова 2000. С. 69">Виноградова 2000. С. 69</ref>. Частка добра вядомых матываў паходжання персанажаў звычайна ўлічваецца ў даследаваннях па народнай дэманалогіі, але паводле меркавання спецыялістаў (Э. В. Памеранцава, М. І. Талстой, М. Уласава, В. С. Кузняцова), яны развіліся з адносна позніх [[апокрыф|апакрыфічных]] паданняў<ref name="Виноградова 2000. С. 70">Виноградова 2000. С. 70</ref>. Сярод іх вядомыя ў фальклоры паданні аб паходжанні дэманічнага войска ад зрынутых [[Бог]]ам з нябёс [[анёл]]аў<ref name="Виноградова 2000. С. 69"/><ref>Богданович 1895. С. 129—130</ref>; альбо з «патаемных дзяцей» [[Адам]]а, якіх ён схаваў ад вачэй Усявышняга; альбо сам [[чорт]] стварыў для сябе нячыстых духаў-дапаможнікаў, пырскаючы кроплі вады альбо высякаючы з камянёў іскры<ref name="Виноградова 2000. С. 69"/>. Галоўная прыкмета дэманаў, згодна з народнымі ўяўленнямі, іх хтанічнае (а не нябеснае) паходжанне і выразна бачная сувязь са светам памерлых<ref name="Виноградова 2000. С. 70"/>. Сучасныя даследчыкі згодныя з міфалагічным канцэптам [[Дзмітрый Канстанцінавіч Зяленін|Дз. К. Зеляніна]], які тлумачыць дэманалагізацыю [[душа|душ]] людзей, памерлых «не сваёй» [[смерць|смерцю]]. Ён знаходзіць пацвярджэнне ў масавым матэрыяле і растлумачвае паходжанне некаторых персанажаў<ref>Виноградова 2000. С. 71</ref>. == Класіфікацыя == === Духі хаты і сядзібы === * [[Дамавік]] * [[Хлеўнік]] * [[Ёўнік]] ''(асетнік)'' * [[Гуменнік]] * [[Пуннік]] * [[Лазнік]] ''(лазеннік, баннік)'' * [[Кікімара]] ''(вешчыца)'' === Духі прыроднай прасторы === * [[Лясун]] ''(лесавік, лешы, лясны дзед)'' * [[Вадзянік]] * [[Русалка]] ''(русаўка, вадзяніца, казытка, купалка, каўка)'' === Людзі-нячысцікі === * [[Ваўкалак]] ''(ваўкалака, ваўкалека)'' * [[Вупыр]] * [[Ведзьма]] ''(чараўніца)'' * [[Чорт]] ''(д’ябал, сатана, нячысты дух)'' * [[Люцыпар]] ''(Анцыпар, Нічыпар)'' === Духі хваробы === * [[Ліхаманка, персанаж|Ліхаманка]] * [[Халера, персанаж|Халера]] * [[Чума, персанаж|Чума]] * [[Начніцы (міфалогія)|Начніцы]] == Гл. таксама == * [[Беларуская міфалогія]] * [[Беларускі фальклор]] {{зноскі}} == Літаратура == * Т. А. Навагродскі [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8 * Виноградова, Л. Н. Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян / Л. Н. Виноградова. М., 2000. * Левкиевская, Е. Е. Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского / Е. Е. Левкиевская. Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора. М., 2002. * Богданович А. Е. Пережитки древнего миросозерцания у белорусов. Гродно, 1895. * Беларуская міфалогія / уклад. У. А. Васілевіч. Мінск, 2001. * Беларускі фальклор : энцыклапедыя. Мінск, 2005. Т. 1; 2006. Т. 2. * Беларуская міфалогія : энцыкл. слоўн. Мінск, 2004. * Бобровский П. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1. СПб., 1863. * Богданович А. Е. Пережитки древнего миросозерцания у белорусов. Гродно, 1895. * Виноградова, Л. Н. Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян / Л. Н. Виноградова. М., 2000. * ''[[Ігар Рыгоравіч Вуглік|Вуглік, І. Р.]]'' Міфалогія беларусаў : навучальна-метадычны дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : Сучасныя веды, 2005. — 151 с. * Добровольский В. Н. Народные сказания о самоубийцах // Живая старина. Кн. II. СПб., 1894. * Левкиевская, Е. Е. Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского / Е. Е. Левкиевская. Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора. М., 2002. * Ляцкий, Е. А. Представления белоруса о нечистой силе / Е. А. Ляцкий // Этнографическое обозрение. 1890. № 4. * Народная духоўная культура Брагіншчыны: фальклорна-этнаграфічны зборнік / склад.: В. С. Новак, У. І. Коваль / навук. рэцэнзенты: А. У. Марозаў, А. С. Ліс. — Гомель: Белдрук, 2007. — 240 с.: іл. * Народная духоўная спадчына Гомельскага раёна / Укладанне, сістэматызацыя, тэксталагічная праца В. С. Новак. Гомель: ААТ «Полеспечать». 2007. — 456 с.: іл. * Никифоровский, Н. Я. Нечистики. Свод простонародных в Витебской Белоруссии сказаний о нечистой силе / Н. Я. Никифоровский. Вильно, 1907. * Пяткевіч Ч. Рэчыцкае Палессе / Уклад., прадм. У. Васілевіча. Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2004. 670, [2] с. іл. 21 см. * Романов, Е. Р. Белорусский сборник / Е. Р. Романов. Вып. 4. Витебск, 1891 ; Вып. 8. Быт белоруса. Вильно, 1912. * Россия: Полное географическое описание нашего отечества. Том девятый. Верхнее Поднепровье и Белоруссия / Под. ред. В. П. Семёнова. СПб., 1905. * [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Сержпутоўскі А. К.]] Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў / прадм. [[Уладзімір Канстанцінавіч Касько|У. К. Касько]]; маст. В. Р. Мішчанка. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 301 с. * Славянская мифология : энцикл. слов. М., 1995. * Славянские древности : этнолингвист. слов. :в3т. М.,1995. Т. 1 ; М., 1999. Т. 3 ; М., 2004. Т. 2. * Цебриков М. Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Смоленская губерния. СПб., 1862. * Эремич М. Очерки белорусского Полесья / составил Иван Эремич. — Вильна: в Типографии М. Ромма, 1868. — 89 с. * Шамак, А. А. Міфалогія беларусаў / А. А. Шамак. Мінск, 2005. * Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края, собранные и приведённые в порядок П. В. Шейном. Т. 3. СПб., 1902. * Federowski M. [[Lud białoruski na Rusi Litewskiej]]: materyały do etnografii słowianskiej zgromadzone w latach 1877—1905. T. 1. Wiara, wierzenia i przesady z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokołki. Kraków, 1897. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская народная дэманалогія| ]] [[Катэгорыя:Дэманалогія]] f8h8tf6yjofuzeaoxqdrx4x37vl6brc 0 205212 5130266 5124872 2026-04-21T07:34:10Z M.L.Bot 261 арфаграфія проста жэстачайшая, ніякі змест гэтага не апраўдвае 5130266 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лісоўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; {{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] военаначальнік. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Нарадзіўся ў ваколіцах [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войск]] у 1600 годзе далучыўся да іх. У 1604 годзе завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве каля Белага каменя 27 верасня 1604 года, напаў і расстраляў з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ВКЛ, на позвы да суда гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не явіўся. За што 3 мая 1605 года [[соймавы суд]] пазбавіў яго шляхецтва і абвясціў інфамію. Кожны мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак ва ўмовах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ з падчашым ВКЛ Янушам Радзівілам, Лісоўскі знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Януш Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 гадах атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў скарб Вішнявецкіх на Брагінскім замку, [[Магілёўская воласць|Магілёўскае староства]] і [[Клецк]]. == На службе ў Ілжэдзмітрыя II == Страціўшы надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі сышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакаў, беларускіх і маскоўскіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку 1608 года Лісоўскі ўзяў першую значную перамогу, разбіў у [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскія войскі. Летам 1608 года ён уладкаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі разам з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага з 2 тысяч байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздаля]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == [[Файл:Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|міні|Рэмбрандт ван Рэйн. Польскі рыцар. 1655 (лісоўчык)]] Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну 1610 года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх баз тут рабіў далёкія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], перашкаджаў шведам займаць рускую поўнач і абараняў межы ВКЛ. Пры пасрэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 года за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У 1612 годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблакаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 годзе.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У 1615 годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а 19 чэрвеня захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / 6 верасня ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, нанёс страты ў 1000 чалавек 2-тысячнаму войску [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб самім не панесці вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбілі адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вораў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), ціснулыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі, нечакана для ворага вырашылі выбірацца дамоў не на захад, а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексіным 10 снежня 1615 года, але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абышлі Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года<ref>{{Артыкул|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 - s.21|выданне=}}</ref>. Летам 1616 года збіраў сродкі і казакаў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. == Смерць == Памёр за 2-5 дзён да 20 кастрычніка 1616 года<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref>, па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616—1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр.288.; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] l7o1iru6pajqf6xngf77q22ncye54av 5130267 5130266 2026-04-21T07:35:54Z M.L.Bot 261 5130267 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лісоўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; {{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] военаначальнік. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род Літоўскіх перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Аляксандр нарадзіўся ў ваколіцах [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войск]] у 1600 годзе далучыўся да іх. У 1604 годзе завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве каля Белага каменя 27 верасня 1604 года, напаў і расстраляў з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ВКЛ, на позвы да суда гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не явіўся. За што 3 мая 1605 года [[соймавы суд]] пазбавіў яго [[шляхецтва]] і абвясціў інфамію. Кожны мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак ва ўмовах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ з падчашым ВКЛ Янушам Радзівілам, Лісоўскі знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Януш Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 гадах атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў скарб Вішнявецкіх на Брагінскім замку, [[Магілёўская воласць|Магілёўскае староства]] і [[Клецк]]. == На службе ў Ілжэдзмітрыя II == Страціўшы надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі сышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакаў, беларускіх і маскоўскіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку 1608 года Лісоўскі ўзяў першую значную перамогу, разбіў у [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскія войскі. Летам 1608 года ён уладкаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі разам з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага з 2 тысяч байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздаля]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == [[Файл:Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|міні|Рэмбрандт ван Рэйн. Польскі рыцар. 1655 (лісоўчык)]] Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну 1610 года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх баз тут рабіў далёкія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], перашкаджаў шведам займаць рускую поўнач і абараняў межы ВКЛ. Пры пасрэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 года за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У 1612 годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблакаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 годзе.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У 1615 годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а 19 чэрвеня захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / 6 верасня ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, нанёс страты ў 1000 чалавек 2-тысячнаму войску [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб самім не панесці вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбілі адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вораў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), ціснулыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі, нечакана для ворага вырашылі выбірацца дамоў не на захад, а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексіным 10 снежня 1615 года, але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абышлі Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года<ref>{{Артыкул|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 - s.21|выданне=}}</ref>. Летам 1616 года збіраў сродкі і казакаў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. == Смерць == Памёр за 2-5 дзён да 20 кастрычніка 1616 года<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref>, па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616—1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр. 288; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] n33epqiird3e8n40v4loppcdzexhdk2 5130268 5130267 2026-04-21T07:37:38Z M.L.Bot 261 5130268 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лісоўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Алякса́ндр Ю́заф (Эзоп Янавіч) Лісо́ўскі''' ({{lang-pl|Aleksander Józef Lisowski}}; {{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] военаначальнік. == Пачатак кар’еры ў ВКЛ == Род Літоўскіх перасяліўся ў ВКЛ з польскага Памор’я пры Жыгімонце Аўгусце. Аляксандр нарадзіўся ў ваколіцах [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў Віленскай езуіцкай школе. Ваенную кар’еру пачаў у войску валашскага гаспадара Міхая, але пасля [[Малдоўскія войны магнатаў|ўварвання польскіх войск]] у 1600 годзе далучыўся да іх. У 1604 годзе завербаваўся ў гусарскую харугву Шчаснага Невяроўскага для ўдзелу ў вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах. Але замест таго, каб прыняць удзел у бітве каля Белага каменя 27 верасня 1604 года, напаў і расстраляў з лука слуг Я. Кішкі, пасля чаго ўздымае бунт у інфлянцкім войску ВКЛ і «горш за паганіна» рабуе Інфлянты, Курляндыю і Упіцкую эканомію ВКЛ, на позвы да суда гетмана ВКЛ Я. К. Хадкевіча не явіўся. За што 3 мая 1605 года [[соймавы суд]] пазбавіў яго [[шляхецтва]] і абвясціў інфамію. Кожны мог яго забіць і атрымаць узнагароду. Аднак ва ўмовах асабістага канфлікту гетмана ВКЛ з падчашым ВКЛ Янушам Радзівілам, Лісоўскі знайшоў службу ў прыватным войску апошняга. Януш Радзівіл стаў кіраўніком (маршалкам) [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1608 гадоў]] у ВКЛ. У войску свайго патрона Лісоўскі на чале казацкай роты ўзяў удзел у бітве пад Гузавам супраць сіл рэгалістаў. Яны прайгралі, і Лісоўскі са сваімі казакамі адступіў на Падняпроўе. За 1606—1607 гадах атрад А. Я. Лісоўскага разрабаваў скарб Вішнявецкіх на Брагінскім замку, [[Магілёўская воласць|Магілёўскае староства]] і [[Клецк]]. == На службе ў Ілжэдзмітрыя II == Страціўшы надзеі на выратаванне ад законнай шыбеніцы Лісоўскі з 200 добраахвотнікамі-казакамі з Беларусі сышоў у Масковію, для падтрымкі [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]]. У [[Старадуб]]е ён атрымаў чын [[палкоўнік]]а, а яго атрад значна папоўнілі добраахвотнікі з данскіх казакаў, беларускіх і маскоўскіх мяшчан і беднай шляхты. У сакавіку 1608 года Лісоўскі ўзяў першую значную перамогу, разбіў у [[Зарайская бітва|Зарайскай бітве]] царскія войскі. Летам 1608 года ўладкаваўся ў [[Тушынскі лагер|Тушынскім лагеры]]. Затым Лісоўскі разам з [[Ян Пётр Сапега|Янам Пятром Сапегам]] прыняў удзел у [[Троіцкая аблога|аблозе Троіцкага манастыра]]. 17 лютага 1609 года атрад Лісоўскага з 2 тысяч байцоў падышоў да [[Суздаль|Суздаля]], заняў гарады [[Шуя]] і [[Плёс (горад)|Плёс]]. 30 красавіка Лісоўскі падышоў да [[Яраслаўль|Яраслаўля]]<ref>[http://www.agesmystery.ru/node/1550 Княз’я Пожарские и Нижегородское ополчение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311171623/http://agesmystery.ru/node/1550 |date=11 сакавіка 2016 }}</ref>. 8 чэрвеня яго атрад захапіў [[Кінешма|Кінешму]]<ref>[http://ivepar.ru/history/0530032008/87953961/ 400 лет назад, в 1609 года, на территории современной Ивановской области был наголову разгромлены отборные польские части под командованием Александра Лисовского]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сваёй базай Лісоўскі абраў [[Суздаль]]. == На дзяржаўнай службе == [[Файл:Rembrandt - De Poolse ruiter, c.1655 (Frick Collection).jpg|міні|Выява лісоўчыка -- Рэмбрант ван Рэйн "Польскі вершнік" (1655).]] Пасля пачатку міждзяржаўнай вайны РП з Масковіяй 1609—1618 гадоў, Лісоўскі вырашыў далучыцца да дзяржаўных сіл ВКЛ. У вясну 1610 года ён пачаў паход на Усход. Спачатку быў разрабаваны [[Растоў]], а 2 мая ён выйшаў да [[Калязінскі манастыр|Калязінскага манастыра]]. Далей Лісоўскі падступіў да [[Цвер]]ы, рухаўся праз [[Тарапец]] і выйшаў да [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]. Затым ён са сваімі атрадамі спыніўся на [[Пскоў]]шчыне ў крэпасцях [[Вароніч]] і Завалочча. Са сваіх баз тут рабіў далёкія рэйды пад [[Пскоў]] і [[Ноўгарад]], перашкаджаў шведам займаць рускую поўнач і абараняў межы ВКЛ. Пры пасрэдніцтве А. Талваша і Л. Сапегі афіцыйна перайшоў на службу да РП, а 7 лістапада 1611 года за ваенныя паслугі супраць Масквы сойм зняў з яго інфамію і вярнуў шляхецтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/126248746/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%83_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%83_%D0%86%D0%86_%D0%86%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D0%B4%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%8F_1608_1610_%D0%B3_Przeg%C4%85d_%C5%9Arodkowo_Wschodni_9_Warszawa_2024_s_9_49|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49|выданне=}}</ref>. У 1612 годзе абараняў [[Смаленск]]. Увайшоў у добрыя адносіны з Я. К. Хадкевічам і Я. П. Сапегам, разам з якімі разблакаваў Смаленск з захаду. Разбіў маскавітаў пад Крычавам у 1614 годзе.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ.|год=2025, Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40|мова=бел.|выданне=}}</ref> == Вялікі рэйд Лісоўскага == У 1615 годзе на чале вялікага атраду (2 тыс. салдат) здзейсніў набег на тэрыторыю [[Расійскае царства|Расіі]]. Паход планаваўся і рабіўся для адцягнення ўвагі ад Смаленску. У ліпені ён аблажыў [[Бранск]], а 19 чэрвеня захапіў [[Карачаў]] пад якім разбіў 7000 войска маскоўскага князя Шахоўскага. Затым лісоўчыкі і казакі Балаўня занялі [[Арол (горад)|Арол]]. 23 жніўня / 6 верасня ў раёне Арла «літоўскі люд» тады падстрэленага ў руку Лісоўскага, нанёс страты ў 1000 чалавек 2-тысячнаму войску [[Дзмітрый Пажарскі|князя Пажарскага]]<ref>{{Cite web |url=http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |title=Орловский бой |access-date=3 жніўня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005022329/http://www.orel-story.ru/land_orl_boy.php |archivedate=5 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>, але ўмацаваны табар яны браць не сталі, каб самім не панесці вялікіх страт. Затым Лісоўскі захапіў [[Болхаў]], [[Бялёў (горад)|Бялёў]], [[Ліхвін]], [[Перамышль]]. У лістападзе лісоўчыкі абклалі на некалькі тыдняў і спалілі пасады [[Ржэў|Ржэва]], выбілі адтуль Ф. Шарамецьева. Нягледзячы, што колькасць загоншчыкаў скарацілася да 850 чалавек (400 літоўскіх людзей, 300 чаркасаў, 50 «рускіх вораў», тады ўжо частка немцаў ірландцаў і англічан пакінулі атрад), ціснулыя з поўдня маскоўскімі ваяводамі лісоўчыкі, нечакана для ворага вырашылі выбірацца дамоў не на захад, а на ўсход. Маскоўцы спрабавалі злавіць лісоўчыкаў пад Алексіным 10 снежня 1615 года, але тыя выслізнулі, пасля чаго спалілі Вугліч, спустошылі Яраслаўшчыну, Кастрамчшыну, Паволжа абышлі Маскву з усходу і поўдня праз Разаншчыну і Тульшчыну пятлёй у 600 км вярнуліся праз Браншчыну на межы ВКЛ у пачатку 1616 года<ref>{{Артыкул|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Aleksander Lisowski i jego zagony na Moskwę // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 - s.21|выданне=}}</ref>. Летам 1616 года збіраў сродкі і казакаў у раёне [[Гомель|Гомеля]], адкуль у верасні выйшаў да Старадуба. == Смерць == Памёр за 2-5 дзён да 20 кастрычніка 1616 года<ref>{{Кніга|спасылка=http://history.org.ua/LiberUA/PrzHistWojsk_1932/PrzHistWojsk_1932.pdf|загаловак=Tyszkowski K. Materiały do życiorysu Aleksandra Lisowskiego // Przegląd Historyczno - Wojskowy historyczny. Rocznik IV., t. V, 1932 – s. 104}}</ref>, па адной версіі раптоўна памёр пад Вязьмай, зваліўшыся з каня. Па іншай у пачатку кастрычніка ад раптоўнай хваробы ў Старадубе пры наборы і аглядзе папаўнення. Пасля яго смерці кіраўніцтва яго палкамі на восень-зіму 1616—1617 перайшло [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштофу Геранімавічу Хадкевічу]] потым Станіславу Чаплінскаму. Жанаты не быў. Дзяцей і маёнткаў не пакінуў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[НГАБ]] Метрыка Літоўская спр. 288; * Wisner Henryk, Lisowczycy, Warszawa, 1976; * Polski Słownik Biograficzny Tom XVIII. s.470, Wrocław 1972. == Спасылкі == * [http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 Казак с картины Рембрандта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425130734/http://www.politjournal.ru/index.php?action=Articles&dirid=50&tek=7647&issue=208 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.bibliotekar.ru/bel2/155.htm Лисовский Александр Иосиф] * [http://slyjuvbii.3dn.ru/index/lisovskij_2/0-54 Батько из Бреста] * [http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Zorin.pdf Великий рейд Александра Лисовского] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Аляксандр Юзаф}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў XVI стагоддзі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1609—1618 гадоў]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1616 годзе]] [[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з каня]] jz8w26bgfpgttc1lbo1zrpzxk0xzs36 0 221423 5130223 5129856 2026-04-20T22:15:30Z R.zabiela 145174 афармленне 5130223 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Гідраметэаралагічная абсерваторыя | Арыгінальная назва = | Выява = Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2025 (02).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|712Г000204}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = 53.928334 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.633469 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізм]] [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1932 | Заканчэнне будаўніцтва = 1935 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Гідраметэаралагічная абсерваторыя''' — помнік архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарда|савецкага авангарда]] ў [[Мінск]]у. Пабудаваная ў [[1932]]-[[1936|1935]] гадах (архітэктар [[Іван Іосіфавіч Валадзько|Іван Іосіфавіч Валодзька]]) на ўсходзе ад горада на [[Барысаўскі тракт|Барысаўскім тракце]] (сучасны [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110). == Гісторыя == [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя. 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1929. Іван Валадзько]] [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (01).jpg|міні|злева|Агульны выгляд, 2020 год|220x220пкс]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (02).jpg|міні|злева|Агульны выгляд дваравога фасада, 2020 год|220x220пкс]] У [[1927]] годзе ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускім навукова-вопытным інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі]] было створана самастойнае падраздзяленне Беларускай геафізічнай службы — Белгеафіз. Кафедру ўзначаліў прафесар кафедры метэаралогіі і кліматалогіі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў|А. І. Кайгарадаў]]. Пасля навуковай камандзіроўкі ў Нямеччыну ў [[1928]] годзе, падчас якой ён кансультаваўся са спецыялістамі Пацдамскай абсерваторыі і іншых навуковых цэнтраў, Кайгарадаў у [[1929]] годзе склаў дэталёвае заданне для праектавання самаго трохпавярховага будынка [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] з вежамі, а таксама жылых карпусоў для персанала і службовых пабудоваў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://knihi.com/storage/kastounasci/01/09.html|title=Здание обсерватории в Менске - памятник архитектуры и науки|author=Ольга Кукуня|website=Каштоўнасці мінуўшчыны. Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Менска. Матэрыялы канферэнцыі|date=Менск, 12 лістапада 1997 г.}}</ref>. Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе маладым беларускім [[Архітэктар|архітэктарам]]-[[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналістам]] [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://belgidromet.by/by/history-by/|title=Гісторыя службы {{!}} Белгідрамет - Галоўная старонка|website=belgidromet.by|access-date=2025-02-16|archive-date=16 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250216050605/https://www.belgidromet.by/by/history-by/|url-status=dead}}</ref>. Пачатак будаўніцтва абсерваторыі планаваўся ўжо ў [[1930]] годзе, аднак фактычна работы распачаліся толькі ў пачатку [[1932]] года. Пляцоўка для будаўніцтва была выбрана па-за межамі тагачаснай гарадской забудовы Мінска на ўзвышшы ўздоўж [[Барысаўскі тракт|Барысаўскага тракта]]. Такое размяшчэнне забяспечвала адкрыты гарызонт, мінімальны ўплыў гарадскіх шумоў і забруджванняў. На адведзенай пад будаўніцтва тэрыторыі як найменш з XVII стагоддзя знаходзіліся могілкі вёсак [[Вялікая Сляпянка|Вялікая]] і [[Малая Сляпянка]] з невялікай драўлянай [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Сляпянка)|царквой Яна Хрысціцеля]]. Будынак абсерваторыі быў размешчаны на самай высокай кропцы пагорка, па-за тэрыторыяй гістарычных могілак<ref>{{Cite web|url=http://www.minsk-old-new.com/minsk-2725.htm|title=Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка|website=www.minsk-old-new.com|access-date=2026-04-20}}</ref>.  Будаўніцтва абсерваторыі суправаджалася працяглымі затрымкамі праз недахоп матэрыялаў і нізкай якасцю работ. У жніўні [[1935]] года абсерваторыя пачала засяляцца ўновы будынак. Ад 1 студзеня [[1936]] года абсерваторыя пачала работу ў складзе чатырох аддзелаў — [[Аэралогія|аэралагічнага]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]], [[Актынаметрыя|актынаметрычнага]], [[Атмасферная электрычнасць|атмасфернай электрычнасці]] і майстэрні дакладнай механікі<ref name=":0" />, хоць унутраныя працы не былі скончаныя, а фасады будынка заставаліся неатынкаванымі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак не пацярпеў. У [[1945]] г. абсерваторыя аднаўляе працу. У 1947—1948 гадах у будынку быў праведзены капітальны рамонт: пад дадатковыя кватэры для супрацоўнікаў былі прыстасаваныя некаторыя памяшканні цокальнага і першага паверхаў, былі замененыя вокны. У наступныя дзесяцігоддзі будынак абсерваторыі працягваў эксплуатавацца па сваім першапачатковым прызначэнні з прыстасаваннем пад новыя функцыянальныя і тэхналагічныя патрэбы. Змяненні праводзіліся пераважна гаспадарчым спосабам без распрацоўкі комплексных праектных рашэнняў<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://journal.bstu.by/index.php/bstu_herald/article/view/1862|аўтар=Р. А. Забела|загаловак=БУДЫНАК БЕЛАРУСКАЙ ГЕАФІЗІЧНАЙ АБСЕРВАТОРЫІ Ў МІНСКУ: БУДАЎНІЧАЯ ГІСТОРЫЯ АД АЎТАРСКАЙ ЗАДУМЫ ДА НАВУКОВАЙ РЭСТАЎРАЦЫІ (1929–2025 гг.)|год=2026-03-16|мова=ru|выданне=Вестник Брестского государственного технического университета|выпуск=1(139)|старонкі=43–49|issn=1818-1112|doi=10.36773/1818-1112-2026-139-1-43-49}}</ref>. У 1956 годзе абсерваторыя рэарганізаваная ў гідраметэаралагічную станцыю. У 1970 годзе ўзведзены новы пяціпавярховы адміністрацыйны будынак [[Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролю радыёактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя|Белгідрамета]]<ref>''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>.</ref>. У выніку дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак моцна дэградаваў у архітэктурным і фізічным плане. У сваім архітэктурным абліччы падчас паваенных рамонтаў і перабудоў будынак зведаў больш страт, чым у ваенны перыяд<ref name=":0" />. У прыватнасці, наабедзвюх вежах адсутнічала частка слупкоў агароджы, была закладзеная частка ваконных праёмаў, страчанае ашкленне балконаў, замураваныя выхады на балконы, дэмантаваны дахавы павільён. Замест плоскай эксплуатуемай кроўлі над асноўным аб’ёмам быў уладкаваны вальмавы дах, а да галоўнага ўвахода прыбудаваны драўляны тамбур. На эксплуатуемай кроўлі лесвічных [[Рызаліт|рызалітаў]] усталяваныя сферы для радыётэхнічнага абсталявання.  У 1988 г. будынак абсерваторыі быў уключаны ў [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Збор помнікаў гісторыі і кульутры Беларусі]] як помнік архітэктуры. У выніку паэтапных рэстаўрацыйных работ у 1997—2007 і 2020—2025 гг. будынак аднавіў адметнасці аўтарскага авангарднага праекта пачатку 1930-х гг. Будынак абсерваторыі неаднаразова залічваўся даследчыкамі да ліку найлепшых прыкладаў архітэктуры авангарду ў Мінску — нароўні з будынкам [[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|былой Нацыянальнай бібліятэкі]] [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Лаўрова]] і [[Мінская фабрыка-кухня|Фабрыкі-кухні]] Грубера<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sovietarch.strelka.com/ru/city/minsk|title=Минск|website=sovietarch.strelka.com|access-date=2025-12-28}}</ref>. == Архітэктура == Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе архітэктарам [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> у агульных прынцыпах [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як кірунку архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]]. У першапачатковым варыянце праекта асноўны чатырохпавярховы корпус (разам з паддашным паверхам) меў паўцыркульную, дугападобную ў плане форму і змяшчаў галоўныя службы абсерваторыі і калідор. Сіметрычна адносна яго размяшчаліся два пяціпавярховыя прастакутныя вежападобныя аб’ёмы [[Лесвічная клетка|лесвічных клетак]], перад якімі знаходзіліся чатырохпавярховыя аб’ёмы гаспадарчых службаў. На ўзроўні пятага паверха паміж [[Вежа|вежамі]], паўтарая крывізну асноўнага корпуса, быў арганізаваны пераход, аформлены крытай [[Каланада|каланадай]], з выхадам на эксплуатуемую [[Тэраса|тэрасу]] над паддашным паверхам. Па падоўжнай восі будынка паміж вежамі прадугледжвалася суцэльнае ашкленне з эксплуатуемай тэрасай на ўзроўні чацвертага паверха. На ўзроўні першага паверха выступаў аднапавярховы аб’ём галоўнага [[Вестыбюль|вестыбюля]], а цэнтральны ўваход акцэнтаваўся паўцыркульным навесам. Пад усім аб’ёмам будынка размяшчаўся [[цокальны паверх]]. З правага боку будынак абсерваторыі злучаўся на ўзроўні другога паверха доўгім пераходам на тонкіх апорах з катэджам на дзве сям’і. Праект прадугледжваў плоскія эксплуатуемыя дахі не толькі як адметны элемент архітэктуры свайго часу, але і для размяшчэння навуковага абсталявання і правядзення метэаралагічных назіранняў. Кампазіцыйная вертыкальная дынаміка аб’ёмаў узмацнялася вертыкальнымі чляненнямі [[Стужкавае ашкленне|стужкавага ашклення]] і вылучэннем вертыкальна выцягнутых плоскасцей цёмным колерам. Дадатковым акцэнтам служылі высокія [[Маланкаадвод|маланкаадводы]] на вантавых расцяжках, размешчаныя на лесвічных рызалітах. Пры амаль роўных суадносінах вышыні фасада і яго шырыні вылучэнне рызалітаў лесвічных клетак візуальна аблягчала масу будынка і фармавала выразную вертыкальную накіраванасць кампазіцыі. Вертыкальны рух ураўнаважваўся вузкімі гарызантальнымі падсечкамі ваконных праёмаў вежаў, кантрастнымі гарызантальнымі колеравымі акцэнтамі і адносна статычнай кампазіцыяй цэнтральнай часткі будынка. Кантраст паміж вертыкальна арыентаванымі аб’ёмамі асноўнага корпуса і выцягнутым гарызантальным аб’ёмам перахода ўзмацняў дынаміку архітэктурнага вобраза і забяспечваў кампазіцыйную раўнавагу<ref name=":2" />. Меркавана ў 1930 годзе першапачатковы праект быў некалькі разоў скарэктаваны. Асноўным кампазіцыйным адрозненнем з’яўляецца адсутнасць пераходнай галерэі і катэджа. Асноўны корпус атрымаў прастакутную форму ў плане замест паўцыркульнай, а на яго плоскай эксплуатуемай кроўлі быў размешчаны паўцыркульны павільён для правядзення абсалютных і актынаметрычных вымярэнняў — «павільён для назірання за Сонцам».Будынак зменшыўся на адзін паверх пры захаванні асноўных прапарцыйных суадносін аб’ёмаў. На дваравым фасадзе на ўзроўнях другога і трэцяга паверхаў з’явіліся зашклёныя выступаючыя вуглавыя балконы, злучаныя ўздоўж фасада пераходнымі галерэямі. Вежы атрымалі завяршэнні ў выглядзе слупкоў, якія нагадваюць [[крэнеляж]] сярэднявечных абарончых збудаванняў. Суцэльнае ашкленне галоўнага фасада было заменена адкрытымі [[Балкон|балконамі]]. Але нягледзячы на істотную перапрацоўку аб’ёмных і планіровачных рашэнняў, І. І. Валодзьку атрымалася захаваць архітэктурную канцэпцыю і ключавыя кампазіцыйныя прыёмы першапачатковага праекта<ref name=":2" />. Будынак мае выразнае авангарднае колеравае рашэнне, рэалізаванае падчас рэстаўрацыйных работ 2020—2025, на падставе аўтарскіх праектных матэрыялаў. == Стылістычнае пытанне == Паводле навуковага кіраўніка рэстаўрацыі аб’екта архітэктара-рэстаўратара [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А.&nbsp;Забелы]] праект абсерваторыі І. І. Валодзькі 1929 года адносіцца менавіта да архітэктуры [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як плыні [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]], а не да школы [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]], якая існавала ў той час паралельна. У адрозненне ад канструктывізму, кампазіцыйныя рашэнні праекта вызначаліся не толькі тэхналагічнымі патрабаваннямі, але і мэтамі мастацкай выразнасці аб’екта. Сам архітэктар І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька з’яўляўся выпускніком і, згодна з характарыстыкай суайчыннікаў, паслядоўным прыхільнікам прынцыпаў рацыяналістычнай школы архітэктуры. Залічэнне будынка да канструктывізму ў энцыклапедычных даведніках і пазнейшых публікацыях абумоўлена, хутчэй за ўсё, устойлівым выкарыстаннем гэтага азначэння ў беларускай гістарыяграфіі як агульнай назвы для ўсёй савецкай авангарднай спадчыны 1920-1930- х гг., а таксама тым, што пры класіфікацыі аб’екта спецыялісты арыентаваліся на яго змененае аблічча, а не на першапачатковую праектную задуму. Асноўныя кампазіцыйныя прынцыпы аўтарскага праекта 1929 г. былі захаваныя І. І. Валодзькам пры ўсіх наступных карэкціроўках, нягледзячы на аб’ёмна-планіровачныя адаптацыі<ref name=":2" />. == Рэстаўрацыя == У выніку шасці дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак абсерваторыі моцна дэградаваў у архітэктурным і тэхнічным плане: страціў цэласнасць архітэктурнай задумы і прыйшоў у перадаварыйны стан. Разглядалася пытанне яго частковага дэмантажу. У 1997—2000 гг. спецыялістамі [[Мінскграмадзянпраект|ААТ «Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] быў распрацаваны праект [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] гістарычнага будынка. Галоўным архітэктарам выступаў [[Міхаіл Уладзіміравіч Рыбнікаў|М. У. Рыбнікаў]], навуковым кіраўніком — [[Аляксандр Васільевіч Бандарэнка|А. В. Бандарэнка]]. Будаўнічыя працы былі скончаныя ў 2007 годзе. Будынку былі вернутыя шматлікія страчаныя адметныя архітэктурныя элементы першапачатковага праекта. Гэта была першая комплексная рэканструкцыя аб’екта з улікам яго гістарычнай каштоўнасці<ref name=":2" />. У 2020 годзе быў распрацаваны праект па капітальным рамонце з [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыяй]] будынка і добраўпарадкаванні тэрыторыі. Работы выконваліся [[Мінскграмадзянпраект|ААТ "Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] у супрацоўніцтве з [[Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»|ТАА «Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»]]. Галоўным архітэктарам праекта выступала [[Маргарыта Генадзеўна Міклашэвіч|М. Г. Міклашэвіч]], навуковае кіраўніцтва і рэстаўрацыйныя рашэнні ажыццяўляў [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А. Забела]]. Падчас дадзенага этапу аднаўлення былі выпраўлены недакладнасці папярэдняга этапа рэстаўрацыі і завершана аднаўленне кампазіцыйных і стылістычных рашэнняў аўтарскага праекта, разам знерэалізаванай авангарднай колеравай схемай фасадаў. Будаўнічыя работы распачаліся у 2022 годзе пачаліся работы, але тэрмін здачы аб’екта неаднакроць пераносіўся, у тым ліку праз змену генпадраднай арганізацыі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/zdanie-observatorii-belgidrometa-izmenit-oblik-v-2024-g-pochemu-priostanavlivalsya-kapremont/|title=Здание обсерватории Белгидромета изменит облик в 2024 г. Почему приостанавливался капремонт - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2023-12-07|access-date=2025-02-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/posmotrite-chto-stalo-so-znamenitym-zdaniem-observatorii-na-prospekte-nezavisimosti-v-minske_al|title=Посмотрите, что стало со знаменитым зданием обсерватории на проспекте Независимости в Минске|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2023-12-04|access-date=2025-02-16}}</ref>. Апошняя планаваная дата ўводу аб’екта была прызначаная на травень 2025 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/budet-novyy-kupol-kak-idet-rekonstruktsiya-znamenitoy-observatorii-belgidrometa-_al|title=Будет новый купол. Как идет реконструкция знаменитой обсерватории Белгидромета в Минске?|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2025-04-16|access-date=2025-11-17}}</ref>. Фактычна аб’ект быў уведзены ў эксплуатацыю толькі ў канцы 2025 — пачатку 2026 года<ref name=":2" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * ''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>. == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000204}} {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі канструктывізм]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Валадзько]] gkrlaw1am4gx4akccklx8s40p2zq6t9 5130239 5130223 2026-04-21T05:58:55Z M.L.Bot 261 далучана да Вікіданых 5130239 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Гідраметэаралагічная абсерваторыя | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|712Г000204}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = 53.928334 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.633469 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізм]] [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1932 | Заканчэнне будаўніцтва = 1935 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Гідраметэаралагічная абсерваторыя''' — помнік архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарда|савецкага авангарда]] ў [[Мінск]]у. Пабудаваная ў [[1932]]-[[1936|1935]] гадах (архітэктар [[Іван Іосіфавіч Валадзько|Іван Іосіфавіч Валодзька]]) на ўсходзе ад горада на [[Барысаўскі тракт|Барысаўскім тракце]] (сучасны [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110). == Гісторыя == [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя. 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1929. Іван Валадзько]] [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (01).jpg|міні|злева|Агульны выгляд, 2020 год|220x220пкс]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (02).jpg|міні|злева|Агульны выгляд дваравога фасада, 2020 год|220x220пкс]] У [[1927]] годзе ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускім навукова-вопытным інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі]] было створана самастойнае падраздзяленне Беларускай геафізічнай службы — Белгеафіз. Кафедру ўзначаліў прафесар кафедры метэаралогіі і кліматалогіі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў|А. І. Кайгарадаў]]. Пасля навуковай камандзіроўкі ў Нямеччыну ў [[1928]] годзе, падчас якой ён кансультаваўся са спецыялістамі Пацдамскай абсерваторыі і іншых навуковых цэнтраў, Кайгарадаў у [[1929]] годзе склаў дэталёвае заданне для праектавання самаго трохпавярховага будынка [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] з вежамі, а таксама жылых карпусоў для персанала і службовых пабудоваў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://knihi.com/storage/kastounasci/01/09.html|title=Здание обсерватории в Менске - памятник архитектуры и науки|author=Ольга Кукуня|website=Каштоўнасці мінуўшчыны. Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Менска. Матэрыялы канферэнцыі|date=Менск, 12 лістапада 1997 г.}}</ref>. Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе маладым беларускім [[Архітэктар|архітэктарам]]-[[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналістам]] [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://belgidromet.by/by/history-by/|title=Гісторыя службы {{!}} Белгідрамет - Галоўная старонка|website=belgidromet.by|access-date=2025-02-16|archive-date=16 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250216050605/https://www.belgidromet.by/by/history-by/|url-status=dead}}</ref>. Пачатак будаўніцтва абсерваторыі планаваўся ўжо ў [[1930]] годзе, аднак фактычна работы распачаліся толькі ў пачатку [[1932]] года. Пляцоўка для будаўніцтва была выбрана па-за межамі тагачаснай гарадской забудовы Мінска на ўзвышшы ўздоўж [[Барысаўскі тракт|Барысаўскага тракта]]. Такое размяшчэнне забяспечвала адкрыты гарызонт, мінімальны ўплыў гарадскіх шумоў і забруджванняў. На адведзенай пад будаўніцтва тэрыторыі як найменш з XVII стагоддзя знаходзіліся могілкі вёсак [[Вялікая Сляпянка|Вялікая]] і [[Малая Сляпянка]] з невялікай драўлянай [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Сляпянка)|царквой Яна Хрысціцеля]]. Будынак абсерваторыі быў размешчаны на самай высокай кропцы пагорка, па-за тэрыторыяй гістарычных могілак<ref>{{Cite web|url=http://www.minsk-old-new.com/minsk-2725.htm|title=Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка|website=www.minsk-old-new.com|access-date=2026-04-20}}</ref>.  Будаўніцтва абсерваторыі суправаджалася працяглымі затрымкамі праз недахоп матэрыялаў і нізкай якасцю работ. У жніўні [[1935]] года абсерваторыя пачала засяляцца ўновы будынак. Ад 1 студзеня [[1936]] года абсерваторыя пачала работу ў складзе чатырох аддзелаў — [[Аэралогія|аэралагічнага]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]], [[Актынаметрыя|актынаметрычнага]], [[Атмасферная электрычнасць|атмасфернай электрычнасці]] і майстэрні дакладнай механікі<ref name=":0" />, хоць унутраныя працы не былі скончаныя, а фасады будынка заставаліся неатынкаванымі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак не пацярпеў. У [[1945]] г. абсерваторыя аднаўляе працу. У 1947—1948 гадах у будынку быў праведзены капітальны рамонт: пад дадатковыя кватэры для супрацоўнікаў былі прыстасаваныя некаторыя памяшканні цокальнага і першага паверхаў, былі замененыя вокны. У наступныя дзесяцігоддзі будынак абсерваторыі працягваў эксплуатавацца па сваім першапачатковым прызначэнні з прыстасаваннем пад новыя функцыянальныя і тэхналагічныя патрэбы. Змяненні праводзіліся пераважна гаспадарчым спосабам без распрацоўкі комплексных праектных рашэнняў<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://journal.bstu.by/index.php/bstu_herald/article/view/1862|аўтар=Р. А. Забела|загаловак=БУДЫНАК БЕЛАРУСКАЙ ГЕАФІЗІЧНАЙ АБСЕРВАТОРЫІ Ў МІНСКУ: БУДАЎНІЧАЯ ГІСТОРЫЯ АД АЎТАРСКАЙ ЗАДУМЫ ДА НАВУКОВАЙ РЭСТАЎРАЦЫІ (1929–2025 гг.)|год=2026-03-16|мова=ru|выданне=Вестник Брестского государственного технического университета|выпуск=1(139)|старонкі=43–49|issn=1818-1112|doi=10.36773/1818-1112-2026-139-1-43-49}}</ref>. У 1956 годзе абсерваторыя рэарганізаваная ў гідраметэаралагічную станцыю. У 1970 годзе ўзведзены новы пяціпавярховы адміністрацыйны будынак [[Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролю радыёактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя|Белгідрамета]]<ref>''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>.</ref>. У выніку дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак моцна дэградаваў у архітэктурным і фізічным плане. У сваім архітэктурным абліччы падчас паваенных рамонтаў і перабудоў будынак зведаў больш страт, чым у ваенны перыяд<ref name=":0" />. У прыватнасці, наабедзвюх вежах адсутнічала частка слупкоў агароджы, была закладзеная частка ваконных праёмаў, страчанае ашкленне балконаў, замураваныя выхады на балконы, дэмантаваны дахавы павільён. Замест плоскай эксплуатуемай кроўлі над асноўным аб’ёмам быў уладкаваны вальмавы дах, а да галоўнага ўвахода прыбудаваны драўляны тамбур. На эксплуатуемай кроўлі лесвічных [[Рызаліт|рызалітаў]] усталяваныя сферы для радыётэхнічнага абсталявання.  У 1988 г. будынак абсерваторыі быў уключаны ў [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Збор помнікаў гісторыі і кульутры Беларусі]] як помнік архітэктуры. У выніку паэтапных рэстаўрацыйных работ у 1997—2007 і 2020—2025 гг. будынак аднавіў адметнасці аўтарскага авангарднага праекта пачатку 1930-х гг. Будынак абсерваторыі неаднаразова залічваўся даследчыкамі да ліку найлепшых прыкладаў архітэктуры авангарду ў Мінску — нароўні з будынкам [[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|былой Нацыянальнай бібліятэкі]] [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Лаўрова]] і [[Мінская фабрыка-кухня|Фабрыкі-кухні]] Грубера<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sovietarch.strelka.com/ru/city/minsk|title=Минск|website=sovietarch.strelka.com|access-date=2025-12-28}}</ref>. == Архітэктура == Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе архітэктарам [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> у агульных прынцыпах [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як кірунку архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]]. У першапачатковым варыянце праекта асноўны чатырохпавярховы корпус (разам з паддашным паверхам) меў паўцыркульную, дугападобную ў плане форму і змяшчаў галоўныя службы абсерваторыі і калідор. Сіметрычна адносна яго размяшчаліся два пяціпавярховыя прастакутныя вежападобныя аб’ёмы [[Лесвічная клетка|лесвічных клетак]], перад якімі знаходзіліся чатырохпавярховыя аб’ёмы гаспадарчых службаў. На ўзроўні пятага паверха паміж [[Вежа|вежамі]], паўтарая крывізну асноўнага корпуса, быў арганізаваны пераход, аформлены крытай [[Каланада|каланадай]], з выхадам на эксплуатуемую [[Тэраса|тэрасу]] над паддашным паверхам. Па падоўжнай восі будынка паміж вежамі прадугледжвалася суцэльнае ашкленне з эксплуатуемай тэрасай на ўзроўні чацвертага паверха. На ўзроўні першага паверха выступаў аднапавярховы аб’ём галоўнага [[Вестыбюль|вестыбюля]], а цэнтральны ўваход акцэнтаваўся паўцыркульным навесам. Пад усім аб’ёмам будынка размяшчаўся [[цокальны паверх]]. З правага боку будынак абсерваторыі злучаўся на ўзроўні другога паверха доўгім пераходам на тонкіх апорах з катэджам на дзве сям’і. Праект прадугледжваў плоскія эксплуатуемыя дахі не толькі як адметны элемент архітэктуры свайго часу, але і для размяшчэння навуковага абсталявання і правядзення метэаралагічных назіранняў. Кампазіцыйная вертыкальная дынаміка аб’ёмаў узмацнялася вертыкальнымі чляненнямі [[Стужкавае ашкленне|стужкавага ашклення]] і вылучэннем вертыкальна выцягнутых плоскасцей цёмным колерам. Дадатковым акцэнтам служылі высокія [[Маланкаадвод|маланкаадводы]] на вантавых расцяжках, размешчаныя на лесвічных рызалітах. Пры амаль роўных суадносінах вышыні фасада і яго шырыні вылучэнне рызалітаў лесвічных клетак візуальна аблягчала масу будынка і фармавала выразную вертыкальную накіраванасць кампазіцыі. Вертыкальны рух ураўнаважваўся вузкімі гарызантальнымі падсечкамі ваконных праёмаў вежаў, кантрастнымі гарызантальнымі колеравымі акцэнтамі і адносна статычнай кампазіцыяй цэнтральнай часткі будынка. Кантраст паміж вертыкальна арыентаванымі аб’ёмамі асноўнага корпуса і выцягнутым гарызантальным аб’ёмам перахода ўзмацняў дынаміку архітэктурнага вобраза і забяспечваў кампазіцыйную раўнавагу<ref name=":2" />. Меркавана ў 1930 годзе першапачатковы праект быў некалькі разоў скарэктаваны. Асноўным кампазіцыйным адрозненнем з’яўляецца адсутнасць пераходнай галерэі і катэджа. Асноўны корпус атрымаў прастакутную форму ў плане замест паўцыркульнай, а на яго плоскай эксплуатуемай кроўлі быў размешчаны паўцыркульны павільён для правядзення абсалютных і актынаметрычных вымярэнняў — «павільён для назірання за Сонцам».Будынак зменшыўся на адзін паверх пры захаванні асноўных прапарцыйных суадносін аб’ёмаў. На дваравым фасадзе на ўзроўнях другога і трэцяга паверхаў з’явіліся зашклёныя выступаючыя вуглавыя балконы, злучаныя ўздоўж фасада пераходнымі галерэямі. Вежы атрымалі завяршэнні ў выглядзе слупкоў, якія нагадваюць [[крэнеляж]] сярэднявечных абарончых збудаванняў. Суцэльнае ашкленне галоўнага фасада было заменена адкрытымі [[Балкон|балконамі]]. Але нягледзячы на істотную перапрацоўку аб’ёмных і планіровачных рашэнняў, І. І. Валодзьку атрымалася захаваць архітэктурную канцэпцыю і ключавыя кампазіцыйныя прыёмы першапачатковага праекта<ref name=":2" />. Будынак мае выразнае авангарднае колеравае рашэнне, рэалізаванае падчас рэстаўрацыйных работ 2020—2025, на падставе аўтарскіх праектных матэрыялаў. == Стылістычнае пытанне == Паводле навуковага кіраўніка рэстаўрацыі аб’екта архітэктара-рэстаўратара [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А.&nbsp;Забелы]] праект абсерваторыі І. І. Валодзькі 1929 года адносіцца менавіта да архітэктуры [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як плыні [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]], а не да школы [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]], якая існавала ў той час паралельна. У адрозненне ад канструктывізму, кампазіцыйныя рашэнні праекта вызначаліся не толькі тэхналагічнымі патрабаваннямі, але і мэтамі мастацкай выразнасці аб’екта. Сам архітэктар І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька з’яўляўся выпускніком і, згодна з характарыстыкай суайчыннікаў, паслядоўным прыхільнікам прынцыпаў рацыяналістычнай школы архітэктуры. Залічэнне будынка да канструктывізму ў энцыклапедычных даведніках і пазнейшых публікацыях абумоўлена, хутчэй за ўсё, устойлівым выкарыстаннем гэтага азначэння ў беларускай гістарыяграфіі як агульнай назвы для ўсёй савецкай авангарднай спадчыны 1920-1930- х гг., а таксама тым, што пры класіфікацыі аб’екта спецыялісты арыентаваліся на яго змененае аблічча, а не на першапачатковую праектную задуму. Асноўныя кампазіцыйныя прынцыпы аўтарскага праекта 1929 г. былі захаваныя І. І. Валодзькам пры ўсіх наступных карэкціроўках, нягледзячы на аб’ёмна-планіровачныя адаптацыі<ref name=":2" />. == Рэстаўрацыя == У выніку шасці дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак абсерваторыі моцна дэградаваў у архітэктурным і тэхнічным плане: страціў цэласнасць архітэктурнай задумы і прыйшоў у перадаварыйны стан. Разглядалася пытанне яго частковага дэмантажу. У 1997—2000 гг. спецыялістамі [[Мінскграмадзянпраект|ААТ «Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] быў распрацаваны праект [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] гістарычнага будынка. Галоўным архітэктарам выступаў [[Міхаіл Уладзіміравіч Рыбнікаў|М. У. Рыбнікаў]], навуковым кіраўніком — [[Аляксандр Васільевіч Бандарэнка|А. В. Бандарэнка]]. Будаўнічыя працы былі скончаныя ў 2007 годзе. Будынку былі вернутыя шматлікія страчаныя адметныя архітэктурныя элементы першапачатковага праекта. Гэта была першая комплексная рэканструкцыя аб’екта з улікам яго гістарычнай каштоўнасці<ref name=":2" />. У 2020 годзе быў распрацаваны праект па капітальным рамонце з [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыяй]] будынка і добраўпарадкаванні тэрыторыі. Работы выконваліся [[Мінскграмадзянпраект|ААТ "Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] у супрацоўніцтве з [[Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»|ТАА «Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»]]. Галоўным архітэктарам праекта выступала [[Маргарыта Генадзеўна Міклашэвіч|М. Г. Міклашэвіч]], навуковае кіраўніцтва і рэстаўрацыйныя рашэнні ажыццяўляў [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А. Забела]]. Падчас дадзенага этапу аднаўлення былі выпраўлены недакладнасці папярэдняга этапа рэстаўрацыі і завершана аднаўленне кампазіцыйных і стылістычных рашэнняў аўтарскага праекта, разам знерэалізаванай авангарднай колеравай схемай фасадаў. Будаўнічыя работы распачаліся у 2022 годзе пачаліся работы, але тэрмін здачы аб’екта неаднакроць пераносіўся, у тым ліку праз змену генпадраднай арганізацыі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/zdanie-observatorii-belgidrometa-izmenit-oblik-v-2024-g-pochemu-priostanavlivalsya-kapremont/|title=Здание обсерватории Белгидромета изменит облик в 2024 г. Почему приостанавливался капремонт - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2023-12-07|access-date=2025-02-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/posmotrite-chto-stalo-so-znamenitym-zdaniem-observatorii-na-prospekte-nezavisimosti-v-minske_al|title=Посмотрите, что стало со знаменитым зданием обсерватории на проспекте Независимости в Минске|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2023-12-04|access-date=2025-02-16}}</ref>. Апошняя планаваная дата ўводу аб’екта была прызначаная на травень 2025 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/budet-novyy-kupol-kak-idet-rekonstruktsiya-znamenitoy-observatorii-belgidrometa-_al|title=Будет новый купол. Как идет реконструкция знаменитой обсерватории Белгидромета в Минске?|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2025-04-16|access-date=2025-11-17}}</ref>. Фактычна аб’ект быў уведзены ў эксплуатацыю толькі ў канцы 2025 — пачатку 2026 года<ref name=":2" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * ''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>. == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000204}} {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі канструктывізм]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Валадзько]] cevqewzgym5gdk2bvosfqic8ay2fix8 5130309 5130239 2026-04-21T10:12:45Z ~2026-24520-09 167000 Вікіфікацыя 5130309 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = | Беларуская назва = Гідраметэаралагічная абсерваторыя | Арыгінальная назва = | Выява = | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|712Г000204}} | Краіна = Беларусь | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = Горад | Месцазнаходжанне = | lat_dir = | lat_deg = 53.928334 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.633469 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = | Архітэктурны стыль = [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізм]] [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]] | Аўтар праекта = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1932 | Заканчэнне будаўніцтва = 1935 | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Гідраметэаралагічная абсерваторыя''' — помнік архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарда|савецкага авангарда]] ў [[Мінск]]у. Пабудаваная ў [[1932]]-[[1936|1935]] гадах (архітэктар [[Іван Іосіфавіч Валадзько|Іван Іосіфавіч Валодзька]]) на ўсходзе ад горада на [[Барысаўскі тракт|Барысаўскім тракце]] (сучасны [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110). == Гісторыя == [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя. 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1929. Іван Валадзько]] [[Файл:Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько.jpg|злева|міні|220x220пкс|Беларуская геафізічная абсерваторыя, 1930. Іван Валадзько]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (01).jpg|міні|злева|Агульны выгляд, 2020 год|220x220пкс]] [[Файл:Менск. Гідраметэаралагічная абсерваторыя. 2020 (02).jpg|міні|злева|Агульны выгляд дваравога фасада, 2020 год|220x220пкс]] У [[1927]] годзе ў [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускім навукова-вопытным інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі]] было створана самастойнае падраздзяленне Беларускай геафізічнай службы — Белгеафіз. Кафедру ўзначаліў прафесар кафедры метэаралогіі і кліматалогіі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Аляксей Іванавіч Кайгарадаў|А. І. Кайгарадаў]]. Пасля навуковай камандзіроўкі ў Нямеччыну ў [[1928]] годзе, падчас якой ён кансультаваўся са спецыялістамі Пацдамскай абсерваторыі і іншых навуковых цэнтраў, Кайгарадаў у [[1929]] годзе склаў дэталёвае заданне для праектавання самаго трохпавярховага будынка [[Абсерваторыя|абсерваторыі]] з вежамі, а таксама жылых карпусоў для персанала і службовых пабудоваў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://knihi.com/storage/kastounasci/01/09.html|title=Здание обсерватории в Менске - памятник архитектуры и науки|author=Ольга Кукуня|website=Каштоўнасці мінуўшчыны. Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Менска. Матэрыялы канферэнцыі|date=Менск, 12 лістапада 1997 г.}}</ref>. Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе маладым беларускім [[Архітэктар|архітэктарам]]-[[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналістам]] [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://belgidromet.by/by/history-by/|title=Гісторыя службы {{!}} Белгідрамет - Галоўная старонка|website=belgidromet.by|access-date=2025-02-16|archive-date=16 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250216050605/https://www.belgidromet.by/by/history-by/|url-status=dead}}</ref>. Пачатак будаўніцтва абсерваторыі планаваўся ўжо ў [[1930]] годзе, аднак фактычна работы распачаліся толькі ў пачатку [[1932]] года. Пляцоўка для будаўніцтва была выбрана па-за межамі тагачаснай гарадской забудовы Мінска на ўзвышшы ўздоўж [[Барысаўскі тракт|Барысаўскага тракта]]. Такое размяшчэнне забяспечвала адкрыты гарызонт, мінімальны ўплыў гарадскіх шумоў і забруджванняў. На адведзенай пад будаўніцтва тэрыторыі як найменш з XVII стагоддзя знаходзіліся [[Сляпянскія могілкі|могілкі]] вёсак [[Вялікая Сляпянка|Вялікая]] і [[Малая Сляпянка]] з невялікай драўлянай [[Царква Святога Яна Хрысціцеля (Сляпянка)|царквой Яна Хрысціцеля]]. Будынак абсерваторыі быў размешчаны на самай высокай кропцы пагорка, па-за тэрыторыяй гістарычных могілак<ref>{{Cite web|url=http://www.minsk-old-new.com/minsk-2725.htm|title=Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка|website=www.minsk-old-new.com|access-date=2026-04-20}}</ref>.  Будаўніцтва абсерваторыі суправаджалася працяглымі затрымкамі праз недахоп матэрыялаў і нізкай якасцю работ. У жніўні [[1935]] года абсерваторыя пачала засяляцца ўновы будынак. Ад 1 студзеня [[1936]] года абсерваторыя пачала работу ў складзе чатырох аддзелаў — [[Аэралогія|аэралагічнага]], [[Метэаралогія|метэаралогіі]], [[Актынаметрыя|актынаметрычнага]], [[Атмасферная электрычнасць|атмасфернай электрычнасці]] і майстэрні дакладнай механікі<ref name=":0" />, хоць унутраныя працы не былі скончаныя, а фасады будынка заставаліся неатынкаванымі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] будынак не пацярпеў. У [[1945]] г. абсерваторыя аднаўляе працу. У 1947—1948 гадах у будынку быў праведзены капітальны рамонт: пад дадатковыя кватэры для супрацоўнікаў былі прыстасаваныя некаторыя памяшканні цокальнага і першага паверхаў, былі замененыя вокны. У наступныя дзесяцігоддзі будынак абсерваторыі працягваў эксплуатавацца па сваім першапачатковым прызначэнні з прыстасаваннем пад новыя функцыянальныя і тэхналагічныя патрэбы. Змяненні праводзіліся пераважна гаспадарчым спосабам без распрацоўкі комплексных праектных рашэнняў<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://journal.bstu.by/index.php/bstu_herald/article/view/1862|аўтар=Р. А. Забела|загаловак=БУДЫНАК БЕЛАРУСКАЙ ГЕАФІЗІЧНАЙ АБСЕРВАТОРЫІ Ў МІНСКУ: БУДАЎНІЧАЯ ГІСТОРЫЯ АД АЎТАРСКАЙ ЗАДУМЫ ДА НАВУКОВАЙ РЭСТАЎРАЦЫІ (1929–2025 гг.)|год=2026-03-16|мова=ru|выданне=Вестник Брестского государственного технического университета|выпуск=1(139)|старонкі=43–49|issn=1818-1112|doi=10.36773/1818-1112-2026-139-1-43-49}}</ref>. У 1956 годзе абсерваторыя рэарганізаваная ў гідраметэаралагічную станцыю. У 1970 годзе ўзведзены новы пяціпавярховы адміністрацыйны будынак [[Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролю радыёактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя|Белгідрамета]]<ref>''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>.</ref>. У выніку дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак моцна дэградаваў у архітэктурным і фізічным плане. У сваім архітэктурным абліччы падчас паваенных рамонтаў і перабудоў будынак зведаў больш страт, чым у ваенны перыяд<ref name=":0" />. У прыватнасці, наабедзвюх вежах адсутнічала частка слупкоў агароджы, была закладзеная частка ваконных праёмаў, страчанае ашкленне балконаў, замураваныя выхады на балконы, дэмантаваны дахавы павільён. Замест плоскай эксплуатуемай кроўлі над асноўным аб’ёмам быў уладкаваны вальмавы дах, а да галоўнага ўвахода прыбудаваны драўляны тамбур. На эксплуатуемай кроўлі лесвічных [[Рызаліт|рызалітаў]] усталяваныя сферы для радыётэхнічнага абсталявання.  У 1988 г. будынак абсерваторыі быў уключаны ў [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Збор помнікаў гісторыі і кульутры Беларусі]] як помнік архітэктуры. У выніку паэтапных рэстаўрацыйных работ у 1997—2007 і 2020—2025 гг. будынак аднавіў адметнасці аўтарскага авангарднага праекта пачатку 1930-х гг. Будынак абсерваторыі неаднаразова залічваўся даследчыкамі да ліку найлепшых прыкладаў архітэктуры авангарду ў Мінску — нароўні з будынкам [[Стары будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|былой Нацыянальнай бібліятэкі]] [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Лаўрова]] і [[Мінская фабрыка-кухня|Фабрыкі-кухні]] Грубера<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://sovietarch.strelka.com/ru/city/minsk|title=Минск|website=sovietarch.strelka.com|access-date=2025-12-28}}</ref>. == Архітэктура == Праект будынка абсерваторыі быў распрацаваны ў [[1929]] годзе архітэктарам [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. І. Валодзькам]]<ref name=":0" /><ref name=":1" /> у агульных прынцыпах [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як кірунку архітэктуры [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]]. У першапачатковым варыянце праекта асноўны чатырохпавярховы корпус (разам з паддашным паверхам) меў паўцыркульную, дугападобную ў плане форму і змяшчаў галоўныя службы абсерваторыі і калідор. Сіметрычна адносна яго размяшчаліся два пяціпавярховыя прастакутныя вежападобныя аб’ёмы [[Лесвічная клетка|лесвічных клетак]], перад якімі знаходзіліся чатырохпавярховыя аб’ёмы гаспадарчых службаў. На ўзроўні пятага паверха паміж [[Вежа|вежамі]], паўтарая крывізну асноўнага корпуса, быў арганізаваны пераход, аформлены крытай [[Каланада|каланадай]], з выхадам на эксплуатуемую [[Тэраса|тэрасу]] над паддашным паверхам. Па падоўжнай восі будынка паміж вежамі прадугледжвалася суцэльнае ашкленне з эксплуатуемай тэрасай на ўзроўні чацвертага паверха. На ўзроўні першага паверха выступаў аднапавярховы аб’ём галоўнага [[Вестыбюль|вестыбюля]], а цэнтральны ўваход акцэнтаваўся паўцыркульным навесам. Пад усім аб’ёмам будынка размяшчаўся [[цокальны паверх]]. З правага боку будынак абсерваторыі злучаўся на ўзроўні другога паверха доўгім пераходам на тонкіх апорах з катэджам на дзве сям’і. Праект прадугледжваў плоскія эксплуатуемыя дахі не толькі як адметны элемент архітэктуры свайго часу, але і для размяшчэння навуковага абсталявання і правядзення метэаралагічных назіранняў. Кампазіцыйная вертыкальная дынаміка аб’ёмаў узмацнялася вертыкальнымі чляненнямі [[Стужкавае ашкленне|стужкавага ашклення]] і вылучэннем вертыкальна выцягнутых плоскасцей цёмным колерам. Дадатковым акцэнтам служылі высокія [[Маланкаадвод|маланкаадводы]] на вантавых расцяжках, размешчаныя на лесвічных рызалітах. Пры амаль роўных суадносінах вышыні фасада і яго шырыні вылучэнне рызалітаў лесвічных клетак візуальна аблягчала масу будынка і фармавала выразную вертыкальную накіраванасць кампазіцыі. Вертыкальны рух ураўнаважваўся вузкімі гарызантальнымі падсечкамі ваконных праёмаў вежаў, кантрастнымі гарызантальнымі колеравымі акцэнтамі і адносна статычнай кампазіцыяй цэнтральнай часткі будынка. Кантраст паміж вертыкальна арыентаванымі аб’ёмамі асноўнага корпуса і выцягнутым гарызантальным аб’ёмам перахода ўзмацняў дынаміку архітэктурнага вобраза і забяспечваў кампазіцыйную раўнавагу<ref name=":2" />. Меркавана ў 1930 годзе першапачатковы праект быў некалькі разоў скарэктаваны. Асноўным кампазіцыйным адрозненнем з’яўляецца адсутнасць пераходнай галерэі і катэджа. Асноўны корпус атрымаў прастакутную форму ў плане замест паўцыркульнай, а на яго плоскай эксплуатуемай кроўлі быў размешчаны паўцыркульны павільён для правядзення абсалютных і актынаметрычных вымярэнняў — «павільён для назірання за Сонцам».Будынак зменшыўся на адзін паверх пры захаванні асноўных прапарцыйных суадносін аб’ёмаў. На дваравым фасадзе на ўзроўнях другога і трэцяга паверхаў з’явіліся зашклёныя выступаючыя вуглавыя балконы, злучаныя ўздоўж фасада пераходнымі галерэямі. Вежы атрымалі завяршэнні ў выглядзе слупкоў, якія нагадваюць [[крэнеляж]] сярэднявечных абарончых збудаванняў. Суцэльнае ашкленне галоўнага фасада было заменена адкрытымі [[Балкон|балконамі]]. Але нягледзячы на істотную перапрацоўку аб’ёмных і планіровачных рашэнняў, І. І. Валодзьку атрымалася захаваць архітэктурную канцэпцыю і ключавыя кампазіцыйныя прыёмы першапачатковага праекта<ref name=":2" />. Будынак мае выразнае авангарднае колеравае рашэнне, рэалізаванае падчас рэстаўрацыйных работ 2020—2025, на падставе аўтарскіх праектных матэрыялаў. == Стылістычнае пытанне == Паводле навуковага кіраўніка рэстаўрацыі аб’екта архітэктара-рэстаўратара [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А.&nbsp;Забелы]] праект абсерваторыі І. І. Валодзькі 1929 года адносіцца менавіта да архітэктуры [[Рацыяналізм (архітэктура)|рацыяналізму]] як плыні [[Архітэктура савецкага авангарду|савецкага авангарду]], а не да школы [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]], якая існавала ў той час паралельна. У адрозненне ад канструктывізму, кампазіцыйныя рашэнні праекта вызначаліся не толькі тэхналагічнымі патрабаваннямі, але і мэтамі мастацкай выразнасці аб’екта. Сам архітэктар І.&nbsp;І.&nbsp;Валодзька з’яўляўся выпускніком і, згодна з характарыстыкай суайчыннікаў, паслядоўным прыхільнікам прынцыпаў рацыяналістычнай школы архітэктуры. Залічэнне будынка да канструктывізму ў энцыклапедычных даведніках і пазнейшых публікацыях абумоўлена, хутчэй за ўсё, устойлівым выкарыстаннем гэтага азначэння ў беларускай гістарыяграфіі як агульнай назвы для ўсёй савецкай авангарднай спадчыны 1920-1930- х гг., а таксама тым, што пры класіфікацыі аб’екта спецыялісты арыентаваліся на яго змененае аблічча, а не на першапачатковую праектную задуму. Асноўныя кампазіцыйныя прынцыпы аўтарскага праекта 1929 г. былі захаваныя І. І. Валодзькам пры ўсіх наступных карэкціроўках, нягледзячы на аб’ёмна-планіровачныя адаптацыі<ref name=":2" />. == Рэстаўрацыя == У выніку шасці дзесяцігоддзяў эксплуатацыі будынак абсерваторыі моцна дэградаваў у архітэктурным і тэхнічным плане: страціў цэласнасць архітэктурнай задумы і прыйшоў у перадаварыйны стан. Разглядалася пытанне яго частковага дэмантажу. У 1997—2000 гг. спецыялістамі [[Мінскграмадзянпраект|ААТ «Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] быў распрацаваны праект [[Рэканструкцыя|рэканструкцыі]] гістарычнага будынка. Галоўным архітэктарам выступаў [[Міхаіл Уладзіміравіч Рыбнікаў|М. У. Рыбнікаў]], навуковым кіраўніком — [[Аляксандр Васільевіч Бандарэнка|А. В. Бандарэнка]]. Будаўнічыя працы былі скончаныя ў 2007 годзе. Будынку былі вернутыя шматлікія страчаныя адметныя архітэктурныя элементы першапачатковага праекта. Гэта была першая комплексная рэканструкцыя аб’екта з улікам яго гістарычнай каштоўнасці<ref name=":2" />. У 2020 годзе быў распрацаваны праект па капітальным рамонце з [[Рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры|рэстаўрацыяй]] будынка і добраўпарадкаванні тэрыторыі. Работы выконваліся [[Мінскграмадзянпраект|ААТ "Інстытут «Мінскграмадзянпраект»]] у супрацоўніцтве з [[Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»|ТАА «Навукова-праектны цэнтр «РЭСТАБІЛІС»]]. Галоўным архітэктарам праекта выступала [[Маргарыта Генадзеўна Міклашэвіч|М. Г. Міклашэвіч]], навуковае кіраўніцтва і рэстаўрацыйныя рашэнні ажыццяўляў [[Раман Аркадзьевіч Забела|Р. А. Забела]]. Падчас дадзенага этапу аднаўлення былі выпраўлены недакладнасці папярэдняга этапа рэстаўрацыі і завершана аднаўленне кампазіцыйных і стылістычных рашэнняў аўтарскага праекта, разам знерэалізаванай авангарднай колеравай схемай фасадаў. Будаўнічыя работы распачаліся у 2022 годзе пачаліся работы, але тэрмін здачы аб’екта неаднакроць пераносіўся, у тым ліку праз змену генпадраднай арганізацыі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://minsknews.by/zdanie-observatorii-belgidrometa-izmenit-oblik-v-2024-g-pochemu-priostanavlivalsya-kapremont/|title=Здание обсерватории Белгидромета изменит облик в 2024 г. Почему приостанавливался капремонт - Минск-новости|website=minsknews.by|date=2023-12-07|access-date=2025-02-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/posmotrite-chto-stalo-so-znamenitym-zdaniem-observatorii-na-prospekte-nezavisimosti-v-minske_al|title=Посмотрите, что стало со знаменитым зданием обсерватории на проспекте Независимости в Минске|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2023-12-04|access-date=2025-02-16}}</ref>. Апошняя планаваная дата ўводу аб’екта была прызначаная на травень 2025 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/budet-novyy-kupol-kak-idet-rekonstruktsiya-znamenitoy-observatorii-belgidrometa-_al|title=Будет новый купол. Как идет реконструкция знаменитой обсерватории Белгидромета в Минске?|first=Александр|last=Лычавко|website=Blizko.by|date=2025-04-16|access-date=2025-11-17}}</ref>. Фактычна аб’ект быў уведзены ў эксплуатацыю толькі ў канцы 2025 — пачатку 2026 года<ref name=":2" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * ''С. В. Марцелеў (гал. рэд).'' Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Мінск. — Мінск: Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1988. — С. 118—119. — 333 с. — (Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі). — 8000 экз. — <nowiki>ISBN 5-85700-006-8</nowiki>. == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000204}} {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Славутасці Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі канструктывізм]] [[Катэгорыя:1934 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Івана Валадзько]] 5rtrgj6ndd84rl1dft9jlavgk3ix755 0 229450 5129867 4753818 2026-04-20T12:07:32Z Sailko 4103 5129867 wikitext text/x-wiki У спісе '''[[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]''' ў '''[[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]''' значыцца 2 найменні (на [[2014]] год), гэта складае {{СС статыстыка|3|2}} ад агульнай колькасці ({{СС статыстыка|1}} на {{СС статыстыка|2}} год). Абодва аб'екты ўключаны ў спіс па культурных крытэрыях, прычым 1 з іх прызнаны шэдэўрам чалавечага генія ([[Сусветная спадчына#Крытэрыі|крытэрый]] i). Акрамя гэтага, станам на 2014 год, 3 аб'екта на тэрыторыі Латвіі знаходзяцца сярод кандыдатаў на ўключэнне ў спіс Сусветнай спадчыны<ref name="latvia-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=lv|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=2 снежня 2010|lang=en|description=Спіс кандыдатаў у аб'екты Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Латвіі|archiveurl=https://www.webcitation.org/674Q9q0gg?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=lv|archivedate=20 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. [[Латвійская Рэспубліка]] ратыфікавала Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны [[10 студзеня]] [[1995]] года<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/lv|title=The States Parties - Latvia|publisher=unesco.org|accessdate=2 снежня 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/674QAq3zM?url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/lv|archivedate=20 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Першы аб'ект, размешчаны на тэрыторыі Латвіі быў занесены ў спіс у [[1997]] годзе на [[21-я сесія Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|21-й сесіі Камітэта Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Спіс == У табліцы ніжэй аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год дадання ў спіс ! width=6%|№ ! width=6%|[[Сусветная спадчына#Крытэрыі|Крытэрыі]] |- | '''1''' | [[Выява:Riga Dom-Düna.jpg|150px]] | [[Стары горад, Рыга|Гістарычны цэнтр Рыгі ]] <br />({{lang-lv|Vecrīga}}) | Рэспубліканскі горад: [[Рыга]] | | [[1997]] | [http://whc.unesco.org/en/list/852 № 852] | i, ii |- | '''2''' | [[Выява:Hammerfest, fuglenes, memoriale per l'arco geodetico di struve, misurato a partire da qui, colonna 02.jpg|150px]] | [[Дуга Струвэ|Геадэзічная дуга Струвэ]] <br />({{lang-lv|Strūves ģeodēziskais loks}}) <br /> (2 пункты) | Край: [[Эргльскі край|Эргльскі]] <br /> Рэспубліканскі горад: [[Екабпілс]] <br /> (Сумесна з [[Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Нарвегіі|Нарвегіяй]] [[Выява:Flag of Norway.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Швецыі|Швецыяй]] [[Выява:Flag of Sweden.svg|20px|border]], [[Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Фінляндыі|Фінляндыяй]] [[Выява:Flag of Finland.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Расіі|Расіяй]] [[Выява:Flag of Russia.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Эстоніі|Эстоніяй]] [[Выява:Flag of Estonia.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Літве|Літвой]] [[Выява:Flag of Lithuania.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі|Беларуссю]] [[Выява:Flag of Belarus.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Малдове|Малдовай]] [[Выява:Flag of Moldova.svg|20px|border]], [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ва Украіне|Украінай]] [[Выява:Flag of Ukraine.svg|20px|border]]) | [[XIX]] ст. | [[2005]] | [http://whc.unesco.org/en/list/1187 1187] | ii, iii, vi |} <center> === Геаграфічнае размяшчэнне аб'екта === {{ На карце+|Латвія|width=500|float=center|caption=Аб'екты Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Латвіі|places= {{На карце~|Латвія|marksize=7|lat_deg=56|lat_min=56|lon_deg=24|lon_min=06|label=[[Рыга]]}} {{На карце~|Латвія|marksize=7|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg=25|lon_min=38|mark=Red Exclamation Dot.png|label=[[Дуга Струвэ]]}} {{На карце~|Латвія|marksize=7|lat_deg=56|lat_min=30|lon_deg=25|lon_min=51|mark=Red Exclamation Dot.png|label=}} }} </center> == Папярэдні спіс == У табліцы аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў папярэдні спіс. У гэтым спісе прыведзены аб'екты, прапанаваныя ўрадам Латвіі ў якасці кандыдатаў на ўнясенне ў спіс Сусветнай спадчыны. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год дадання ў спіс ! width=6%|№ ! width=6%|[[Сусветная спадчына#Крытэрыі|Крытэрыі]] |- | '''1''' || [[Файл:Grobiņas pils.JPG|160px]] || Месцы і помнікі [[Эпоха вікінгаў|эпохі вікінгаў]] <br /> * Археалагічны комплекс [[Гробіня]]<br />({{lang-lv|Grobiņa}}) || Край: [[Гробінскі край|Гробінскі]] || [[VIII стагоддзе|VIII]]—[[XII]] стагоддзя || [[2011]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5608/ 5608] || iii |- | '''2''' || [[Выява:Kuldiga-town hall.JPG|160px]] || Старая частка горада [[Кулдыга]] і даліна ракі [[Вэнта]] <br />({{lang-lv|Kuldīga/Venta}}) || Край: [[Кулдыжскі край|Кулдыжскі]] || З [[XIII]] стагоддзя || 2011 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5609/ 5609] || ii, iv, vi |- | '''3''' || [[Выява:Daugavas loki.jpg|160px]] || [[Даўгавас локі|Звіліны Верхняй Даўгавы]] <br />({{lang-lv|Daugavas loki}}) || Краі: [[Даўгаўпілскі край|Даўгаўпілскі]], [[Краслаўскі край|Краслаўскі]] || — || 2011 || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5610/ 5610] || v, viii, x |} <center> === Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў === {{ На карце+|Латвія|width=500|float=center|caption=Кандыдаты, якія ўвайшлі ў Папярэдні спіс|places= {{На карце~|Латвія|marksize=7|lat_deg=56|lat_min=32|lon_deg=21|lon_min=09|label=[[Гробіня]]}} {{На карце~|Латвія|marksize=7|lat_deg=56|lat_min=58|lon_deg=21|lon_min=59|label=[[Кулдыга]]}} {{На карце~|Латвія|marksize=7|lat_deg=55|lat_min=54|lon_deg=26|lon_min=53|label=[[Даўгавас локі]]}} }} </center> == Гл. таксама == * [[Сусветная спадчына]] * [[ЮНЕСКА]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|World Heritage Sites in Latvia|Аб'екты Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Латвіі}} * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/lv Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Латвіі] {{ref-en}} {{Сусветная спадчына ў Латвіі}} {{Еўропа паводле тэм 2|Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|[[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Еўропе|Спіс аб'ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]|Ліхтэнштэйн=0|Манака=0|Акратыры і Дэкелія=0|Аландскія астравы=0|Гернсі=0|Гібралтар=0|Джэрсі=0|Востраў Мэн=0|Фарэрскія астравы=0|Шпіцберген=0|Ян-Маен=0|Рэспубліка Косава=0|Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка=0|Рэспубліка Абхазія=0|Рэспубліка Паўднёвая Асеція=0}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Латвіі| ]] [[Катэгорыя:Спісы Сусветнай спадчыны|Латвія]] 4avemt05gndgmfe9ytadv9t7rf2qhec 0 249350 5130150 5108962 2026-04-20T19:01:48Z Tomasz91 30377 5130150 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Марачанка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg =54 |lat_min =27 |lat_sec =29 |lon_dir = |lon_deg =25 |lon_min =37 |lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Мураванаашмянкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Марача́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Цкуі́'''</ref> ({{lang-be-trans|Maračanka}}, {{lang-ru|Морачанка}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мураванаашмянкоўскі сельсавет|Мураванаашмянкоўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гардзіеўцаўскі сельсавет|Гардзіеўцаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]]) фіксавалася прозвішча Марач<ref>https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=161&search_lastname=maracz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable=</ref>. У зэльвянскіх [[Марачы (Зэльвенскі раён)|Марачах]] было прозвішча Марачынскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-H7DF-J?i=259&cat=834000</ref>. Было старое літоўскае Марачка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-43LN-Y?i=790</ref>. Ёсць латышскае ''Maračs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/767968</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мураванаашмянкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мураванаашмянкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] so3sbt04i5ymplv51p92ktjyv8ydqzf 5130247 5130150 2026-04-21T06:10:48Z M.L.Bot 261 скарэктаваў на ЭВД, што зменіць адразу ў шмат якіх месцах, а не лакальна 5130247 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Марачанка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Мураванаашмянкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Марача́нка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Цкуі́'''</ref> ({{lang-be-trans|Maračanka}}, {{lang-ru|Морачанка}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мураванаашмянкоўскі сельсавет|Мураванаашмянкоўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гардзіеўцаўскі сельсавет|Гардзіеўцаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Назва == У гэтым рэгіёне ([[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]]) фіксавалася прозвішча Марач<ref>https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=161&search_lastname=maracz&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable=</ref>. У зэльвянскіх [[Марачы (Зэльвенскі раён)|Марачах]] было прозвішча Марачынскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-H7DF-J?i=259&cat=834000</ref>. Было старое літоўскае Марачка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-43LN-Y?i=790</ref>. Ёсць латышскае ''Maračs''<ref>https://uzvardi.lv/surname/767968</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мураванаашмянкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мураванаашмянкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] pnzwtrw7eoqpk9vjccu9hzqkmi27obt 0 249351 5130162 5104181 2026-04-20T19:19:14Z Tomasz91 30377 5130162 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Масі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 26|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 38|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Мураванаашмянкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242991979 }} '''Масі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Masi}}, {{lang-ru|Маси}}) — [[вёска]] ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мураванаашмянкоўскі сельсавет|Мураванаашмянкоўскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гардзіеўцаўскі сельсавет|Гардзіеўцаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Мась ([[Засулле]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-XK54?i=1033&cc=4158550</ref>. Ля Воранава ([[Германішкі (Воранаўскі раён)|Германішкі]]) было Мас<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-X7DT-H?i=241&cc=4166194&cat=1059116</ref>, з Воранава - Масэйка<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-C7YF-B?i=394&cc=4166194&cat=1056154</ref>. Было [[Быстрыца (Астравецкі раён)|быстрыцкае]] Масойць<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-K3LY-H?i=287&cat=1565134</ref>. Ёсць літоўскія ''Masys, Masaitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=4413142f45b1e9596fb04e70098e832b</ref>, латышскае ''Māss''<ref>https://uzvardi.lv/surname/800805</ref>. Аснова ''Mas''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 113.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мураванаашмянкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мураванаашмянкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] 1afytebv01bhlksjvf3jh9aw1ghzbw4 0 251300 5129918 4910129 2026-04-20T13:32:44Z JerzyKundrat 174 5129918 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Валоўнікі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Валоўнікі |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Вало́ўнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Valoŭniki}}, {{lang-ru|Воловники}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] 4ssc170ol3hh6rtbpnk62icqh6si5gt 0 251303 5129917 4910131 2026-04-20T13:32:21Z JerzyKundrat 174 5129917 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гернікі |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Ге́рнікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hierniki}}, {{lang-ru|Герники}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. У 1624 годзе згадваюцца як Гірнікі ў складзе Маркаўскага войтаўства [[Дзятлава|Дзятлаўскай]] (Здзянцёльскай) воласці ва ўласнасці [[Сапегі|Сапегаў]]<ref>LMAB, ф. 16 спр. 203 ч. 3</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Ігнатавіч Мацюкевіч]] (1890—1938) — беларускі мовазнаўца. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] nfrskqbj02wyz4fdw9tgh844ufj9ydp 0 251304 5129915 5106281 2026-04-20T13:31:41Z JerzyKundrat 174 5129915 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гірычы |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Гі́рычы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiryčy}}, {{lang-ru|Гиричи}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. У 1624 годзе згадваюцца ў складзе [[Вензавец]]кай воласці ва ўласнасці [[Сапегі|Сапегаў]]<ref>LMAB, ф. 16 спр. 203 ч. 3</ref>. == Назва == Фіксаваліся прозвішчы Гір ([[Даўкшышкі]]), Гірэйка ([[Любча]]), Гірыч ([[Жалудок]]). Ёсць літоўскія ''Gira, Giraitis'', латышскае ''Girs''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69T7-T?i=196&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-QLLR?i=688&cat=784370</ref><ref>https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004129391008452#00248</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=40f658cd0aeb54b60fe31dcd09e74c5b</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/734759</ref> Аснова ''Gir''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 94.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] 0b0dwi8y89vzq6j9mtcjsal23r6tdaz 5129916 5129915 2026-04-20T13:31:54Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5129916 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гірычы |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Гі́рычы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hiryčy}}, {{lang-ru|Гиричи}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. У 1624 годзе згадваюцца ў складзе [[Вензавец]]кай воласці ва ўласнасці [[Сапегі|Сапегаў]]<ref>LMAB, ф. 16 спр. 203 ч. 3</ref>. == Назва == Фіксаваліся прозвішчы Гір ([[Даўкшышкі]]), Гірэйка ([[Любча]]), Гірыч ([[Жалудок]]). Ёсць літоўскія ''Gira, Giraitis'', латышскае ''Girs''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-69T7-T?i=196&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-QLLR?i=688&cat=784370</ref><ref>https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004129391008452#00248</ref><ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=40f658cd0aeb54b60fe31dcd09e74c5b</ref><ref>https://uzvardi.lv/surname/734759</ref> Аснова ''Gir''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 94.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] oht710o5iqvf2l08goi5y09ttqz01u4 0 251305 5129914 4910133 2026-04-20T13:31:17Z JerzyKundrat 174 5129914 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гнаінскія |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Гнаі́нскія'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hnainskija}}, {{lang-ru|Гноинские}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. У 1624 годзе згадваюцца як Гнаінскае ў складзе Маркаўскага войтаўства [[Дзятлава|Дзятлаўскай]] (Здзянцёльскай) воласці ва ўласнасці [[Сапегі|Сапегаў]]<ref>LMAB, ф. 16 спр. 203 ч. 3</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] t0vhrnsaq3dqfgzq0lx3l49ch3u3l71 0 251306 5129863 5129346 2026-04-20T12:00:44Z JerzyKundrat 174 5129863 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Жадзейкі |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Жадзе́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 6 км на паўднёвы захад ад [[Дзятлава]]. На ўсходзе мяжуе з лесам, на поўначы працякае ручай. Транспартныя сувязі па мясцовай дарозі і далей па шашы Дзятлава—Слонім. Некалькі традыцыйных драўляных сядзіб пастаўлены абапал дзвюх кароткіх узаемна перпендыкулярных вуліц шыротнай і мерыдыянальнай арыентацыі. Жадзейскае радовішча [[мел]]у знаходзіцца за 0,7 км на захад ад вёскі. Паклад у выглядзе [[адорвень|адорвеня]] ў тоўшчы марэнных супескаў і суглінкаў [[сожскае зледзяненне|сожскага зледзянення]]. Мел з рэдкімі ўключэннямі [[крэмень|крэмню]]. Радовішча распрацоўваецца<ref>{{Крыніцы/БЭ|2|Жадзейскае радовішча мелу|М. Ф. Янюк}}</ref>. == Назва == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з’яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.</ref>. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»<ref>Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.</ref>. Ёсць заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''<ref>Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.</ref>. Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&i=869&lang=pl&cc=4166194</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&cat=1712245&lang=de</ref>. Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180</ref>''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''«Жадеико Номиковичъ».''<ref>Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.</ref> Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.</ref>.'' Было лідскае прозвішча Жад''.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&cc=4166194&cat=741862</ref>'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.</ref>.'' == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] odkw4lqqgr0x9j92h16t3xlfzmcne46 0 251318 5129921 4910146 2026-04-20T13:34:18Z JerzyKundrat 174 5129921 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рэпішча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рэпішча |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Рэ́пішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Repišča}}, {{lang-ru|Репище}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. З 13 ліпеня 2007 года да 24 лютага 2022 года вёска ўваходзіла ў склад [[Дзятлаўскі сельсавет|Дзятлаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2007-194/2007-194(005-016).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 13 июля 2007 г. № 43 О решении вопросов административно-территориального устройства Дятловского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190405113849/http://pravo.by/pdf/2007-194/2007-194(005-016).pdf |date=5 красавіка 2019}}</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922r0114396&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 24 февраля 2022 г. № 391 Об административно-территориальном устройстве Дятловского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзятлаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] e0y0kgqmqy5m30v2aht0klvstykuvak 0 251321 5129920 4910149 2026-04-20T13:33:42Z JerzyKundrat 174 5129920 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Юравічы |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} {{Значэнні|Юравічы}} '''Ю́равічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Juravičy}}, {{lang-ru|Юровичи}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца на заходняй ускраіне [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскага ўзвышша]]. Побач мае выток [[рака Дзятлаўка]]. == Гісторыя == У 1624 годзе згадваюцца ў складзе [[Вензавец]]кай воласці ва ўласнасці [[Сапегі|Сапегаў]]<ref>LMAB, ф. 16 спр. 203 ч. 3</ref>. У 1940—1973 гадах цэнтр [[Юравіцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Юравіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Арсеній Аляксандравіч Барысевіч]] (нар. 1939) — беларускі спецыяліст у галіне будаўнічай механікі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] bmokz87fkuc4x7rzm4f9tfalqhf6tdj 0 251333 5129919 4910160 2026-04-20T13:33:18Z JerzyKundrat 174 5129919 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Белякі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Белякі |вобласць = Гродзенская |раён = Дзятлаўскі |сельсавет = Вензавецкі }} '''Белякі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bieliaki}}, {{lang-ru|Беляки}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]]. Да [[13 ліпеня]] [[2007]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Гярбелевіцкі сельсавет|Гярбелевіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2007-194/2007-194(005-016).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 13 июля 2007 г. № 43 «О решении вопросов административно-территориального устройства Дятловского района»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190405113849/http://pravo.by/pdf/2007-194/2007-194(005-016).pdf |date=5 красавіка 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вензавецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]] gy9oe6b99q3i1nhqdunpxmoa94ee4am 0 284488 5130163 4792202 2026-04-20T19:19:32Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны 5130163 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | выява = [[File:Resident evil series logo.png|210пкс]] | распрацоўшчык = [[Capcom Production Studio 4]] | выдаўцы = [[Capcom]] | дата выпуску = 11 студзеня 2005 | платформы = [[GameCube]], [[PlayStation 2]], [[Windows]], [[Wii]], [[Java]], [[Android]], [[iOS]], [[Zeebo]], [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]] }} '''Resident Evil 4''' ({{lang-en|Прыстанак Зла 4}}), вядомая ў [[Японія|Японіі]] як Biohazard 4 (яп. バ イ オ ハ ザ ー ド 4 Баіо Хадза:до Фо, Біялагічная пагроза 4) — [[відэагульня]] ў жанрах [[шутар ад трэцяй асобы]] і [[survival horror]], чацвёртая частка серыі [[Resident Evil]]. Была распрацавана студыяй «Capcom Production Studio 4» і выдадзеная вялікай колькасцю выдаўцоў, такімі як [[Capcom]], [[Ubisoft Paris|Ubisoft]], [[Nintendo Australia]], [[Red Ant Enterprises]] і [[THQ Asia Pacific]]. Гульня была выпушчаная 11 студзеня 2005 года ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], 27 студзеня ў Японіі, 18 сакавіка ў [[Еўропа|Еўропе]] для кансолі [[Nintendo GameCube]]<ref name="gamefaqsGC">{{Cite web|title = Resident Evil 4 Release Information for Nintendo GameCube|url = http://www.gamefaqs.com/gamecube/535840-resident-evil-4/data|publisher = ''GameFAQs''|date = 26.04.2012|accessdate = 03.09.2012|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121016045432/http://www.gamefaqs.com/gamecube/535840-resident-evil-4/data|archivedate = 16 кастрычніка 2012|url-status = dead}}</ref>. Гісторыя чацвёртай часткі разгортваецца ў 2004 годзе, праз шэсць гадоў пасля падзей другой часткі. Леон Скот Кэнэдзі, ўрадавы агент, адпраўлены з місіяй у Еўропу. Яму трэба будзе выратаваць Эшлі Грэхэм, дачку Прэзідэнта [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], выкрадзеную таямнічым культам. Падарожжа ў сельскую вёску, якая знаходзіцца ў [[Іспанія|Іспаніі]], абгортваецца сустрэчай з яе крыважэрнымі жыхарамі.<ref name="gameland1">{{Cite web |url=http://www.gameland.ru/pc/resident-evil-4/reviews/28194/ |title=Обзор Resident Evil 4 |author=Serge |publisher=[[Gameland.ru]] |date=2006-02-12 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWHCr3Lw?url=http://www.gameland.ru/pc/resident-evil-4/reviews/28194/ |archivedate=2012-10-19 |url-status=dead }}</ref> Праз паўгода пасля выхаду арыгінальнага выдання, гульня была партавана на платформу «[[PlayStation 2]]». 25 кастрычніка версія для PlayStation 2 выходзіць у Паўночнай Амерыцы, 4 лістапада — ў Еўропе, 11 лістапада — ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і 1 снежня — ў Японіі. У чэрвені 2007 гульня выйшла на «Wii» і Windows. [[HD (значэнні)|HD]]-рэмастэрынг Resident Evil 4 у высокай выразнасці, з’явіўся 20 верасня 2011 года на платформах [[PlayStation 3]] і [[Xbox 360]]<ref>{{Cite web|url = http://www.igromania.ru/news/152662/Nashestvie_zombi_naznacheno_na_sentyabr.htm|author = Андрей Чаплюк|title = Нашествие зомби назначено на сентябрь|publisher = ''[[Игромания, часопіс|Игромания]]''|date = 26.07.2011|accessdate = 03.09.2012|lang = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020124234/http://www.igromania.ru/news/152662/Nashestvie_zombi_naznacheno_na_sentyabr.htm|archivedate = 20 кастрычніка 2012|url-status = dead}}</ref>. Да ліпеня 2011 года, агульныя аб’ёмы продажаў Resident Evil 4 на ўсіх платформах дасягнулі адзнакі прыкладна {{num|7030000|асобнікаў}}, што зрабіла яе самай паспяховай у серыі. У 2012 годзе гульня была занесеная ў кнігу Guinness World Records Gamer’s Edition, як самая прадаваная гульня жанру Survival Horror. У 2014 годзе выйшла Resident Evil 4 Ultimate HD Edition — перавыданне Resident Evil 4 у HD для [[Персанальны камп’ютар|PC]]. == Геймплэй == Гулец кіруе ад трэцяй асобы Леонам Скотам Кэнэдзі ў місіі па выратаванні дачкі Прэзідэнта Злучаных Штатаў, Эшлі Грэхэм. Гульнявы працэс засяроджаны на дзеяннях і перастрэлках з удзелам вялікіх груп ворагаў на адкрытых прасторах. Камера размяшчаецца ззаду персанажа (на ўзроўні плячэй) і дазваляе павялічваць маштаб карцінкі пры навядзенні зброі<ref>{{Cite web|url = http://www.softpedia.com/reviews/games/playstation/Resident-Evil-4-Review-46046.shtml|title = Resident Evil 4|author = Alexandru Stanescu|publisher = ''[[Softpedia]]''|date = 01.02.2007|accessdate = 03.09.2012|quote = The camera problems have been finally solved thanks to a very useful over-the-shoulder and behind the player camera that makes the whole aiming process really easy.|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121022001537/http://www.softpedia.com/reviews/games/playstation/Resident-Evil-4-Review-46046.shtml|archivedate = 22 кастрычніка 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. У адрозненне ад папярэдніх гульняў серыі, у чацвёртай частцы быў дададзены лазерны прыцэл, які дазваляе цэліцца ў розных напрамках і лёгка мяняць яго размяшчэнне ў любы час. Кулі ўздзейнічаюць на ворагаў, у залежнасці ад таго, куды яны патрапілі: стрэл у нагу можа прымусіць ворагаў спатыкнуцца, у той час як стрэлы ў рукі прымусяць іх выпусціў зброю<ref name="laser">{{Cite web|url = http://uk.cube.ign.com/articles/499/499572p2.html|title = Resident Evil 4 - Gamecube Preview|author = IGN Staff|publisher = ''IGN''|date = 17.03.2004|page = 2|lang = en|accessdate = 2014-12-14|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120320123521/http://uk.cube.ign.com/articles/499/499572p2.html|archivedate = 20 сакавіка 2012|url-status = dead}}</ref>. Яшчэ адным новым аспектам Resident Evil 4 з’яўляецца ўключэнне кантэкстна-залежнага кіравання. Зыходзячы з сітуацыі, гулец можа ўзаемадзейнічаць з рознымі аспектамі навакольнага асяроддзя: спускацца па лесвіцы, выскокваць з акна або ўхіляцца ад варожай атакі. Таксама маюцца дынамічныя ўнутрагульнявыя відэа з элементамі [[QTE]], у якіх гулец павінен націскаць кнопкі, якія паказваюцца на экране, каб выканаць дзеянні — такія як ухіленне ад падзення валуна або ў барацьбе з ворагам, каб герой выжыў. Падобныя сцэны ўключаны ў многія бітвы з босамі, дзе гулец павінен пазбягаць імгненных смяротных нападаў<ref>{{Cite web|url = http://uk.cube.ign.com/articles/501/501208p1.html|author = IGN Staff|title = Resident Evil 4 Secrets Revealed|publisher = ''IGN''|date = 23.03.2004|page = 1|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120320131455/http://uk.cube.ign.com/articles/501/501208p1.html|archivedate = 20 сакавіка 2012|accessdate = 03.09.2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. == Рэцэнзіі і ўзнагароды == Сайт [[Metacritic]] выставіў выданням для GameCube і PlayStation 2 ацэнку 96 з 100 балаў<ref name="MC">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/gamecube/resident-evil-4|title=Resident Evil 4 (cube: 2005): Reviews|publisher=[[Metacritic]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/69jCRXnOZ?url=http://www.metacritic.com/game/gamecube/resident-evil-4|archivedate=2012-08-07|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="autogenerated4">Resident Evil 4 PlayStation 2 — Metacritic</ref>. Сюжэт і персанажы ў цэлым атрымалі добрыя водгукі. Грэг Касавін з Gamespot пахваліў агучку гульні, але адзначыў «нейкія нехарактэрна тупыя дыялогі» і некалькі недахопаў з графікай. Yahoo! Games заклікала кампанію Capcom дадаць пабольш дэталізацыі персанажам гульні<ref>{{Cite news|author = Adam Pavlacka|title = Resident Evil 4 (PS2)|date = 27.10.2005|publisher = [[Yahoo! Games]]|url = http://videogames.yahoo.com/ps2/resident-evil-4/review-408114|archiveurl = https://web.archive.org/web/20081216071443/http://videogames.yahoo.com/ps2/resident-evil-4/review-408114|archivedate = 16 снежня 2008|accessdate = 03.09.2012|language = en|url-status = live}}</ref><ref name="gamespotwii">{{Cite news|author = Kevin Vanord|title = Resident Evil 4: Wii Edition|date = 19.06.2007|publisher = [[GameSpot]]|url = http://www.gamespot.com/wii/action/residentevil4/review.html|accessdate = 03.09.2012|language = en}}</ref>. Ацэнкі версіі для [[Microsoft Windows]] не так высокія, як у іншых выданняў. Выданне было моцна раскрытыкаваў за адсутнасць падтрымкі мышы, дрэннае кіраванне з клавіятуры, нізкаякасныя унутрагульнявыя відэа, праблемы з асвятленнем, а таксама неабходнасцю мець геймпад для геймплэя і больш дакладнага прыцэльвання. Нягледзячы на ўсе недахопы, гульня атрымала станоўчыя водгукі ад [[IGN]] і [[GameSpot]]<ref name="gamespotpc">{{Cite web|url = http://www.gamespot.com/pc/adventure/residentevil4/review.html|title = Resident Evil 4 PC review|author = Kevin Vanord|publisher = ''[[GameSpot]]''|date = 22.05.2007|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120315194436/http://www.gamespot.com/resident-evil-4/reviews/resident-evil-4-review-6171356/|archivedate = 15 сакавіка 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref><ref name="ignpc">{{Cite web|author = Charles Onyett|url = http://pc.ign.com/articles/791/791951p1.html|title = Resident Evil 4 Review (PC)|publisher = ''IGN''|date = 25.05.2007|accessdate = 03.09.2012|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121109121942/http://www.ign.com/articles/2007/05/25/resident-evil-4-review|archivedate = 9 лістапада 2012|url-status = dead}}</ref>. Версія HD для Xbox 360 была ацэненая ў цэлым станоўча. Так, Teamxbox (IGN) выставіла выданню агульную ацэнку 8<ref name="teamxbox">{{Cite web |url=http://reviews.teamxbox.com/xbox-360/1936/Resident-Evil-4-HD/p1/ |author=«-Sparky-» |title=Resident Evil 4 HD Review (Xbox 360) |publisher=IGN |lang=en |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWHzuk41?url=http://reviews.teamxbox.com/xbox-360/1936/Resident-Evil-4-HD/p1/ |archivedate=2012-10-19 |url-status=dead }}</ref>, а Xbox360Achievements — 89 (з 100)<ref name="xbox-as">{{Cite web|url = http://www.xbox360achievements.org/game/resident-evil-4-hd/review/|author = Richard Walker|title = Resident Evil 4 HD Review|publisher = Xbox360Achievements|date = 19.09.2011|lang = en|accessdate = 2012-09-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121102084824/http://www.xbox360achievements.org/game/resident-evil-4-hd/review|archivedate = 2 лістапада 2012|url-status = dead}}</ref>. == Уплыў == Гульня лічыцца адной з самых уплывовых гульняў 2000-х гадоў, у сувязі з тым, што дзякуючы ёй былі перагледжаны, па меншай меры, два жанры відэагульняў: жахі і баявік ад трэцяй асобы. Яна дапамагае зразумець жанр баявіка ад трэцяй асобы, уводзячы «апору на зрушэнне ракурсаў, што не хавае дзеянняў»<ref>{{Cite web|author = Jason Dobson|url = http://www.gamasutra.com/news/gdc/?story=13106|title = Post-GDC: Cliff Bleszinski Says Iteration Won Gears of War|publisher = ''[[Gamasutra]]''|date = 12.03.2007|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120517041152/http://www.gamasutra.com/news/gdc/?story=13106|archivedate = 17 мая 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. Выгляд з-за пляча, уведзены ў гульню, у цяперашні час стаў стандартам у жанры баявік ад трэцяй асобы. Пачынаючы з [[Gears of War]] і заканчваючы такімі гульнямі як [[Batman: Arkham Asylum]].<ref name=nationalpost>{{cite web |title=Decade in Review: The most influential video games since Y2K |date=2009-12-30 |author=Daniel Kaszor |publisher={{нп5|The National Post||en|The National Post}} |url=http://network.nationalpost.com/np/blogs/theampersand/archive/2009/12/30/370674.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902052531/http://network.nationalpost.com/np/blogs/theampersand/archive/2009/12/30/370674.aspx|archivedate=2010-09-02 |accessdate=2012-09-03 |lang=en|url-status=dead}}</ref> Акрамя таго, яна стала стандартам у плане «дакладнага прыцэльвання» для гульняў з баямі, напрыклад, [[Dead Space]] і [[Grand Theft Auto V|Grand Theft Auto]]<ref>{{Cite web|url = http://www.gamesradar.com/gamings-most-important-evolutions/?page=7|title = Gaming's most important evolutions|publisher = ''[[GamesRadar]]''|accessdate = 03.09.2012|page = 7|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120605160721/http://www.gamesradar.com/gamings-most-important-evolutions/?page=7|archivedate = 5 чэрвеня 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. У гульні гэтак жа зроблена спроба перагляду жанру survival horror увядзеннем дакладнага прыцэльвання і падкрэслівання рэфлексаў<ref>{{Cite web|url = http://www.gamedaily.com/articles/features/capcoms-re4-reinvigorates-the-franchise/67572/?biz=1|archiveurl = https://web.archive.org/web/20081007070517/http://www.gamedaily.com/articles/features/capcoms-re4-reinvigorates-the-franchise/67572/?biz=1|archivedate = 7 кастрычніка 2008|title = Capcom's RE4 Reinvigorates the Franchise|author = James Brightman|date = 02.03.2005|accessdate = 03.09.2012|publisher = ''[[GameDaily]]''|lang = en|url-status = live}}</ref>, што пашырае геймплэй элементамі больш шырокага жанру [[Баявік (кінажанр)|баявік]]<ref>{{Cite web|url = http://www.ugo.com/movies/gateway-to-horror-gateway-to-horror-games-resident-evil-4|title = Gateway to Horror|author = |publisher = ''[[UGO Networks]]''|date = 17.10.2008|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120419010925/http://www.ugo.com/movies/gateway-to-horror-gateway-to-horror-games-resident-evil-4|archivedate = 19 красавіка 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. Аднак, гэта прымусіла рэцэнзентаў выказаць здагадку, што серыя Resident Evil адышла ад жанру survival horror<ref name="extinction">{{Cite web|url = http://www.destructoid.com/how-survival-horror-evolved-itself-into-extinction-114022.phtml|title = How survival horror evolved itself into extinction|date = 08.12.2008|author = Jim Sterling|publisher = ''Destructoid''|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20090404021610/http://www.destructoid.com/how-survival-horror-evolved-itself-into-extinction-114022.phtml|archivedate = 4 красавіка 2009|lang = en|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.computerandvideogames.com/202808/previewsresident-evil-5/|title = Resident Evil 5|author = Matthew Pellett|date = 06.12.2008|publisher = ''[[Computer and Video Games]]''|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121025032045/http://www.computerandvideogames.com/202808/previews/resident-evil-5/|archivedate = 25 кастрычніка 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>, асновы якога яна заклала<ref name="fear101">{{Cite web|url = http://retro.ign.com/articles/880/880202p1.html|title = Fear 101: A Beginner's Guide to Survival Horror|publisher = ''IGN''|author = Jim Sterling|date = 09.06.2008|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120217164343/http://retro.ign.com/articles/880/880202p1.html|archivedate = 17 лютага 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. Іншыя буйныя серыі жанру рушылі ўслед яе прыкладу, развіваючы баявую сістэму для таго, каб паказаць пабольш дзеянняў. Гэта такія гульні як [[Silent Hill Homecoming]]<ref name="extinction" /> і [[Alone in the Dark]], выпушчаныя ў 2008 годзе<ref>{{Cite web|url = http://www.eurogamer.net/articles/ataris-phil-harrison-interview|title = Atari's Phil Harrison Interview|author = Ellie Gibson|publisher = ''[[Eurogamer]]''|date = 29.05.2008|accessdate = 03.09.2012|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120925221836/http://www.eurogamer.net/articles/ataris-phil-harrison-interview|archivedate = 25 верасня 2012|lang = en|url-status = dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для GameCube]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Wii]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2005 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] 6l013yqpi28qsbi405k6d5bv8f6l1hq 0 293333 5130000 4578349 2026-04-20T15:44:59Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ афармленне, дапаўненне 5130000 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ДН|||1897}}, [[Аграгарадок Грозава|в. Грозава]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]] (цяпер [[Капыльскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) — {{ДС|24|8|1936}}, {{Месца смерці|Масква}}, [[РСФСР]], [[СССР]]) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў Грозаве<ref name=":0" />. Старэйшы сын грозаўскага мешчаніна Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску<ref name=":0" />. У 1916 годзе скончыў гандлёвае вучылішча. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Скончыў адзін курс ў [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскім псіханеўралагічным інстытуце]]<ref name=":0" />, потым два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦК КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага кіравання Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] ns0t43ba3n99iyawphu1zsk1wj2l5h0 5130005 5130000 2026-04-20T15:48:24Z M.L.Bot 261 афармленне 5130005 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага мешчаніна Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску<ref name=":0" />. У 1916 годзе скончыў гандлёвае вучылішча. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Скончыў адзін курс ў [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскім псіханеўралагічным інстытуце]]<ref name=":0" />, потым два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦК КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага кіравання Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] m7isf4mchzfcfr1qpckbct3agbzd3a8 5130008 5130005 2026-04-20T15:50:30Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130008 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага мешчаніна Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску, дзе вучыўся да 1916 года<ref name=":0" />. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Скончыў адзін курс ў [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскім псіханеўралагічным інстытуце]]<ref name=":0" />, потым два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦК КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага кіравання Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] 1uy3eer60hwvpuzn2zxq9je34utl1qq 5130016 5130008 2026-04-20T15:58:07Z M.L.Bot 261 5130016 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага мешчаніна Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску, дзе вучыўся да 1916 года<ref name=":0" />. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Па атрыманні атэстата вучылішча паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскі псіханеўралагічны інстытут]], скончыў адзін курс і ў 1917 годзе вярнуўся ў Мінск<ref name=":0" />. Пазней скончыў два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦК КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага ўпраўлення Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] l4xnswn7rh7rjj1lqytzdrk9zxycam2 5130022 5130016 2026-04-20T16:07:37Z M.L.Bot 261 5130022 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = Намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага мешчаніна Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску, дзе вучыўся да 1916 года<ref name=":0" />. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Па атрыманні атэстата вучылішча паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскі псіханеўралагічны інстытут]], скончыў адзін курс і ў 1917 годзе вярнуўся ў Мінск<ref name=":0" />. Пазней скончыў два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦК КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага ўпраўлення Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] ezes1c1vh7hal7ahyxavk7qz8ly73ws 5130026 5130022 2026-04-20T16:09:09Z M.L.Bot 261 5130026 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = Намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага жыхара Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску, дзе вучыўся да 1916 года<ref name=":0" />. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Па атрыманні атэстата вучылішча паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскі псіханеўралагічны інстытут]], скончыў адзін курс і ў 1917 годзе вярнуўся ў Мінск<ref name=":0" />. Пазней скончыў два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦК КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага ўпраўлення Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] sjqz8v33qxrbl9p4kcuwruu6p0xrx2s 5130111 5130026 2026-04-20T18:01:51Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130111 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = Намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага жыхара Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску, дзе вучыўся да 1916 года<ref name=":0" />. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Па атрыманні атэстата вучылішча паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскі псіханеўралагічны інстытут]], скончыў адзін курс і ў 1917 годзе вярнуўся ў Мінск<ref name=":0" />. Пазней скончыў два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкома, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкома. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], са снежня 1918 член ЦБ КП(б)Б. 1 студзеня 1919 разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] з 1 студзеня да 28 лютага 1919 года, з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага кіравання [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага ўпраўлення Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. З снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага кіравання воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК ВКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбаўкама. Са жніўня 1930 да лютага 1931 года старшыня Галоўнага баваўнянага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік народнага камісара земляробства СССР а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення баваўняных машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага баваўнянага кіравання Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (праходзіў 2—19 снежня 1927) выключаны 18 снежня 1927 года з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і неўзабаве 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Па адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), па іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны, як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] pwglamaozwwvcf13tz6mg0fps4059c4 5130234 5130111 2026-04-21T05:50:49Z M.L.Bot 261 троху структуры; разабраўся з упраўленнямі і бавоўнавым 5130234 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|Народны камісар (часовы) фінансаў Заходняй вобласці і фронту]] | парадак = 2 | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = студзень 1918 | папярэднік = І. П. Федзянёў | пераемнік = пасада скасавана | прэм'ер = | прэзідэнт = | каментар = | тытул_2 = Старшыня Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = 1918 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер_2 = | прэзідэнт_2 = | каментар_2 = | тытул_3 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]] | парадак_3 = 1 | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg | перыядпачатак_3 = [[1 студзеня]] | перыядканец_3 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = пасада заснавана | пераемнік_3 = пасада скасавана | прэм'ер_3 = | прэзідэнт_3 = | каментар_3 = | тытул_4 = [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]] | парадак_4 = 1 | сцяг_4 = Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg | перыядпачатак_4 = [[28 лютага]] [[1919]] | перыядканец_4 = май [[1919]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = пасада заснавана | пераемнік_4 = пасада скасавана | прэм'ер_4 = | прэзідэнт_4 = | каментар_4 = | тытул_5 = Намеснік [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісара земляробства]] [[СССР]] | парадак_5 = | сцяг_5 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_5 = [[14 лютага]] [[1932]] | перыядканец_5 = [[10 красавіка]] [[1934]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | прэм'ер_5 = | прэзідэнт_5 = | каментар_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = * [[РСДРП(б)]] (1917—1927, выключаны) * [[УКП(б)]] (адноўлены, 1928—1935) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ісаак Шаевіч Рэйнгольд'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1654320935716677/|title=Исаак Шаевич (Исаевич) Рейнгольд|author=Игорь Баринов|website=Запісы беларусаведа|date=2026-04-20}}</ref>, у расійскай традыцыі '''Ісак Ісаевіч Рэйнгольд''' ({{ВДП}}) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] і [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 лістапада 1897 года ў [[Грозава|Грозаве]]<ref name=":0" /> (цяпер Капыльскі раён Мінскай вобласці). Старэйшы сын грозаўскага жыхара Шаі Янкелевіча і Гінды Шлёмаўны (народжанай Найкруг), дачкі слуцкага мяшчаніна. У сям’і таксама быў малодшы сын Саламон (нар. 23.1.1904).<ref name=":0" /> У 1913 годзе прыняты па экзамене ў 5-ы клас прыватнага рэальнага вучылішча Хайкіна ў Мінску, дзе вучыўся да 1916 года<ref name=":0" />. Падчас вучобы ў Мінску жыў у доме Вержбоўскага па вуліцы Губернатарскай<ref name=":0" />. Па атрыманні атэстата вучылішча паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Петраградскі псіханеўралагічны інстытут]], скончыў адзін курс і ў 1917 годзе вярнуўся ў Мінск<ref name=":0" />. Пазней скончыў два курсы [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Данскога ўніверсітэта]]. З красавіка 1917 года член часовага Мінскага камітэта бальшавікоў і інтэрнацыяналістаў, з кастрычніка — [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Мінскага Савета рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. У студзені 1918 года часовы народны камісар [[Савет народных камісараў Заходняй вобласці і фронту|СНК Заходняй вобласці і фронту]]. У 1918 годзе член [[Аблвыканкамзах|Абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту]], старшыня Віцебскага губвыканкама, з лістапада — Мінскага губернскага рэўкама. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]]. Са снежня 1918 года член Цэнтральнага бюро КП(б)Б. Разам з [[З. Жылуновіч|Змітром Жылуновічам]], [[А. Чарвякоў|Аляксандрам Чарвяковым]] і іншымі 1 студзеня 1919 года падпісаў «[[Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада Беларусі|Маніфест Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўрада БССР]]». З 1 студзеня да 28 лютага 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ССРБ]]; з 28 лютага 1919 да мая 1919 — [[Міністры фінансаў Рэспублікі Беларусь|Народны камісар фінансаў]] [[ЛітБел ССР]]. Дэлегат [[I Усебеларускі з’езд Саветаў|I Усебеларускага з’езда Саветаў]] у [[Мінск]]у, член ЦК КП(б)ЛіБ. З мая 1919 года на кіруючых пасадах у [[РСЧА]], член Данскога абласнога рэўкама, памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту]]. Затым да 1920 года памочнік начальніка Палітычнага аддзела [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]]. У 1920 годзе кіраўнік рудніка каменнавугальнага раёна Данбаса. Да 1924 года намеснік старшыні Праўлення Усерасійскага вугальнага сіндыката. Затым начальнік Бюджэтнага ўпраўлення [[Народны камісарыят фінансаў СССР|Народнага камісара фінансаў СССР]], начальнік Валютнага ўпраўлення Народнага камісарыята фінансаў СССР. З ліпеня да 16 кастрычніка 1926 года старшыня Камітэта дзяржаўных заказаў пры [[Савет працы і абароны СССР|Савеце працы і абароны СССР]]. Са снежня 1926 да верасня 1927 года старшыня Ульянаўскай губернскай планавай камісіі. З верасня 1927 года начальнік Планава-эканамічнага аддзела Упраўлення воднай гаспадаркі Сярэдняй Азіі. У лютым—снежні 1928 года галоўны інжынер, намеснік старшыні Сярэдне-Азіяцкага ўпраўлення воднай гаспадаркі. У 1929 годзе на кіруючай рабоце ў [[Дзяржплан СССР|Дзяржплане СССР]]. 23 жніўня 1929 года сакратарыят ЦК УКП(б) вызваліў яго ад працы ў Дзяржплане і перадаў на кіруючую працу ў распараджэнне Галоўбавоўнкама. У жніўні 1930 — лютым 1931 года старшыня Галоўнага бавоўнавага камітэта [[Народны камісарыят земляробства СССР|Народнага камісарыята земляробства СССР]]. З лютага 1931 да лютага 1932 года начальнік Бавоўнавага сектара Народнага камісарыята земляробства СССР. З 14 лютага 1932 да 10 красавіка 1934 года намеснік Народнага камісара земляробства СССР, а таксама з лістапада 1932 года начальнік Галоўнага ўпраўлення бавоўнавых машынна-трактарных станцый Народнага камісара земляробства СССР, яшчэ да 16 лістапада 1934 года начальнік Галоўнага бавоўнавага ўпраўлення Народнага камісарыята земляробства СССР. Працаваў начальнікам ірыгацыі Бавоўнавага ўпраўлення [[Паўднёва-Казахстанская вобласць|Паўднёва-Казахстанскай вобласці]]. З 1936 года намеснік Народнага камісара земляробства СССР. Удзельнік [[Левая апазіцыя РКП(б)/УКП(б)|трацкісцкай апазіцыі]] і паплечнік [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Рыгора Зіноўева]]. Пастановай XV-га з’езда УКП(б) (2—19 снежня 1927) 18 снежня 1927 года выключаны з УКП(б). У студзені 1928 года публічна заявіў пра адыход ад апазіцыі і 28 чэрвеня 1928 года адноўлены ў партыі. Паводле адных звестках арыштаваны 16 снежня 1934 і 31 снежня 1934 года выключаны з УКП(б), паводле іншых — у студзені 1935 года Сакольніцкім раённым камітэтам партыі Масквы выключаны як «трацкіст-двурушнік». 27 красавіка 1936 года арыштаваны як удзельнік «трацкісцка-зіноўеўскага тэрарыстычнага цэнтра». Прыгавораны 24 жніўня 1936 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] да расстрэлу. Расстраляны ўначы 25 жніўня, у адзін дзень з Зіноўевым<ref name=":0" />. Рэабілітаваны 13 чэрвеня 1988 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Карніловіч, Э.'' Рэйнгольд Ісак Ісаевіч / Эдуард Карніловіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 6. Кн. 1: Пузелі—Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с. — С. 168—169. — ISBN 985-11-0214-8. * ''Орлов, А.'' Тайная история сталинских преступлений. — СПб.: Всемирное слово, 1991. — 317, [1] с. — ISBN 5-86442-001-8. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйнгольд Ісак Ісаевіч}} [[Катэгорыя:Народныя камісары фінансаў БССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Капыльскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнага бюро КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў СССР]] lbcpy1q4o0a8xruujz1uw341853uhei 0 306033 5130306 5090260 2026-04-21T10:07:46Z Artagonist 83283 5130306 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Сляпянскія могілкі |Арыгінальная назва = |Выява = Мінск. Метэаралігічная станцыі і наваколлі (17).jpg |Подпіс выявы = Месца, дзе размяшчаліся Сляпянскія могілкі |Каардынаты = 53.929035/27.633764 |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = [[Мінск]] |Гістарычны раён = |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = |Першае згадка = |Першае пахаванне = |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = |Дата ліквідацыі = [[2004]] |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Статус = |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінск |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сляпянскія могілкі''' (таксама вядомыя як '''могілкі каля Абсерваторыі''') — зніклыя могілкі былых вёсак [[Вялікая Сляпянка|Вялікая]] і [[Малая Сляпянка]], якія знаходзіліся на цяперашняй тэрыторыі [[Мінск]]а побач з будынкам [[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|Гідраметэаралагічнай абсерваторыі]] і [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|былым Маскоўскім аўтавакзалам]]. Першы раз пра іх згадваецца ў [[XVII стагоддзе|XVII ст]]<ref>[http://minsk-old-new.com/minsk-2725.htm Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091318/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2725.htm |date=4 сакавіка 2016 }} // Минск старый и новый</ref>. На тэрыторыі могілак дзейнічала царква, якая працавала да [[1934]] г. і была разбурана ў пачатку [[1950-я|1950-х]] гг<ref>[http://minchanin.esmasoft.com/walks/tractor/article.html Павел Боянков, священник. То, что имеем, досталось дорогой ценой] // «Минский курьер» № 617 12 Мая 2005г</ref>. У 1932—1935 гг. на пагорку каля могілак быў узведзены будынак Геафізічнай абсерваторыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journal.bstu.by/index.php/bstu_herald/article/view/1862|аўтар=Р. А. Забела|загаловак=БУДЫНАК БЕЛАРУСКАЙ ГЕАФІЗІЧНАЙ АБСЕРВАТОРЫІ Ў МІНСКУ: БУДАЎНІЧАЯ ГІСТОРЫЯ АД АЎТАРСКАЙ ЗАДУМЫ ДА НАВУКОВАЙ РЭСТАЎРАЦЫІ (1929–2025 гг.)|год=2026-03-16|мова=ru|выданне=Вестник Брестского государственного технического университета|выпуск=1(139)|старонкі=43–49|issn=1818-1112|doi=10.36773/1818-1112-2026-139-1-43-49}}</ref>. Падчас будаўніцтва Маскоўскай шашы часткова знішчаны ў 1930-х гг<ref>[http://www.belgazeta.by/ru/2002_01_14/arhiv_bg/3515/ Вероника ЧЕРКАСОВА. ГОРОД МЕРТВЫХ В ГОРОДЕ ЖИВЫХ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305005343/http://www.belgazeta.by/ru/2002_01_14/arhiv_bg/3515/ |date=5 сакавіка 2016 }} // Белгазета № 2 (318) 14 января 2002 г</ref>. Пазней яшчэ частка пахаванняў была знішчана ў пачатку 1970-х гг. падчас работ на Ленінскім праспекце (цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]]). Пры гэтым частка пахаванняў перавезена па згодзе сваякоў у іншыя месцы, частка ліквідавана, аб чым сведчаць старажылы Мінска. Падчас гэтай першай хвалі ліквідацыі могілак былі зафіксаваны выпадкі дзіцячага [[вандалізм]]у адносна касцей памерлых<ref>[http://minsk1067.livejournal.com/84510.html]</ref>. Пазней, згодна вусных успамінаў супрацоўнікаў «[[Белгідрамет]]а», асобныя пахаванні былі ліквідаваны ў пачатку [[1980-я|1980-х]] гг. падчас будаўніцтва [[Першая лінія Мінскага метрапалітэна|першай лініі мерапалітэна]]<ref>[http://berastouski.blogspot.com.by/2017/08/blog-post_11.html Могілкі каля Абсерваторыі] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. [[Файл:Мінск. Метэаралігічная станцыі і наваколлі (21).jpg|міні|злева|Рэшткі агароджы(?). На фоне [[Гідраметэаралагічная абсерваторыя (Мінск)|гідраметэаралагічная абсерваторыя]]]] У першае дзясяцігоддзе ХХІ ст. рэштка магіл, якія захаваліся з [[1970-я|1970-х]] гг. была ліквідавана, але толькі ў сэнсе вывазу агароджы, крыжоў і помнікаў, самі пахаванні не былі [[эксгумацыя|эксгуміраваны]] і зніклі<ref>{{Cite web |url=http://perfectlife.by/articles/kupit-kvartiru-v-minske-na-kladbishche |title=Архіўная копія |access-date=14 кастрычніка 2016 |archive-date=15 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815212348/http://perfectlife.by/articles/kupit-kvartiru-v-minske-na-kladbishche |url-status=dead }}</ref>, таму слядоў іх існавання на паверхні зямлі амаль не захавалася за выключэннем асобных рэшткаў цаглянага плоту вакол іх тэрыторыі. На жнівень 2017 г. на паверхні засталіся вярхушкі трох магільных помнікаў, якія ўжо сышлі ў грунт<ref>[http://berastouski.blogspot.com.by/2017/08/blog-post_11.html Могілкі каля Абсерваторыі] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. Тым не менш, могілкі па-ранейшаму пазначаны на картах і атласах горада (звычайна без назвы) ў адрозненні ад іншых знішчаных могілак<ref>Напр.: Улицы Минска. Малый атлас. 5-е издание, исправленное и дополненное. Мн.: «Квадрограф», 2012, сс. 29 30, 43, 44</ref>. == Гл. таксама == * [[Нямецкія вайсковыя могілкі 1941-1944 гг. пад Мінскам]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://minsk-old-new.com/minsk-2725.htm Кладбище бывших деревень Большая и Малая Слепянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091318/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2725.htm |date=4 сакавіка 2016 }} * Описание церквей и приходов Минской епархии. — Минск, 1878 г. и Клировые ведомости Минского уезда за 1898 г. Фонд 136, дело 41094 Минского Градского Екатерининского Собора за 1898 г. Ведомость о кладбищенских церквях // НАРБ * [http://perfectlife.by/articles/kupit-kvartiru-v-minske-na-kladbishche Купить квартиру в Минске. На кладбище…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220815212348/http://perfectlife.by/articles/kupit-kvartiru-v-minske-na-kladbishche |date=15 жніўня 2022 }} // Рerfectlife.by * [http://berastouski.blogspot.com.by/2015/11/blog-post_20.html А. П. Санько о Минске до и после войны] // Блог Андрэя Берастоўскага {{Могілкі Мінска}} [[Катэгорыя:Колішнія могілкі Мінска]] exx2qxbvv087g64xayp0c7dfnhh6k7u 0 471512 5130149 5035825 2026-04-20T18:58:15Z IshaBarnes 124956 спасылка 5130149 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Кіеўскі нацыянальны гандлёва-эканамічны ўніверсітэт |скарачэнне = КНГЭУ |эмблема = [[Файл:COA Kyiv National University of Trade and Economics.svg|250px]] |выява = |арыгінал = {{lang-uk|Київський національний торговельно-економічний університет}} (скарачэнне {{lang-uk|КНТЕУ}}) |міжназва = {{lang-en|Kyiv National University of Trade and Econimics}}, {{lang-en|KNUTE}}, {{lang-ru|Киевский национальный торгово-экономический университет}}, {{lang-ru|КНТЭУ}}, {{lang-de|Nationale Universität für Handel und Wirtschaft Kyyiw}}, {{lang-de|NUHWK}}, {{lang-fr|Université nationale de commerce et d’economie de Kyiv}}, {{lang-fr|UNCEK}} |ранейшае = |дэвіз = {{lang-la|Scientia difficilis sed fructuosa}} |заснаваны = [[1946]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = наацыянальный ўнівесітэт |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = Анатоль Мазаракі |студэнты = 35,000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = Кіеў, {{UKR}} |метро = [[Файл:BSicon v-BHF.svg|20px|станцыя метро Універсітэт, Кіеў|Лясная]] [[Лісова (станцыя метро)|Лясная]] |кампус = |адрас = [[Украіна]], 02156, [[Кіеў]], вуліца Кіёта, 19 |сайт = https://knute.edu.ua/ |узнагароды = |lat_dir =N|lat_deg =50|lat_min =27|lat_sec =57 |lon_dir =E|lon_deg =30|lon_min =38|lon_sec =17 |CoordScale = 3000 |edu_region = UA |Commons = Kyiv National University of Trade and Economics |Commons-text = Кіеўскі нацыянальны гандлёва-эканамічны ўніверсітэт }} '''Кіеўскі нацыянальны гандлёва-эканамічны ўніверсітэт''', скар. КНГЭУ ({{lang-uk|Київський національний торговельно-економічний університет}}) — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] [[Эканоміка|эканамічнага]] профілю, заснаваны ў [[Кіеў|Кіеве]] ([[Украіна]]) ў 1946 годзе. З'яўляецца адным з найбуйнейшых і самых аўтарытэтных універсітэтаў Украіны. == Гісторыя == Універсітэт быў створаны ў 1946 як Кіеўскі філіял Усесаюзнага завочнага інстытута савецкага гандлю. Згодна з пастановай [[Савет Міністраў УССР|Савета Міністраў УССР]] № 50 ад 14.01.1959 г. Філіял быў перададзены ў падпарадкаванне [[Харкаўскіў інстытут савецкага гандлю|Харкаўскім інстытута савецкага гандлю]], у тым жа годзе - [[Данецкіў інстытут савецкага гандлю|Данецкі інстытут савецкага гандлю]]. Згодна з пастановай Савета Міністраў УССР № 195 ад 04.03.1966 г. Створаны Кіеўскі гандлёва-эканамічны інстытут. Пастановай Кабінета Міністраў Украіны № 542 ад 29.08.1994 г. ператвораныя ў Кіеўскі дзяржаўны гандлёва-эканамічны універсітэт.<ref>[https://knute.edu.ua/blog/read/?pid=3&uk Гісторыя ўніверсітэта] {{ref-uk}}</ref> Указам [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] № 1059/2000 ад 11.09.2000 г. Прысвоены статус нацыянальнага.<ref>[http://zakon0.rada.gov.ua/laws/show/1059/2000 Указ Президента України № 1059/2000 від 11.09.2000 року «Про надання деяким вищим навчальним закладам статусу національних»] {{ref-uk}}</ref> У 2006 годзе далучыўся да сусветна вядомай Вялікай Хартыі універсітэтаў. == Структура == Ва універсітэце навучаецца больш за 35 тыс. Студэнтаў. У КНГЭУ функцыянуе 28 [[Навуковае даследаванне|навуковых школ]], [[аспірантура]] і дактарантура. Доля выкладчыкаў з навуковымі ступенямі доктара і кандыдата навук перавышае 80 адсоткаў. Функцыянуюць 6 [[факультэт]]аў: * міжнароднага гандлю і права; * эканомікі, менеджменту і псіхалогіі; * фінансаў і банкаўскай справы; * ўліку, аўдыту і інфармацыйных сістэм; * рэстаранна-гасцінічнага і турыстычнага бізнесу; * гандлю і маркетынгу. У склад [[універсітэт]]а, акрамя базавай установы размешчанага ў [[Кіеў|Кіеве]], уваходзяць 6 навучальных інстытутаў, 9 каледжаў і 3 вышэйшыя камерцыйных вучылішча, размешчаных у Кіеве, [[Харкаў|Харкаве]], [[Вінніца|Вінніцы]], [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]], Хмяльніцкім, [[Ужгарад]]зе, Коломыя, Арлове, [[Жытомір]]ы, [[Адэса|Адэсе]].<ref>[http://osvita.ua/vnz/guide/71/ Kyiv National University of Trade and Economics on Osvita.ua] {{ref-uk}}</ref> Інстытут вышэйшай кваліфікацыі з'яўляецца структурным падраздзяленнем КНГЭУ, які прадастаўляе паслугі, у тым ліку, міжнароднага ўзроўню па падрыхтоўцы высокакваліфікаваных спецыялістаў (праграмы МВА, другой вышэйшай адукацыі, перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі). Для падрыхтоўкі студэнтаў таксама функцыянуюць Цэнтр еўрапейскай адукацыі, Цэнтр падрыхтоўкі да ЕГЭ, Цэнтр вучэбна-вытворчага трэнінгу, Падрыхтоўчае аддзяленне для іншаземцаў і асоб без грамадзянства, Цэнтр развіцця кар'еры, Цэнтр дыстанцыйнага навучання, Навукова-даследчы фінансавы інстытут, Цэнтр трансферу тэхналогій, [[бізнес-інкубатар]], Цэнтр педагагічных і псіхалагічных даследаванняў, Вышэйшая школа педагагічнага майстэрства, Цэнтр кіравання якасцю, Цэнтр падрыхтоўкі вучэбна-метадычных выданняў, вучэбна-вытворчае аб'яднанне, Цэнтр прававой га абароны, Навукова-тэхнічны цэнтр сертыфікацыі прадукцыі, паслуг і сістэм якасці і інш.<ref name="multiple">[https://knute.edu.ua/blog/read/?pid=5&uk Структура ўніверсітэта] {{ref-uk}}</ref><ref>[http://study-ukraine.net/kyiv-national-university-of-trade-and-economics.html Study in Ukraine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170705093503/http://study-ukraine.net/kyiv-national-university-of-trade-and-economics.html |date=5 ліпеня 2017 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.studies-in-europe.eu/s/3303/68671-Studies-in-Europe/3452-Kyiv-National-University-of-Trade-and-Economics.htm Studies in Europe] {{ref-en}}</ref> == Навучанне == Ажыццяўляецца падрыхтоўка спецыялістаў па 43 бакалаўрскіх і 56 магістарскіх праграмах (у тым ліку 9 магістарскіх і 2 бакалаўрскія англамоўныя) для сфер гандлю, эканомікі, бізнесу і дзяржаўнай службы. Студэнты праходзяць вытворчую практыку на ўкраінскіх прадпрыемствах і закордном.<ref name="multiple" /> Універсітэт мае сувязі ў больш чым 30 краінах свету, уваходзіць у шэраг міжнародных і ўсеўкраінскі арганізацый, з'яўляецца членам Magna Charta Universitatum, удзельнічае ў праграмах Erasmus Mundus, Erasmus+, Tempus, Jean Monnet і іншых.<ref>[https://knute.edu.ua/blog/read/?pid=7402&uk Геаграфія міжнароднага супрацоўніцтва] {{ref-uk}}</ref><ref>[https://knute.edu.ua/blog/read/?pid=1347&uk Міжнародныя гранты] {{ref-uk}}</ref> == Беларускія партнёры == * [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] * [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] * Беларускі гандлёва-эканамічны ўніверсітэт спажывецкай кааперацыі == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Мазаракі А.А., Пиріг О.А., Скирда Т.І., Кучеренко В.Д., Притуляк П.П., Губицький Л.В.|том=|isbn=|тыраж=|частка=|загаловак=Історія Київського національного торговельно-економічного університету|арыгінал=|адказны=|выданне=|месца=К.|выдавецтва=Київ. нац. торг.-екон. ун-т|год=2006|старонкі=|старонак=264|серыя=}}. == Спасылкі == * [https://knute.edu.ua/ Кіеўскі нацыянальны гандлёва-эканамічны ўніверсітэт — афіцыйная старонка] {{ref-uk}} {{ref-ru}} {{ref-en}} * [http://www.topuniversities.com/universities/kyiv-national-university-trade-economics Кіеўскі нацыянальны гандлёва-эканамічны універсітэт на сайце міжнароднага рэйтынгу QS Top Universities] {{ref-en}} * [https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/kyiv-national-university-trade-and-economics-knute КНГЭУ на сайце міжнароднага рэйтынгу Times Higher Education's] {{ref-en}} * [https://www.unirank.org/ua/uni/state-university-of-trade-and-economics/ КНГЭУ на сайце міжнароднага рэйтынгу uniRank University Rankings & Reviews] {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Кіева}} [[Катэгорыя:Універсітэты Кіева]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Універсітэты Украіны]] mmecvvjd9eeknmhkulv03xmeow2htcs 6 473582 5130021 2685456 2026-04-20T16:06:29Z M.L.Bot 261 5130021 wikitext text/x-wiki {{хв|на Вікісховішча загружана свабодная і якасная замена}} {{Несвабодны файл | апісанне = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | крыніца = http://news.21.by/society/2017/04/09/1315587.html | час стварэння = невядомы | аўтар = невядомы | разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Ісак Ісаевіч Рэйнгольд | мэта = ідэнтыфікаваць асноўны аб'ект артыкула | заменнасць = {{FU-памерлы}} | іншае = Рэйнгольд расстраляны ў [[1936]] годзе }} dososyosjobj8locwtig5hjysm7mmr7 0 532055 5130259 5125563 2026-04-21T06:47:50Z M.L.Bot 261 афармленне, стыль 5130259 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Смольскі}} {{навуковец}} '''Браніслаў Сільвестравіч Смо́льскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ВДП}}) — беларускі [[музыказнавец]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1979). [[Кандыдат мастацтвазнаўства]] (1969), дысертацыя «Гісторыя беларускага музычнага тэатра ад народных вытокаў да адкрыцця Дзяржаўнага тэатра оперы і балета». == Біяграфія == Нарадзіўся 19 сакавіка 1909 года ў Мінску. Сям’я Сільвестра Смольскага была музычнай: дочкі ігралі на [[фартэпіяна]], маці з бацькам спявалі, Браніслаў уключаўся ў іх дуэт. Марай Браніслава з дзяцінства было навучыцца граць на [[Скрыпка|скрыпцы]].<ref>{{Cite web|url=https://glinka-college.by/college/history/100-%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=100 ЛИЦ СЛАВНОЙ ИСТОРИИ|website=Минский государственный музыкальный колледж имени М.И.Глинки|date=2025-03-03|access-date=2026-04-13}}</ref> У 1924 годзе паступіў у [[Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр]] (БДМТ), які толькі адкрыўся, у клас прафесара [[Аркадзь Львовіч Бяссмертны|Аркадзя Бяссмертнага]] (скрыпка). Вядомы музыказнаўца [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Юльян Дрэйзін]] параіў Браніславу Смольскаму заняцца тэарэтычнымі дысцыплінамі.<ref>{{Cite web|url=https://glinka-college.by/college/history/100-%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=100 ЛИЦ СЛАВНОЙ ИСТОРИИ|website=Минский государственный музыкальный колледж имени М.И.Глинки|date=2025-03-03|access-date=2026-04-13}}</ref> Паралельна, у 1928—1929 гадах, Браніслаў Смольскі працаваў музычным рэдактарам [[Беларускі радыёцэнтр|Беларускага радыёцэнтра]]. Скончыў у 1936 годзе гістарычнае аддзяленне [[Маскоўская кансерваторыя|Маскоўскай кансерваторыі]], у 1960 годзе тэатразнаўчы факультэт [[ГІТІС]]а. Выкладчык [[Беларуская кансерваторыя|Беларускай кансерваторыі]] (1936—1941, 1944—1950), [[Ташкенцкая кансерваторыя|Ташкенцкай кансерваторыі]] і музычнай школы-дзесяцігодкі пры Ташкенцкай кансерваторыі (1941—1943), [[спецыяльная музычная школа пры Беларускай кансерваторыі|спецыяльнай музычнай школы пры Беларускай кансерваторыі]] (1947—1960). У 1943—1944 гадах начальнік аддзела навучальных устаноў Упраўлення па справах мастацтваў пры [[СНК БССР]]. У 1951—1952 гадах загадчык музычнай рэдакцыі [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]]. У 1953—1955 гадах загадчык музычным аддзелам Упраўлення па справах мастацтваў [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1955 года навуковы супрацоўнік, з 1965 года старэйшы навуковы супрацоўнік [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР]]. Памёр 30 сакавіка 2025 года<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|129082|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}}</ref> == Сям’я == Сыны — [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый]] (1937—2017) і [[Аляксандр Браніслававіч Смольскі|Аляксандр]] (1952—2024), абодва беларускія кампазітары. == Навуковая дзейнасць == Аўтар артыкулаў, прысвечаных пытанням развіцця [[Беларуская музыка|беларускай музычнай культуры]], тэатральных рэцэнзій, у т.л. (у калектыве аўтараў) раздзелы «Музычная культура Беларускай ССР» (у кнізе: Гісторыя музыкі народаў СССР. Т. 1-5); «Беларускі дзяржаўны ордэна Леніна Вялікі тэатр оперы і балета» (у кнізе: Мастацтва савецкай Беларусі. — Мінск, 1955), «Вытокі і першапачатковыя формы беларускага музычнага тэатра» (у кнізе: Беларускае мастацтва. — Мінск, 1960). Аўтар шэрагу творчых партрэтаў беларускіх оперных [[спявак]]оў{{sfn|Беларусь|1995}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч|[[Тамара Аляксандраўна Дубкова|Дубкова Т. А.]]|61}} * Смольский, Бронислав Сильвестрович // Большая биографическая энциклопедия. — 2009.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Смо́льскі Браніслаў Сільвестравіч|676—677|Дубкова Т. А.}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129082|Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смольскі Браніслаў Сільвестравіч}} [[Катэгорыя:Кандыдаты мастацтвазнаўства]] [[Катэгорыя:Музыказнаўцы Беларусі]] jixn08ccifpkynfyqepbxxxuhxvndul 0 536423 5130037 4848967 2026-04-20T16:23:59Z M.L.Bot 261 5130037 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=14520|год перапісу=2023}} '''Балград''' — горад у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]], раённы цэнтр, размешчаны на ўсходнім беразе возера [[Ялпуг]], пры ўпадзенні ў яго [[Ялпуг (рака)|аднаіменнай ракі]]. == Вядомыя асобы == * [[Вольф Абрамавіч Москавіч]] (нар. 1936) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг. == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} {{Балградскі раён}} {{Адэская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Адэскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Балградскага раёна]] qsra09dxtk8f4j0vk5xrccznczuckn4 0 541137 5129957 4625056 2026-04-20T14:50:34Z StarDeg 16311 /* Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 */ 5129957 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый |арыгінальная назва = ''Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs'' |краіна = [[Вялікабрытанія]] |эмблема = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = [[Герб]] урада Яе Вялікасці |цяперашні = [[Дэвід Кэмеран]] |прызначаны = [[13 лістапада]] [[2023]] |партрэт = David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = [[Высокашаноўны]] |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ерам-міністрам]] |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = 27 сакавіка 1782 |скасавана = |першы = [[Чарлз Джэймс Фокс]] |апошні = |сайт = }} '''Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый''' ({{lang-en|Her Majesty's Principal Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs}}, дакладны пераклад '''Яе Вялікасці Галоўны Дзяржаўны Сакратар па замежных і Садружнасці Нацый справах'''), звычайна згадваецца як [[міністр замежных спраў]], з’яўляецца членам Урада Яе Вялікасці, узначальваючы [[Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі|Міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый]], з’яўляецца адказным за адносіны з замежнымі дзяржавамі, за пытанні, якія маюць дачыненне да [[Садружнасць нацый|Садружнасці Нацый]] і заморскіх тэрыторый [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама за прасоўванне брытанскіх інтарэсаў за мяжой. == Пасада міністра == Пасада міністра замежных спраў быў створаны пры ўрадавай рэарганізацыі Вялікабрытаніі ў [[1782]] г., у якой [[Паўночны дэпартамент|Паўночны]] і [[Паўднёвы дэпартамент (Вялікабрытанія)|Паўднёвы дэпартаменты]] сталі міністэрствам унутраных спраў і міністэрствам замежных спраў адпаведна. Пасада міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый была заснавана ў [[1968]] г. пры зліцці функцый міністра замежных спраў і міністра па справах Садружнасці Нацый у асобны Дзяржаўны дэпартамент. [[Міністэрства па справах Індыі]] было папярэднім дэпартаментам міністэрства замежных спраў. Міністр замежных спраў — член [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінета]], і пасада разглядаецца як адна з Вялікіх Дзяржаўных Пасад. Міністр замежных спраў працуе па-за міністэрствам замежных спраў ва [[Уайтхол]]е. Афіцыйныя месцы рэзідэнцыя міністра — Карлтан-Гардэнс 1 у [[Лондан]]е і Чыўнінг у [[Кент|Кенце]]. У [[2006]] г. пры перастаноўцы ў Кабінеце міністраў Вялікабрытаніі, [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] стала першай жанчынай, якая заняла гэту пасаду. Цяпер пасаду міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый займае [[Дамінік Рааб]]. == Міністры замежных спраў у 1782—1801 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 1 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]¹ | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 27 сакавіка 1782 | 5 ліпеня 1782 | [[Вігі]] |- | 2 | [[Томас Робінсан, лорд Грантэм|Лорд Грантэм]] ([[:en:Thomas Robinson, 2nd Baron Grantham]]) | [[Файл:Thomas Robinson 2nd Baron.jpg|75px]] | 13 ліпеня 1782 | 2 красавіка 1783 | [[Вігі]] |- | 3 | [[Чарлз Джэймс Фокс]] | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 2 красавіка 1783 | 19 снежня 1783 | [[Вігі]] |- | 4 | [[Джордж Наджэнт-Тэмпл-Грэнвіль|Граф Тэмпл]] | [[Файл:1stMarquessOfBuckingham.jpg|75px]] | 19 снежня 1783 | 23 снежня 1783 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 5 | [[Фрэнсіс Осбарн|Герцаг Лідс]]¹ | [[Файл:Francis Osborne cropped.jpg|75px]] | 23 снежня 1783 | май 1791 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 6 | [[Уільям Грэнвіль|Лорд Грэнвіль]] | [[Файл:1st Baron Grenville-cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 1791 | 20 лютага 1801 | |} == Міністры замежных спраў у 1801—1900 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 7 | [[Роберт Джэнкінсан|Лорд Хоксберы]] | [[Файл:Earl jenkinson.jpg|75px]] | 20 лютага 1801 | 14 мая 1804 | |- | 8 | [[Дадлі Райдэр|Лорд Хараўбі]] ([[:en:Dudley Ryder, 1st Earl of Harrowby]]) | [[Файл:1stEarlOfHarrowby.jpg|75px]] | 14 мая 1804 | 11 студзеня 1805 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 9 | [[Генры Фіпс|Лорд Малгрэйв]] | [[Файл:Henry Phipps, 1st Earl of Mulgrave by Sir William Beechey.jpg|75px]] | 11 студзеня 1805 | 7 лютага 1806 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 10 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]² | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 7 лютага 1806 | 13 верасня 1806 | [[Вігі]] |- | 11 | [[Чарлз Грэй|Віконт Хоўік]] | [[Файл:Charlesgrey2.jpg|75px]] | 24 верасня 1806 | 25 сакавіка 1807 | [[Вігі]] |- | 12 | [[Джордж Канінг]]¹ | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 25 сакавіка 1807 | 11 кастрычніка 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 13 | [[Генры Батэрст|Граф Батэрст]] | [[Файл:Henry Bathurst, 3rd Earl Bathurst by William Salter.jpg|75px]] | 11 кастрычніка 1809 | 6 снежня 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 14 | [[Рычард Уэлслі|Маркіз Уэлслі]] | [[Файл:Richard Colley Wellesley, Marquess Wellesley by John Philip Davis ('Pope' Davis).jpg|75px]] | 6 снежня 1809 | 4 сакавіка 1812 | |- | 15 | [[Роберт Сцюарт Каслры|Віконт Каслры]]² | [[Файл:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|75px]] | 4 сакавіка 1812 | 12 жніўня 1822 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 16 | [[Джордж Канінг]] | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 16 верасня 1822 | 30 красавіка 1827 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 17 | [[Джон Уард|Граф Дадлі]] | [[Файл:1stEarlOfDudley.jpg|75px]] | 30 красавіка 1827 | 2 чэрвеня 1828 | |- | 18 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 чэрвеня 1828 | 22 лістапада 1830 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 19 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 22 лістапада 1830 | 15 лістапада 1834 | [[Вігі]] |- | 20 | [[Артур Уэлслі Велінгтан|Герцаг Велінгтан]] | [[Файл:Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington by Robert Home.jpg|75px]] | 15 лістапада 1834 | 18 красавіка 1835 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 21 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 18 красавіка 1835 | 2 верасня 1841 | [[Вігі]] |- | 22 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 верасня 1841 | 6 ліпеня 1846 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 23 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1846 | 26 снежня 1851 | [[Вігі]] |- | 24 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 26 снежня 1851 | 27 лютага 1852 | [[Вігі]] |- | 25 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 27 лютага 1852 | 28 снежня 1852 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 26 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 28 снежня 1852 | 21 лютага 1853 | [[Вігі]] |- | 27 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 21 лютага 1853 | 26 лютага 1858 | [[Вігі]] |- | 28 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 26 лютага 1858 | 18 чэрвеня 1859 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 29 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] <br /> (Граф Расел з 1861) | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 18 чэрвеня 1859 | 3 лістапада 1865 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 30 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 3 лістапада 1865 | 6 ліпеня 1866 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 31 | [[Эдвард Генры Стэнлі|Лорд Стэнлі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1866 | 9 снежня 1868 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 32 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 9 снежня 1868 | 6 ліпеня 1870 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 33 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіл]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1870 | 21 лютага 1874 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 34 | [[Эдвард Генры Стэнлі|граф Дэрбі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 21 лютага 1874 | 2 красавіка 1878 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 35 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 2 красавіка 1878 | 28 красавіка 1880 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 36 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 28 красавіка 1880 | 24 чэрвеня 1885 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 37 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 24 чэрвеня 1885 | 6 лютага 1886 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 38 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 6 лютага 1886 | 3 жніўня 1886 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 39 | [[Стафард Генры Норткат|Граф Ідэслі]]² | [[Файл:Стаффорд Генри Норткот.jpg|75px]] | 3 жніўня 1886 | 12 студзеня 1887 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 40 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 14 студзеня 1887 | 11 жніўня 1892 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 41 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 18 жніўня 1892 | 11 сакавіка 1894 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 42 | [[Джон Кімберлі|Граф Кімберлі]] | [[Файл:1st Earl of Kimberley 1868.jpg|75px]] | 11 сакавіка 1894 | 21 чэрвеня 1895 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 43 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 29 чэрвеня 1895 | 12 лістапада 1900 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |} == Міністры замежных спраў у 1900—1968 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 44 | [[Генры Пеці-Фіц-Морыс|Маркіз Лансдаўн]] | [[Файл:Marquess of Lansdowne crop.jpg|75px]] | 12 лістапада 1900 | 4 снежня 1905 | Ліберал-юніяніст |- | 45 | [[Эдуард Грэй|Сэр Эдвард Грэй]] | [[Файл:Picture of Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon.jpg|75px]] | 10 снежня 1905 | 10 снежня 1916 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 46 | [[Артур Джэймс Бальфур|Артур Бальфур]] | [[Файл:A.J. Balfour LCCN2014682753 (cropped).jpg|75px]] | 10 снежня 1916 | 23 кастрычніка 1919 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 47 | [[Джордж Натаніэл Керзан|Граф Керзан Кедлстанскі]] <br /> (маркіз Керзан Кедлстанскі з 1921) | [[Файл:George Curzon2.jpg|75px]] | 23 кастрычніка 1919 | 22 студзеня 1924 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 48 | [[Джэймс Рамсей Мак-Дональд]] | [[Файл:Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg|75px]] | 22 студзеня 1924 | 3 лістапада 1924 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 49 | [[Осцін Чэмберлен|Сэр Осцін Чэмберлен]] | [[Файл:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | 6 лістапада 1924 | 4 чэрвеня 1929 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 50 | [[Артур Хендэрсан]] | [[Файл:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1929 | 24 жніўня 1931 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 51 | [[Руфус Айзекс, 1-ы маркіз Рэдынг|Маркіз Рэдынг]] | [[Файл:Rufus Isaacs.jpg|75px]] | 25 жніўня 1931 | 5 лістапада 1931 | Нацыянал-ліберал |- | 52 | [[Джон Сайман|Сэр Джон Сайман]] | [[Файл:Sir John Simon 1-3-16.jpg|75px]] | 5 лістапада 1931 | 7 чэрвеня 1935 | Нацыянал-ліберал |- | 53 | [[Сэмюэль Хор|Сэр Сэмюэль Хор]]¹ | [[Файл:Sir Samuel Hoare GGBain.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1935 | 18 снежня 1935 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 54 | [[Энтані Ідэн]]¹ | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1935 | 20 лютага 1938 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 55 | [[Эдуард Вуд|Віконт Галіфакс]] | [[Файл:Lord Halifax 1937.jpg|75px]] | 21 лютага 1938 | 22 снежня 1940 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 56 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1940 | 26 ліпеня 1945 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 57 | [[Эрнст Бевін]] | [[Файл:Ernest Bevin HU 81497.jpg|75px]] | 27 ліпеня 1945 | 9 сакавіка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 58 | [[Герберт Морысан]] | [[Файл:Herbert Morrison 1947.jpg|75px]] | 9 сакавіка 1951 | 26 кастрычніка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 59 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 28 кастрычніка 1951 | 7 красавіка 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 60 | [[Гаральд Мак-Мілан]] | [[Файл:Harold Macmillan.jpg|75px]] | 7 красавіка 1955 | 20 снежня 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 61 | [[Селвін Лойд]] | [[Файл:Selwyn Lloyd cropped.jpg|75px]] | 20 снежня 1955 | 27 ліпеня 1960 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 62 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 27 ліпеня 1960 | 20 кастрычніка 1963 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 63 | [[Рычард Осцін Батлер]] | [[Файл:RA Butler cropped.png|75px]] | 20 кастрычніка 1963 | 16 кастрычніка 1964 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 64 | [[Патрык Гордан Уокер]]⁴ | [[Файл:Patrick Gordon Walker.jpg|75px]] | 16 кастрычніка 1964 | 22 студзеня 1965 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 65 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 22 студзеня 1965 | 11 жніўня 1966 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 66 | [[Джордж Браўн]]¹ | [[Файл:George Brown, 1967.jpg|75px]] | 11 жніўня 1966 | 16 сакавіка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 16 сакавіка 1968 | 17 кастрычніка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |} == Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 == {|class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 17 кастрычніка 1968 | 19 чэрвеня 1970 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 68 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 20 чэрвеня 1970 | 28 лютага 1974 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 69 | [[Джэймс Калаган]] | [[Файл:James Callaghan.JPG|75px]] | 29 лютага 1974 | 8 красавіка 1976 <Small>1</Small> | Лейбарыст |- | 70 | [[Энтані Кросленд]]² | [[Файл:Ford A9572 Anthony Crosland crop.jpg|75px]] | 9 красавіка 1976 | 19 лютага 1977 | Лейбарыст |- | 71 | [[Дэвід Оўэн]] | [[Файл:David Owen.jpg|75px]] | 22 лютага 1977 | 4 мая 1979 | Лейбарыст |- | 72 | [[Пітэр Карынгтан|Лорд Карынгтан]]¹ | [[Файл:Peter, 6th Baron Carrington cropped.JPG|75px]] | 5 мая 1979 | 5 красавіка 1982 | Кансерватар |- | 73 | [[Фрэнсіс Леслі Пім|Фрэнсіс Пім]] | | 6 красавіка 1982 | 11 чэрвеня 1983 | Кансерватар |- | 74 | [[Джэфры Хау|Сэр Джэфры Хау]] | [[Файл:Geoffrey Howe.jpg|75px]] | 11 чэрвеня 1983 | 24 ліпеня 1989 | Кансерватар |- | 75 | [[Джон Мэйджар]] | [[Файл:John Major 1996.jpg|75px]] | 24 ліпеня 1989 | 26 кастрычніка 1989 | Кансерватар |- | 76 | [[Дуглас Рычард Хёрд|Дуглас Хёрд]] | [[Файл:Lord Hurd (cropped).jpg|75px]] | 26 кастрычніка 1989 | 5 ліпеня 1995 | Кансерватар |- | 77 | [[Малькальм Леслі Рыфкінд|Малькальм Рыфкінд]] | [[Файл:Malcolm Rifkind.jpg|75px]] | 5 ліпеня 1995 | 2 мая 1997 | Кансерватар |- | 78 | [[Робін Кук]] | [[Файл:Robin Cook-close crop.jpg|75px]] | 2 мая 1997 | 8 чэрвеня 2001 | Лейбарыст |- | 79 | [[Джон Уайтакер Стро|Джэк Стро]] | [[Файл:Jack Straw meeting with Rumsfeld at Pentagon, May 19, 2005, cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 2001 | 5 мая 2006 | Лейбарыст |- | 80 | [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] | [[Файл:Margaret Beckett May 2007.jpg|75px]] | 5 мая 2006 | 28 чэрвеня 2007 | Лейбарыст |- | 81 | [[Дэвід Райт Мілібэнд|Дэвід Мілібэнд]] | [[Файл:David Miliband.jpg|75px]] | 28 чэрвеня 2007 | 11 мая 2010 | Лейбарыст |- | 82 | [[Уільям Хейг]] | [[Файл:William Hague 2010 cropped.jpg|75px]] | 11 мая 2010 | 14 ліпеня 2014 | Кансерватар |- | 83 | [[Філіп Геманд]] | [[Файл:Philip Hammond, Secretary of State for Defence.jpg|75px]] | 14 ліпеня 2014 | 13 ліпеня 2016 | Кансерватар |- | 84 | [[Борыс Джонсан]] | [[Файл:Boris Johnson July 2016.jpg|75px]] | 13 ліпеня 2016 | 9 ліпеня 2018 | Кансерватар |- | 85 | [[Джэрэмі Хант]] | [[Файл:Official portrait of the Chancellor of the Exchequer Jeremy Hunt, 2022 (cropped).jpg|75px]] | 9 ліпеня 2018 | 24 ліпеня 2019 | Кансерватар |- | 86 | [[Дамінік Рааб]] | [[Файл:Official portrait of Dominic Raab crop 2.jpg|75px]] | 24 ліпеня 2019 | 15 верасня 2021 | Кансерватар |- | 87 | [[Ліз Трас]] | [[Файл:Official portrait of Elizabeth Truss crop 2.jpg|75px]] | 15 верасня 2021 | 6 верасня 2022 | Кансерватар |- | 88 | [[Джэймс Клеверлі]] | [[Файл:James Cleverly Official Cabinet Portrait, November 2023 (cropped).jpg|75px]] | 6 верасня 2022 | 13 лістапада 2023 | Кансерватар |- | 89 | [[Дэвід Кэмеран]] | [[Файл:David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg|75px]] | 13 лістапада 2023 | 5 ліпеня 2024 | Кансерватар |- | 90 | [[Дэвід Кэмеран]] | [[Файл:David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg|75px]] | 13 лістапада 2023 | 5 ліпеня 2024 | Кансерватар |} == Заўвагі == ¹Падаў у адстаўку<br /> ²Памёр на пасадзе<br /> ³Успадкоўваў як граф Дэрбі ў 1869<br /> ⁴Перамог на выбарах у Палату Абшчын {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.fco.gov.uk/ Вэбсайт міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый Вялікабрытаніі] {{Міністры замежных спраў Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі| ]] [[Катэгорыя:Палітыка Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Спісы міністраў замежных спраў|Вялікабрытанія]] h6j8sy1ivdxwuklaa1yugbboq3naah8 5129961 5129957 2026-04-20T14:52:07Z StarDeg 16311 /* Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 */ 5129961 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый |арыгінальная назва = ''Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs'' |краіна = [[Вялікабрытанія]] |эмблема = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = [[Герб]] урада Яе Вялікасці |цяперашні = [[Дэвід Кэмеран]] |прызначаны = [[13 лістапада]] [[2023]] |партрэт = David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = [[Высокашаноўны]] |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ерам-міністрам]] |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = 27 сакавіка 1782 |скасавана = |першы = [[Чарлз Джэймс Фокс]] |апошні = |сайт = }} '''Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый''' ({{lang-en|Her Majesty's Principal Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs}}, дакладны пераклад '''Яе Вялікасці Галоўны Дзяржаўны Сакратар па замежных і Садружнасці Нацый справах'''), звычайна згадваецца як [[міністр замежных спраў]], з’яўляецца членам Урада Яе Вялікасці, узначальваючы [[Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі|Міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый]], з’яўляецца адказным за адносіны з замежнымі дзяржавамі, за пытанні, якія маюць дачыненне да [[Садружнасць нацый|Садружнасці Нацый]] і заморскіх тэрыторый [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама за прасоўванне брытанскіх інтарэсаў за мяжой. == Пасада міністра == Пасада міністра замежных спраў быў створаны пры ўрадавай рэарганізацыі Вялікабрытаніі ў [[1782]] г., у якой [[Паўночны дэпартамент|Паўночны]] і [[Паўднёвы дэпартамент (Вялікабрытанія)|Паўднёвы дэпартаменты]] сталі міністэрствам унутраных спраў і міністэрствам замежных спраў адпаведна. Пасада міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый была заснавана ў [[1968]] г. пры зліцці функцый міністра замежных спраў і міністра па справах Садружнасці Нацый у асобны Дзяржаўны дэпартамент. [[Міністэрства па справах Індыі]] было папярэднім дэпартаментам міністэрства замежных спраў. Міністр замежных спраў — член [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінета]], і пасада разглядаецца як адна з Вялікіх Дзяржаўных Пасад. Міністр замежных спраў працуе па-за міністэрствам замежных спраў ва [[Уайтхол]]е. Афіцыйныя месцы рэзідэнцыя міністра — Карлтан-Гардэнс 1 у [[Лондан]]е і Чыўнінг у [[Кент|Кенце]]. У [[2006]] г. пры перастаноўцы ў Кабінеце міністраў Вялікабрытаніі, [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] стала першай жанчынай, якая заняла гэту пасаду. Цяпер пасаду міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый займае [[Дамінік Рааб]]. == Міністры замежных спраў у 1782—1801 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 1 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]¹ | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 27 сакавіка 1782 | 5 ліпеня 1782 | [[Вігі]] |- | 2 | [[Томас Робінсан, лорд Грантэм|Лорд Грантэм]] ([[:en:Thomas Robinson, 2nd Baron Grantham]]) | [[Файл:Thomas Robinson 2nd Baron.jpg|75px]] | 13 ліпеня 1782 | 2 красавіка 1783 | [[Вігі]] |- | 3 | [[Чарлз Джэймс Фокс]] | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 2 красавіка 1783 | 19 снежня 1783 | [[Вігі]] |- | 4 | [[Джордж Наджэнт-Тэмпл-Грэнвіль|Граф Тэмпл]] | [[Файл:1stMarquessOfBuckingham.jpg|75px]] | 19 снежня 1783 | 23 снежня 1783 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 5 | [[Фрэнсіс Осбарн|Герцаг Лідс]]¹ | [[Файл:Francis Osborne cropped.jpg|75px]] | 23 снежня 1783 | май 1791 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 6 | [[Уільям Грэнвіль|Лорд Грэнвіль]] | [[Файл:1st Baron Grenville-cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 1791 | 20 лютага 1801 | |} == Міністры замежных спраў у 1801—1900 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 7 | [[Роберт Джэнкінсан|Лорд Хоксберы]] | [[Файл:Earl jenkinson.jpg|75px]] | 20 лютага 1801 | 14 мая 1804 | |- | 8 | [[Дадлі Райдэр|Лорд Хараўбі]] ([[:en:Dudley Ryder, 1st Earl of Harrowby]]) | [[Файл:1stEarlOfHarrowby.jpg|75px]] | 14 мая 1804 | 11 студзеня 1805 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 9 | [[Генры Фіпс|Лорд Малгрэйв]] | [[Файл:Henry Phipps, 1st Earl of Mulgrave by Sir William Beechey.jpg|75px]] | 11 студзеня 1805 | 7 лютага 1806 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 10 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]² | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 7 лютага 1806 | 13 верасня 1806 | [[Вігі]] |- | 11 | [[Чарлз Грэй|Віконт Хоўік]] | [[Файл:Charlesgrey2.jpg|75px]] | 24 верасня 1806 | 25 сакавіка 1807 | [[Вігі]] |- | 12 | [[Джордж Канінг]]¹ | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 25 сакавіка 1807 | 11 кастрычніка 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 13 | [[Генры Батэрст|Граф Батэрст]] | [[Файл:Henry Bathurst, 3rd Earl Bathurst by William Salter.jpg|75px]] | 11 кастрычніка 1809 | 6 снежня 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 14 | [[Рычард Уэлслі|Маркіз Уэлслі]] | [[Файл:Richard Colley Wellesley, Marquess Wellesley by John Philip Davis ('Pope' Davis).jpg|75px]] | 6 снежня 1809 | 4 сакавіка 1812 | |- | 15 | [[Роберт Сцюарт Каслры|Віконт Каслры]]² | [[Файл:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|75px]] | 4 сакавіка 1812 | 12 жніўня 1822 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 16 | [[Джордж Канінг]] | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 16 верасня 1822 | 30 красавіка 1827 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 17 | [[Джон Уард|Граф Дадлі]] | [[Файл:1stEarlOfDudley.jpg|75px]] | 30 красавіка 1827 | 2 чэрвеня 1828 | |- | 18 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 чэрвеня 1828 | 22 лістапада 1830 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 19 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 22 лістапада 1830 | 15 лістапада 1834 | [[Вігі]] |- | 20 | [[Артур Уэлслі Велінгтан|Герцаг Велінгтан]] | [[Файл:Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington by Robert Home.jpg|75px]] | 15 лістапада 1834 | 18 красавіка 1835 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 21 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 18 красавіка 1835 | 2 верасня 1841 | [[Вігі]] |- | 22 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 верасня 1841 | 6 ліпеня 1846 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 23 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1846 | 26 снежня 1851 | [[Вігі]] |- | 24 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 26 снежня 1851 | 27 лютага 1852 | [[Вігі]] |- | 25 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 27 лютага 1852 | 28 снежня 1852 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 26 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 28 снежня 1852 | 21 лютага 1853 | [[Вігі]] |- | 27 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 21 лютага 1853 | 26 лютага 1858 | [[Вігі]] |- | 28 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 26 лютага 1858 | 18 чэрвеня 1859 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 29 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] <br /> (Граф Расел з 1861) | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 18 чэрвеня 1859 | 3 лістапада 1865 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 30 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 3 лістапада 1865 | 6 ліпеня 1866 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 31 | [[Эдвард Генры Стэнлі|Лорд Стэнлі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1866 | 9 снежня 1868 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 32 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 9 снежня 1868 | 6 ліпеня 1870 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 33 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіл]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1870 | 21 лютага 1874 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 34 | [[Эдвард Генры Стэнлі|граф Дэрбі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 21 лютага 1874 | 2 красавіка 1878 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 35 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 2 красавіка 1878 | 28 красавіка 1880 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 36 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 28 красавіка 1880 | 24 чэрвеня 1885 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 37 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 24 чэрвеня 1885 | 6 лютага 1886 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 38 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 6 лютага 1886 | 3 жніўня 1886 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 39 | [[Стафард Генры Норткат|Граф Ідэслі]]² | [[Файл:Стаффорд Генри Норткот.jpg|75px]] | 3 жніўня 1886 | 12 студзеня 1887 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 40 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 14 студзеня 1887 | 11 жніўня 1892 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 41 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 18 жніўня 1892 | 11 сакавіка 1894 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 42 | [[Джон Кімберлі|Граф Кімберлі]] | [[Файл:1st Earl of Kimberley 1868.jpg|75px]] | 11 сакавіка 1894 | 21 чэрвеня 1895 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 43 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 29 чэрвеня 1895 | 12 лістапада 1900 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |} == Міністры замежных спраў у 1900—1968 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 44 | [[Генры Пеці-Фіц-Морыс|Маркіз Лансдаўн]] | [[Файл:Marquess of Lansdowne crop.jpg|75px]] | 12 лістапада 1900 | 4 снежня 1905 | Ліберал-юніяніст |- | 45 | [[Эдуард Грэй|Сэр Эдвард Грэй]] | [[Файл:Picture of Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon.jpg|75px]] | 10 снежня 1905 | 10 снежня 1916 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 46 | [[Артур Джэймс Бальфур|Артур Бальфур]] | [[Файл:A.J. Balfour LCCN2014682753 (cropped).jpg|75px]] | 10 снежня 1916 | 23 кастрычніка 1919 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 47 | [[Джордж Натаніэл Керзан|Граф Керзан Кедлстанскі]] <br /> (маркіз Керзан Кедлстанскі з 1921) | [[Файл:George Curzon2.jpg|75px]] | 23 кастрычніка 1919 | 22 студзеня 1924 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 48 | [[Джэймс Рамсей Мак-Дональд]] | [[Файл:Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg|75px]] | 22 студзеня 1924 | 3 лістапада 1924 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 49 | [[Осцін Чэмберлен|Сэр Осцін Чэмберлен]] | [[Файл:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | 6 лістапада 1924 | 4 чэрвеня 1929 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 50 | [[Артур Хендэрсан]] | [[Файл:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1929 | 24 жніўня 1931 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 51 | [[Руфус Айзекс, 1-ы маркіз Рэдынг|Маркіз Рэдынг]] | [[Файл:Rufus Isaacs.jpg|75px]] | 25 жніўня 1931 | 5 лістапада 1931 | Нацыянал-ліберал |- | 52 | [[Джон Сайман|Сэр Джон Сайман]] | [[Файл:Sir John Simon 1-3-16.jpg|75px]] | 5 лістапада 1931 | 7 чэрвеня 1935 | Нацыянал-ліберал |- | 53 | [[Сэмюэль Хор|Сэр Сэмюэль Хор]]¹ | [[Файл:Sir Samuel Hoare GGBain.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1935 | 18 снежня 1935 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 54 | [[Энтані Ідэн]]¹ | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1935 | 20 лютага 1938 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 55 | [[Эдуард Вуд|Віконт Галіфакс]] | [[Файл:Lord Halifax 1937.jpg|75px]] | 21 лютага 1938 | 22 снежня 1940 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 56 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1940 | 26 ліпеня 1945 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 57 | [[Эрнст Бевін]] | [[Файл:Ernest Bevin HU 81497.jpg|75px]] | 27 ліпеня 1945 | 9 сакавіка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 58 | [[Герберт Морысан]] | [[Файл:Herbert Morrison 1947.jpg|75px]] | 9 сакавіка 1951 | 26 кастрычніка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 59 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 28 кастрычніка 1951 | 7 красавіка 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 60 | [[Гаральд Мак-Мілан]] | [[Файл:Harold Macmillan.jpg|75px]] | 7 красавіка 1955 | 20 снежня 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 61 | [[Селвін Лойд]] | [[Файл:Selwyn Lloyd cropped.jpg|75px]] | 20 снежня 1955 | 27 ліпеня 1960 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 62 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 27 ліпеня 1960 | 20 кастрычніка 1963 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 63 | [[Рычард Осцін Батлер]] | [[Файл:RA Butler cropped.png|75px]] | 20 кастрычніка 1963 | 16 кастрычніка 1964 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 64 | [[Патрык Гордан Уокер]]⁴ | [[Файл:Patrick Gordon Walker.jpg|75px]] | 16 кастрычніка 1964 | 22 студзеня 1965 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 65 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 22 студзеня 1965 | 11 жніўня 1966 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 66 | [[Джордж Браўн]]¹ | [[Файл:George Brown, 1967.jpg|75px]] | 11 жніўня 1966 | 16 сакавіка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 16 сакавіка 1968 | 17 кастрычніка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |} == Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 == {|class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 17 кастрычніка 1968 | 19 чэрвеня 1970 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 68 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 20 чэрвеня 1970 | 28 лютага 1974 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 69 | [[Джэймс Калаган]] | [[Файл:James Callaghan.JPG|75px]] | 29 лютага 1974 | 8 красавіка 1976 <Small>1</Small> | Лейбарыст |- | 70 | [[Энтані Кросленд]]² | [[Файл:Ford A9572 Anthony Crosland crop.jpg|75px]] | 9 красавіка 1976 | 19 лютага 1977 | Лейбарыст |- | 71 | [[Дэвід Оўэн]] | [[Файл:David Owen.jpg|75px]] | 22 лютага 1977 | 4 мая 1979 | Лейбарыст |- | 72 | [[Пітэр Карынгтан|Лорд Карынгтан]]¹ | [[Файл:Peter, 6th Baron Carrington cropped.JPG|75px]] | 5 мая 1979 | 5 красавіка 1982 | Кансерватар |- | 73 | [[Фрэнсіс Леслі Пім|Фрэнсіс Пім]] | | 6 красавіка 1982 | 11 чэрвеня 1983 | Кансерватар |- | 74 | [[Джэфры Хау|Сэр Джэфры Хау]] | [[Файл:Geoffrey Howe.jpg|75px]] | 11 чэрвеня 1983 | 24 ліпеня 1989 | Кансерватар |- | 75 | [[Джон Мэйджар]] | [[Файл:John Major 1996.jpg|75px]] | 24 ліпеня 1989 | 26 кастрычніка 1989 | Кансерватар |- | 76 | [[Дуглас Рычард Хёрд|Дуглас Хёрд]] | [[Файл:Lord Hurd (cropped).jpg|75px]] | 26 кастрычніка 1989 | 5 ліпеня 1995 | Кансерватар |- | 77 | [[Малькальм Леслі Рыфкінд|Малькальм Рыфкінд]] | [[Файл:Malcolm Rifkind.jpg|75px]] | 5 ліпеня 1995 | 2 мая 1997 | Кансерватар |- | 78 | [[Робін Кук]] | [[Файл:Robin Cook-close crop.jpg|75px]] | 2 мая 1997 | 8 чэрвеня 2001 | Лейбарыст |- | 79 | [[Джон Уайтакер Стро|Джэк Стро]] | [[Файл:Jack Straw meeting with Rumsfeld at Pentagon, May 19, 2005, cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 2001 | 5 мая 2006 | Лейбарыст |- | 80 | [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] | [[Файл:Margaret Beckett May 2007.jpg|75px]] | 5 мая 2006 | 28 чэрвеня 2007 | Лейбарыст |- | 81 | [[Дэвід Райт Мілібэнд|Дэвід Мілібэнд]] | [[Файл:David Miliband.jpg|75px]] | 28 чэрвеня 2007 | 11 мая 2010 | Лейбарыст |- | 82 | [[Уільям Хейг]] | [[Файл:William Hague 2010 cropped.jpg|75px]] | 11 мая 2010 | 14 ліпеня 2014 | Кансерватар |- | 83 | [[Філіп Геманд]] | [[Файл:Philip Hammond, Secretary of State for Defence.jpg|75px]] | 14 ліпеня 2014 | 13 ліпеня 2016 | Кансерватар |- | 84 | [[Борыс Джонсан]] | [[Файл:Boris Johnson July 2016.jpg|75px]] | 13 ліпеня 2016 | 9 ліпеня 2018 | Кансерватар |- | 85 | [[Джэрэмі Хант]] | [[Файл:Official portrait of the Chancellor of the Exchequer Jeremy Hunt, 2022 (cropped).jpg|75px]] | 9 ліпеня 2018 | 24 ліпеня 2019 | Кансерватар |- | 86 | [[Дамінік Рааб]] | [[Файл:Official portrait of Dominic Raab crop 2.jpg|75px]] | 24 ліпеня 2019 | 15 верасня 2021 | Кансерватар |- | 87 | [[Ліз Трас]] | [[Файл:Official portrait of Elizabeth Truss crop 2.jpg|75px]] | 15 верасня 2021 | 6 верасня 2022 | Кансерватар |- | 88 | [[Джэймс Клеверлі]] | [[Файл:James Cleverly Official Cabinet Portrait, November 2023 (cropped).jpg|75px]] | 6 верасня 2022 | 13 лістапада 2023 | Кансерватар |- | 89 | [[Дэвід Кэмеран]] | [[Файл:David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg|75px]] | 13 лістапада 2023 | 5 ліпеня 2024 | Кансерватар |- | 90 | [[Дэвід Лэмі]] | [[Файл:|75px]] | 5 ліпеня 2024 | | Кансерватар |} == Заўвагі == ¹Падаў у адстаўку<br /> ²Памёр на пасадзе<br /> ³Успадкоўваў як граф Дэрбі ў 1869<br /> ⁴Перамог на выбарах у Палату Абшчын {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.fco.gov.uk/ Вэбсайт міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый Вялікабрытаніі] {{Міністры замежных спраў Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі| ]] [[Катэгорыя:Палітыка Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Спісы міністраў замежных спраў|Вялікабрытанія]] gp87m9s89nlj9b7v6a93q156qe21phr 5129962 5129961 2026-04-20T14:54:21Z StarDeg 16311 /* Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 */ 5129962 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый |арыгінальная назва = ''Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs'' |краіна = [[Вялікабрытанія]] |эмблема = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = [[Герб]] урада Яе Вялікасці |цяперашні = [[Дэвід Кэмеран]] |прызначаны = [[13 лістапада]] [[2023]] |партрэт = David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = [[Высокашаноўны]] |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ерам-міністрам]] |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = 27 сакавіка 1782 |скасавана = |першы = [[Чарлз Джэймс Фокс]] |апошні = |сайт = }} '''Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый''' ({{lang-en|Her Majesty's Principal Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs}}, дакладны пераклад '''Яе Вялікасці Галоўны Дзяржаўны Сакратар па замежных і Садружнасці Нацый справах'''), звычайна згадваецца як [[міністр замежных спраў]], з’яўляецца членам Урада Яе Вялікасці, узначальваючы [[Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі|Міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый]], з’яўляецца адказным за адносіны з замежнымі дзяржавамі, за пытанні, якія маюць дачыненне да [[Садружнасць нацый|Садружнасці Нацый]] і заморскіх тэрыторый [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама за прасоўванне брытанскіх інтарэсаў за мяжой. == Пасада міністра == Пасада міністра замежных спраў быў створаны пры ўрадавай рэарганізацыі Вялікабрытаніі ў [[1782]] г., у якой [[Паўночны дэпартамент|Паўночны]] і [[Паўднёвы дэпартамент (Вялікабрытанія)|Паўднёвы дэпартаменты]] сталі міністэрствам унутраных спраў і міністэрствам замежных спраў адпаведна. Пасада міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый была заснавана ў [[1968]] г. пры зліцці функцый міністра замежных спраў і міністра па справах Садружнасці Нацый у асобны Дзяржаўны дэпартамент. [[Міністэрства па справах Індыі]] было папярэднім дэпартаментам міністэрства замежных спраў. Міністр замежных спраў — член [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінета]], і пасада разглядаецца як адна з Вялікіх Дзяржаўных Пасад. Міністр замежных спраў працуе па-за міністэрствам замежных спраў ва [[Уайтхол]]е. Афіцыйныя месцы рэзідэнцыя міністра — Карлтан-Гардэнс 1 у [[Лондан]]е і Чыўнінг у [[Кент|Кенце]]. У [[2006]] г. пры перастаноўцы ў Кабінеце міністраў Вялікабрытаніі, [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] стала першай жанчынай, якая заняла гэту пасаду. Цяпер пасаду міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый займае [[Дамінік Рааб]]. == Міністры замежных спраў у 1782—1801 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 1 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]¹ | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 27 сакавіка 1782 | 5 ліпеня 1782 | [[Вігі]] |- | 2 | [[Томас Робінсан, лорд Грантэм|Лорд Грантэм]] ([[:en:Thomas Robinson, 2nd Baron Grantham]]) | [[Файл:Thomas Robinson 2nd Baron.jpg|75px]] | 13 ліпеня 1782 | 2 красавіка 1783 | [[Вігі]] |- | 3 | [[Чарлз Джэймс Фокс]] | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 2 красавіка 1783 | 19 снежня 1783 | [[Вігі]] |- | 4 | [[Джордж Наджэнт-Тэмпл-Грэнвіль|Граф Тэмпл]] | [[Файл:1stMarquessOfBuckingham.jpg|75px]] | 19 снежня 1783 | 23 снежня 1783 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 5 | [[Фрэнсіс Осбарн|Герцаг Лідс]]¹ | [[Файл:Francis Osborne cropped.jpg|75px]] | 23 снежня 1783 | май 1791 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 6 | [[Уільям Грэнвіль|Лорд Грэнвіль]] | [[Файл:1st Baron Grenville-cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 1791 | 20 лютага 1801 | |} == Міністры замежных спраў у 1801—1900 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 7 | [[Роберт Джэнкінсан|Лорд Хоксберы]] | [[Файл:Earl jenkinson.jpg|75px]] | 20 лютага 1801 | 14 мая 1804 | |- | 8 | [[Дадлі Райдэр|Лорд Хараўбі]] ([[:en:Dudley Ryder, 1st Earl of Harrowby]]) | [[Файл:1stEarlOfHarrowby.jpg|75px]] | 14 мая 1804 | 11 студзеня 1805 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 9 | [[Генры Фіпс|Лорд Малгрэйв]] | [[Файл:Henry Phipps, 1st Earl of Mulgrave by Sir William Beechey.jpg|75px]] | 11 студзеня 1805 | 7 лютага 1806 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 10 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]² | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 7 лютага 1806 | 13 верасня 1806 | [[Вігі]] |- | 11 | [[Чарлз Грэй|Віконт Хоўік]] | [[Файл:Charlesgrey2.jpg|75px]] | 24 верасня 1806 | 25 сакавіка 1807 | [[Вігі]] |- | 12 | [[Джордж Канінг]]¹ | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 25 сакавіка 1807 | 11 кастрычніка 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 13 | [[Генры Батэрст|Граф Батэрст]] | [[Файл:Henry Bathurst, 3rd Earl Bathurst by William Salter.jpg|75px]] | 11 кастрычніка 1809 | 6 снежня 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 14 | [[Рычард Уэлслі|Маркіз Уэлслі]] | [[Файл:Richard Colley Wellesley, Marquess Wellesley by John Philip Davis ('Pope' Davis).jpg|75px]] | 6 снежня 1809 | 4 сакавіка 1812 | |- | 15 | [[Роберт Сцюарт Каслры|Віконт Каслры]]² | [[Файл:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|75px]] | 4 сакавіка 1812 | 12 жніўня 1822 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 16 | [[Джордж Канінг]] | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 16 верасня 1822 | 30 красавіка 1827 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 17 | [[Джон Уард|Граф Дадлі]] | [[Файл:1stEarlOfDudley.jpg|75px]] | 30 красавіка 1827 | 2 чэрвеня 1828 | |- | 18 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 чэрвеня 1828 | 22 лістапада 1830 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 19 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 22 лістапада 1830 | 15 лістапада 1834 | [[Вігі]] |- | 20 | [[Артур Уэлслі Велінгтан|Герцаг Велінгтан]] | [[Файл:Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington by Robert Home.jpg|75px]] | 15 лістапада 1834 | 18 красавіка 1835 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 21 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 18 красавіка 1835 | 2 верасня 1841 | [[Вігі]] |- | 22 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 верасня 1841 | 6 ліпеня 1846 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 23 | [[Генры Тэмпл, 3-і віконт Пальмерстан|Віконт Пальмерстан]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1846 | 26 снежня 1851 | [[Вігі]] |- | 24 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 26 снежня 1851 | 27 лютага 1852 | [[Вігі]] |- | 25 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 27 лютага 1852 | 28 снежня 1852 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 26 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 28 снежня 1852 | 21 лютага 1853 | [[Вігі]] |- | 27 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 21 лютага 1853 | 26 лютага 1858 | [[Вігі]] |- | 28 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 26 лютага 1858 | 18 чэрвеня 1859 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 29 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] <br /> (Граф Расел з 1861) | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 18 чэрвеня 1859 | 3 лістапада 1865 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 30 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 3 лістапада 1865 | 6 ліпеня 1866 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 31 | [[Эдвард Генры Стэнлі|Лорд Стэнлі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1866 | 9 снежня 1868 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 32 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 9 снежня 1868 | 6 ліпеня 1870 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 33 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіл]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1870 | 21 лютага 1874 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 34 | [[Эдвард Генры Стэнлі|граф Дэрбі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 21 лютага 1874 | 2 красавіка 1878 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 35 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 2 красавіка 1878 | 28 красавіка 1880 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 36 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 28 красавіка 1880 | 24 чэрвеня 1885 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 37 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 24 чэрвеня 1885 | 6 лютага 1886 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 38 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 6 лютага 1886 | 3 жніўня 1886 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 39 | [[Стафард Генры Норткат|Граф Ідэслі]]² | [[Файл:Стаффорд Генри Норткот.jpg|75px]] | 3 жніўня 1886 | 12 студзеня 1887 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 40 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 14 студзеня 1887 | 11 жніўня 1892 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 41 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 18 жніўня 1892 | 11 сакавіка 1894 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 42 | [[Джон Кімберлі|Граф Кімберлі]] | [[Файл:1st Earl of Kimberley 1868.jpg|75px]] | 11 сакавіка 1894 | 21 чэрвеня 1895 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 43 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 29 чэрвеня 1895 | 12 лістапада 1900 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |} == Міністры замежных спраў у 1900—1968 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 44 | [[Генры Пеці-Фіц-Морыс|Маркіз Лансдаўн]] | [[Файл:Marquess of Lansdowne crop.jpg|75px]] | 12 лістапада 1900 | 4 снежня 1905 | Ліберал-юніяніст |- | 45 | [[Эдуард Грэй|Сэр Эдвард Грэй]] | [[Файл:Picture of Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon.jpg|75px]] | 10 снежня 1905 | 10 снежня 1916 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 46 | [[Артур Джэймс Бальфур|Артур Бальфур]] | [[Файл:A.J. Balfour LCCN2014682753 (cropped).jpg|75px]] | 10 снежня 1916 | 23 кастрычніка 1919 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 47 | [[Джордж Натаніэл Керзан|Граф Керзан Кедлстанскі]] <br /> (маркіз Керзан Кедлстанскі з 1921) | [[Файл:George Curzon2.jpg|75px]] | 23 кастрычніка 1919 | 22 студзеня 1924 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 48 | [[Джэймс Рамсей Мак-Дональд]] | [[Файл:Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg|75px]] | 22 студзеня 1924 | 3 лістапада 1924 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 49 | [[Осцін Чэмберлен|Сэр Осцін Чэмберлен]] | [[Файл:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | 6 лістапада 1924 | 4 чэрвеня 1929 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 50 | [[Артур Хендэрсан]] | [[Файл:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1929 | 24 жніўня 1931 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 51 | [[Руфус Айзекс, 1-ы маркіз Рэдынг|Маркіз Рэдынг]] | [[Файл:Rufus Isaacs.jpg|75px]] | 25 жніўня 1931 | 5 лістапада 1931 | Нацыянал-ліберал |- | 52 | [[Джон Сайман|Сэр Джон Сайман]] | [[Файл:Sir John Simon 1-3-16.jpg|75px]] | 5 лістапада 1931 | 7 чэрвеня 1935 | Нацыянал-ліберал |- | 53 | [[Сэмюэль Хор|Сэр Сэмюэль Хор]]¹ | [[Файл:Sir Samuel Hoare GGBain.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1935 | 18 снежня 1935 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 54 | [[Энтані Ідэн]]¹ | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1935 | 20 лютага 1938 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 55 | [[Эдуард Вуд|Віконт Галіфакс]] | [[Файл:Lord Halifax 1937.jpg|75px]] | 21 лютага 1938 | 22 снежня 1940 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 56 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1940 | 26 ліпеня 1945 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 57 | [[Эрнст Бевін]] | [[Файл:Ernest Bevin HU 81497.jpg|75px]] | 27 ліпеня 1945 | 9 сакавіка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 58 | [[Герберт Морысан]] | [[Файл:Herbert Morrison 1947.jpg|75px]] | 9 сакавіка 1951 | 26 кастрычніка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 59 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 28 кастрычніка 1951 | 7 красавіка 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 60 | [[Гаральд Мак-Мілан]] | [[Файл:Harold Macmillan.jpg|75px]] | 7 красавіка 1955 | 20 снежня 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 61 | [[Селвін Лойд]] | [[Файл:Selwyn Lloyd cropped.jpg|75px]] | 20 снежня 1955 | 27 ліпеня 1960 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 62 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 27 ліпеня 1960 | 20 кастрычніка 1963 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 63 | [[Рычард Осцін Батлер]] | [[Файл:RA Butler cropped.png|75px]] | 20 кастрычніка 1963 | 16 кастрычніка 1964 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 64 | [[Патрык Гордан Уокер]]⁴ | [[Файл:Patrick Gordon Walker.jpg|75px]] | 16 кастрычніка 1964 | 22 студзеня 1965 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 65 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 22 студзеня 1965 | 11 жніўня 1966 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 66 | [[Джордж Браўн]]¹ | [[Файл:George Brown, 1967.jpg|75px]] | 11 жніўня 1966 | 16 сакавіка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 16 сакавіка 1968 | 17 кастрычніка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |} == Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 == {|class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 17 кастрычніка 1968 | 19 чэрвеня 1970 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 68 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 20 чэрвеня 1970 | 28 лютага 1974 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 69 | [[Джэймс Калаган]] | [[Файл:James Callaghan.JPG|75px]] | 29 лютага 1974 | 8 красавіка 1976 <Small>1</Small> | Лейбарыст |- | 70 | [[Энтані Кросленд]]² | [[Файл:Ford A9572 Anthony Crosland crop.jpg|75px]] | 9 красавіка 1976 | 19 лютага 1977 | Лейбарыст |- | 71 | [[Дэвід Оўэн]] | [[Файл:David Owen.jpg|75px]] | 22 лютага 1977 | 4 мая 1979 | Лейбарыст |- | 72 | [[Пітэр Карынгтан|Лорд Карынгтан]]¹ | [[Файл:Peter, 6th Baron Carrington cropped.JPG|75px]] | 5 мая 1979 | 5 красавіка 1982 | Кансерватар |- | 73 | [[Фрэнсіс Леслі Пім|Фрэнсіс Пім]] | | 6 красавіка 1982 | 11 чэрвеня 1983 | Кансерватар |- | 74 | [[Джэфры Хау|Сэр Джэфры Хау]] | [[Файл:Geoffrey Howe.jpg|75px]] | 11 чэрвеня 1983 | 24 ліпеня 1989 | Кансерватар |- | 75 | [[Джон Мэйджар]] | [[Файл:John Major 1996.jpg|75px]] | 24 ліпеня 1989 | 26 кастрычніка 1989 | Кансерватар |- | 76 | [[Дуглас Рычард Хёрд|Дуглас Хёрд]] | [[Файл:Lord Hurd (cropped).jpg|75px]] | 26 кастрычніка 1989 | 5 ліпеня 1995 | Кансерватар |- | 77 | [[Малькальм Леслі Рыфкінд|Малькальм Рыфкінд]] | [[Файл:Malcolm Rifkind.jpg|75px]] | 5 ліпеня 1995 | 2 мая 1997 | Кансерватар |- | 78 | [[Робін Кук]] | [[Файл:Robin Cook-close crop.jpg|75px]] | 2 мая 1997 | 8 чэрвеня 2001 | Лейбарыст |- | 79 | [[Джон Уайтакер Стро|Джэк Стро]] | [[Файл:Jack Straw meeting with Rumsfeld at Pentagon, May 19, 2005, cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 2001 | 5 мая 2006 | Лейбарыст |- | 80 | [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] | [[Файл:Margaret Beckett May 2007.jpg|75px]] | 5 мая 2006 | 28 чэрвеня 2007 | Лейбарыст |- | 81 | [[Дэвід Райт Мілібэнд|Дэвід Мілібэнд]] | [[Файл:David Miliband.jpg|75px]] | 28 чэрвеня 2007 | 11 мая 2010 | Лейбарыст |- | 82 | [[Уільям Хейг]] | [[Файл:William Hague 2010 cropped.jpg|75px]] | 11 мая 2010 | 14 ліпеня 2014 | Кансерватар |- | 83 | [[Філіп Геманд]] | [[Файл:Philip Hammond, Secretary of State for Defence.jpg|75px]] | 14 ліпеня 2014 | 13 ліпеня 2016 | Кансерватар |- | 84 | [[Борыс Джонсан]] | [[Файл:Boris Johnson July 2016.jpg|75px]] | 13 ліпеня 2016 | 9 ліпеня 2018 | Кансерватар |- | 85 | [[Джэрэмі Хант]] | [[Файл:Official portrait of the Chancellor of the Exchequer Jeremy Hunt, 2022 (cropped).jpg|75px]] | 9 ліпеня 2018 | 24 ліпеня 2019 | Кансерватар |- | 86 | [[Дамінік Рааб]] | [[Файл:Official portrait of Dominic Raab crop 2.jpg|75px]] | 24 ліпеня 2019 | 15 верасня 2021 | Кансерватар |- | 87 | [[Ліз Трас]] | [[Файл:Official portrait of Elizabeth Truss crop 2.jpg|75px]] | 15 верасня 2021 | 6 верасня 2022 | Кансерватар |- | 88 | [[Джэймс Клеверлі]] | [[Файл:James Cleverly Official Cabinet Portrait, November 2023 (cropped).jpg|75px]] | 6 верасня 2022 | 13 лістапада 2023 | Кансерватар |- | 89 | [[Дэвід Кэмеран]] | [[Файл:David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg|75px]] | 13 лістапада 2023 | 5 ліпеня 2024 | Кансерватар |- | 90 | [[Дэвід Лэмі]] | [[Файл:David Lammy, 2024 (cropped).jpg|75px]] | 5 ліпеня 2024 | | Кансерватар |} == Заўвагі == ¹Падаў у адстаўку<br /> ²Памёр на пасадзе<br /> ³Успадкоўваў як граф Дэрбі ў 1869<br /> ⁴Перамог на выбарах у Палату Абшчын {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.fco.gov.uk/ Вэбсайт міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый Вялікабрытаніі] {{Міністры замежных спраў Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі| ]] [[Катэгорыя:Палітыка Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Спісы міністраў замежных спраў|Вялікабрытанія]] nb4e3er8wkxn3ybv5zw12eanloffssp 5130246 5129962 2026-04-21T06:09:15Z StarDeg 16311 /* Міністры замежных спраў у 1801—1900 */ 5130246 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый |арыгінальная назва = ''Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs'' |краіна = [[Вялікабрытанія]] |эмблема = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = [[Герб]] урада Яе Вялікасці |цяперашні = [[Дэвід Кэмеран]] |прызначаны = [[13 лістапада]] [[2023]] |партрэт = David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |узначальвае = |форма звароту = [[Высокашаноўны]] |рэзідэнцыя = |намінуецца = |прызначаецца = [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ерам-міністрам]] |тэрмін паўнамоцтваў = |зарплата = |з'явілася = 27 сакавіка 1782 |скасавана = |першы = [[Чарлз Джэймс Фокс]] |апошні = |сайт = }} '''Міністр замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый''' ({{lang-en|Her Majesty's Principal Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs}}, дакладны пераклад '''Яе Вялікасці Галоўны Дзяржаўны Сакратар па замежных і Садружнасці Нацый справах'''), звычайна згадваецца як [[міністр замежных спраў]], з’яўляецца членам Урада Яе Вялікасці, узначальваючы [[Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі|Міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый]], з’яўляецца адказным за адносіны з замежнымі дзяржавамі, за пытанні, якія маюць дачыненне да [[Садружнасць нацый|Садружнасці Нацый]] і заморскіх тэрыторый [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама за прасоўванне брытанскіх інтарэсаў за мяжой. == Пасада міністра == Пасада міністра замежных спраў быў створаны пры ўрадавай рэарганізацыі Вялікабрытаніі ў [[1782]] г., у якой [[Паўночны дэпартамент|Паўночны]] і [[Паўднёвы дэпартамент (Вялікабрытанія)|Паўднёвы дэпартаменты]] сталі міністэрствам унутраных спраў і міністэрствам замежных спраў адпаведна. Пасада міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый была заснавана ў [[1968]] г. пры зліцці функцый міністра замежных спраў і міністра па справах Садружнасці Нацый у асобны Дзяржаўны дэпартамент. [[Міністэрства па справах Індыі]] было папярэднім дэпартаментам міністэрства замежных спраў. Міністр замежных спраў — член [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінета]], і пасада разглядаецца як адна з Вялікіх Дзяржаўных Пасад. Міністр замежных спраў працуе па-за міністэрствам замежных спраў ва [[Уайтхол]]е. Афіцыйныя месцы рэзідэнцыя міністра — Карлтан-Гардэнс 1 у [[Лондан]]е і Чыўнінг у [[Кент|Кенце]]. У [[2006]] г. пры перастаноўцы ў Кабінеце міністраў Вялікабрытаніі, [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] стала першай жанчынай, якая заняла гэту пасаду. Цяпер пасаду міністра замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый займае [[Дамінік Рааб]]. == Міністры замежных спраў у 1782—1801 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 1 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]¹ | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 27 сакавіка 1782 | 5 ліпеня 1782 | [[Вігі]] |- | 2 | [[Томас Робінсан, лорд Грантэм|Лорд Грантэм]] ([[:en:Thomas Robinson, 2nd Baron Grantham]]) | [[Файл:Thomas Robinson 2nd Baron.jpg|75px]] | 13 ліпеня 1782 | 2 красавіка 1783 | [[Вігі]] |- | 3 | [[Чарлз Джэймс Фокс]] | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 2 красавіка 1783 | 19 снежня 1783 | [[Вігі]] |- | 4 | [[Джордж Наджэнт-Тэмпл-Грэнвіль|Граф Тэмпл]] | [[Файл:1stMarquessOfBuckingham.jpg|75px]] | 19 снежня 1783 | 23 снежня 1783 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 5 | [[Фрэнсіс Осбарн|Герцаг Лідс]]¹ | [[Файл:Francis Osborne cropped.jpg|75px]] | 23 снежня 1783 | май 1791 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 6 | [[Уільям Грэнвіль|Лорд Грэнвіль]] | [[Файл:1st Baron Grenville-cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 1791 | 20 лютага 1801 | |} == Міністры замежных спраў у 1801—1900 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 7 | [[Роберт Джэнкінсан|Лорд Хоксберы]] | [[Файл:Earl jenkinson.jpg|75px]] | 20 лютага 1801 | 14 мая 1804 | |- | 8 | [[Дадлі Райдэр|Лорд Хараўбі]] ([[:en:Dudley Ryder, 1st Earl of Harrowby]]) | [[Файл:1stEarlOfHarrowby.jpg|75px]] | 14 мая 1804 | 11 студзеня 1805 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 9 | [[Генры Фіпс|Лорд Малгрэйв]] | [[Файл:Henry Phipps, 1st Earl of Mulgrave by Sir William Beechey.jpg|75px]] | 11 студзеня 1805 | 7 лютага 1806 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 10 | [[Чарлз Джэймс Фокс]]² | [[Файл:Charles James Fox00.jpg|75px]] | 7 лютага 1806 | 13 верасня 1806 | [[Вігі]] |- | 11 | [[Чарлз Грэй|Віконт Хоўік]] | [[Файл:Charlesgrey2.jpg|75px]] | 24 верасня 1806 | 25 сакавіка 1807 | [[Вігі]] |- | 12 | [[Джордж Канінг]]¹ | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 25 сакавіка 1807 | 11 кастрычніка 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 13 | [[Генры Батэрст|Граф Батэрст]] | [[Файл:Henry Bathurst, 3rd Earl Bathurst by William Salter.jpg|75px]] | 11 кастрычніка 1809 | 6 снежня 1809 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 14 | [[Рычард Уэлслі|Маркіз Уэлслі]] | [[Файл:Richard Colley Wellesley, Marquess Wellesley by John Philip Davis ('Pope' Davis).jpg|75px]] | 6 снежня 1809 | 4 сакавіка 1812 | |- | 15 | [[Роберт Сцюарт Каслры|Віконт Каслры]]² | [[Файл:Lord Castlereagh Marquess of Londonderry.jpg|75px]] | 4 сакавіка 1812 | 12 жніўня 1822 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 16 | [[Джордж Канінг]] | [[Файл:George Canning.jpg|75px]] | 16 верасня 1822 | 30 красавіка 1827 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 17 | [[Джон Уард|Граф Дадлі]] | [[Файл:1stEarlOfDudley.jpg|75px]] | 30 красавіка 1827 | 2 чэрвеня 1828 | |- | 18 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 чэрвеня 1828 | 22 лістапада 1830 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 19 | [[Генры Джон Тэмпл]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 22 лістапада 1830 | 15 лістапада 1834 | [[Вігі]] |- | 20 | [[Артур Уэлслі Велінгтан|Герцаг Велінгтан]] | [[Файл:Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington by Robert Home.jpg|75px]] | 15 лістапада 1834 | 18 красавіка 1835 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 21 | [[Генры Джон Тэмпл]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 18 красавіка 1835 | 2 верасня 1841 | [[Вігі]] |- | 22 | [[Джордж Гамільтан-Гордан, 4-ы граф Абердзін|Граф Абердзін]] | [[Файл:Earl of Aberdeen.jpg|75px]] | 2 верасня 1841 | 6 ліпеня 1846 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 23 | [[Генры Джон Тэмпл]] | [[Файл:Palmerston.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1846 | 26 снежня 1851 | [[Вігі]] |- | 24 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 26 снежня 1851 | 27 лютага 1852 | [[Вігі]] |- | 25 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 27 лютага 1852 | 28 снежня 1852 | [[торы (партыя)|Торы]] |- | 26 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 28 снежня 1852 | 21 лютага 1853 | [[Вігі]] |- | 27 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 21 лютага 1853 | 26 лютага 1858 | [[Вігі]] |- | 28 | [[Джэймс Харыс|Граф Малмсберы]] | [[Файл:JH Harris 3rd Earl of Malmesbury by JG Middleton crop.jpg|75px]] | 26 лютага 1858 | 18 чэрвеня 1859 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 29 | [[Джон Расел|Лорд Джон Расел]] <br /> (Граф Расел з 1861) | [[Файл:Lord john russell.jpg|75px]] | 18 чэрвеня 1859 | 3 лістапада 1865 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 30 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 3 лістапада 1865 | 6 ліпеня 1866 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 31 | [[Эдвард Генры Стэнлі|Лорд Стэнлі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1866 | 9 снежня 1868 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 32 | [[Джордж Кларэндан|Граф Кларэндан]] | [[Файл:4thEarlOfClarendon.jpg|75px]] | 9 снежня 1868 | 6 ліпеня 1870 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 33 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіл]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 6 ліпеня 1870 | 21 лютага 1874 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 34 | [[Эдвард Генры Стэнлі|граф Дэрбі]] | [[Файл:Edward Stanley, 15th Earl of Derby 2.jpg|75px]] | 21 лютага 1874 | 2 красавіка 1878 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 35 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 2 красавіка 1878 | 28 красавіка 1880 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 36 | [[Грэнвіл Левесан-Гоўэр|Граф Грэнвіль]] | [[Файл:Second Earl Granville.jpg|75px]] | 28 красавіка 1880 | 24 чэрвеня 1885 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 37 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 24 чэрвеня 1885 | 6 лютага 1886 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 38 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 6 лютага 1886 | 3 жніўня 1886 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 39 | [[Стафард Генры Норткат|Граф Ідэслі]]² | [[Файл:Стаффорд Генри Норткот.jpg|75px]] | 3 жніўня 1886 | 12 студзеня 1887 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 40 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 14 студзеня 1887 | 11 жніўня 1892 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 41 | [[Арчыбальд Філіп Прымраўз|Граф Розберы]] | [[Файл:RoseberyMillais.png|75px]] | 18 жніўня 1892 | 11 сакавіка 1894 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 42 | [[Джон Кімберлі|Граф Кімберлі]] | [[Файл:1st Earl of Kimberley 1868.jpg|75px]] | 11 сакавіка 1894 | 21 чэрвеня 1895 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 43 | [[Роберт Солсберы|Маркіз Солсберы]] | [[Файл:Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury - Project Gutenberg eText 13103.jpg|75px]] | 29 чэрвеня 1895 | 12 лістапада 1900 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |} == Міністры замежных спраў у 1900—1968 == {| class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 44 | [[Генры Пеці-Фіц-Морыс|Маркіз Лансдаўн]] | [[Файл:Marquess of Lansdowne crop.jpg|75px]] | 12 лістапада 1900 | 4 снежня 1905 | Ліберал-юніяніст |- | 45 | [[Эдуард Грэй|Сэр Эдвард Грэй]] | [[Файл:Picture of Edward Grey, 1st Viscount Grey of Fallodon.jpg|75px]] | 10 снежня 1905 | 10 снежня 1916 | [[Ліберальная партыя (Вялікабрытанія)|Ліберал]] |- | 46 | [[Артур Джэймс Бальфур|Артур Бальфур]] | [[Файл:A.J. Balfour LCCN2014682753 (cropped).jpg|75px]] | 10 снежня 1916 | 23 кастрычніка 1919 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 47 | [[Джордж Натаніэл Керзан|Граф Керзан Кедлстанскі]] <br /> (маркіз Керзан Кедлстанскі з 1921) | [[Файл:George Curzon2.jpg|75px]] | 23 кастрычніка 1919 | 22 студзеня 1924 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 48 | [[Джэймс Рамсей Мак-Дональд]] | [[Файл:Ramsay MacDonald ggbain.29588.jpg|75px]] | 22 студзеня 1924 | 3 лістапада 1924 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 49 | [[Осцін Чэмберлен|Сэр Осцін Чэмберлен]] | [[Файл:Austen Chamberlain nobel.jpg|75px]] | 6 лістапада 1924 | 4 чэрвеня 1929 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 50 | [[Артур Хендэрсан]] | [[Файл:1910 Arthur Henderson.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1929 | 24 жніўня 1931 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 51 | [[Руфус Айзекс, 1-ы маркіз Рэдынг|Маркіз Рэдынг]] | [[Файл:Rufus Isaacs.jpg|75px]] | 25 жніўня 1931 | 5 лістапада 1931 | Нацыянал-ліберал |- | 52 | [[Джон Сайман|Сэр Джон Сайман]] | [[Файл:Sir John Simon 1-3-16.jpg|75px]] | 5 лістапада 1931 | 7 чэрвеня 1935 | Нацыянал-ліберал |- | 53 | [[Сэмюэль Хор|Сэр Сэмюэль Хор]]¹ | [[Файл:Sir Samuel Hoare GGBain.jpg|75px]] | 7 чэрвеня 1935 | 18 снежня 1935 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 54 | [[Энтані Ідэн]]¹ | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1935 | 20 лютага 1938 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 55 | [[Эдуард Вуд|Віконт Галіфакс]] | [[Файл:Lord Halifax 1937.jpg|75px]] | 21 лютага 1938 | 22 снежня 1940 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 56 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 22 снежня 1940 | 26 ліпеня 1945 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 57 | [[Эрнст Бевін]] | [[Файл:Ernest Bevin HU 81497.jpg|75px]] | 27 ліпеня 1945 | 9 сакавіка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 58 | [[Герберт Морысан]] | [[Файл:Herbert Morrison 1947.jpg|75px]] | 9 сакавіка 1951 | 26 кастрычніка 1951 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 59 | [[Энтані Ідэн]] | [[Файл:Eden, Anthony.jpg|75px]] | 28 кастрычніка 1951 | 7 красавіка 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 60 | [[Гаральд Мак-Мілан]] | [[Файл:Harold Macmillan.jpg|75px]] | 7 красавіка 1955 | 20 снежня 1955 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 61 | [[Селвін Лойд]] | [[Файл:Selwyn Lloyd cropped.jpg|75px]] | 20 снежня 1955 | 27 ліпеня 1960 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 62 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 27 ліпеня 1960 | 20 кастрычніка 1963 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 63 | [[Рычард Осцін Батлер]] | [[Файл:RA Butler cropped.png|75px]] | 20 кастрычніка 1963 | 16 кастрычніка 1964 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 64 | [[Патрык Гордан Уокер]]⁴ | [[Файл:Patrick Gordon Walker.jpg|75px]] | 16 кастрычніка 1964 | 22 студзеня 1965 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 65 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 22 студзеня 1965 | 11 жніўня 1966 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 66 | [[Джордж Браўн]]¹ | [[Файл:George Brown, 1967.jpg|75px]] | 11 жніўня 1966 | 16 сакавіка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 16 сакавіка 1968 | 17 кастрычніка 1968 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |} == Міністры замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый з 1968 == {|class="wikitable" width=100% ! Нумар ! Імя ! Партрэт ! Прызначэнне на пасаду ! Адстаўка з пасады ! Палітычная партыя |- | 67 | [[Майкл Сцюарт]] | [[Файл:Michael Stewart.jpg|75px]] | 17 кастрычніка 1968 | 19 чэрвеня 1970 | [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарыст]] |- | 68 | [[Аляксандр Дуглас-Х’юм|Сэр Алек Дуглас-Х’юм]] | [[Файл:Alec Douglas-Home (c1963).jpg|75px]] | 20 чэрвеня 1970 | 28 лютага 1974 | [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|Кансерватар]] |- | 69 | [[Джэймс Калаган]] | [[Файл:James Callaghan.JPG|75px]] | 29 лютага 1974 | 8 красавіка 1976 <Small>1</Small> | Лейбарыст |- | 70 | [[Энтані Кросленд]]² | [[Файл:Ford A9572 Anthony Crosland crop.jpg|75px]] | 9 красавіка 1976 | 19 лютага 1977 | Лейбарыст |- | 71 | [[Дэвід Оўэн]] | [[Файл:David Owen.jpg|75px]] | 22 лютага 1977 | 4 мая 1979 | Лейбарыст |- | 72 | [[Пітэр Карынгтан|Лорд Карынгтан]]¹ | [[Файл:Peter, 6th Baron Carrington cropped.JPG|75px]] | 5 мая 1979 | 5 красавіка 1982 | Кансерватар |- | 73 | [[Фрэнсіс Леслі Пім|Фрэнсіс Пім]] | | 6 красавіка 1982 | 11 чэрвеня 1983 | Кансерватар |- | 74 | [[Джэфры Хау|Сэр Джэфры Хау]] | [[Файл:Geoffrey Howe.jpg|75px]] | 11 чэрвеня 1983 | 24 ліпеня 1989 | Кансерватар |- | 75 | [[Джон Мэйджар]] | [[Файл:John Major 1996.jpg|75px]] | 24 ліпеня 1989 | 26 кастрычніка 1989 | Кансерватар |- | 76 | [[Дуглас Рычард Хёрд|Дуглас Хёрд]] | [[Файл:Lord Hurd (cropped).jpg|75px]] | 26 кастрычніка 1989 | 5 ліпеня 1995 | Кансерватар |- | 77 | [[Малькальм Леслі Рыфкінд|Малькальм Рыфкінд]] | [[Файл:Malcolm Rifkind.jpg|75px]] | 5 ліпеня 1995 | 2 мая 1997 | Кансерватар |- | 78 | [[Робін Кук]] | [[Файл:Robin Cook-close crop.jpg|75px]] | 2 мая 1997 | 8 чэрвеня 2001 | Лейбарыст |- | 79 | [[Джон Уайтакер Стро|Джэк Стро]] | [[Файл:Jack Straw meeting with Rumsfeld at Pentagon, May 19, 2005, cropped.jpg|75px]] | 8 чэрвеня 2001 | 5 мая 2006 | Лейбарыст |- | 80 | [[Маргарэт Мэры Бекет|Маргарэт Бекет]] | [[Файл:Margaret Beckett May 2007.jpg|75px]] | 5 мая 2006 | 28 чэрвеня 2007 | Лейбарыст |- | 81 | [[Дэвід Райт Мілібэнд|Дэвід Мілібэнд]] | [[Файл:David Miliband.jpg|75px]] | 28 чэрвеня 2007 | 11 мая 2010 | Лейбарыст |- | 82 | [[Уільям Хейг]] | [[Файл:William Hague 2010 cropped.jpg|75px]] | 11 мая 2010 | 14 ліпеня 2014 | Кансерватар |- | 83 | [[Філіп Геманд]] | [[Файл:Philip Hammond, Secretary of State for Defence.jpg|75px]] | 14 ліпеня 2014 | 13 ліпеня 2016 | Кансерватар |- | 84 | [[Борыс Джонсан]] | [[Файл:Boris Johnson July 2016.jpg|75px]] | 13 ліпеня 2016 | 9 ліпеня 2018 | Кансерватар |- | 85 | [[Джэрэмі Хант]] | [[Файл:Official portrait of the Chancellor of the Exchequer Jeremy Hunt, 2022 (cropped).jpg|75px]] | 9 ліпеня 2018 | 24 ліпеня 2019 | Кансерватар |- | 86 | [[Дамінік Рааб]] | [[Файл:Official portrait of Dominic Raab crop 2.jpg|75px]] | 24 ліпеня 2019 | 15 верасня 2021 | Кансерватар |- | 87 | [[Ліз Трас]] | [[Файл:Official portrait of Elizabeth Truss crop 2.jpg|75px]] | 15 верасня 2021 | 6 верасня 2022 | Кансерватар |- | 88 | [[Джэймс Клеверлі]] | [[Файл:James Cleverly Official Cabinet Portrait, November 2023 (cropped).jpg|75px]] | 6 верасня 2022 | 13 лістапада 2023 | Кансерватар |- | 89 | [[Дэвід Кэмеран]] | [[Файл:David Cameron Official Portrait 2023 (cropped).jpg|75px]] | 13 лістапада 2023 | 5 ліпеня 2024 | Кансерватар |- | 90 | [[Дэвід Лэмі]] | [[Файл:David Lammy, 2024 (cropped).jpg|75px]] | 5 ліпеня 2024 | | Кансерватар |} == Заўвагі == ¹Падаў у адстаўку<br /> ²Памёр на пасадзе<br /> ³Успадкоўваў як граф Дэрбі ў 1869<br /> ⁴Перамог на выбарах у Палату Абшчын {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.fco.gov.uk/ Вэбсайт міністэрства замежных спраў і па справах Садружнасці Нацый Вялікабрытаніі] {{Міністры замежных спраў Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Вялікабрытаніі| ]] [[Катэгорыя:Палітыка Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Спісы міністраў замежных спраў|Вялікабрытанія]] 32l6194weue0gve8zquada1wo9qrnkt 0 548351 5130127 5129798 2026-04-20T18:28:37Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5130127 wikitext text/x-wiki {{Аўтобусная сістэма | назва = Гомельскі аўтобус | выява = Аўтобус МАЗ-215.jpg|міні | шырыня = 276px | краіна = {{Беларусь}} [[Беларусь]] | горад = [[Гомель]] | дата адкрыцця = [[7 лістапада]] [[1924]] / [[1947]] | дата зачынення = | кол-ць маршрутаў = 88 | даўжыня маршр. сеткі = 1 927 км | кол-ць аўтапаркаў = 2 | тыпы = [[МАЗ-103]], [[МАЗ-105]], [[МАЗ-107]], [[МАЗ-203]], [[МАЗ-206]], [[МАЗ-215]], [[Радзіміч А092]] | кол-ць аўтобусаў = 400 | эксплуатант = ААТ «Гомельаблаўтатранс» | кошт праезду = 90 капеек, у экспрэсных і хуткасных 95 капеек | сайт = http://gomeltrans.net/ | Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гомельскі аўтобус''' — сетка [[аўтобус]]ных маршрутаў горада [[Гомель]], абслугоўваецца ААТ «[[Гомельаблаўтатранс]]». Асноўны від наземнага муніцыпальнага грамадскага транспарту горада. Сетка гарадскіх [[аўтобус]]аў ахоплівае не толькі тэрыторыю горада, але і шэраг прыгарадных населеных пунктаў, у тым ліку [[Бярозкі (Гомельскі раён)|Бярозкі]], [[Галавінцы]], [[Бальшавік (Гомельскі раён)|Бальшавік]], [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]], [[Красны Багатыр]], [[Прыбар (Гомельскі раён)|Прыбар]], [[Раманавічы (Гомельскі раён)|Раманавічы]], [[Уза (Гомельскі раён)|Уза]], [[Улукаўе]], [[Урыцкае]], [[Чонкі]], [[Юбілейны (Гомельскі раён)|Юбілейны]], [[Яроміна (Гомельскі раён)|Яроміна]]. На гарадскіх маршрутах працуюць аўтобусы беларускай вытворчасці [[Мінскі аўтамабільны завод|РУП «МАЗ»]]. == Аўтобусныя паркі Гомеля == === 1-ы аўтобусны парк === * '''Адрас:''' г. Гомель, [[Вуліца Барыкіна (Гомель)|вул. Барыкіна]], 134 * '''Маршруты:''' 1, 13, 13а, 16, 16а, 17, 18, 21, 21а, 21в, 23, 26, 33, 34, 35, 39, 40, 43, 43а, 43б, 46, 50, 50а, 50б, 52, 54, 55, 56, 60, 60а, 61а, 61б, 62, 63, 67. === 6-ы аўтобусны парк === * '''Адрас:''' г. Гомель, [[вуліца Федзюнінскага (Гомель)|вул. Федзюнінскага]], 25 * '''Маршруты:''' 2, 2а, 3, 3а, 4, 4а, 4б, 5, 5а, 6, 7, 7а, 8, 8а, 8б, 8е, 9, 11, 12, 12б, 14, 15, 16, 16а, 17, 18, 19, 20, 22, 22а, 23, 25, 25а, 25б, 25в, 27, 28, 29, 31, 33, 34, 36, 37, 38э, 39, 41, 42, 42а, 42б, 44, 48, 50, 50б, 52, 58, 64, 68, 69 == Маршруты == '''Нумарацыя''' * 1 — 77: гомельскія гарадскія маршруты. * 27а, 101—127а: гомельскія гарадскія падборныя маршруты (у парк ці дадатковыя). {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" width="75%" |- ! Маршрут !! Пачатковы пункт !! Канчатковы пункт !!class="unsortable"| Абслуговае прадпрыемства !! Заўвага |- |'''2'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Хімзавод || АП № 6 || |- |'''2а'''|| РЦРМ || Сонечная || АП № 1 || |- |'''2г'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Сонечная || АП № 1 || |- |'''2е'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Радыёзавод || АП № 1 || |- |'''3'''|| Вакзал || Нафтабаза || АП № 6 || |- |'''3а'''|| Вакзал || Новае Жыццё || АП № 6 || Праз [[вуліца Каменшчыкава (Гомель)|вуліцу Каменшчыкава]] |- |'''4'''|| Вакзал || Галавінцы || АП № 6 || |- |'''4а'''|| Вакзал || Галавінцы || АП № 6 || Праз [[вуліца Свярдлова (Гомель)|вуліцу Свярдлова]] |- |'''4б'''|| Вакзал ||Станцыя «Іпуць»|| АП № 6 ||Да чыгуначнай [[Іпуць (станцыя)|станцыі Іпуць]] |- |'''5'''|| Мікрараён «Клёнкаўскі» || ЗЛіН || АП № 6 || |- |'''5а'''|| Мікрараён «[[Мельнікаў Луг]]» || ЗЛіН || АП № 6 || |- |'''6'''|| Вакзал || Каледж мастацкіх промыслаў || АП № 6 || |- |'''7'''|| Вакзал || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || Праз [[вуліца Кірава (Гомель)|вуліцу Кірава]] |- |'''7а'''|| Вакзал || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || |- |'''8'''|| Вакзал || Мільча || АП № 6 || |- |'''8а'''|| Вакзал || ЗЛіН || АП № 6 || |- |'''8б'''|| Вакзал || Корпус ліцця || АП № 6 || |- |'''8е'''|| Вакзал || ЗЛіН || АП № 1, 6 || Праз пасёлак [[Красны Багатыр]] і [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]] |- |'''9'''|| ЗЛіН || Мікрараён «Паўднёвы» || АП № 6 || Праз пасёлак [[Красны Багатыр]] і [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]] |- |'''10'''|| Корпус ліцця || Мікрараён «Паўднёвы» || АП № 1|| Праз пасёлак [[Красны Багатыр]] і [[Краснае (Гомельскі раён)|Краснае]] |- |'''11'''|| Вакзал || Вуліца Чарнышэўскага || АП № 6 || |- |'''12'''|| Вуліца Маневіча || Мікрараён «Хутар» || АП № 6 || |- |'''12б'''|| Вуліца Маневіча || Мікрараён «Хутар» || АП № 6 || Праз вуліцы Юбілейнай і Кожара |- |'''13а'''|| Мікрараён «Любенскі» || Урыцкае || АП № 1 || |- |'''14'''|| Вакзал || Якубоўка || АП № 6 || |- |'''15'''|| Вакзал || Мікрараён «Заходні» || АП № 6 || |- |'''16'''|| Вакзал || Медгарадок || АП № 1, 6 || |- |'''16а'''|| Вакзал || Вуза || АП № 1, 6 || |- |'''17'''|| Медгарадок || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 1, 6 || |- |'''18'''|| РЦРМ || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 1, 6 || |- |'''18а'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 1, 6 || |- |'''19'''|| Вакзал || Новае Жыццё || АП № 6 || |- |'''20'''|| Медгарадок || [[Старая Валатава]] || АП № 6 || |- |'''21'''|| Вакзал || Урыцкае || АП № 1, 6 || Праз [[Рэчыцкі праспект]] |- |'''21а'''|| Вакзал || Урыцкае || АП № 1 || Праз Барыкіна |- |'''21в'''|| Сонечная || Вакзал || АП № 1 || |- |'''21г'''|| Вакзал || Урыцкае || АП № 6 || праз ТЭЦ-2 |- |'''22'''|| Мікрараён «Любенскі» || ЗЛіН || АП № 6 || |- |'''22а''' || Мікрараён «Паўднёвы» || ЗЛіН || АП № 6 || Праз [[Вуліца Зайцава (Гомель)|вул. Зайцава]] і [[Навабеліцкая вуліца (Гомель)|вул. Навабеліцкая]] аб’язная Начны |- |'''23'''|| Праспект Рэчацкі || Асаўцы || АП № 1 || |- |'''25'''|| Завод самаходных камбайнаў || Медгарадок || АП № 6 || |- |'''25а'''|| Медгарадок || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || |- |'''25з'''|| Медгарадок || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || |- |'''26'''|| Медгарадок || Мікрараён «Паўднёвы» || АП № 1 || Праз [[вуліца Пенязькова (Гомель)|Пенязькова вул.]] |- |'''26а'''|| Медгарадок || Мікрараён «Паўднёвы» || АП № 1 || Праз [[вуліца Пенязькова (Гомель)|Пенязькова вул.]] і Школу-сад № 73 |- |'''27'''|| Вакзал || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || Праз Усходні абыход |-style="background:Gray;" |'''27а'''|| Аўтобусны парк № 6 || Вакзал || АП № 6 || праз Мазурава |- |'''28'''|| Вакзал || Новае Жыццё || АП № 6 || Праз аўтобусны парк № 6 часова зменены |- |'''29'''|| Мікрараён «Любенскі» || Сонечная || АП № 6 || Праз вуліцу Сяргея Рудэнкі і Братоў Лізюковых |- |'''30'''|| Вакзал || Вуліца Братоў Лемяшковых || АП № 6 || праз магазін «Іпуць» |- |'''31'''|| Крышталь || Галавінцы || АП № 6 || |- |'''32'''|| Вуліца Пенязькова || Школа №17 || АП № 1 || Праз вуліцу Сяргея Рудэнкі і Пракофія Раманенкі |- |'''32а'''|| Школа № 17 || Школа № 17 || АП № 1 || Праз вуліцу Пракофія Раманенкі і Сяргея Рудэнкі |- |'''33'''|| Мікрараён «Клёнкаўскі» || Медгарадок || АП № 1, 6 || |- |'''34'''|| Мікрараён «Любенскі» || Старая Валатава || АП № 1, 6 || |- |'''35'''|| Вакзал || Мікрараён «Паўднёвы» || АП № 1 || |- |'''36а'''|| Вакзал || «Карал» || АП № 6 || |- |'''37'''|| Вакзал || Вуліца Палявая || АП № 6 || |-style="background:Orange;" |'''38э'''|| Вакзал || Вуліца Сурганава || АП № 6 || Экспрэсны маршрут |- |'''39'''|| Новае Жыццё || Мікрараён «Паўднёвы» || АП № 1, 6 || |- |'''40'''|| Вакзал || пас. Прыбор || АП № 1 || |- |'''41'''|| Вакзал || Вуліца Маневіча || АП № 6 || |- |'''42'''|| Мікрараён «Хутар» || Хімзавод || АП № 6 || |- |'''42a'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Медгарадок || АП № 6 || |- |'''42б'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Хімзавод || АП № 6 || Праз [[Праспект Кастрычніка (Гомель)|пр. Кастрычніка]] |- |'''43'''|| Вакзал || Бальшавік || АП № 6 || |- |'''43а'''|| Вакзал || Бальшавік || АП № 6 || праз вуліцы Кожара і Юбілейнай |- |'''43б'''|| Вакзал || Бальшавік || АП № 6 || праз прадпрыемства «Ратон» |- |'''44'''|| Мікрараён «Клёнкаўскі» || Касцюкоўка || АП № 6 || |- |'''45'''|| Мікрараён «Клёнкаўскі» || Мікрараён «Хутар» || АП № 6 |- |'''46'''|| Праспект Рэчацкі|| Рандоўка || АП № 1 || |-style="background:Gainsboro;" |'''47'''|| Асаўцы || Стукачоўскія могілкі || АП № 1 || Маршрут ходзіць 1 дзень на год на [[Радаўніца|Радаўніцу]] |- |'''48'''|| Каледж мастацкіх промыслаў || Вуліца Ніжнебрылёўская || АП № 6 || |- |'''49'''|| ЗЛіН || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || праз вуліцу Мікалая Зябніцкага |- |'''50'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || ЗЛіН || АП № 1, 6 || |- |'''50б'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Корпус ліцця || АП № 1, 6 || |- |'''51'''|| Медгарадок || Вакзал || АП № 1, 6 || праз няцотную дарогу вуліцы 60 год СССР, назад па вуліцы Сяргея Рудэнкі і Пракофія Раманенкі |- |'''52'''|| Медгарадок || Вакзал || АП № 1, 6 || Праз вул. [[Вуліца Пенязькова (Гомель)|Пенязькова]] |- |'''54'''|| Вуліца Чкалава || пасёлак Чонкі (праф. «Гомсельмаш») || АП № 1 || |- |'''54а'''|| Вуліца Чкалава || пасёлак Чонкі (праф. «Гомсельмаш») || АП № 1 || праз мікрараён «Любенскі» |- |'''55'''|| Вакзал || пасёлак Чонкі (праф. «Гомсельмаш») || АП № 1 || |- |'''55а'''|| Вуліца Лугавая || пасёлак Чонкі (праф. «Гомсельмаш») || АП № 1 || |-style="background:Green;" |'''56'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || Медгарадок || АП № 1 || Бацькоўскі маршрут |- |'''57'''|| ЗЛіН || Вуліца Жамчужная || АП № 6 || |- |'''58'''|| Вакзал || Мікрараён «Хутар» || АП № 1 || |- |'''59'''|| Вакзал || Аэрапорт || АП № 1, 6 || |- |'''60'''|| Вакзал || «Чырвоны Маяк» (Вуліца Каштанавая) || АП № 1 || |- |'''60а'''|| Вакзал || (Мікрараён «Раманавічы-1») Вуліца Батанічная || АП № 1 || праз вуліцу Каштанавую |- |'''61'''|| Вакзал || (Мікрараён «Раманавічы-1») Вуліца Батанічная || АП № 1 || праз краму «Іпуць» |- |'''61а'''|| Вакзал || (Мікрараён «Раманавічы-1») Вуліца Батанічная || АП № 1 || |- |'''62'''|| Вакзал || Асаўцы || АП № 1 || да вёскі [[Асаўцы (Гомельскі раён)|Асаўцы]] |- |'''63'''|| Вуліца Чкалава || Асаўцы || АП № 1 || да вёскі [[Асаўцы (Гомельскі раён)|Асаўцы]] |- |'''64'''|| Вуліца Пянязькова || Новае жыццё || АП № 6 || |- |'''65'''|| Вуліца Батанічная || Вуліца Каштанавая || АП № 1 || праз [[Раманавічы (Гомельскі раён)|Раманавічы]] |- |'''66'''|| Вуліца Батанічная || Вуліца Каштанавая || АП № 1 || праз [[Раманавічы (Гомельскі раён)|Раманавічы]] |- |'''67'''|| Вуліца Лугавая || (Мікрараён «Раманавічы-1») Вуліца Батанічная || АП № 1 || |- |'''68'''|| Каледж мастацкіх промыслаў || Новае Жыццё || АП № 6 || |- |'''69'''|| Медгарадок || Новае Жыццё || АП № 6 || |- |'''70'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || (Мікрараён «Раманавічы-1») Вуліца Батанічная || АП № 1 || |- |'''71'''|| Мікрараён «Паўднёвы» || (Мікрараён «Раманавічы-1») Вуліца Батанічная || АП № 1 || праз краму «Іпуць» |- |'''74'''|| Новае Жыццё || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || праз Карал |- |'''75'''|| Новае Жыццё || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || |- |'''76'''|| Тэхнічны універсітэт || Мікрараён «Любенскі» || АП № 1 || праз вуліцы Сяргея Рудэнкі і Пракофія Раманенкі |- |'''77'''|| Тэхнічны універсітэт || Мікрараён «Любенскі» || АП № 1 || праз вуліцы Сяргея Рудэнкі і Пракофія Раманенкі |-style="background:Gray;" |'''101'''|| Вакзал || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || праз вуліцу Фадзеева |-style="background:Gray;" |'''101а'''|| Вакзал || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || праз вуліцу Яфрэмава |-style="background:Gray;" |'''102'''|| Белшклапром || Бальшавік || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''107'''|| Вакзал || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''108'''|| Мільча || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || Начны |-style="background:Gray;" |'''108а'''|| Мільча || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''111'''|| Вуліца Чарнышэўскага || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''119'''|| Новае жыццё || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''122'''|| ЗЛіН || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''127'''|| Вакзал || Аўтобусны парк № 6 || АП № 6 || |-style="background:Gray;" |'''127а'''|| Вакзал || Мікрараён «Клёнкаўскі» || АП № 6 || Начны |} == Аплата праезду == У залежнасці ад маршруту і мадэлі аўтобуса квіткі на адну паездку можна набыць: у кандуктараў у салонах аўтобусаў, у шапіках «Гарэлектратранспарту» і ў вадзіцеляў (набыты квіток трэба пракампаставаць), у вадзіцеляў у выглядзе касавых чэкаў. Праязныя квіткі на дэкаду і месяц дзейнічаюць на звычайных і хуткасных маршрутах і не дзейнічаюць на экспрэсных маршрутах.<ref>[http://gomeltrans.net/tariff/ Аплата праезду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160715043459/http://gomeltrans.net/tariff/ |date=15 ліпеня 2016 }}</ref> Кошт праезду на звычайным маршруце — 90 капеек, экспрэсным — 95 капеек. == Wi-Fi у аўтобусах == У 2017 годзе Wi-Fi з’явіўся ў 20 аўтобусах, якія курсуюць у Гомелі па аўтобусным маршруце № 17 «мікрараён Клёнкаўскі — Медгарадок». Адначасова карыстацца бясплатным інтэрнэтам могуць да 80 пасажыраў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == '''Даведкавая інфармацыя''' * [http://wikiroutes.info/gomel Маршруты аўтобусаў Гомеля на карце] * [http://gomeltrans.net/bus/timetable/ Дзеючыя расклады аўтобусаў горада Гомель] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105130731/http://gomeltrans.net/bus/timetable/ |date=5 лістапада 2013 }} * [http://busphoto.ru/city/7/ Спісы рухомага саставу гомельскіх аўтобусаў з фатаграфіямі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180210032644/http://busphoto.ru/city/7/ |date=10 лютага 2018 }} * [http://fotobus.msk.ru/city/79/ Спісы рухомага саставу аўтобусаў гомельскай вобласці з фатаграфіямі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170606103727/http://fotobus.msk.ru/city/79/ |date=6 чэрвеня 2017 }} '''Фатаграфіі аўтобусных паркаў''' * [http://fotobus.msk.ru/list.php?did=553 1-ы аўтобусны парк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170705220718/http://fotobus.msk.ru/list.php?did=553 |date=5 ліпеня 2017 }} * [http://fotobus.msk.ru/list.php?did=554 6-ы аўтобусны парк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170705162650/http://fotobus.msk.ru/list.php?did=554 |date=5 ліпеня 2017 }} {{Грамадскі транспарт Беларусі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] [[Катэгорыя:Аўтобусныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:1924 год у Гомелі]] puq3t7auij510rs2ezwu9sj7qguyinn 10 552390 5129925 4962332 2026-04-20T14:08:41Z JerzyKundrat 174 5129925 wikitext text/x-wiki '''[[27 сакавіка]]''' :{{Сцяг ЮНЕСКА}} Сусветны дзень тэатра * [[460]]: [[Свевы]] захапілі [[Галы|гальскі]] горад [[Луга (Іспанія)|Луга]], галава горада забіты. * [[1513]]: Іспанскі даследчык [[Хуан Понсэ дэ Леон]] адкрыў [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыду]]. * [[1845]]: Нарадзіўся нямецкі фізік [[Вільгельм Конрад Рэнтген|Вільгельм Рэнтген]]. * [[1871]]: У [[Эдынбург]]у згуляны першы міжнародны матч па [[рэгбі]] (паміж камандамі Англіі і Шатландыі). * [[1918]]: [[Рада БНР]] абвясціла, што бярэ на сябе ўсю паўнату ўлады ў Беларусі. * [[1941]]: Зрынуты прафашысцкі ўрад у [[Югаславія|Югаславіі]]. * [[1963]]: Нарадзіўся [[Квенцін Таранціна]], амерыканскі рэжысёр, сцэнарыст, акцёр і прадзюсар. * [[1968]]: Загінуў савецкі лётчык-касманаўт [[Юрый Аляксеевіч Гагарын|Юрый Гагарын]]. * [[1977]]: На востраве [[Тэнэрыфэ]] здарылася сутыкненне двух самалётаў [[Boeing 747]], загінулі 583 чалавекі. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|327]] </noinclude> kx0szteshetcb9pa526oc6tcd22bmk6 10 555099 5129888 4119155 2026-04-20T12:53:10Z JerzyKundrat 174 5129888 wikitext text/x-wiki '''[[20 красавіка]]''' : [[File:Flag of UNESCO.svg|25px]]: Дзень кітайскай мовы * [[1906]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]] (цяпер у межах [[Мінск]]а). * [[1918]]: «[[Менскае беларускае прадстаўніцтва]]» дамаглося згоды германскага камандавання на стварэнне груп беларускіх саветнікаў пры акупацыйнай адміністрацыі. * [[1922]]: У [[Парыж]]ы адкрыліся першыя сусветныя жаночыя гульні. * [[1923]]: [[Вацлаў Ластоўскі]] падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. * [[1950]]: Адкрыўся [[Ісландскі нацыянальны тэатр]]. * [[1968]]: «[[Deep Purple]]» упершыню выступілі з [[канцэрт]]ам. * [[2012]]: [[Авіякатастрофа ў Ісламабадзе 20 красавіка 2012 года|Авіякатастрофа]] ў [[Ісламабад]]зе з пасажырскім самалётам «[[Boeing 737]]». * [[2021]]: У [[Чад]]зе падчас [[Наступленне на поўначы Чада|баявых дзеянняў]] загінуў прэзідэнт краіны [[Ідрыс Дэбі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|420]] </noinclude> d3p6vn8wpcoolvemx6k699orgadvrvd 5129894 5129888 2026-04-20T13:00:23Z JerzyKundrat 174 5129894 wikitext text/x-wiki '''[[20 красавіка]]''' : [[File:Flag of UNESCO.svg|25px]]: Дзень кітайскай мовы * [[1534]]: Француз [[Жак Карцье]] выправіўся ў сваё першае падарожне з мэтай адшукаць заходні шлях у Кітай. * [[1653]]: [[Олівер Кромвель]] разагнаў Доўгі парламент у Англіі. * [[1792]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[1841]]: Апублікавана першае дэтэктыўнае апавяданне [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * [[1906]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]] (цяпер у межах [[Мінск]]а). * [[1923]]: [[Вацлаў Ластоўскі]] падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. * [[1950]]: Адкрыўся [[Ісландскі нацыянальны тэатр]]. * [[1968]]: «[[Deep Purple]]» упершыню выступілі з [[канцэрт]]ам. * [[2021]]: У [[Чад]]зе падчас [[Наступленне на поўначы Чада|баявых дзеянняў]] загінуў прэзідэнт краіны [[Ідрыс Дэбі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|420]] </noinclude> 6c63l5m1drg6nhlz4l9zoas8zsdm9py 5129895 5129894 2026-04-20T13:01:12Z JerzyKundrat 174 5129895 wikitext text/x-wiki '''[[20 красавіка]]''' : [[File:Flag of UNESCO.svg|25px]]: Дзень кітайскай мовы * [[1534]]: Француз [[Жак Карцье]] выправіўся ў сваё першае падарожне з мэтай адшукаць заходні шлях у Кітай. * [[1653]]: [[Олівер Кромвель]] разагнаў Доўгі парламент у Англіі. * [[1792]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[1841]]: Апублікавана першае дэтэктыўнае апавяданне [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * [[1906]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]]. * [[1923]]: [[Вацлаў Ластоўскі]] падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. * [[1950]]: Адкрыўся [[Ісландскі нацыянальны тэатр]]. * [[1968]]: «[[Deep Purple]]» упершыню выступілі з [[канцэрт]]ам. * [[2021]]: У [[Чад]]зе падчас [[Наступленне на поўначы Чада|баявых дзеянняў]] загінуў прэзідэнт краіны [[Ідрыс Дэбі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|420]] </noinclude> 26zjwvok0kfxxpxzmqfgo9a06oy9u8l 5129896 5129895 2026-04-20T13:02:08Z JerzyKundrat 174 5129896 wikitext text/x-wiki '''[[20 красавіка]]''' : [[File:Flag of UNESCO.svg|25px]]: Дзень кітайскай мовы * [[1534]]: Француз [[Жак Карцье]] выправіўся ў сваё першае падарожжа з мэтай адшукаць заходні шлях у Кітай. * [[1653]]: [[Олівер Кромвель]] разагнаў Доўгі парламент у Англіі. * [[1792]]: [[Францыя]] абвясціла вайну Аўстрыі, што стала пачаткам Войн рэвалюцыйнай Францыі. * [[1841]]: Апублікавана першае дэтэктыўнае апавяданне [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]]. * [[1906]]: Адна з першых [[Пятроўшчынскі паказ|сцэнічных пастановак]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] адбылася ў маёнтку [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]]. * [[1923]]: [[Вацлаў Ластоўскі]] падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. * [[1950]]: Адкрыўся [[Ісландскі нацыянальны тэатр]]. * [[1968]]: «[[Deep Purple]]» упершыню выступілі з [[канцэрт]]ам. * [[2021]]: У [[Чад]]зе падчас [[Наступленне на поўначы Чада|баявых дзеянняў]] загінуў прэзідэнт краіны [[Ідрыс Дэбі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|420]] </noinclude> cejn21xcj1thc6gsllq9l4n4u16yg64 10 555100 5129912 4982228 2026-04-20T13:25:01Z JerzyKundrat 174 5129912 wikitext text/x-wiki '''[[21 красавіка]]''' * 753 да н.э.: [[Ромул]] і [[Рэм]] заснавалі [[Рым]]. * [[1509]]: [[Генрых VIII]] стаў каралём [[Каралеўства Англія|Англіі]] пасля смерці [[Генрых VII Цюдар|свайго бацькі]]. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1836]]: [[Тэхас]]кія мяцежнікі разграмілі пры Сан-Хасінта ўрадавую [[мексіка]]нскую армію. * [[1898]]: Пачалася [[Іспана-амерыканская вайна]]. * [[1908]]: Амерыканскі даследчык [[Фрэдэрык Кук]] са спадарожнікамі дасягнуў паводле яго заявы [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[1918]]: Загінуў нямецкі лётчык-ас [[Манфрэд фон Рыхтгофен]]. * [[1926]]: Нарадзілася [[Лізавета II]], каралева [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]] і 15 іншых краін. * [[1944]]: У [[Францыя|Францыі]] жанчыны атрымалі выбарчае права. * [[1960]]: Горад [[Бразілія (горад)|Бразілія]] атрымаў статус сталіцы [[Бразілія|аднаіменнай краіны]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|421]] </noinclude> 3pxeedeghday7bj20r5idpgncdjx253 5129945 5129912 2026-04-20T14:37:41Z JerzyKundrat 174 5129945 wikitext text/x-wiki '''[[21 красавіка]]''' * 753 да н.э.: [[Ромул]] і [[Рэм]] заснавалі [[Рым]]. * [[1519]]: [[Эрнан Картэс]] высадзіўся на ўзбярэжжы [[Мексіка|Мексікі]]. * [[1836]]: [[Тэхас]]кія мяцежнікі разграмілі пры Сан-Хасінта ўрадавую [[мексіка]]нскую армію. * [[1898]]: Пачалася [[Іспана-амерыканская вайна]]. * [[1908]]: Амерыканскі даследчык [[Фрэдэрык Кук]] са спадарожнікамі дасягнуў паводле яго заявы [[Паўночны полюс|Паўночнага полюса]]. * [[1918]]: Загінуў нямецкі лётчык-ас [[Манфрэд фон Рыхтгофен]]. * [[1926]]: Нарадзілася [[Лізавета II]], каралева [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]] і 15 іншых краін. * [[1944]]: У [[Францыя|Францыі]] жанчыны атрымалі выбарчае права. * [[1960]]: Горад [[Бразілія (горад)|Бразілія]] атрымаў статус сталіцы [[Бразілія|аднаіменнай краіны]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|421]] </noinclude> 9dbgijdntmspbz09pe493qvndfcciq1 10 555102 5129946 4352923 2026-04-20T14:38:53Z JerzyKundrat 174 5129946 wikitext text/x-wiki '''[[23 красавіка]]''' : {{Сцяг ЮНЕСКА}} Сусветны дзень кніг і аўтарскага права. * [[1014]]: Ірландцы разбілі [[вікінгі|вікінгаў]] у [[бітва пры Клонтарве|бітве пры Клонтарве]]. * [[1586]]: [[Нясвіж]] атрымаў [[магдэбургскае права]] і [[герб]]. * [[1794]]: Утварылася [[Найвышэйшая Літоўская Рада]] — рэвалюцыйны ўрад [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Тадэвуша Касцюшкі]]. * [[1858]]: Нарадзіўся [[Макс Планк]], нямецкі фізік, заснавальнік [[квантавая механіка|квантавай тэорыі]]. * [[1896]]: У [[Нью-Ёрк]]у прайшоў першы ў [[Амерыка|Амерыцы]] кінасеанс. * [[1917]]: Спектаклямі «Паўлінка» [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і «У зімовы вечар» паводле [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]] ў [[Мінск]]у адкрылася [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі]]. * [[1985]]: Савецкі лідар [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] абвясціў пра пачатак перабудовы — палітычных і эканамічных рэформаў у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[2005]]: На «[[YouTube]]» загрузілі першае відэа ў гісторыі. * [[2007]]: Утвораны беларускамоўны канал спадарожнікавага тэлебачання «[[Белсат]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|423]] </noinclude> iqdr0o5d4xtxv2o4z7fg1jf2cja9lnt 10 555104 5129949 4119169 2026-04-20T14:45:50Z JerzyKundrat 174 5129949 wikitext text/x-wiki '''[[25 красавіка]]''' * 1457 да н.э.: Егіпецкі фараон [[Тутмос III]] у [[бітве пры Мегіда]] перамог валадара [[Кадзеш]]а. * [[1719]]: Выйшла першае выданне рамана [[Даніэль Дэфо|Даніэля Дэфо]] пра Рабінзона Круза. * [[1792]]: У [[Францыя|Францыі]] ўпершыню ў якасці прылады пакарання выкарыстана [[гільяціна]]. * [[1859]]: Пачалося будаўніцтва [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. * [[1918]]: Фракцыя [[Менскае беларускае прадстаўніцтва|«Менскага беларускага прадстаўніцтва»]] на пасяджэнні [[Рада БНР|Рады БНР]] ініцыявала тэлеграму кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]],. * [[1943]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] разарваў дыпламатычныя адносіны з польскім урадам у эміграцыі. * [[1945]]: [[Сустрэча на Эльбе]] каля Таргаў войскаў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1991]]: Удзельнікі палітычнай стачкі ў [[Орша|Оршы]] блакіравалі чыгуначны вузел. * [[2005]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] падпісалі дагавор пра далучэнне да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]. * [[2015]]: Землетрасенне разбурыла вежу [[Дхарахара]] ў [[Катманду]], аб’ект [[Сусветная спадчына|Спісу сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|425]] </noinclude> 6mweq8qcoe9jew4yys22c5ka9sdiuet 10 555105 5129968 4718971 2026-04-20T15:01:30Z JerzyKundrat 174 5129968 wikitext text/x-wiki '''[[26 красавіка]]''' [[Image:ChernobylMIR.jpg|right|120px|Здымак Чарнобыльскай АЭС са станцыі «Мір».]] :{{Сцяг ААН}} [[Міжнародны дзень памяці пра Чарнобыльскую катастрофу]] ([[1986]]) * [[1607]]: Заснаваны [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўн]] — першае англійскае паселішча на тэрыторыі сучасных [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1795]]: [[Расійская імперыя]] далучыла [[Курляндскае і Земгальскае герцагства]]. * [[1828]]: Пачатак [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]]. * [[1937]]: [[Бамбардзіроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[1938]]: Памёр [[Эдмунд Гусерль]], нямецкі філосаф, заснавальнік [[фенаменалогія|фенаменалогіі]]. * [[1964]]: Танганьіка, Занзібар і Пемба абвясцілі аб стварэнні [[Танзанія|Аб’яднанай Рэспублікі Танганьікі і Занзібара]]. * [[1966]]: Землетрасенне ў [[Ташкент|Ташкенце]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[1996]]: «[[Чарнобыльскі шлях]]», прымеркаваны да 10-годдзя катастрофы, стаўся найбольш напружаным пунктам «[[Мінская вясна|Мінскай вясны — 96]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|426]] </noinclude> 3f1azbzubbhqbtkjfrqyqhr4js4rt3m 5129970 5129968 2026-04-20T15:02:44Z JerzyKundrat 174 5129970 wikitext text/x-wiki '''[[26 красавіка]]''' : {{Сцяг ААН}} [[Міжнародны дзень памяці пра Чарнобыльскую катастрофу]] ([[1986]]) * [[1607]]: Заснаваны [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўн]] — першае англійскае паселішча на тэрыторыі сучасных [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1795]]: [[Расійская імперыя]] далучыла [[Курляндскае і Земгальскае герцагства]]. * [[1828]]: Пачатак [[Руска-турэцкая вайна (1828—1829)|руска-турэцкай вайны 1828—1829 гадоў]]. * [[1937]]: [[Бамбардзіроўка Гернікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. * [[1938]]: Памёр [[Эдмунд Гусерль]], нямецкі філосаф, заснавальнік [[фенаменалогія|фенаменалогіі]]. * [[1964]]: Танганьіка, Занзібар і Пемба абвясцілі аб стварэнні [[Танзанія|Аб’яднанай Рэспублікі Танганьікі і Занзібара]]. * [[1966]]: Землетрасенне ў [[Ташкент|Ташкенце]] з эпіцэнтрам у цэнтры горада. * [[1996]]: «[[Чарнобыльскі шлях]]», прымеркаваны да 10-годдзя катастрофы, стаўся найбольш напружаным пунктам «[[Мінская вясна|Мінскай вясны — 96]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|426]] </noinclude> ibu9vhqmsov9n2zj1fry4di37bzoemk 10 555106 5129974 4684461 2026-04-20T15:07:43Z JerzyKundrat 174 5129974 wikitext text/x-wiki '''[[27 красавіка]]''' :{{Сцяг ПАР}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] — Дзень Свабоды ([[1994]]) * [[1387]]: З’явіліся першыя дакументальныя звесткі пра горад [[Чэрвень (горад)|Ігумен]]. * [[1613]]: Заснаванне [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|ўніяцкага]] манастыра ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. * [[1622]]: Пад час [[трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Вісласе]]. * [[1706]]: Войскі [[Карл XII|Карла XII]] ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ўзялі штурмам і спалілі [[Мірскі замак]]. * [[1919]]: Польскія войскі занялі [[Гродна]]. * [[1919]]: Здарылася [[крушэнне парахода «Надзея»]] на [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]]. * [[1940]]: Нацыстамі створаны канцлагер [[Асвенцім]]. * [[1945]]: [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] прынята ў склад дзяржаў-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. * [[1992]]: [[Расія]] і [[Беларусь]] сталі членамі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|427]] </noinclude> h98k6xhe2elwx48791pzn1cojt63opv 10 555108 5130017 4996726 2026-04-20T16:01:00Z JerzyKundrat 174 5130017 wikitext text/x-wiki '''[[29 красавіка]]''' : {{Сцяг ЮНЕСКА}} Міжнародны дзень танца * [[1386]]: Вялікі князь смаленскі [[Святаслаў Іванавіч]], які падтрымаў выступленне [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Полацкага]] супраць [[Ягайла|Ягайлы]], [[Бітва пад Мсціславам (1386)|разгромлены пад Мсціславам]]. * [[1429]]: [[Жанна д’Арк]] на чале французскага атрада ўвайшла ў [[Арлеан]]. * [[1624]]: Кароль Францыі [[Людовік XIII]] прызначыў [[кардынал Рышэльё|кардынала Рышэльё]] першым міністрам дзяржавы. * [[1770]]: [[Джэймс Кук]] упершыню высадзіўся ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. * [[1854]]: Нарадзіўся французскі матэматык [[Анры Пуанкарэ]]. * [[1952]]: Уступіў у сілу дагавор пра стварэнне блока [[АНЗЮС]]. * [[1966]]: [[Уладзімір Караткевіч]] завершыў раман «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]». * [[1984]]: [[Фаніпаль|Фаніпалю]] нададзены статус [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|гарадскога пасёлка]]. * [[1997]]: Створана [[Арганізацыя па забароне хімічнай зброі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|429]] </noinclude> c2vaf48kz2qp7q9a48qscdfjolulje6 10 555109 5130020 5066145 2026-04-20T16:05:08Z JerzyKundrat 174 5130020 wikitext text/x-wiki '''[[30 красавіка]]''' * [[311]]: Цяжка хворы [[Галерый]] стварае эдыкт, які спыняе пераследванне хрысціян. [[Хрысціянства|Хрысціянская рэлігія]] становіцца дазволенай. * [[1564]]: [[Тарту|Дэрпцкі]] ваявода [[Андрэй Міхайлавіч Курбскі|Андрэй Курбскі]] збег у [[Вялікае Княства Літоўскае]]. * [[1789]]: У [[Нью-Ёрк]]у, у той час сталіцы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Джордж Вашынгтон]] абраны першым [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнтам ЗША]]. * [[1803]]: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] купілі ў [[Францыя|Францыі]] Луізіяну, па цане 4 [[Цэнт (манета)|цэнты]] за [[акр]]. * [[1945]]: Пачатак штурму Рэйхстага савецкімі войскамі падчас [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлiнскай аперацыi]]. [[Грос-адмірал]] [[Карл Дзёніц]] узначаліў [[Фленсбургскі ўрад]]. * [[1992]]: У [[Жэнева|Жэневе]] абвешчана, што тэхналогія «[[World Wide Web]]», распрацаваная [[Цім Бернерс-Лі|Цімам Бернерсам-Лі]], будзе бясплатнай. * [[1994]]: Набыла сілу [[Канстытуцыя Беларусі]]. * [[1999]]: [[Нацыянальны банк Беларусі]] ўвёў у абарачэнне банкноту наміналам [[1000000 беларускіх рублёў|1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;рублёў]]. * [[2003]]: [[Ракетныя сані]] ўсталявалі рэкорд хуткасці на Зямлі ({{num|10325|км/г}}). <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|430]] </noinclude> jj2qjse5qq6apeuwifor3707vwy11x5 10 555131 5130023 4721786 2026-04-20T16:08:24Z JerzyKundrat 174 5130023 wikitext text/x-wiki '''[[2 мая]]''' * [[1335]]: [[Атон Вясёлы]] з дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]] атрымлівае ад [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара]] [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людвіга IV]] [[Карынтыя (герцагства)|Карынтыю]] і паўднёвую частку [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціроля]] ў якасці [[Лен|лена]]. * [[1447]]: Вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык]] выдаў [[Казіміраў прывілей 1447|прывілей]], які пашыраў правы баяраў і даў пачатак запрыгоньванню сялян у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1808]]: У [[Мадрыд]]зе пачалося паўстанне супраць войска [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. * [[1889]]: Імператар [[Эфіопія|Эфіопіі]] [[Менелік II]] падпісаў пагадненне аб дружбе з [[Італія]]й і перадаў [[Эрытрэя|Эрытрэю]] пад італьянскі кантроль. * [[1945]]: Капітуляцыя [[берлін]]скага гарнізона перад савецкімі войскамі. * [[1975]]: Пачаўся выпуск аўтамабіля [[BMW E21]]. * [[1977]]: [[Трагедыя ў Крыжоўцы]], сутыкненне [[Пасажырскі цягнік|пасажырскага цягніка]] «[[Гродна]] — [[Орша]]» з прыгарадным [[электрацягнік]]ом. * [[2011]]: У [[Пакістан]]е ў выніку спецаперацыі забіты [[Усама бін Ладэн]], лідар тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]». * [[2014]]: У выніку [[Супрацьстаянне ў Адэсе (2014)|супрацьстаяння ў Адэсе]] знішчаны лагер прыхільнікаў федэралізацыі [[Украіна|Украіны]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|502]] </noinclude> qmkcep87rzsi74tb8b6ojelouijmkhv 10 555133 5130038 4618358 2026-04-20T16:24:31Z JerzyKundrat 174 5130038 wikitext text/x-wiki '''[[4 мая]]''' * [[1471]]: Адбылася [[бітва пры Т’юксберы]] ў заходняй [[Каралеўства Англія|Англіі]] паміж войскамі [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Ёркі|Ёркаў]] падчас [[Вайна пунсовай і белай ружы|вайны Пунсовай і Белай ружы]]. * [[1494]]: Экспедыцыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]] адкрыла востраў [[Ямайка]]. * [[1626]]: [[Індзейцы]] прадалі [[Нідэрланды|галандцам]] [[Манхэтэн]] за агульны кошт 60 [[гульдэн]]аў. * [[1633]]: Заснаваны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|кляштар бенедыкцінак]] у [[Менск]]у. * [[1838]]: Дзеячы культуры выкупілі з прыгоннай няволі ўкраінскага паэта [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнку]]. * [[1886]]: Рабочыя арганізавалі [[Бунт на Хеймаркет|дэманстрацыю]] на плошчы Хеймаркет у [[Чыкага]]. * [[1975]]: Заснаваны [[Мінскі інстытут культуры]]. * [[1979]]: [[Маргарэт Тэтчэр]] заступіла на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1990]]: Вярхоўны Савет [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] прыняў дэкларацыю аб аднаўленні незалежнасці [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|504]] </noinclude> o5wkj3eqi0a9ph111o4fg0v4k2w9si5 10 555134 5129986 4723013 2026-04-20T15:27:01Z JerzyKundrat 174 5129986 wikitext text/x-wiki '''[[5 мая]]''' * [[1260]]: [[Хубілай]] стаў вялікім ханам мангольскай імперыі. * [[1494]]: [[Хрыстафор Калумб]] высадзіўся на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1581]]: У [[Астрог (горад)|Астрогу]] выйшаў [[каляндар]] [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], з вершамі [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]] да кожнага месяца. * [[1581]]: Здарыўся [[Пажар у Гомелі (1581)|пажар у Гомелі]] падчас нападу на горад маскоўскага войска. * [[1646]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] здаўся ў палон шатландскаму войску. * [[1891]]: У [[Нью-Ёрк]]у адкрылася канцэртная зала [[Карнегі-хол]], дырыжорам першага канцэрта быў [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пётр Чайкоўскі]]. * [[1945]]: Пачалося ўзброенае паўстанне ў [[Прага|Празе]]. * [[2014]]: Скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014|чэмпіянат свету па снукеры]], у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[2019]]: [[Катастрофа SSJ 100 у аэрапорце Шарамеццева]] ([[Расія]]). <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|505]] </noinclude> oj229v4kbbma66zfjr8udq4kvwenbni 5129989 5129986 2026-04-20T15:30:01Z JerzyKundrat 174 5129989 wikitext text/x-wiki '''[[5 мая]]''' * [[1260]]: [[Хубілай]] стаў вялікім ханам мангольскай імперыі. * [[1494]]: [[Хрыстафор Калумб]] высадзіўся на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1581]]: У [[Астрог (горад)|Астрогу]] выйшаў [[каляндар]] [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], з вершамі [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]] да кожнага месяца. * [[1581]]: Здарыўся [[Пажар у Гомелі (1581)|пажар у Гомелі]] падчас нападу на горад маскоўскага войска. * [[1646]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] здаўся ў палон шатландскаму войску. * [[1891]]: У [[Нью-Ёрк]]у адкрылася канцэртная зала [[Карнегі-хол]], дырыжорам першага канцэрта быў [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пётр Чайкоўскі]]. * [[1945]]: Пачалося ўзброенае паўстанне ў [[Прага|Празе]]. * [[2014]]: Скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014|чэмпіянат свету па снукеры]], у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[2019]]: [[Катастрофа SSJ 100 у аэрапорце Шарамеццева]] ([[Расія]]). * [[2025]]: [[Чжаа Сіньтун]] стаў першым у гісторыі чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы з [[Азія|Азіі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|505]] </noinclude> 2uhi6y1vmzv1amx6y54u5kgddgx9m77 5129994 5129989 2026-04-20T15:35:34Z JerzyKundrat 174 5129994 wikitext text/x-wiki '''[[5 мая]]''' * [[1260]]: [[Хубілай]] стаў вялікім ханам мангольскай імперыі. * [[1494]]: [[Хрыстафор Калумб]] высадзіўся на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1581]]: У [[Астрог (горад)|Астрогу]] выйшаў [[каляндар]] [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], з вершамі [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]] да кожнага месяца. * [[1581]]: Здарыўся [[Пажар у Гомелі (1581)|пажар у Гомелі]] падчас нападу на горад маскоўскага войска. * [[1646]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] здаўся ў палон шатландскаму войску. * [[1891]]: У [[Нью-Ёрк]]у адкрылася канцэртная зала [[Карнегі-хол]], дырыжорам першага канцэрта быў [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пётр Чайкоўскі]]. * [[1945]]: Пачалося ўзброенае паўстанне ў [[Прага|Празе]]. * [[2014]]: Скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014|чэмпіянат свету па снукеры]], у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[2019]]: [[Катастрофа SSJ 100 у аэрапорце Шарамеццева]] ([[Расія]]). * [[2025]]: [[Чжаа Сіньтун]] стаў першым чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы з [[Азія|Азіі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|505]] </noinclude> 0k5q2nfby7unre7zs0tz64sqelakosw 5130006 5129994 2026-04-20T15:49:04Z JerzyKundrat 174 5130006 wikitext text/x-wiki '''[[5 мая]]''' * [[1260]]: [[Хубілай]] стаў вялікім ханам мангольскай імперыі. * [[1494]]: [[Хрыстафор Калумб]] высадзіўся на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1581]]: У [[Астрог (горад)|Астрогу]] выйшаў [[каляндар]] [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], з вершамі [[Андрэй Рымша|Андрэя Рымшы]] да кожнага месяца. * [[1581]]: Здарыўся [[Пажар у Гомелі (1581)|пажар у Гомелі]] падчас нападу на горад маскоўскага войска. * [[1646]]: Кароль Англіі [[Карл I Сцюарт]] здаўся ў палон шатландскаму войску. * [[1891]]: У [[Нью-Ёрк]]у адкрылася канцэртная зала [[Карнегі-хол]], дырыжорам першага канцэрта быў [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пётр Чайкоўскі]]. * [[1945]]: Пачалося ўзброенае паўстанне ў [[Прага|Празе]]. * [[2014]]: Скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014|чэмпіянат свету па снукеры]], у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[2025]]: [[Чжаа Сіньтун]] стаў першым чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы з [[Азія|Азіі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|505]] </noinclude> dr2u4i7uotyozmop349zd0fnyp7z32j 10 555135 5130050 4563039 2026-04-20T16:38:20Z JerzyKundrat 174 5130050 wikitext text/x-wiki '''[[6 мая]]''' * [[523]]: [[Хільдэрых]], унук [[Гейзерых]]а, заняў трон караля [[Каралеўства вандалаў і аланаў|вандалаў]]. Ён пачынае пераслед [[Каталіцтва|католікаў]]. * [[1012]]: Асвячэнне [[Бамбергскі кафедральны сабор|Бамбергскага кафедральнага сабора]]. * [[1527]]: [[Рабаванне Рыма (1527)|Рабаванне Рыма]] войскамі імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]], якія выйшлі з-пад кантролю. * [[1856]]: Нарадзіўся аўстрыйскі псіхіятр [[Зігмунд Фрэйд]]. * [[1920]]: Польскія і ўкраінскія войскі пад камандаваннем [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Сымона Пятлюры]] ўзялі [[Кіеў]]. * [[1937]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «Гіндэнбург» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[1994]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[1998]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[2007]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|506]] </noinclude> 3zjy4kd0j01qatosesbj5ekqwm63j3g 5130054 5130050 2026-04-20T16:39:50Z JerzyKundrat 174 5130054 wikitext text/x-wiki '''[[6 мая]]''' * [[523]]: [[Хільдэрых]], унук [[Гейзерых]]а, заняў трон караля [[Каралеўства вандалаў і аланаў|вандалаў]]. Ён пачынае пераслед [[Каталіцтва|католікаў]]. * [[1012]]: Асвячэнне [[Бамбергскі кафедральны сабор|Бамбергскага кафедральнага сабора]]. * [[1527]]: [[Рабаванне Рыма (1527)|Рабаванне Рыма]] войскамі імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]], якія выйшлі з-пад кантролю. * [[1856]]: Нарадзіўся аўстрыйскі псіхіятр [[Зігмунд Фрэйд]]. * [[1920]]: Польскія і ўкраінскія войскі пад камандаваннем [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Сымона Пятлюры]] ўзялі [[Кіеў]]. * [[1931]]: Пачалося [[Міжнароднае французскае радыё|радыёвяшчанне]] з [[Парыж]]а для заморскіх уладанняў [[Францыя|Францыі]] ў Азіі, Амерыцы і Афрыцы. * [[1937]]: Здарылася катастрофа нямецкага [[дырыжабль|дырыжабля]] «Гіндэнбург» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[1994]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[1998]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[2007]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|506]] </noinclude> kvwheilkqpxh2yrh7wp0g563f4yqstl 5130240 5130054 2026-04-21T06:00:15Z StarDeg 16311 5130240 wikitext text/x-wiki '''[[6 мая]]''' * [[523]]: [[Хільдэрых]], унук [[Гейзерых]]а, заняў трон караля [[Каралеўства вандалаў і аланаў|вандалаў]]. Ён пачынае пераслед [[Каталіцтва|католікаў]]. * [[1012]]: Асвячэнне [[Бамбергскі кафедральны сабор|Бамбергскага кафедральнага сабора]]. * [[1527]]: [[Рабаванне Рыма (1527)|Рабаванне Рыма]] войскамі імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]], якія выйшлі з-пад кантролю. * [[1856]]: Нарадзіўся аўстрыйскі псіхіятр [[Зігмунд Фрэйд]]. * [[1920]]: Польскія і ўкраінскія войскі пад камандаваннем [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Сымона Пятлюры]] ўзялі [[Кіеў]]. * [[1931]]: Пачалося [[Міжнароднае французскае радыё|радыёвяшчанне]] з [[Парыж]]а для заморскіх уладанняў [[Францыя|Францыі]] ў Азіі, Амерыцы і Афрыцы. * [[1937]]: Здарылася катастрофа нямецкага «[[Гіндэнбург (дырыжабль)|Гіндэнбург]]» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[1994]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[1998]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[2007]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|506]] </noinclude> bga58nxxcx8aq97vysc768xgggtqxcx 5130248 5130240 2026-04-21T06:15:51Z JerzyKundrat 174 5130248 wikitext text/x-wiki '''[[6 мая]]''' * [[523]]: [[Хільдэрых]], унук [[Гейзерых]]а, заняў трон караля [[Каралеўства вандалаў і аланаў|вандалаў]]. Ён пачынае пераслед [[Каталіцтва|католікаў]]. * [[1012]]: Асвячэнне [[Бамбергскі кафедральны сабор|Бамбергскага кафедральнага сабора]]. * [[1527]]: [[Рабаванне Рыма (1527)|Рабаванне Рыма]] войскамі імператара [[Карл V Габсбург|Карла V]], якія выйшлі з-пад кантролю. * [[1856]]: Нарадзіўся аўстрыйскі псіхіятр [[Зігмунд Фрэйд]]. * [[1920]]: Польскія і ўкраінскія войскі пад камандаваннем [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Сымона Пятлюры]] ўзялі [[Кіеў]]. * [[1931]]: Пачалося [[Міжнароднае французскае радыё|радыёвяшчанне]] з [[Парыж]]а для заморскіх уладанняў [[Францыя|Францыі]] ў Азіі, Амерыцы і Афрыцы. * [[1937]]: Здарылася катастрофа нямецкага дырыжабля «[[Гіндэнбург (дырыжабль)|Гіндэнбург]]» у [[штат Нью-Джэрсі|Нью-Джэрсі]], канец эры пасажырскіх дырыжабляў. * [[1994]]: Урачыста адкрыты [[Еўратунэль]] пад пралівам [[Ла-Манш]]. * [[1998]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[2007]]: Прэзідэнтам [[Францыя|Францыі]] абраны [[Нікаля Сарказі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|506]] </noinclude> 0clxlmz8m5zgy7kw2r774t7cqy9i421 10 555136 5130058 4992521 2026-04-20T16:45:27Z JerzyKundrat 174 5130058 wikitext text/x-wiki '''[[7 мая]]''' * [[973]]: Пасля смерці [[Атон I Вялікі|бацькі]] [[Атон II Руды|Атон II]] стаў адзіным уладаром [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1583]]: Завершана перабудова [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскага замка]]. * [[1794]]: [[Тадэвуш Касцюшка]] выдаў [[Паланецкі ўніверсал]]. * [[1904]]: Адменена [[забарона літоўскага друку]] ў Расійскай імперыі. * [[1915]]: [[Германія|Германская]] [[падводная лодка]] затапіла каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа [[Ірландыя|Ірландыі]] брытанскі лайнер «[[Лузітанія (лайнер)|Лузітанія]]» які плыў з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. * [[1918]]: Заключаны [[Бухарэсцкі мірны дагавор (1918)|Бухарэсцкі мірны дагавор]] паміж [[Румынія]]й і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]], якія ўдзельнічалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. * [[1991]]: Выйшла [[аперацыйная сістэма]] «[[Mac OS|Mac OS System 7]]». * [[1999]]: Пры нявысветленых абставінах у цэнтры [[Мінск]]а знік генерал [[Юрый Захаранка]]. * [[2000]]: [[Уладзімір Пуцін]] заступіў на пасаду [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнта Расіі]]. * [[2009]]: У [[Прага|Празе]] адбыўся саміт краін-удзельніц новай праграмы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] «[[Усходняе партнёрства]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|507]] </noinclude> gy9u42mikb6y4k91jiqw93bdi6d7xhz 10 555137 5130059 4723394 2026-04-20T16:45:59Z JerzyKundrat 174 5130059 wikitext text/x-wiki '''[[8 мая]]''' : {{Сцяг ААН}} Дзень памяці і прымірэння * [[1654]]: Падпісаннем Вестмінстэрскага дагавора скончылася Першая англа-галандская вайна. * [[1883]]: Нарадзіўся [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпан Некрашэвіч]], першы старшыня [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. * [[1921]]: У [[Швецыя|Швецыі]] адменена смяротная кара. * [[1943]]: [[Трагедыя ў Налібоках]], расправа савецкіх партызан над вясковымі жыхарамі. * [[1944]]: Савецкія войскі ўзялі [[Севастопаль]]. * [[1945]]: Прадстаўнікі [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзных дзяржаў]] падпісалі ў Карлсхорсце (прыгарадзе [[Берлін]]а) [[Акт капітуляцыі Германіі|Акт аб безумоўнай капітуляцыі нацысцкай Германіі]]. * [[1949]]: На тэрыторыі [[Трэптаў-парк]]а ў [[Берлін]]е адкрыты помнік воінам [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], якія загінулі ў баях з нацызмам. * [[1965]]: Прысвоена званне [[Гарады-героі|горада-героя]] [[Масква|Маскве]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінграду]], [[Кіеў|Кіеву]], [[Валгаград]]у, Севастопалю, [[Адэса|Адэсе]], а таксама звання крэпасці-героя [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. * [[1984]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прыняў рашэнне аб байкоце [[Летнія Алімпійскія гульні 1984|летніх Алімпійскіх гульняў]] у [[Лос-Анджэлес]]е. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|508]] </noinclude> acwswku6i29kabpvk6vr2fwo8x468zu 5130061 5130059 2026-04-20T16:46:41Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5130059|5130059]] аўтарства [[Special:Contributions/JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[User talk:JerzyKundrat|размовы]]) 5130061 wikitext text/x-wiki '''[[8 мая]]''' : {{Сцяг ААН}} Дзень памяці і прымірэння * [[1654]]: Падпісаннем Вестмінстэрскага дагавора скончылася Першая англа-галандская вайна. * [[1883]]: Нарадзіўся [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпан Некрашэвіч]], першы старшыня [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. * [[1921]]: У [[Швецыя|Швецыі]] адменена смяротная кара. * [[1943]]: [[Трагедыя ў Налібоках]], расправа савецкіх партызан над вясковымі жыхарамі. * [[1944]]: Савецкія войскі ўзялі [[Севастопаль]]. * [[1945]]: Прадстаўнікі [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзных дзяржаў]] падпісалі ў Карлсхорсце (прыгарадзе [[Берлін]]а) [[Акт капітуляцыі Германіі|Акт аб безумоўнай капітуляцыі нацысцкай Германіі]]. * [[1949]]: На тэрыторыі [[Трэптаў-парк]]а ў [[Берлін]]е адкрыты помнік воінам [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], якія загінулі ў баях з нацызмам. * [[1965]]: Прысвоена званне [[Гарады-героі|горада-героя]] [[Масква|Маскве]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінграду]], [[Кіеў|Кіеву]], [[Валгаград]]у, Севастопалю, [[Адэса|Адэсе]], а таксама звання крэпасці-героя [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. * [[1984]]: [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прыняў рашэнне аб байкоце [[Летнія Алімпійскія гульні 1984|летніх Алімпійскіх гульняў]] у [[Лос-Анджэлес]]е. * [[2008]]: Зацверджана кандыдатура [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] на пасаду Прэм’ер-міністра [[Расія|Расіі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|508]] </noinclude> 2rcmvspxza6ykms6jukx1ipnt7oedtr 10 555138 5130063 4994365 2026-04-20T16:47:09Z JerzyKundrat 174 5130063 wikitext text/x-wiki '''[[9 мая]]''' : {{Сцяг ААН}} Дзень памяці і прымірэння : {{Сцяг Беларусі}} [[Дзень Перамогі]] : {{Сцяг Еўрасаюза}} [[Дзень Еўропы]] * [[1502]]: [[Хрыстафор Калумб]] пачаў сваё чацвёртае падарожжа ў [[Новы Свет]]. * [[1633]]: Кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Уладзіслаў Ваза]] з-пад [[Варшава|Варшавы]] павёў войска на дапамогу [[Смаленская вайна|абложанаму]] [[Смаленск]]у. * [[1927]]: [[Парламент Аўстраліі]] пераехаў у новую сталіцу — [[Канбера|Канберу]]. * [[1929]]: Пачала працу камісія [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК ВКП(б)]], якая вывучала практыку правядзення новай нацыянальнай палітыкі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], высновы камісіі былі падставай для рэпрэсій. * [[1936]]: [[Італія]] анексавала [[Эфіопія|Эфіопію]]. * [[1945]]: У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] абвешчана пра падпісанне [[Акт капітуляцыі Германіі|Акта капітуляцыі Германіі]] ў [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайне]]. * [[1953]]: Выйшаў першы нумар штомесячніка «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]». * [[1974]]: Адкрыта [[Пражскі метрапалітэн|Пражскае метро]]. * [[1980]]: Выйшаў у пракат амерыканскі фільм жахаў «[[Пятніца, 13-е (фільм, 1980)|Пятніца, 13-е]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|509]] </noinclude> 0m69nhvsa1vx6knmjtcnlrx6qrtqs5y 10 555139 5129980 4725217 2026-04-20T15:16:28Z JerzyKundrat 174 5129980 wikitext text/x-wiki '''[[10 мая]]''' * [[1503]]: [[Хрыстафор Калумб]] дасягнуў [[Кайманавы астравы|Кайманавых астравоў]], якія назваў Лас-Тортугас за вялікую колькасць [[Марскія чарапахі|марскіх чарапах]] там. * [[1655]]: Ваенныя сілы ўрада [[Олівер Кромвель|Олівера Кромвеля]] высадзіліся на [[Ямайка|Ямайцы]] і захапілі яе. * [[1857]]: Пачалося [[паўстанне сіпаяў]] у [[Індыя|Індыі]] супраць жорсткай каланіяльнай палітыкі англічан. * [[1883]]: Нарадзіўся [[Янка Маўр]], заснавальнік прыгодніцкага і навукова-пазнавальнага жанраў у беларускай літаратуры. * [[1844]]: Сталіца [[Канада|Канады]] перанесена з Кінгстана ў [[Манрэаль]]. * [[1869]]: Завершана будаўніцтва першай [[Першая транскантынентальная чыгунка|амерыканскай транскантынентальнай чыгункі]] даўжынёй каля {{num|3000|км}}. * [[1871]]: Заключаны [[Франкфурцкі мір]], які скончыў [[Франка-пруская вайна|Франка-прускую вайну]]. * [[1924]]: [[Джон Эдгар Гувер]] прызначаны дырэктарам [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]]. * [[1940]]: [[Германія|Германскія]] войскі ўварваліся ў нейтральныя дзяржавы [[Бельгія|Бельгію]], [[Люксембург]] і [[Нідэрланды]]. * [[1994]]: [[Нэльсан Мандэла]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[ПАР]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|510]] </noinclude> lsnssa91eyeck35379zc7n60druitxm 0 555709 5130227 4288548 2026-04-20T23:04:49Z IshaBarnes 124956 спасылка 5130227 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[18 лістапада]] — выйшла ў продаж гульнявая кансоль [[Wii U]] == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[13 сакавіка]] — [[Silent Hill: Downpour]] * [[18 лістапада]] — [[ZombiU]] (платформа «Wii U») * [[18 лістапада]] — [[Darksiders II]] (платформа «Wii U») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012]] [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] bv63t1ltf5ndaamsauj47zpjgfg8ag8 10 559870 5130064 4491262 2026-04-20T16:47:44Z JerzyKundrat 174 5130064 wikitext text/x-wiki '''[[13 мая]]''' * [[1324]]: Асвечаны [[Буржскі сабор]] (''на фота''). * [[1607]]: Заснаваны Джэймстаун, першая сталая англійская калонія ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. * [[1830]]: [[Эквадор]] выйшаў са складу Вялікай Калумбіі і абвясціў сябе рэспублікай. * [[1846]]: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] абвясцілі вайну [[Мексіка|Мексіцы]]. * [[1888]]: [[Залаты закон (Бразілія)|«Залаты закон»]] канчаткова адмяніў [[рабства]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. * [[1905]]: Нарадзілася беларуская актрыса [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]]. * [[1909]]: Cтартавала першая велагонка [[Джыра д’Італія]]. * [[1930]]: Памёр нарвежскі вучоны, палярны даследчык [[Фрыцьёф Нансен]]. * [[1937]]: [[Пагром у Брэсце|Антысеміцкае выступленне]] ў [[Брэст|Брэсце]], нагодай для якога стаў напад на паліцэйскага. * [[1949]]: Падпісаны міжурадавы дагавор паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Германія]]й, паводле якога [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] атрымала кантроль над ''«арганізацыяй Гелена»''. * [[1981]]: Адбыўся замах на жыццё Папы Рымскага [[Ян Павел II|Яна Паўла ІІ]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|513]] </noinclude> 0ekz4et9cf07l5y2otzf8l3oav8t9qi 5130065 5130064 2026-04-20T16:47:54Z JerzyKundrat 174 5130065 wikitext text/x-wiki '''[[13 мая]]''' * [[1324]]: Асвечаны [[Буржскі сабор]]. * [[1607]]: Заснаваны Джэймстаун, першая сталая англійская калонія ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. * [[1830]]: [[Эквадор]] выйшаў са складу Вялікай Калумбіі і абвясціў сябе рэспублікай. * [[1846]]: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] абвясцілі вайну [[Мексіка|Мексіцы]]. * [[1888]]: [[Залаты закон (Бразілія)|«Залаты закон»]] канчаткова адмяніў [[рабства]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. * [[1905]]: Нарадзілася беларуская актрыса [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфанія Станюта]]. * [[1909]]: Cтартавала першая велагонка [[Джыра д’Італія]]. * [[1930]]: Памёр нарвежскі вучоны, палярны даследчык [[Фрыцьёф Нансен]]. * [[1937]]: [[Пагром у Брэсце|Антысеміцкае выступленне]] ў [[Брэст|Брэсце]], нагодай для якога стаў напад на паліцэйскага. * [[1949]]: Падпісаны міжурадавы дагавор паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Германія]]й, паводле якога [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] атрымала кантроль над ''«арганізацыяй Гелена»''. * [[1981]]: Адбыўся замах на жыццё Папы Рымскага [[Ян Павел II|Яна Паўла ІІ]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|513]] </noinclude> tncjj7ip5ertc7kfpv064wusex8yv1x 10 559872 5130067 4725086 2026-04-20T16:49:05Z JerzyKundrat 174 5130067 wikitext text/x-wiki '''[[15 мая]]''' : {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень сям’і : {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]] — Дзень незалежнасці ([[1811]]) * [[908]]: Трохгадовы [[Канстанцін VII Парфірародны]] быў абвешчаны суправіцелем свайго бацькі, [[Спіс візантыйскіх імператараў|візантыйскага імператара]] [[Леў VI Мудры|Льва VI]]. * [[1730]]: Кароль Вялікабрытаніі [[Георг II (кароль брытанскі)|Георг II]] прызначыў [[Роберт Уолпал|Роберта Уолпала]] першым [[Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі]]. * [[1905]]: Заснаваны горад [[Лас-Вегас]] у ЗША. * 1905: У газеце «[[Мінскі лісток|Северно-Западный край]]» упершыню надрукаваны верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — «Мужык». * [[1920]]: Скліканы Устаноўчы сейм [[Літва|Літвы]]. * [[1926]]: Пасля здзейсненага [[Майскі пераварот (Польшча)|перавароту]] [[Юзаф Пілсудскі]] стаў на чале [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * [[1948]]: Пачалася [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|першая араба-ізраільская вайна]] па абвяшчэнні [[Ізраіль|Ізраілем]] незалежнасці. * [[1971]]: У [[Лондан]]е адкрыліся [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]. * [[1992]]: У [[Ташкент|Ташкенце]] падпісаны Дагавор аб калектыўнай бяспецы краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. * [[2018]]: Адкрыццё [[Крымскі мост|Крымскага моста]] праз [[Керчанскі праліў]]. * [[2021]]: Модуль кітайскага касмічнага зонда «[[Цяньвэнь-1]]» высадзіўся на [[Марс]]е. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|515]] </noinclude> rk6u742xnzzx9h99c1f1ed9c7qcw0fv 10 559874 5130072 4739317 2026-04-20T17:00:32Z JerzyKundrat 174 5130072 wikitext text/x-wiki '''[[17 мая]]''' * [[884]]: [[Адрыян III (Папа Рымскі)|Адрыян III]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1846]]: Бельгійскі музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|517]] </noinclude> 67ektkgfztzxufxe6q0x9tt6sl6suk9 5130075 5130072 2026-04-20T17:01:50Z JerzyKundrat 174 5130075 wikitext text/x-wiki '''[[17 мая]]''' * [[884]]: [[Адрыян III (Папа Рымскі)|Адрыян III]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1846]]: Музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1846]]: Бельгійскі музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|517]] </noinclude> n04qny9acl0gowua7oong447i14lbyi 5130121 5130075 2026-04-20T18:16:45Z JerzyKundrat 174 паўтор 5130121 wikitext text/x-wiki '''[[17 мая]]''' * [[884]]: [[Адрыян III (Папа Рымскі)|Адрыян III]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1846]]: Музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|517]] </noinclude> ctwb9yd5aatsrp3se1ywkma9l63c78v 5130123 5130121 2026-04-20T18:21:26Z JerzyKundrat 174 5130123 wikitext text/x-wiki '''[[17 мая]]''' : {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]] — Дзень Канстытуцыі ([[1814]]) * [[884]]: [[Адрыян III (Папа Рымскі)|Адрыян III]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1846]]: Музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|517]] </noinclude> alhq7qz1iwz4409ps5yjnot0f4b8a4z 5130208 5130123 2026-04-20T20:35:00Z JerzyKundrat 174 5130208 wikitext text/x-wiki '''[[17 мая]]''' : {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвегія]] — Дзень Канстытуцыі ([[1814]]) * [[1642]]: Французскія каланісты заснавалі місіянерскі пост і гандлёвы пункт Віль-Мары, будучы [[Манрэаль]]. * [[1788]]: У [[Стакгольм]]е адкрыўся [[Каралеўскі драматычны тэатр]]. * [[1792]]: Заснавана [[Нью-Ёркская фондавая біржа]]. * [[1846]]: Музычны майстар [[Адольф Сакс]] атрымаў патэнт на вынайдзены ім [[саксафон]]. * [[1900]]: Выйшла ў свет дзіцячая аповесць-казка «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баум|Лаймэна Фрэнка Баума]]. * [[1970]]: Экспедыцыя [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] на папірусным чоўне «Ра-2» адправілася з [[Марока|мараканскага]] горада Сафі ў плаванне праз [[Атлантычны акіян]] да [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. * [[1990]]: [[Гомасексуальнасць]] выключана з [[Міжнародная класіфікацыя хвароб|Міжнароднай класіфікацыі хвароб]]. * [[1995]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. * [[2007]]: Падпісанне Акта аб кананічных зносінах паміж Маскоўскім Патрыярхатам і [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквой за мяжой]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|517]] </noinclude> fi7bboh77gneo9cp3fmy7yzcy4m86kd 10 559875 5130095 4492723 2026-04-20T17:37:42Z JerzyKundrat 174 5130095 wikitext text/x-wiki '''[[18 мая]]''' : [[Міжнародны дзень музеяў]] * [[1048]]: Нарадзіўся [[Амар Хаям]], персідскі і таджыкскі паэт і вучоны. * [[1565]]: Турэцкія войскі пачалі [[Аблога Мальты (1565)|аблогу Мальты]]. * [[1597]]: У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] адбыўся шлюб паміж [[Станіслаў Гаштольд|Станіславам Гаштольдам]] і [[Барбара Радзівіл|Барбарай Радзівіл]]. * [[1792]]: Армія [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшла мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[1906]]: У [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] заснава беларуская выдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». * [[1910]]: Памерла пісьменніца і асветніца [[Эліза Ажэшка]]. * [[1920]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[1944]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1994]]: Архібіскуп [[Агасціна Маркета]] прызначаны нунцыем Апостальскай Сталіцы на [[Беларусь|Беларусі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|518]] </noinclude> 1vqsom84qe7b727se4yjuraycsez39w 5130108 5130095 2026-04-20T17:59:22Z JerzyKundrat 174 5130108 wikitext text/x-wiki '''[[18 мая]]''' : [[Міжнародны дзень музеяў]] * [[1048]]: Нарадзіўся [[Амар Хаям]], паэт і вучоны, найвялікшы астраном свайго часу. * [[1565]]: Турэцкія войскі пачалі [[Аблога Мальты (1565)|аблогу Мальты]]. * [[1597]]: У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] адбыўся шлюб паміж [[Станіслаў Гаштольд|Станіславам Гаштольдам]] і [[Барбара Радзівіл|Барбарай Радзівіл]]. * [[1792]]: Армія [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшла мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[1906]]: У [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] заснава беларуская выдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». * [[1910]]: Памерла пісьменніца і асветніца [[Эліза Ажэшка]]. * [[1920]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[1944]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1994]]: Архібіскуп [[Агасціна Маркета]] прызначаны нунцыем Апостальскай Сталіцы на [[Беларусь|Беларусі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|518]] </noinclude> jo4ipnl34645o6z49yjvpbj5cpgmnma 5130109 5130108 2026-04-20T18:00:13Z JerzyKundrat 174 5130109 wikitext text/x-wiki '''[[18 мая]]''' : [[Міжнародны дзень музеяў]] * [[1048]]: Нарадзіўся [[Амар Хаям]], паэт і вучоны, найвялікшы астраном свайго часу. * [[1565]]: Турэцкія войскі пачалі [[Аблога Мальты (1565)|аблогу Мальты]]. * [[1597]]: У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] адбыўся шлюб паміж [[Станіслаў Гаштольд|Станіславам Гаштольдам]] і [[Барбара Радзівіл|Барбарай Радзівіл]]. * [[1792]]: Армія [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] перайшла мяжу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], распачаўшы [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайну]]. * [[1906]]: У [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] заснава беларуская выдавецкая суполка «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». * [[1910]]: Памерла пісьменніца і асветніца [[Эліза Ажэшка]]. * [[1920]]: Парламент [[Ісландыя|Ісландыі]] ([[Альтынг]]) прыняў Канстытуцыю. * [[1944]]: Праведзена [[дэпартацыя крымскіх татар]] у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1994]]: Архібіскуп [[Агасціна Маркета]] прызначаны нунцыем [[Ватыкан|Апостальскай Сталіцы]] на [[Беларусь|Беларусі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|518]] </noinclude> 7h5nutq646rjsawig57lh7zt8ktoj0t 10 559877 5130112 4492731 2026-04-20T18:05:20Z JerzyKundrat 174 5130112 wikitext text/x-wiki '''[[19 мая]]''' * [[1051]]: Кароль французскі [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых І]] ажаніўся трэцім шлюбам з [[Ганна Кіеўская|Ганнай Яраслаўнай]]. * [[1515]]: [[Георг Барадаты]] прадае Фрызію дынастыі [[Род Габсбургаў|Габсбургаў]]. * [[1536]]: З-за рознагалоссяў з літоўскімі магнатамі [[Ян з княжатаў літоўскіх|біскуп Ян]] адмовіўся ад віленскага біскупства. * [[1604]]: Заснаваны горад [[Манрэаль]]. * [[1622]]: У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] пачалося паўстанне [[янычары|янычараў]]. * [[1802]]: [[Ордэн Ганаровага легіёна]] заснаваны [[Напалеон Банапарт|Напалеонам Банапартам]]. * [[1929]]: У [[Вільнюс|Вільні]] адбыўся нелегальны з’езд [[Таварыства беларускай школы]]. * [[1991]]: Рэферэндум аб незалежнасці ў [[Харватыя|Харватыі]]. * [[2000]]: Асуджаны да пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду былы прэм’ер-міністр Беларусі [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір|Міхаіл Чыгір]]. * [[2021]]: Здарылася [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах (2021)|катастрофа ваеннага самалёта]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|519]] </noinclude> gxy5d6rwqdw4ni2fci4h8lw7obiie4l 5130204 5130112 2026-04-20T20:29:18Z JerzyKundrat 174 не факт 5130204 wikitext text/x-wiki '''[[19 мая]]''' * [[1051]]: Кароль французскі [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрых І]] ажаніўся трэцім шлюбам з [[Ганна Кіеўская|Ганнай Яраслаўнай]]. * [[1515]]: [[Георг Барадаты]] прадае Фрызію дынастыі [[Род Габсбургаў|Габсбургаў]]. * [[1536]]: З-за рознагалоссяў з літоўскімі магнатамі [[Ян з княжатаў літоўскіх|біскуп Ян]] адмовіўся ад віленскага біскупства. * [[1622]]: У [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] пачалося паўстанне [[янычары|янычараў]]. * [[1802]]: [[Ордэн Ганаровага легіёна]] заснаваны [[Напалеон Банапарт|Напалеонам Банапартам]]. * [[1929]]: У [[Вільнюс|Вільні]] адбыўся нелегальны з’езд [[Таварыства беларускай школы]]. * [[1991]]: Рэферэндум аб незалежнасці ў [[Харватыя|Харватыі]]. * [[2000]]: Асуджаны да пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду былы прэм’ер-міністр Беларусі [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір|Міхаіл Чыгір]]. * [[2021]]: Здарылася [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах (2021)|катастрофа ваеннага самалёта]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|519]] </noinclude> 5zg2zsosfbdxj4dwc0s60favzuzpqqm 10 560760 5130166 5002482 2026-04-20T19:24:10Z JerzyKundrat 174 5130166 wikitext text/x-wiki '''[[2 чэрвеня]]''' : {{Сцяг Італіі}} [[Італія]]: Дзень Рэспублікі * [[1098]]: Крыжакі ўзялі [[Антыёхія|Антыёхію]]. * [[1734]]: Расійскае войска ўзяло [[Гданьск]]. * [[1771]]: Перамога расійскага войска на чале з [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандрам Суворавым]] над войскамі польскіх канфедэратаў пры Замосце. * [[1792]]: [[Браслаў|Браславу]] нададзены [[Герб Браслава|герб]]. * [[1807]]: [[Бітва пад Фрыландам]] між войскамі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] і расійска-аўстрыйскай арміяй. * [[1864]]: Узяцце расійскім войскам апошняга незалежнага каўказскага аула Кбаабу (канец [[Каўказская вайна|Каўказскай вайны]]). * [[1946]]: [[Італія]] па выніках рэферэндума абвешчана республікай, [[жанчына]]м дадзена права голосу. * [[1962]]: У [[Новачаркаск]]у (Растоўская вобласць РСФСР) расстраляна дэманстрацыя супраць павышэння цэн. * [[1979]]: Папа Рымскі [[Ян Павел II]] распачаў першы візіт у [[Польшча|Польшчу]]. * [[2014]]: Нанесены [[Авіяўдар па будынку Луганскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі 2 чэрвеня 2014 года|авіяўдар]] па захопленым будынку [[Луганск]]ай абласной дзяржаўнай адміністрацыі ([[Украіна]]). <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|602]] </noinclude> g1luw97dkstqb505iil4y3b1gug7di7 10 560937 5130151 4495766 2026-04-20T19:04:32Z JerzyKundrat 174 5130151 wikitext text/x-wiki '''[[3 чэрвеня]]''' * [[713]]: [[Спіс візантыйскіх імператараў|Візантыйскі імператар]] [[Філіпік (імператар візантыйскі)|Філіпік]] быў звергнуты з улады і аслеплены. * [[1611]]: Пасля дваццаці месяцаў [[Аблога Смаленска (1609—1611)|аблогі]] [[Смаленск]] узялі войскі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. * [[1863]]: Адбылася [[Мілавідская бітва|бітва пад Мілавідамі]], аб’яднаныя сілы паўстанцаў пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] далі бой расійскаму войску. * [[1907]]: Расійскі імператар распусціў I Дзяржаўную думу і зацвердзіў новы парадак выбараў. * [[1980]]: У выніку памылкі амерыканскага камп’ютара, што паведаміў аб савецкім ядзерным нападзе, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] аб’яўлена ядзерная трывога. * [[1988]]: У газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» надрукаваны артыкул [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]] і Яўгена Шмыгалёва «[[Курапаты — дарога смерці]]». * [[2006]]: Скупшчына [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]] прыняла Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[2006]]: Здзейснена [[выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|603]] </noinclude> 9s71fsx730ih0ybd4imrndurz53lii3 10 560938 5130146 4559456 2026-04-20T18:56:43Z JerzyKundrat 174 5130146 wikitext text/x-wiki '''[[4 чэрвеня]]''' * [[638]]: [[Спіс візантыйскіх імператараў|Візантыйскі імператар]] [[Іраклій I]] робіць свайго сына [[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іраклія II]] суправіцелем. * [[774]]: Пасля дзевяцімесячнай аблогі [[Павія|Павіі]] [[Франкская дзяржава|франкам]] удалося захапіць горад. * [[1039]]: [[Генрых III Чорны]] стаў [[Спіс манархаў Германіі|каралём Германіі]]. * [[1133]]: [[Папа Рымскі]] [[Інакенцій II (Папа Рымскі)|Інакенцій II]] каранаваў [[Лотар II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Лотара II]] як [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1664]]: Новы Амстэрдам пераіменаваны ў [[Нью-Ёрк]]. * [[1790]]: Ля вострава [[Котлін]] падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны 1788—1790]] адбылася Краснагорская марская бітва. * [[1783]]: У [[Францыя|Францыі]] прайшла першая дэманстрацыя паветранага шара братоў Мангальф’е. * [[1918]]: Апублікавана [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|«Беларуская граматыка для школ»]] [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. * [[1926]]: [[Ігнацы Масціцкі]] абраны Прэзідэнтам Польшчы. * [[1939]]: Прыняты [[Асноўны статут Каралеўства Албанія (1939)|Асноўны статут Каралеўства Албанія]] пад [[пратэктарат]]ам [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]]. * [[1989]]: Задушаны [[пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь (1989)|пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь]] у [[Пекін]]е. * [[1989]]: У [[ПНР]] адбыліся першыя часткова дэмакратычныя парламенцкія выбары. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|604]] </noinclude> j286yrib50hc6fw90mhy9ggaliftrmu 10 560941 5130140 4712735 2026-04-20T18:51:36Z JerzyKundrat 174 5130140 wikitext text/x-wiki '''[[7 чэрвеня]]''' * [[1340]]: Заснаваны горад [[Ротэрдам]]. * [[1424]]: Дзве фракцыі [[гусіты|гусітаў]] сышліся ў бітве ля горада Мацешаў, чашнікі пацярпелі паражэнне ад [[табарыты|табарытаў]]. * [[1494]]: Складзены [[Тардэсільяскі дагавор]] паміж [[Іспанія]]й і [[Партугалія]]й аб падзеле сфер уплыву ў свеце. * [[1793]]: У выніку страшэннага [[землетрасенне|землетрасення]] зруйнаваны горад [[Порт-Роял]] на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1848]]: Нарадзіўся [[Поль Гаген]], французскі мастак. * [[1905]]: [[Стортынг]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] прагаласаваў за разрыў уніі з [[Швецыя]]й. * [[1927]]: У [[Варшава|Варшаве]] супрацоўнікам «Беларускага слова» [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барысам Кавердам]] забіты савецкі пасол [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Пётр Войкаў]]. * [[1958]]: Пачалося будаўніцтва горада [[Наваполацк]]а. * [[2011]]: Акцыя «Стоп бензін!» у [[Мінск]]у, пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2011)|масавых пратэстаў]] у Беларусі. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|607]] </noinclude> thf0unzg3q3utm4osix6tctcm8bhrmg 5130143 5130140 2026-04-20T18:53:51Z JerzyKundrat 174 5130143 wikitext text/x-wiki '''[[7 чэрвеня]]''' * [[1340]]: Заснаваны горад [[Ротэрдам]]. * [[1424]]: Дзве фракцыі [[гусіты|гусітаў]] сышліся ў бітве ля горада Мацешаў, чашнікі пацярпелі паражэнне ад [[табарыты|табарытаў]]. * [[1494]]: Складзены [[Тардэсільяскі дагавор]] паміж [[Іспанія]]й і [[Партугалія]]й аб падзеле сфер уплыву ў свеце. * [[1793]]: У выніку страшэннага [[землетрасенне|землетрасення]] зруйнаваны горад [[Порт-Роял]] на [[Ямайка|Ямайцы]]. * [[1848]]: Нарадзіўся [[Поль Гаген]], французскі мастак. * [[1905]]: [[Стортынг]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] прагаласаваў за разрыў уніі з [[Швецыя]]й. * [[1905]]: У [[Дрэздэн]]е заснавалі арт-групу «[[Die Brücke]]». * [[1927]]: У [[Варшава|Варшаве]] супрацоўнікам «Беларускага слова» [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барысам Кавердам]] забіты савецкі пасол [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Пётр Войкаў]]. * [[1958]]: Пачалося будаўніцтва горада [[Наваполацк]]а. * [[2011]]: Акцыя «Стоп бензін!» у [[Мінск]]у, пачатак [[Пратэсты ў Беларусі (2011)|масавых пратэстаў]] у Беларусі. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|607]] </noinclude> 4dpperdcrspsmdsmmavtpmk1x6v2hr5 10 560947 5130128 4499205 2026-04-20T18:29:24Z JerzyKundrat 174 5130128 wikitext text/x-wiki '''[[13 чэрвеня]]''' * [[1146]]: [[Альмахады]] распачалі аблогу [[Маракеш]]а. * [[1508]]: [[Паспалітае рушэнне]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] выйшла з [[Ліда|Ліды]] для дзеянняў супраць маскоўскіх войскаў. * [[1525]]: [[Марцін Лютэр]] насуперак [[каталіцтва|каталіцкім]] правілам аб [[цэлібат|цэлібаце]] ўступіў у шлюб з [[Катарына фон Бора|Катарынай фон Бора]]. * [[1611]]: Войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пасля амаль двухгадовай аблогі ўзялі [[Смаленск]]. * [[1746]]: У [[Нясвіж]]ы ў летняй рэзідэнцыі [[Альба (паркавы комплекс)|Альба]] адбылося прадстаўленне камедыі «Дасціпнае каханне» [[Францішка Уршуля Радзівіл|Францішкі Радзівіл]]. * [[1908]]: Упершыню жанчыны прынялі ўдзел у [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях сучаснасці]]. * [[1919]]: Войскі [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятра Урангеля]] пачалі атаку на [[Валгаград|Царыцын]], які ўтрымліваўся бальшавікамі. * [[1949]]: [[Каліфарнійскі ўніверсітэт]] абавязаў усіх выкладчыкаў і студэнтаў прыняць антыкамуністычную клятву. * [[1956]]: Апошнія англійскія салдаты выйшлі з зоны [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. * [[1966]]: [[Ватыкан]] адмяніў «[[Індэкс забароненых кніг]]», уведзены ў [[1557]] годзе. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|613]] </noinclude> fho2qqxskdzivp3rkhgiauhn6kejqut 5130136 5130128 2026-04-20T18:33:45Z JerzyKundrat 174 не факт 5130136 wikitext text/x-wiki '''[[13 чэрвеня]]''' * [[1146]]: [[Альмахады]] распачалі аблогу [[Маракеш]]а. * [[1508]]: [[Паспалітае рушэнне]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] выйшла з [[Ліда|Ліды]] для дзеянняў супраць маскоўскіх войскаў. * [[1525]]: [[Марцін Лютэр]] насуперак [[каталіцтва|каталіцкім]] правілам аб [[цэлібат|цэлібаце]] ўступіў у шлюб з [[Катарына фон Бора|Катарынай фон Бора]]. * [[1611]]: Войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] пасля амаль двухгадовай аблогі ўзялі [[Смаленск]]. * [[1746]]: У [[Нясвіж]]ы ў летняй рэзідэнцыі [[Альба (паркавы комплекс)|Альба]] адбылося прадстаўленне камедыі «Дасціпнае каханне» [[Францішка Уршуля Радзівіл|Францішкі Радзівіл]]. * [[1908]]: Упершыню жанчыны прынялі ўдзел у [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях сучаснасці]]. * [[1919]]: Войскі [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятра Урангеля]] пачалі атаку на [[Валгаград|Царыцын]], які ўтрымліваўся бальшавікамі. * [[1949]]: [[Каліфарнійскі ўніверсітэт]] абавязаў усіх выкладчыкаў і студэнтаў прыняць антыкамуністычную клятву. * [[1956]]: Апошнія англійскія салдаты выйшлі з зоны [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]]. * [[1966]]: [[Ватыкан]] адмяніў «[[Індэкс забароненых кніг]]». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|613]] </noinclude> piy6ve4qcim0w1osq86g5reblcxcypy 10 560950 5130125 4141577 2026-04-20T18:23:46Z JerzyKundrat 174 5130125 wikitext text/x-wiki '''[[16 чэрвеня]]''' * [[1633]]: Суд [[Святая інквізіцыя|інквізіцыі]] вынес рашэнне аб пакаранні [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілея]] за [[ерась]]. * [[1784]]: У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] забаронена [[Аранжавы колер|аранжавае]] адзенне. * [[1846]]: [[Пій IX]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1903]]: У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] зарэгістраваны [[таварны знак]] «Pepsi». * [[1903]]: Пачалася першая арктычная экспедыцыя [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]]. * [[1944]]: [[Ісландыя]] прыняла канстытуцыю. * [[1974]]: У [[Самалі]] абвешчана аб закрыцці ВНУ на год дзеля таго, каб студэнты навучылі качэўнікаў краіны [[Пісьмо|пісьменнасці]]. * [[1983]]: Папа Рымскі [[Ян Павел II]] прыбыў з афіцыйным візітам у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]]. * [[1994]]: [[Швецыя]] прыняла рашэнне аб будаўніцтве моста і тунэля ў [[Данія|Данію]]. * [[2006]]: Для карыстальнікаў адкрыўся новы будынак [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|616]] </noinclude> 127wqh0kbmts9qvnden70bly9ckia94 10 561970 5130172 4786816 2026-04-20T19:35:02Z JerzyKundrat 174 5130172 wikitext text/x-wiki '''[[20 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ААН}} Сусветны дзень бежанцаў. : {{Сцягафікацыя|Сенегал}} — Дзень незалежнасці. * [[1606]]: У [[Магілёў|Магілёве]] пачалося [[Магілёўскія паўстанні (1606—1610)|паўстанне мяшчан]] (1606—[[1610]]). * [[1622]]: Падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Хехстэ]]. * [[1837]]: Узышла на трон брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]]. * [[1948]]: У [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] адкрыты філіял [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]]. * [[1955]]: Назіралася найдаўжэйшае ў [[Сонечныя зацьменні XX стагоддзя|XX стагоддзі]] поўнае [[Сонечнае зацьменне 20 чэрвеня 1955 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1960]]: [[Федэрацыя]] Малі распалася на дзве незалежныя дзяржавы: [[Малі]] і [[Сенегал]]. * [[1999]]: [[Югаславія|Югаслаўскія]] войскі пакідаюць [[Косава і Мятохія|Косава і Метохію]]. * [[2003]]: [[Джымі Вэйлз]] абвясціў аб заснаванні [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]]. * [[2011]]: Здарылася [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|авіякатастрофа пад Петразаводскам]] у Расіі. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|620]] </noinclude> cry8wockjnuzvniosok3wjbtfkaur55 5130177 5130172 2026-04-20T19:42:24Z JerzyKundrat 174 5130177 wikitext text/x-wiki '''[[20 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ААН}} Сусветны дзень бежанцаў. : {{Сцягафікацыя|Сенегал}} — Дзень незалежнасці. * [[1606]]: У [[Магілёў|Магілёве]] пачалося [[Магілёўскія паўстанні (1606—1610)|паўстанне мяшчан]]. * [[1622]]: Падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Хехстэ]]. * [[1837]]: Узышла на трон брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]]. * [[1948]]: У [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] адкрыты філіял [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]]. * [[1955]]: Назіралася найдаўжэйшае ў [[Сонечныя зацьменні XX стагоддзя|XX стагоддзі]] поўнае [[Сонечнае зацьменне 20 чэрвеня 1955 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1960]]: [[Федэрацыя]] Малі распалася на дзве незалежныя дзяржавы: [[Малі]] і [[Сенегал]]. * [[1999]]: [[Югаславія|Югаслаўскія]] войскі пакідаюць [[Косава і Мятохія|Косава і Метохію]]. * [[2003]]: [[Джымі Вэйлз]] абвясціў аб заснаванні [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]]. * [[2011]]: Здарылася [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|авіякатастрофа пад Петразаводскам]] у Расіі. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|620]] </noinclude> 2e7yth7c8zck190y89oy8vshr3domxp 10 561971 5130179 4787277 2026-04-20T19:47:36Z JerzyKundrat 174 5130179 wikitext text/x-wiki '''[[21 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ААН}} Міжнародны дзень [[ёга|ёгі]] * [[801]]: Першая дакументальная згадка пра горад [[Бад-Кісінген]]. * [[1503]]: [[Ваўкавыск]] указам вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] атрымаў [[магдэбургскае права]]. * [[1663]]: У [[Масты|Мастах]] завяршыліся перамовы караля і вялікага князя [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] з вайсковай канфедэрацыяй. * [[1898]]: Востраў [[Гуам]] стаў уладаннем [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1905]]: Нарадзіўся французскі філосаф [[Жан-Поль Сартр]]. * [[1937]]: Загінуў [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалай Галадзед]], старшыня Саўнаркаму БССР. * [[1940]]: [[Чэрвеньскі пераварот]] у [[Эстонія|Эстоніі]], абвешчаны новы ўрад на чале з [[Іаганес Барбарус|Іаганесам Варэс-Барбарусам]]. * [[2005]]: Запушчаны «[[Космас-1]]» — першы касмічны апарат з [[сонечны ветразь|сонечным ветразем]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|621]] </noinclude> ikrvpe2dsn8he98mc8c7x2zzum6ny6m 10 563627 5130181 5009630 2026-04-20T19:55:25Z JerzyKundrat 174 5130181 wikitext text/x-wiki '''[[22 чэрвеня]]''': у [[Паўночнае паўшар’е|паўночным паўшар’і]] — летняе сонцастаянне (самы доўгі дзень года), у [[Паўднёвае паўшар’е|паўднёвым]] — зімовае сонцастаянне (самы кароткі дзень) * [[1633]]: Адбылося публічнае адрачэнне [[Галілеа Галілей|Галілеа Галілея]] ад сваіх поглядаў. * [[1712]]: Нарадзіўся [[Жан-Жак Русо]], швейцарскі [[пісьменнік]], філосаф і педагог. * [[1881]]: [[Пажар у Мінску (1881)|Пажар]] у [[Мінск]]у знішчыў палову драўлянай забудовы горада. * [[1889]]: [[Германія]] першай у [[Еўропа|Еўропе]] ўвяла пенсіі па старасці. * [[1941]]: [[Трэці рэйх]] напаў на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[1943]]: [[Выбух у Менскім беларускім тэатры (1943)|Выбух у Менскім беларускім тэатры]] арганізаваны [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанамі]]. * [[1943]]: Кіраўнічы штаб [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]] ўзначаліў [[Міхась Ганько]]. * [[1948]]: [[Маскоўскі патрыярхат]] прызнаў кананічнасць [[Польская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Польскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]] * [[1957]]: Адчынена першая экспазіцыя [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей|Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея]]. * [[1978]]: Адкрыты [[Харон (спадарожнік Плутона)|Харон]], спадарожнік [[Плутон (карлікавая планета)|Плутона]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|622]] </noinclude> os02v96ws2pwf23qe6vg2873c3esy86 10 563634 5130187 4552900 2026-04-20T20:01:05Z JerzyKundrat 174 5130187 wikitext text/x-wiki '''[[28 чэрвеня]]''' * [[1389]]: [[Бітва на Косавым полі (1389)|На Косавым полі]] сербскае войска князя Лазара разбіта туркамі. * [[1569]]: Падпісанне [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]. [[1 ліпеня]] унія зацверджана дэпутатамі польскага і літоўскага соймаў. * [[1660]]: Адбылася [[Бітва пад Палонкай|бітва пад Палонкай]], войскі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] разбілі маскоўскае войска на чале з [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Іванам Хаванскім]]. * [[1812]]: У [[Варшава|Варшаве]] створана [[Генеральная канфедэрацыя (1812)|Генеральная канфедэрацыя]]. Акт канфедэрацыі абвяшчаў аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Каралеўства Польскага]]. * [[1914]]: Забойства ў [[Сараева|Сараеве]] сербскімі тэрарыстамі аўстра-венгерскага эрцгерцага [[Франц Фердынанд|Франца Фердынанда]]. * [[1919]]: Падпісаны [[Версальскі дагавор]], афіцыйна завершылася Першая Сусветная вайна. * [[1919]]: Заснавана [[Ліга Нацый]]. * [[1941]]: Нямецкія танкі і мотапяхота ўварваліся ў [[Мінск]]. * [[1941]]: Створаны першы ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] партызанскі атрад пад камандаваннем [[Васіль Захаравіч Корж|Васіля Каржа]]. * [[1942]]: У [[Масква|Маскве]] загінуў [[Янка Купала]]. * [[1944]]: Савецкая Армія вызваліла [[Віцебск]] і знішчыла Віцебскую групоўку нацыстаў. * [[1950]]: [[Паўночная Карэя|Паўночнакарэйскія]] войскі занялі [[Сеул]]. * [[1992]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Расія]]й. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|628]] </noinclude> dqsvwsmdkm8pimgqd82ra48lc9phg5e 10 563636 5130188 4499225 2026-04-20T20:05:12Z JerzyKundrat 174 5130188 wikitext text/x-wiki '''[[29 чэрвеня]]''' * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкская дзяржава|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[Бітва пад Ноймюлем (1298)|бітва пад Ноймюлем]], рыцары [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] разграмілі саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе абраны каралём і прыняў прычасце па гусіцкім абрадзе. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір IV Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]]. * [[1916]]: Першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] надаў мадрыдскаму футбольнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу клуб завецца «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1984]]: Уведзена ў эксплуатацыю 1-я лінія [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|629]] </noinclude> nle1hpk38g2xf4y6lofye48hy07kkdy 5130191 5130188 2026-04-20T20:07:10Z JerzyKundrat 174 5130191 wikitext text/x-wiki '''[[29 чэрвеня]]''' * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкская дзяржава|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[Бітва пад Ноймюлем (1298)|бітва пад Ноймюлем]], рыцары [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] разграмілі саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе абраны каралём і прыняў прычасце па гусіцкім абрадзе. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір IV Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]]. * [[1916]]: Першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] надаў мадрыдскаму футбольнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу клуб завецца «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1984]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Мінскі метрапалітэн]]. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|629]] </noinclude> fvct85tsa8gn5fjl69trkfk1b0rcn1y 5130193 5130191 2026-04-20T20:13:34Z JerzyKundrat 174 5130193 wikitext text/x-wiki '''[[29 чэрвеня]]''' * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкская дзяржава|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[Бітва пад Ноймюлем (1298)|бітва пад Ноймюлем]], рыцары [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] разграмілі саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе абраны каралём і прыняў прычасце па гусіцкім абрадзе. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір IV Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]]. * [[1916]]: Першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] надаў мадрыдскаму [[футбол]]ьнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1958]]: [[Зборная Бразіліі па футболе]] ўпершыню стала чэмпіёнам свету. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|629]] </noinclude> 5iana2sizxiblkcgl0g1u1lzqog3ri3 5130195 5130193 2026-04-20T20:20:12Z JerzyKundrat 174 5130195 wikitext text/x-wiki '''[[29 чэрвеня]]''' * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкская дзяржава|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[Бітва пад Ноймюлем (1298)|бітва пад Ноймюлем]], рыцары [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] разграмілі саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе абраны каралём і прыняў прычасце па гусіцкім абрадзе. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір IV Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]], каралеўская ўлада скасавана. * [[1916]]: Першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] надаў мадрыдскаму [[футбол]]ьнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1958]]: [[Зборная Бразіліі па футболе]] ўпершыню стала чэмпіёнам свету. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|629]] </noinclude> 8743zup85kfm8wsx2j9eapvvu7c2nrf 5130201 5130195 2026-04-20T20:22:31Z JerzyKundrat 174 5130201 wikitext text/x-wiki '''[[29 чэрвеня]]''' * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкская дзяржава|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[Бітва пад Ноймюлем (1298)|бітва пад Ноймюлем]], рыцары [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] разграмілі саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе абраны каралём і прыняў прычасце па гусіцкім абрадзе. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір IV Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]], каралеўская ўлада скасавана. * [[1916]]: Здзейснены першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: Кароль [[Іспанія|Іспаніі]] надаў мадрыдскаму [[футбол]]ьнаму клубу тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1958]]: [[Зборная Бразіліі па футболе]] ўпершыню стала чэмпіёнам свету. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|629]] </noinclude> hlxtshqo3nc2r7q8d6zu2170won0c79 5130203 5130201 2026-04-20T20:26:46Z JerzyKundrat 174 5130203 wikitext text/x-wiki '''[[29 чэрвеня]]''' * [[922]]: [[Роберт I (кароль Францыі)|Роберт I]] стаў каралём заходніх [[Франкская дзяржава|Франкаў]]. * [[1298]]: Адбылася [[Бітва пад Ноймюлем (1298)|бітва пад Ноймюлем]], рыцары [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] разграмілі саюзнае рыжска-літоўскае войска. * [[1424]]: [[Жыгімонт Карыбутавіч]] прыбыў у [[Прага|Прагу]], дзе абраны каралём і прыняў прычасце па гусіцкім абрадзе. * [[1440]]: Вялікім князем літоўскім, рускім і жамойцкім абраны [[Казімір IV Ягелончык]]. * [[1880]]: [[Францыя]] далучыла [[Таіці]], каралеўская ўлада скасавана. * [[1916]]: Здзейснены першы палёт самалёта кампаніі «[[Boeing]]». * [[1920]]: [[Мадрыд]]скі [[футбол]]ьны клуб атрымаў тытул ''Каралеўскі'' (па-іспанску: ''Real''), з таго часу існуе «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]». * [[1940]]: Дэпартацыя з [[Беларусь|Беларусі]] асоб, што ўцяклі з нямецкай акупацыйнай зоны; 23 тысячы чалавек выпраўлена ў [[Сібір]] і [[Казахстан]]. * [[1958]]: [[Зборная Бразіліі па футболе]] ўпершыню стала чэмпіёнам свету. * [[2007]]: У [[ЗША]] паступіў у продаж першы [[iPhone]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|629]] </noinclude> h937ogoutljkdqczjda0q18ls32v5o8 0 590286 5130263 5124787 2026-04-21T07:09:46Z M.L.Bot 261 афармленне, арфаграфія 5130263 wikitext text/x-wiki '''Прыгодніцкая гульня''' ({{lang-en|adventure game}}) або '''квэст''' ({{lang-en|quest}}) — адзін з асноўных [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў|жанраў]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]], што ўяўляе сабой інтэрактыўную гісторыю з галоўным героем, якім кіруе гулец. Найважнейшымі элементамі гульні ў жанры квэсту ёсць уласна апавяданне і даследаванне свету, а ключавую ролю ў гульнявым працэсе грае рашэнне галаваломак і задач, якія патрабуюць ад гульца разумовых высілкаў. Такія характэрныя для іншых жанраў камп’ютарных гульняў элементы, як баі, эканамічнае планаванне і задачы, якія патрабуюць ад гульца хуткасці рэакцыі і хуткіх зваротных дзеянняў, у квэсце зведзены да мінімуму або зусім адсутнічаюць<ref name="fundamentals">{{кніга|аўтар=Adams, Ernest|загаловак=Fundamentals of Game Design|выданне=2nd edition|месца=Berkeley, CA|выдавецтва=New Riders|год=2010|старонкі=547|allpages=700|isbn=978-0321643377}}</ref>. Гульні, якія аб’ядноўваюць у сабе характэрныя прыкметы квэстаў і жанру [[action]], вылучаюць у асобны жанр — [[прыгодніцкі экшан]]. Нягледзячы на тое, што тэрмін «квэст» запазычаны з англійскай мовы, у англамоўнай традыцыі слова «quest» не выкарыстоўваецца ў сэнсе «прыгодніцкая гульня» і асацыюецца больш з асобнымі місіямі ў ролевых гульнях.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|title=Towards Disambiguating Quests as a Technical Term|author=Yu, Kristen K., Sturtevant, Nathan R., & Guzdial, Matthew|website=FDG '21: Proceedings of the 16th International Conference on the Foundations of Digital Games|date=2021|publisher=ACM|doi=10.1145/3472538.3472543|access-date=2026-04-11}}</ref> == Гісторыя == Першай папулярнай камп’ютарнай прыгодніцкай гульнёй стала ''[[Colossal Cave Adventure]]'' («Прыгоды ў Каласальнай пячоры»), створаная ў 1975 годзе {{Не перакладзена|Уільям Краўдэр|Уільямам Краўдэрам|en|William Crowther (programmer)}} і дапрацаваная рознымі аўтарамі цягам наступных гадоў. Гульня складалася выключна з тэксту, які апісваў падзеі; гулец у сваю чаргу ўводзіў на клавіятуры тэкставыя каманды, каб кіраваць галоўным персанажам.<ref>{{Cite web|url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=2020|title="Adventure," or "Colossal Cave Adventure," is the First Computer Text Adventure Game : History of Information|author=Norman, Jeremy M.|website=www.historyofinformation.com|access-date=2026-04-11}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.dk/books/edition/Writing_an_Interactive_Story/bR7CDwAAQBAJ|аўтар=Pierre Lacombe, Gabriel Feraud, Clement Riviere|загаловак=Writing an Interactive Story|год=2019-12-06|выдавецтва=CRC Press|старонак=346|isbn=978-1-000-73545-1}}</ref> У 1980 годзе [[Раберта Уільямс]] разам з мужам {{Не перакладзена|Кен Уільямс|Кенам Уільямсам|en|Ken Williams (game developer)}} выпусцілі першую графічную прыгодніцкую гульню, ''{{Не перакладзена|Mystery House|Mystery House («Загадкавы дом»)|en|Mystery House}}''.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altaonline.com/culture/movies-tv-shows/a46976900/sierra-on-line-video-games-roberta-williams-joy-lanzendorfer/|title=Falling in and out of Love with Sierra On-Line|author=Lanzendorfer, Joy|website=Alta Online|date=2024-03-25|access-date=2026-04-11}}</ref> Гульня моцна паўплывала на фармаванне жанру. На працягу 1980-х і першай паловы 1990-х студыя Sierra On-Line, заснаваная Уільямсамі, выпусціла дзясяткі папулярных прыгодніцкіх гульняў, у тым ліку, серыі ''King’s Quest'', ''Police Quest'' і ''Space Quest''.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.historylink.org/File/20912|title=Williams, Roberta Lynn (b. 1953)|author=Holden Givens, Linda|website=HistoryLink|date=2019-11-27|access-date=2026-04-07}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://questzone.ru/enzi/|title=Энцыклапедыя квэстаў|website=questzone.ru|access-date=2024-05-20}} {{жанры камп’ютарных гульняў}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Квэсты| ]] kyp61bwpx41n448wj8q6pxpkcm9d5fd 5130264 5130263 2026-04-21T07:12:33Z M.L.Bot 261 5130264 wikitext text/x-wiki '''Прыгодніцкая гульня''' ({{lang-en|adventure game}}) або '''квэст''' ({{lang-en|quest}}) — адзін з асноўных [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў|жанраў]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]], інтэрактыўная гісторыя з галоўным героем, якім кіруе гулец. Найважнейшымі элементамі гульні ў жанры квэсту ёсць уласна апавяданне і даследаванне свету, а ключавую ролю ў гульнявым працэсе грае рашэнне галаваломак і задач, якія вымагаюць ад гульца разумовых высілкаў. Такія характэрныя для іншых жанраў камп’ютарных гульняў элементы, як баі, эканамічнае планаванне і задачы, якія вымагаюць ад гульца хуткасці рэакцыі і хуткіх дзеянняў у адказ, у квэсце зведзены да мінімуму або іх зусім няма<ref name="fundamentals">{{кніга|аўтар=Adams, Ernest|загаловак=Fundamentals of Game Design|выданне=2nd edition|месца=Berkeley, CA|выдавецтва=New Riders|год=2010|старонкі=547|allpages=700|isbn=978-0321643377}}</ref>. Гульні, якія аб’ядноўваюць у сабе характэрныя прыкметы квэстаў і жанру [[action]], вылучаюць у асобны жанр — [[прыгодніцкі экшан]]. Нягледзячы, што паняцце «квэст» запазычаны з англійскай мовы, у англамоўнай традыцыі слова «quest» не ўжываюць у сэнсе «прыгодніцкая гульня» і асацыююць болей з асобнымі місіямі ў ролевых гульнях.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|title=Towards Disambiguating Quests as a Technical Term|author=Yu, Kristen K., Sturtevant, Nathan R., & Guzdial, Matthew|website=FDG '21: Proceedings of the 16th International Conference on the Foundations of Digital Games|date=2021|publisher=ACM|doi=10.1145/3472538.3472543|access-date=2026-04-11}}</ref> == Гісторыя == Першай папулярнай камп’ютарнай прыгодніцкай гульнёй стала ''[[Colossal Cave Adventure]]'' («Прыгоды ў Каласальнай пячоры»), створаная ў 1975 годзе {{Не перакладзена|Уільям Краўдэр|Уільямам Краўдэрам|en|William Crowther (programmer)}} і дапрацаваная рознымі аўтарамі цягам наступных гадоў. Гульня складалася выключна з тэксту, які апісваў падзеі; гулец у сваю чаргу ўводзіў на клавіятуры тэкставыя каманды, каб кіраваць галоўным персанажам.<ref>{{Cite web|url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=2020|title="Adventure," or "Colossal Cave Adventure," is the First Computer Text Adventure Game : History of Information|author=Norman, Jeremy M.|website=www.historyofinformation.com|access-date=2026-04-11}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.dk/books/edition/Writing_an_Interactive_Story/bR7CDwAAQBAJ|аўтар=Pierre Lacombe, Gabriel Feraud, Clement Riviere|загаловак=Writing an Interactive Story|год=2019-12-06|выдавецтва=CRC Press|старонак=346|isbn=978-1-000-73545-1}}</ref> У 1980 годзе [[Раберта Уільямс]] разам з мужам {{Не перакладзена|Кен Уільямс|Кенам Уільямсам|en|Ken Williams (game developer)}} выпусцілі першую графічную прыгодніцкую гульню, ''{{Не перакладзена|Mystery House|Mystery House («Загадкавы дом»)|en|Mystery House}}''.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.altaonline.com/culture/movies-tv-shows/a46976900/sierra-on-line-video-games-roberta-williams-joy-lanzendorfer/|title=Falling in and out of Love with Sierra On-Line|author=Lanzendorfer, Joy|website=Alta Online|date=2024-03-25|access-date=2026-04-11}}</ref> Гульня моцна паўплывала на фармаванне жанру. На працягу 1980-х і першай паловы 1990-х студыя Sierra On-Line, заснаваная Уільямсамі, выпусціла дзясяткі папулярных прыгодніцкіх гульняў, у тым ліку, серыі ''King’s Quest'', ''Police Quest'' і ''Space Quest''.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.historylink.org/File/20912|title=Williams, Roberta Lynn (b. 1953)|author=Holden Givens, Linda|website=HistoryLink|date=2019-11-27|access-date=2026-04-07}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://questzone.ru/enzi/|title=Энцыклапедыя квэстаў|website=questzone.ru|access-date=2024-05-20}} {{жанры камп’ютарных гульняў}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Квэсты| ]] 6nxtdbs6itvudzlvltcs0p8eq6nstpk 0 590417 5129938 4525374 2026-04-20T14:30:53Z JerzyKundrat 174 5129938 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Лаціфа бінт Махамед Аль Мактум (II)''' ({{lang-ar|لطيفة بنت محمد بن راشد آل مكتوم}}; нарадзілася 5 снежня 1985) — прынцэса (шэйха) [[ААЭ]], член каралеўскай сям’і [[Дубай (эмірат)|Дубая]], дачка галавы Дубая, прэм’ер-міністра ААЭ шэйха Махамеда ібн Рашыда Аль Мактума і Хурыі Ахмед Аль Мааш з Алжыра<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=UN7OEFyNUkQ</ref>, належыць да дома Аль-Фаласі. У шэйхі Лаціфы ёсць дзве адзінакроўныя сястры з тым жа імем (старэйшая і малодшая). Яна з’яўляецца роднай сястрой шэйхі Майты (1980), шэйхі Шамсы (1981) і шэйха Маджыда (1987). Прынцэса Лаціфа здзейсніла ўцёкі з Дубая ў канцы лютага 2018 года. У выніку сумеснай аперацыі Індыі і ААЭ ў міжнародных водах паблізу берага Індыі 4 сакавіка 2018 года яе гвалтоўна вярнулі назад<ref>https://www.theguardian.com/sport/2018/apr/18/runaway-32-year-old-princess-brought-back-to-dubai</ref><ref>https://player.fm/series/series-1789846/the-plight-of-princess-latifa-427</ref>. У снежні 2018 года праз дзевяць месяцаў маўчання пра інцыдэнт улады ААЭ апублікавалі фота прынцэсы Лаціфы разам з былой прэзідэнткай Ірландыі [[Мэры Робінсан]]. Згодна Робінсан, Лаціфа робіць уражанне чалавека з псіхічнымі праблемамі і атрымлівае неабходнае лячэнне, пра прынцэсу клапоцяцца сваякі. У сваю чаргу сябры Лаціфы настойваюць на тым, што да ўцёкаў прынцэса была ў здаровым розуме, і яе цяперашні стан можа быць толькі вынікам працяглага ўтрымання ў зняволенні або гвалтоўнага прымянення да яе медыкаментаў<ref name=":1">https://www.svtplay.se/video/21173827/flykten-fran-dubai</ref>. == Запіс відэасведчання Лаціфы == 11 сакавіка 2018 года было апублікавана 39-хвіліннае відэа<ref name=":0" />, зробленае Лаціфай да яе спробы ўцёкаў з Дубая. Яно прызначалася для публікацыі ў выпадку, калі яе жыццё было ў небяспецы, было запісана ў кватэры сяброўкі Ціны (Tiina Jauhiainen), грамадзянкі Фінляндыі, і загадзя адпраўлена давераным асобам. У гэтым відэа прынцэса Лаціфа распавядае пра сваю сям’ю, абставіны, што прывялі да яе рашэння здзейсніць уцёкі, абвінавачвае бацьку ў жорсткім абыходжанні з ёй, яе сястрой Шамсой і іншымі непакорлівымі сваячкамі. У прыватнасці Лаціфа распавядае пра сваё больш чым трохгадовае адзіночнае зняволенне пасля першай спробы ўцёкаў у шаснаццацігадовым узросце, катаваннях (жорсткае збіццё, утрыманне ў цемры, адмова ў сродках гігіены), якія яна зазнала, а таксама высоўвае шэраг іншых сур’ёзных абвінавачванняў на адрас бацькі. Паводле слоў Лаціфы, Шамса, якую таксама злавілі пасля ўцёкаў<ref>https://www.theguardian.com/uk/2001/dec/15/jamiewilson.stuartmillar1</ref>, калі той было дзевятнаццаць, з тых часоў жыве пад штохвілінным кантролем медыкаў і супраць волі прымае прэпараты, што цалкам прыгнятаюць яе асобу. Відэа ўтрымлівае папярэджанне, што калі яно дасяжнае для прагляду, значыць прынцэса нежывая альбо знаходзіцца ў вельмі кепскай сітуацыі<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>https://www.nytimes.com/2019/02/10/world/middleeast/princess-latifa-sheikha-dubai.html</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == [https://www.freelatifa.com/ Афіцыйны сайт кампаніі #FREELATIFA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190326171803/https://www.freelatifa.com/ |date=26 сакавіка 2019 }} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} kscup5h0uexv288p8qz48p38b1gqkv4 0 602937 5130230 5118645 2026-04-21T04:39:54Z Ґайдечахв74Лпадаоо 134599 /* Колькасць носьбітаў */ 5130230 wikitext text/x-wiki [[Беларуская мова]] з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. == Колькасць носьбітаў == Па даных {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1970)|перапісу 1970 года|uk|Перепис населення СРСР (1970)}}, [[Беларуская мова|беларускую мову]] [[Родная мова|роднай]] назвалі 6 899 088 чалавек (76,63 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як [[Руская мова ў Беларусі|рускую мову]] — 1 907 617 чалавек (21,19 % насельніцтва). [[Украінская мова|Украінскую мову]] роднай назвалі 90 195 [[Украінцы ў Беларусі|украінцаў]] (1,00 % насельніцтва), [[Польская мова ў Беларусі|польскую мову]] — 50 035 [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] (0,56 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,95 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 54,06 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 4,63 % і 42,78 %, адпаведна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.statmuseum.ru/ru/results/1970/itogi-vsesoyuznoy-perepisi-naseleniya-1970-goda-tom-iv-natsionalnyy-sostav-naseleniya-sssr-/|title=Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Том IV - Национальный состав населения СССР|website=Музей истории переписей в России|pages=192-201|access-date=2025-10-25}}</ref>. Па даных {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1979)|перапісу 1979 года|uk|Перепис населення СРСР (1979)}}, беларускую мову роднай назвалі 6 657 315 чалавек (69,84 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 2 697 581 чалавек (28,30 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 100 192 украінцы (1,05 % насельніцтва), польскую мову — 31 246 палякаў (0,33 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,02 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 50,80 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 5,63 % і 46,91 %, адпаведна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.statmuseum.ru/ru/results/1979/tom-iv-natsionalnyy-sostav-naseleniya-sssr-chast-i-raspredelenie-naseleniya-sssr-chast-1-kniga-2/|title=Итоги Всесоюзной переписи населения 1979 года. Том IV - Национальный состав населения СССР. Часть I. Распределение населения СССР, союзных и автономных республик, краев, областей и автономных округов по национальному составу и языку. Книга 2|website=Музей истории переписей в России|publisher=С. 93-115|access-date=2025-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf|title=Численность и состав населения СССР 1984 год|website=istmat.info|access-date=2025-10-25|archive-date=3 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203023109/http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf|url-status=dead}}</ref>. Па даных [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову роднай назвалі 6 664 156 чалавек (65,65 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 3 243 179 чалавек (31,95 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 132 110 украінцаў (1,30 % насельніцтва), польскую мову — 55 727 палякаў (0,55 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 89,20 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 53,20 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 8,33 % і 44,43 %, адпаведна. Валоданне беларускай мовай пазначылі 7 885 206 чалавек ці 77,67 % жыхароў БССР (93,44 % сельскага і 69,34 % гарадскога насельніцтва), тады як рускай — 8 399 801 чалавек або 82,74 % (66,84 % сельскага і 91,15 % гарадскога насельніцтва)<ref>[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_lan_89_be.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Рaспpeдeлeниe нaсeлeния Бeлоpусской ССР по нaиболee многочислeнным нaционaльностям и языку.]</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года]], роднай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чалавек этнічных палякаў), што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі беларускую мову як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чалавек этнічных рускіх), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) для 5 058 334 чалавек, акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве). Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2&nbsp;073&nbsp;853 чалавек сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153&nbsp;271 чалавек іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120&nbsp;378 этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома» 3&nbsp;686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх, 3&nbsp;370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. http://belstat.gov.by/homep/en/census/{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6&nbsp;984 тыс. (85.6 %) [[Беларусы|беларусаў]] прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6&nbsp;715 тыс. у Беларусі і 9&nbsp;081&nbsp;102 па ўсім свеце<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналог]</ref>. <gallery caption="Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:" mode="packed" heights="350px"> Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва. Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва. Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва. </gallery> Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>[https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc Еўрарадыё. Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209071936/https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc |date=2019-02-09 }}.</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт рэспублікі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. Вядомасць атрымаў выпадак, калі ў красавіку 2019 года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] выказаў абурэнне пасля ўстаноўкі беларускамоўнага табло «Выконвай хуткасны рэжым» на так званай «прэзідэнцкай» трасе. У выніку была вернута, па словах беларускага кіраўніка, «нармальная назва» на [[руская мова|рускай мове]]. Ганаровы старшыня [[Таварыства беларускай мовы]] [[Алег Трусаў]] у сваім каментары з гэтай нагоды сказаў, што кіраўнік дзяржавы не вытрымлівае націску Масквы ў моўным пытанні, якое вельмі абвастрылася. Ён заўважыў: «''У [[Расійская Федэрацыя|Расіі]] добра разумеюць, што калі ўплыў беларускай мовы ў нашай краіне будзе пашырацца, то ніякай анексіі не адбудзецца. Таму цяпер у іх ёсць важная задача — знішчыць культурна-моўныя прыкметы на нашай тэрыторыі''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29891366.html svaboda.org]</ref>. Палітычны аглядальнік [[Уладзімір Глод]] адзначыў, што Лукашэнку выгаднае пашырэнне ролі беларускай мовы, але каб гэта ня кідалася ў вочы<ref>[https://www.svaboda.org/a/29892154.html svaboda.org]</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ёй дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці беларускай мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://s13.ru/archives/mova-14 БЕЛОРУСЫ СТАЛИ ЧАЩЕ ГОВОРИТЬ НА РОДНОМ ЯЗЫКЕ — РЕЗУЛЬТАТЫ ОПРОСА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14 |date=24 лютага 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.zerkalo.io/life/61623.html «Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников]{{ref-ru}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>[https://nashaniva.com/323213 Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года]</ref>. == Адукацыя == [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. <br /> === Дашкольная адукацыя === {| class="wikitable" |+Колькасць дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання<ref>{{крыніцы/Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, 2013}}</ref><ref>{{крыніцы/Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, 2017}}</ref> ! colspan="8" |Брэсцкая вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |16,6 |15,8 |15,7 | | | | |- |Руская |77,5 |80,2 |81,1 | | | | |- |Беларуская і руская |5,9 |4,0 |3,1 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=16.6,15.8,15.7|y2=77.5,80.2,81.1|y3=5.9,4.0,3.1|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |1,2 |1,4 |1,4 | | | | |- |Руская |91,1 |94,5 |94,7 | | | | |- |Беларуская і руская |7,6 |4,1 |3,8 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=1.2,1.4,1.4|y2=91.1,94.5,94.7|y3=7.6,4.1,3.8|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |68,2 |65,8 |64,1 | | | | |- |Руская |31,8 |30,5 |35,1 | | | | |- |Беларуская і руская |- |3,7 |0,8 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=68.2,65.8,64.1|y2=31.8,30.5,35.1|y3=0,3.7,0.8|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |} {| class="wikitable" ! colspan="9" |Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання |- ! !2005 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 |- |Беларуская |12,7 |12,8 |11,6 |11,4 |11,1 |10,5 |10,1 |9,7 |- |Руская |76,7 |87,2 |83,6 |84,8 |88,9 |89,5 |89,9 |90,3 |- |Беларуская і руская |10,6 | - |4,8 |3,8 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |- | colspan="9" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,5 |3,0 |2,7 |2,9 |2,6 |2,4 |2,4 |2,4 |- |Руская |85,2 |97,0 |92,6 |93,4 |97,4 |97,6 |97,6 |97,6 |- |Беларуская і руская |12,3 | - |4,7 |3,7 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |- | colspan="9" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |64,2 |61,6 |58,1 |56,1 |57,6 |56,4 |55,5 |54,5 |- |Руская |34,2 |38,4 |37,1 |39,6 |42,4 |43,6 |44,5 |45,5 |- |Беларуская і руская |1,6 | - |4,8 |4,3 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |} {| class="wikitable" ! colspan="5" |Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання (адук2017) |- ! !2010 !2014 !2015 !2016 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Брэсцкая вобласць''' |- |Беларуская |16,8 |14,7 |14,3 |14,1 |- |Руская |83,2 |85,3 |85,7 |85,9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Віцебская вобласць''' |- |Беларуская |10,0 |7,8 |7,5 |7,1 |- |Руская |90,0 |92,2 |92,5 |92,9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Гомельская вобласць''' |- |Беларуская |9,7 |7,9 |7,6 |7,2 |- |Руская |90,3 |92,1 |92,4 |92,8 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Гродзенская вобласць''' |- |Беларуская |19,0 |18,2 |17,2 |16,6 |- |Руская |81,0 |81,8 |82,8 |83,4 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Мінск''' |- |Беларуская |3,8 |3,2 |3,6 |3,4 |- |Руская |96,2 |96,8 |96,4 |96,6 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Мінская вобласць''' |- |Беларуская |24,2 |18,2 |16,9 |16,5 |- |Руская |75,8 |81,8 |83,1 |83,5 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Магілёўская вобласць''' |- |Беларуская |10,4 |8,2 |7,8 |7,5 |- |Руская |89,6 |91,8 |92,2 |92,5 |- | colspan="5" | |} === Сярэдняя адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="13" |Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |- | colspan="13" | |} '''Колькасць навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання''' <br /> {| class="wikitable" ! colspan="8" |Беларусь |- ! !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2015/16 !2016/17 ! ! |- |Беларуская |19,0 |17,8 |16,6 | | | | |- |Руская |80,9 |82,1 |83,3 | | | | |- |Іншая |0,1 |0,1 |0,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Брэсцкая вобласць''' |- |Беларуская |24,5 |23,8 |22,9 |20,6 |19,9 | | |- |Руская |75,5 |76,2 |77,0 |79,4 |80,1 | | |- |Іншая | - |0,0 |0,1 | - | - | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Віцебская вобласць''' |- |Беларуская |18,6 |16,8 |14,9 |11,3 |11,6 | | |- |Руская |81,4 |83,2 |85,1 |88,7 |88,4 | | |- |Іншая | - | - | - | - | - | | |- | colspan="8" |'''Гомельская вобласць''' |- |Беларуская |18,0 |14,6 |13,9 |12,1 |12,4 | | |- |Руская |82,0 |85,4 |86,1 |87,9 |87,6 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гродзенская вобласць''' |- |Беларуская |21,8 |20,8 |19,6 |16,2 |15,0 | | |- |Руская |77,7 |78,5 |79,7 |83,0 |84,2 | | |- |Іншая |0,5 |0,7 |0,7 |0,8 |0,8 | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Мінск''' |- |Беларуская |2,3 |2,3 |2,0 |1,8 |1,8 | | |- |Руская |97,7 |97,7 |98,0 |98,2 |98,2 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Мінская вобласць''' |- |Беларуская |31,9 |30,7 |29,0 |23,8 |23,4 | | |- |Руская |68,1 |69,3 |71,0 |76,2 |76,6 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Магілёўская вобласць''' |- |Беларуская |16,9 |16,8 |14,9 |11,9 |10,9 | | |- |Руская |83,1 |83,2 |85,1 |88,1 |89,1 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Віцебская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |10,9 |9,5 |10,8 | | | | |- |Руская |83,5 |86,9 |85,6 | | | | |- |Беларуская і руская |5,6 |3,6 |3,6 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,2 |0,3 |2,4 | | | | |- |Руская |91,2 |96,3 |94,5 | | | | |- |Беларуская і руская |6,6 |3,4 |3,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |57,3 |56,6 |55,8 | | | | |- |Руская |42,7 |39,2 |37,6 | | | | |- |Беларуская і руская |- |4,2 |6,6 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Гомельская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |12,1 |8,3 |7,5 | | | | |- |Руская |86,2 |85,1 |88,7 | | | | |- |Беларуская і руская |1,7 |6,6 |3,8 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,4 |- |- | | | | |- |Руская |95,8 |92,8 |96,0 | | | | |- |Беларуская і руская |1,8 |7,2 |4,0 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |50,3 |42,5 |38,7 | | | | |- |Руская |48,5 |53,6 |58,3 | | | | |- |Беларуская і руская |1,2 |3,9 |3,0 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Гродзенская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |17,1 |17,2 |18,5 | | | | |- |Руская |67,4 |81,4 |81,5 | | | | |- |Беларуская і руская |15,4 |1,3 |- | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |3,6 |6,1 |7,6 | | | | |- |Руская |79,4 |92,8 |92,4 | | | | |- |Беларуская і руская |16,9 |1,0 |- | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |79,9 |75,2 |77,6 | | | | |- |Руская |11,4 |21,8 |22,4 | | | | |- |Беларуская і руская |8,5 |3,0 |- | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Мінская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |26,5 |21,3 |20,5 | | | | |- |Руская |65,6 |70,3 |71,8 | | | | |- |Беларуская і руская |7,9 |8,4 |7,7 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |8,6 |5,2 |6,6 | | | | |- |Руская |80,7 |85,7 |86,3 | | | | |- |Беларуская і руская |10,7 |9,1 |7,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |68,7 |57,4 |52,1 | | | | |- |Руская |30,0 |36,0 |38,8 | | | | |- |Беларуская і руская |1,3 |6,6 |9,1 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Магілёўская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |10,8 |11,2 |9,0 | | | | |- |Руская |86,0 |84,7 |84,5 | | | | |- |Беларуская і руская |3,1 |4,0 |6,5 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |1,8 |3,2 |- | | | | |- |Руская |94,5 |93,2 |92,9 | | | | |- |Беларуская і руская |3,7 |3,6 |7,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |59,8 |55,3 |58,6 | | | | |- |Руская |40,2 |38,2 |38,2 | | | | |- |Беларуская і руская |- |6,5 |3,2 | | | | |- | colspan="8" | |} У 2019 годзе з магілёўскай школай № 1 развіталася першая за 20 гадоў беларускамоўная вучаніца Ялінка Салаўёва. Яна ў класе была адна. Ялінка скончыла дзевяць класаў і атрымала пасведчанне аб агульнай базавай адукацыі. З яе ў 2010 годзе ў горадзе паспрабавалі аднавіць навучанне ў школах на беларускай мове. У выніку з дзевяці толькі адзін год у яе былі аднакласнікі. У дзвюх школах Магілёва па-беларуску ў гэтым навучальным годзе вучылася 19 дзяцей. Беларускія класы былі набраныя ў дзвюх школах, найбольшая колькасць вучняў у класе — 8 чалавек<ref>[https://www.svaboda.org/a/29994849.html svaboda.org]</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="8" |Мінск |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |0,1 |3,1 |3,1 | | | | |- |Руская |72,2 |92,3 |94,3 | | | | |- |Беларуская і руская |27,7 |4,5 |2,5 | | | | |- | colspan="8" | |} Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. === Сярэдняя спецыяльная адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Колькасць навучэнцаў устаноў сярэдняй спецыяльнай адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 ! |- |Беларуская |1,304 |1,567 |1,429 |1,1 |0,3 |0,2 |0,1 | |- |% |0,9 |1,0 {{рост}} |0,9 {{падзенне}} |0,8 {{падзенне}} |0,2 {{падзенне}} |0,1 {{падзенне}} |0,1 {{без змяненняў}} | |- |Руская |126,878 |138,379 |128,525 |115,8 |106,9 |103,7 |99,4 | |- |% |82,3 |84,9 {{рост}} |84,5 {{рост}} |83,7 {{падзенне}} |82,9 {{падзенне}} |85,5 {{рост}} |84,4 {{падзенне}} | |- |Беларуская і руская |25,961 |22,957 |22,228 |21,5 |21,8 |17,4 |18,2 | |- |% |16,8 |14,1 {{падзенне}} |14,6 {{рост}} |15,5 {{рост}} |16,9 {{рост}} |14,4 {{падзенне}} |15,5 {{рост}} | |- | colspan="9" | |} === Вышэйшая адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Колькасць студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 ! |- |Беларуская |7,141 |4,353 |0,683 |0,6 |0,3 |0,7 |0,5 | |- |% |1,9 |1,0 {{падзенне}} |0,2 {{падзенне}} |0,1 {{падзенне}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,2 {{рост}} |0,2 {{няма змяненняў}} | |- |Руская |218,754 |276,990 |267,391 |242,6 |213,3 |202,8 |193,8 | |- |% |57,1 |62,1 {{рост}} |62,4 {{рост}} |61,4 {{падзенне}} |58,8 {{падзенне}} |60,3 {{рост}} |61,9 {{рост}} | |- |Беларуская і руская |157,150 |164,233 |160,374 |152,1 |149,3 |132,5 |117,8 | |- |% |41,0 |36,9 {{падзенне}} |37,4 {{рост}} |38,5 {{рост}} |41,1 {{рост}} |39,4 {{падзенне}} |37,6 {{падзенне}} | |- | colspan="9" | |} == Друк == {| class="wikitable" |+Выпуск кніг і брашур, часопісаў і газет<ref name="Стат2012">{{крыніцы/Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2012|}}</ref><ref name="Стат2018">{{крыніцы/Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2018|}}</ref> ! colspan="15" |Кнігі і брашуры |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць (друкаваных адзінак) |7 686 |10 784 |11 569 |12 565 |13 210 |12 885 |11 040 |11 084 |11 344 |11 441 |11 613 |10 273 |9 581 |9 590 |- |у тым ліку на беларускай мове |761 |992 |827 |952 |879 |1 084 |951 |940 |1 073 |1 153 |1 105 |1 168 |1 122 |1 314 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=7686,10784,11569,12565,13210,12885,11040,11084,11344,11441,11613,10273,9581,9590|y2=761,992,827,952,879,1084,951,940,1073,1153,1105,1168,1122,1314|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=761,992,827,952,879,1084,951,940,1073,1153,1105,1168,1122,1314|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Тыраж, млн. экз.<br /> |61,6 |40,3 |52,0 |49,8 |55,4 |52,8 |43,1 |34,3 |33,1 |31,4 |31,2 |21,6 |23,1 |23,1 |- |у тым ліку на беларускай мове |5,9 |2,9 |4,6 |3,8 |3,1 |5,3 |4,0 |2,9 |4,0 |3,9 |3,6 |3,7 |3,7 |4,3 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=61.6,40.3,52.0,49.8,55.4,52.8,43.1,34.3,33.1,31.4,31.2,21.6,23.1,23.1|y2=5.9,2.9,4.6,3.8,3.1,5.3,4.0,2.9,4.0,3.9,3.6,3.7,3.7,4.3|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=5.9,2.9,4.6,3.8,3.1,5.3,4.0,2.9,4.0,3.9,3.6,3.7,3.7,4.3|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} {| class="wikitable" ! colspan="15" |Часопісы і іншыя перыядычныя выданні (уключаючы зборнікі і бюлетэні, якія выходзяць перыядычна) |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць выданняў |354 |563 |648 |714 |777 |884 |885 |918 |897 |921 |936 |906 |870 |862 |- |у тым ліку на беларускай мове |111 |120 |131 |137 |143 |153 |147 |160 |151 |133 |132 |135 |143 |122 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=354,563,648,714,777,884,885,918,897,921,936,906,870,862|y2=111,120,131,137,143,153,147,160,151,133,132,135,143,122|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=111,120,131,137,143,153,147,160,151,133,132,135,143,122|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Гадавы тыраж, млн. экз.<br /> |16,7 |28,1 |31,2 |38,1 |41,5 |54,0 |59,1 |60,5 |65,4 |75,7 |78,3 |63,6 |53,6 |44,0 |- |у тым ліку на беларускай мове |4,3 |3,4 |3,4 |3,4 |3,4 |3,3 |3,2 |2,9 |2,7 |2,4 |2,1 |1,9 |1,6 |1,5 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=16.7,28.1,31.2,38.1,41.5,54.0,59.1,60.5,65.4,75.7,78.3,63.6,53.6,44.0|y2=4.3,3.4,3.4,3.4,3.4,3.3,3.2,2.9,2.7,2.4,2.1,1.9,1.6,1.5|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=4.3,3.4,3.4,3.4,3.4,3.3,3.2,2.9,2.7,2.4,2.1,1.9,1.6,1.5|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} {| class="wikitable" ! colspan="15" |Газеты |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць выданняў |610 |729 |697 |682 |689 |700 |713 |693 |662 |654 |619 |585 |549 |530 |- |у тым ліку на беларускай мове |202 |197 |193 |185 |179 |183 |185 |183 |187 |189 |186 |185 |181 |180 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=610,729,697,682,689,700,713,693,662,654,619,585,549,530|y2=202,197,193,185,179,183,185,183,187,189,186,185,181,180|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=202,197,193,185,179,183,185,183,187,189,186,185,181,180|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Разавы тыраж, млн. экз. |11,4 |10,3 |10,5 |10,9 |10,0 |8,7 |8,1 |7,3 |6,5 |6,6 |6,3 |5,9 |5,5 |5,2 |- |у тым ліку на беларускай мове |1,8 |1,1 |1,2 |1,1 |1,1 |1,2 |1,2 |1,3 |1,2 |1,2 |1,2 |1,1 |1,1 |1,0 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Разавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=11.4,10.3,10.5,10.9,10.0,8.7,8.1,7.3,6.5,6.6,6.3,5.9,5.5,5.2|y2=1.8,1.1,1.2,1.1,1.1,1.2,1.2,1.3,1.2,1.2,1.2,1.1,1.1,1.0|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Разавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=1.8,1.1,1.2,1.1,1.1,1.2,1.2,1.3,1.2,1.2,1.2,1.1,1.1,1.0|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Гадавы тыраж, млн. экз. |635,4 |591,9 |598,9 |565,3 |544,5 |525,0 |510,3 |494,9 |467,3 |455,0 |445,4 |426,5 |407,5 |368,5 |- |у тым ліку на беларускай мове |215,6 |138,9 |131,5 |128,8 |128,9 |128,7 |130,4 |134,4 |127,3 |121,3 |107,4 |101,0 |98,6 |93,4 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=635.4,591.9,598.9,565.3,544.5,525.0,510.3,494.9,467.3,455.0,445.4,426.5,407.5,368.5|y2=215.6,138.9,131.5,128.8,128.9,128.7,130.4,134.4,127.3,121.3,107.4,101.0,98.6,93.4|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=215.6,138.9,131.5,128.8,128.9,128.7,130.4,134.4,127.3,121.3,107.4,101.0,98.6,93.4|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} == Гл. таксама == * [[Мяккая беларусізацыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Беларуская мова паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Беларусі| ]] ee01fq0tvw1dnq8rd6sen1oxtdhijgd 5130237 5130230 2026-04-21T05:56:33Z M.L.Bot 261 5130237 wikitext text/x-wiki [[Беларуская мова]] з’яўляецца адной з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, з’яўляецца поліфункцыянальнай. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. == Колькасць носьбітаў == Па даных {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1970)|перапісу 1970 года|uk|Перепис населення СРСР (1970)}}, [[Беларуская мова|беларускую мову]] [[Родная мова|роднай]] назвалі 6 899 088 чалавек (76,63 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як [[Руская мова ў Беларусі|рускую мову]] — 1 907 617 чалавек (21,19 % насельніцтва). [[Украінская мова|Украінскую мову]] роднай назвалі 90 195 [[Украінцы ў Беларусі|украінцаў]] (1,00 % насельніцтва), [[Польская мова ў Беларусі|польскую мову]] — 50 035 [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] (0,56 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,95 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 54,06 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 4,63 % і 42,78 %, адпаведна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.statmuseum.ru/ru/results/1970/itogi-vsesoyuznoy-perepisi-naseleniya-1970-goda-tom-iv-natsionalnyy-sostav-naseleniya-sssr-/|title=Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Том IV - Национальный состав населения СССР|website=Музей истории переписей в России|pages=192-201|access-date=2025-10-25}}</ref>. Па даных {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1979)|перапісу 1979 года|uk|Перепис населення СРСР (1979)}}, беларускую мову роднай назвалі 6 657 315 чалавек (69,84 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 2 697 581 чалавек (28,30 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 100 192 украінцы (1,05 % насельніцтва), польскую мову — 31 246 палякаў (0,33 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,02 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 50,80 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 5,63 % і 46,91 %, адпаведна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.statmuseum.ru/ru/results/1979/tom-iv-natsionalnyy-sostav-naseleniya-sssr-chast-i-raspredelenie-naseleniya-sssr-chast-1-kniga-2/|title=Итоги Всесоюзной переписи населения 1979 года. Том IV - Национальный состав населения СССР. Часть I. Распределение населения СССР, союзных и автономных республик, краев, областей и автономных округов по национальному составу и языку. Книга 2|website=Музей истории переписей в России|publisher=С. 93-115|access-date=2025-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf|title=Численность и состав населения СССР 1984 год|website=istmat.info|access-date=2025-10-25|archive-date=3 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203023109/http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf|url-status=dead}}</ref>. Па даных [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову роднай назвалі 6 664 156 чалавек (65,65 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 3 243 179 чалавек (31,95 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 132 110 украінцаў (1,30 % насельніцтва), польскую мову — 55 727 палякаў (0,55 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 89,20 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 53,20 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 8,33 % і 44,43 %, адпаведна. Валоданне беларускай мовай пазначылі 7 885 206 чалавек ці 77,67 % жыхароў БССР (93,44 % сельскага і 69,34 % гарадскога насельніцтва), тады як рускай — 8 399 801 чалавек або 82,74 % (66,84 % сельскага і 91,15 % гарадскога насельніцтва)<ref>[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_lan_89_be.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Рaспpeдeлeниe нaсeлeния Бeлоpусской ССР по нaиболee многочислeнным нaционaльностям и языку.]</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года]], роднай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чалавек этнічных палякаў), што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі беларускую мову як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чалавек этнічных рускіх), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) для 5 058 334 чалавек, акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве). Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2&nbsp;073&nbsp;853 чалавек сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153&nbsp;271 чалавек іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120&nbsp;378 этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома» 3&nbsp;686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх, 3&nbsp;370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. http://belstat.gov.by/homep/en/census/{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6&nbsp;984 тыс. (85.6 %) [[Беларусы|беларусаў]] прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6&nbsp;715 тыс. у Беларусі і 9&nbsp;081&nbsp;102 па ўсім свеце<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналог]</ref>. <gallery caption="Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:" mode="packed" heights="350px"> Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва. Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва. Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва. </gallery> Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>[https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc Еўрарадыё. Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209071936/https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc |date=2019-02-09 }}.</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт рэспублікі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. Вядомасць атрымаў выпадак, калі ў красавіку 2019 года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] выказаў абурэнне пасля ўстаноўкі беларускамоўнага табло «Выконвай хуткасны рэжым» на так званай «прэзідэнцкай» трасе. У выніку была вернута, па словах беларускага кіраўніка, «нармальная назва» на [[руская мова|рускай мове]]. Ганаровы старшыня [[Таварыства беларускай мовы]] [[Алег Трусаў]] у сваім каментары з гэтай нагоды сказаў, што кіраўнік дзяржавы не вытрымлівае націску Масквы ў моўным пытанні, якое вельмі абвастрылася. Ён заўважыў: «''У [[Расійская Федэрацыя|Расіі]] добра разумеюць, што калі ўплыў беларускай мовы ў нашай краіне будзе пашырацца, то ніякай анексіі не адбудзецца. Таму цяпер у іх ёсць важная задача — знішчыць культурна-моўныя прыкметы на нашай тэрыторыі''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29891366.html svaboda.org]</ref>. Палітычны аглядальнік [[Уладзімір Глод]] адзначыў, што Лукашэнку выгаднае пашырэнне ролі беларускай мовы, але каб гэта ня кідалася ў вочы<ref>[https://www.svaboda.org/a/29892154.html svaboda.org]</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ёй дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці беларускай мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://s13.ru/archives/mova-14 БЕЛОРУСЫ СТАЛИ ЧАЩЕ ГОВОРИТЬ НА РОДНОМ ЯЗЫКЕ — РЕЗУЛЬТАТЫ ОПРОСА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14 |date=24 лютага 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.zerkalo.io/life/61623.html «Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников]{{ref-ru}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>[https://nashaniva.com/323213 Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года]</ref>. == Адукацыя == [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. <br /> === Дашкольная адукацыя === {| class="wikitable" |+Колькасць дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання<ref>{{крыніцы/Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, 2013}}</ref><ref>{{крыніцы/Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, 2017}}</ref> ! colspan="8" |Брэсцкая вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |16,6 |15,8 |15,7 | | | | |- |Руская |77,5 |80,2 |81,1 | | | | |- |Беларуская і руская |5,9 |4,0 |3,1 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=16.6,15.8,15.7|y2=77.5,80.2,81.1|y3=5.9,4.0,3.1|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |1,2 |1,4 |1,4 | | | | |- |Руская |91,1 |94,5 |94,7 | | | | |- |Беларуская і руская |7,6 |4,1 |3,8 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=1.2,1.4,1.4|y2=91.1,94.5,94.7|y3=7.6,4.1,3.8|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |68,2 |65,8 |64,1 | | | | |- |Руская |31,8 |30,5 |35,1 | | | | |- |Беларуская і руская |- |3,7 |0,8 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=68.2,65.8,64.1|y2=31.8,30.5,35.1|y3=0,3.7,0.8|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |} {| class="wikitable" ! colspan="9" |Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання |- ! !2005 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 |- |Беларуская |12,7 |12,8 |11,6 |11,4 |11,1 |10,5 |10,1 |9,7 |- |Руская |76,7 |87,2 |83,6 |84,8 |88,9 |89,5 |89,9 |90,3 |- |Беларуская і руская |10,6 | - |4,8 |3,8 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |- | colspan="9" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,5 |3,0 |2,7 |2,9 |2,6 |2,4 |2,4 |2,4 |- |Руская |85,2 |97,0 |92,6 |93,4 |97,4 |97,6 |97,6 |97,6 |- |Беларуская і руская |12,3 | - |4,7 |3,7 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |- | colspan="9" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |64,2 |61,6 |58,1 |56,1 |57,6 |56,4 |55,5 |54,5 |- |Руская |34,2 |38,4 |37,1 |39,6 |42,4 |43,6 |44,5 |45,5 |- |Беларуская і руская |1,6 | - |4,8 |4,3 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |} {| class="wikitable" ! colspan="5" |Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання (адук2017) |- ! !2010 !2014 !2015 !2016 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Брэсцкая вобласць''' |- |Беларуская |16,8 |14,7 |14,3 |14,1 |- |Руская |83,2 |85,3 |85,7 |85,9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Віцебская вобласць''' |- |Беларуская |10,0 |7,8 |7,5 |7,1 |- |Руская |90,0 |92,2 |92,5 |92,9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Гомельская вобласць''' |- |Беларуская |9,7 |7,9 |7,6 |7,2 |- |Руская |90,3 |92,1 |92,4 |92,8 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Гродзенская вобласць''' |- |Беларуская |19,0 |18,2 |17,2 |16,6 |- |Руская |81,0 |81,8 |82,8 |83,4 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Мінск''' |- |Беларуская |3,8 |3,2 |3,6 |3,4 |- |Руская |96,2 |96,8 |96,4 |96,6 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Мінская вобласць''' |- |Беларуская |24,2 |18,2 |16,9 |16,5 |- |Руская |75,8 |81,8 |83,1 |83,5 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Магілёўская вобласць''' |- |Беларуская |10,4 |8,2 |7,8 |7,5 |- |Руская |89,6 |91,8 |92,2 |92,5 |- | colspan="5" | |} === Сярэдняя адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="13" |Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |- | colspan="13" | |} '''Колькасць навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання''' <br /> {| class="wikitable" ! colspan="8" |Беларусь |- ! !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2015/16 !2016/17 ! ! |- |Беларуская |19,0 |17,8 |16,6 | | | | |- |Руская |80,9 |82,1 |83,3 | | | | |- |Іншая |0,1 |0,1 |0,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Брэсцкая вобласць''' |- |Беларуская |24,5 |23,8 |22,9 |20,6 |19,9 | | |- |Руская |75,5 |76,2 |77,0 |79,4 |80,1 | | |- |Іншая | - |0,0 |0,1 | - | - | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Віцебская вобласць''' |- |Беларуская |18,6 |16,8 |14,9 |11,3 |11,6 | | |- |Руская |81,4 |83,2 |85,1 |88,7 |88,4 | | |- |Іншая | - | - | - | - | - | | |- | colspan="8" |'''Гомельская вобласць''' |- |Беларуская |18,0 |14,6 |13,9 |12,1 |12,4 | | |- |Руская |82,0 |85,4 |86,1 |87,9 |87,6 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гродзенская вобласць''' |- |Беларуская |21,8 |20,8 |19,6 |16,2 |15,0 | | |- |Руская |77,7 |78,5 |79,7 |83,0 |84,2 | | |- |Іншая |0,5 |0,7 |0,7 |0,8 |0,8 | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Мінск''' |- |Беларуская |2,3 |2,3 |2,0 |1,8 |1,8 | | |- |Руская |97,7 |97,7 |98,0 |98,2 |98,2 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Мінская вобласць''' |- |Беларуская |31,9 |30,7 |29,0 |23,8 |23,4 | | |- |Руская |68,1 |69,3 |71,0 |76,2 |76,6 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Магілёўская вобласць''' |- |Беларуская |16,9 |16,8 |14,9 |11,9 |10,9 | | |- |Руская |83,1 |83,2 |85,1 |88,1 |89,1 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Віцебская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |10,9 |9,5 |10,8 | | | | |- |Руская |83,5 |86,9 |85,6 | | | | |- |Беларуская і руская |5,6 |3,6 |3,6 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,2 |0,3 |2,4 | | | | |- |Руская |91,2 |96,3 |94,5 | | | | |- |Беларуская і руская |6,6 |3,4 |3,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |57,3 |56,6 |55,8 | | | | |- |Руская |42,7 |39,2 |37,6 | | | | |- |Беларуская і руская |- |4,2 |6,6 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Гомельская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |12,1 |8,3 |7,5 | | | | |- |Руская |86,2 |85,1 |88,7 | | | | |- |Беларуская і руская |1,7 |6,6 |3,8 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,4 |- |- | | | | |- |Руская |95,8 |92,8 |96,0 | | | | |- |Беларуская і руская |1,8 |7,2 |4,0 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |50,3 |42,5 |38,7 | | | | |- |Руская |48,5 |53,6 |58,3 | | | | |- |Беларуская і руская |1,2 |3,9 |3,0 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Гродзенская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |17,1 |17,2 |18,5 | | | | |- |Руская |67,4 |81,4 |81,5 | | | | |- |Беларуская і руская |15,4 |1,3 |- | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |3,6 |6,1 |7,6 | | | | |- |Руская |79,4 |92,8 |92,4 | | | | |- |Беларуская і руская |16,9 |1,0 |- | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |79,9 |75,2 |77,6 | | | | |- |Руская |11,4 |21,8 |22,4 | | | | |- |Беларуская і руская |8,5 |3,0 |- | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Мінская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |26,5 |21,3 |20,5 | | | | |- |Руская |65,6 |70,3 |71,8 | | | | |- |Беларуская і руская |7,9 |8,4 |7,7 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |8,6 |5,2 |6,6 | | | | |- |Руская |80,7 |85,7 |86,3 | | | | |- |Беларуская і руская |10,7 |9,1 |7,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |68,7 |57,4 |52,1 | | | | |- |Руская |30,0 |36,0 |38,8 | | | | |- |Беларуская і руская |1,3 |6,6 |9,1 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Магілёўская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |10,8 |11,2 |9,0 | | | | |- |Руская |86,0 |84,7 |84,5 | | | | |- |Беларуская і руская |3,1 |4,0 |6,5 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |1,8 |3,2 |- | | | | |- |Руская |94,5 |93,2 |92,9 | | | | |- |Беларуская і руская |3,7 |3,6 |7,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |59,8 |55,3 |58,6 | | | | |- |Руская |40,2 |38,2 |38,2 | | | | |- |Беларуская і руская |- |6,5 |3,2 | | | | |- | colspan="8" | |} У 2019 годзе з магілёўскай школай № 1 развіталася першая за 20 гадоў беларускамоўная вучаніца Ялінка Салаўёва. Яна ў класе была адна. Ялінка скончыла дзевяць класаў і атрымала пасведчанне аб агульнай базавай адукацыі. З яе ў 2010 годзе ў горадзе паспрабавалі аднавіць навучанне ў школах на беларускай мове. У выніку з дзевяці толькі адзін год у яе былі аднакласнікі. У дзвюх школах Магілёва па-беларуску ў гэтым навучальным годзе вучылася 19 дзяцей. Беларускія класы былі набраныя ў дзвюх школах, найбольшая колькасць вучняў у класе — 8 чалавек<ref>[https://www.svaboda.org/a/29994849.html svaboda.org]</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="8" |Мінск |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |0,1 |3,1 |3,1 | | | | |- |Руская |72,2 |92,3 |94,3 | | | | |- |Беларуская і руская |27,7 |4,5 |2,5 | | | | |- | colspan="8" | |} Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. === Сярэдняя спецыяльная адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Колькасць навучэнцаў устаноў сярэдняй спецыяльнай адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 ! |- |Беларуская |1,304 |1,567 |1,429 |1,1 |0,3 |0,2 |0,1 | |- |% |0,9 |1,0 {{рост}} |0,9 {{падзенне}} |0,8 {{падзенне}} |0,2 {{падзенне}} |0,1 {{падзенне}} |0,1 {{без змяненняў}} | |- |Руская |126,878 |138,379 |128,525 |115,8 |106,9 |103,7 |99,4 | |- |% |82,3 |84,9 {{рост}} |84,5 {{рост}} |83,7 {{падзенне}} |82,9 {{падзенне}} |85,5 {{рост}} |84,4 {{падзенне}} | |- |Беларуская і руская |25,961 |22,957 |22,228 |21,5 |21,8 |17,4 |18,2 | |- |% |16,8 |14,1 {{падзенне}} |14,6 {{рост}} |15,5 {{рост}} |16,9 {{рост}} |14,4 {{падзенне}} |15,5 {{рост}} | |- | colspan="9" | |} === Вышэйшая адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Колькасць студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 ! |- |Беларуская |7,141 |4,353 |0,683 |0,6 |0,3 |0,7 |0,5 | |- |% |1,9 |1,0 {{падзенне}} |0,2 {{падзенне}} |0,1 {{падзенне}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,2 {{рост}} |0,2 {{няма змяненняў}} | |- |Руская |218,754 |276,990 |267,391 |242,6 |213,3 |202,8 |193,8 | |- |% |57,1 |62,1 {{рост}} |62,4 {{рост}} |61,4 {{падзенне}} |58,8 {{падзенне}} |60,3 {{рост}} |61,9 {{рост}} | |- |Беларуская і руская |157,150 |164,233 |160,374 |152,1 |149,3 |132,5 |117,8 | |- |% |41,0 |36,9 {{падзенне}} |37,4 {{рост}} |38,5 {{рост}} |41,1 {{рост}} |39,4 {{падзенне}} |37,6 {{падзенне}} | |- | colspan="9" | |} == Друк == {| class="wikitable" |+Выпуск кніг і брашур, часопісаў і газет<ref name="Стат2012">{{крыніцы/Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2012|}}</ref><ref name="Стат2018">{{крыніцы/Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2018|}}</ref> ! colspan="15" |Кнігі і брашуры |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць (друкаваных адзінак) |7 686 |10 784 |11 569 |12 565 |13 210 |12 885 |11 040 |11 084 |11 344 |11 441 |11 613 |10 273 |9 581 |9 590 |- |у тым ліку на беларускай мове |761 |992 |827 |952 |879 |1 084 |951 |940 |1 073 |1 153 |1 105 |1 168 |1 122 |1 314 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=7686,10784,11569,12565,13210,12885,11040,11084,11344,11441,11613,10273,9581,9590|y2=761,992,827,952,879,1084,951,940,1073,1153,1105,1168,1122,1314|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=761,992,827,952,879,1084,951,940,1073,1153,1105,1168,1122,1314|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Тыраж, млн. экз.<br /> |61,6 |40,3 |52,0 |49,8 |55,4 |52,8 |43,1 |34,3 |33,1 |31,4 |31,2 |21,6 |23,1 |23,1 |- |у тым ліку на беларускай мове |5,9 |2,9 |4,6 |3,8 |3,1 |5,3 |4,0 |2,9 |4,0 |3,9 |3,6 |3,7 |3,7 |4,3 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=61.6,40.3,52.0,49.8,55.4,52.8,43.1,34.3,33.1,31.4,31.2,21.6,23.1,23.1|y2=5.9,2.9,4.6,3.8,3.1,5.3,4.0,2.9,4.0,3.9,3.6,3.7,3.7,4.3|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=5.9,2.9,4.6,3.8,3.1,5.3,4.0,2.9,4.0,3.9,3.6,3.7,3.7,4.3|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} {| class="wikitable" ! colspan="15" |Часопісы і іншыя перыядычныя выданні (уключаючы зборнікі і бюлетэні, якія выходзяць перыядычна) |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць выданняў |354 |563 |648 |714 |777 |884 |885 |918 |897 |921 |936 |906 |870 |862 |- |у тым ліку на беларускай мове |111 |120 |131 |137 |143 |153 |147 |160 |151 |133 |132 |135 |143 |122 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=354,563,648,714,777,884,885,918,897,921,936,906,870,862|y2=111,120,131,137,143,153,147,160,151,133,132,135,143,122|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=111,120,131,137,143,153,147,160,151,133,132,135,143,122|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Гадавы тыраж, млн. экз.<br /> |16,7 |28,1 |31,2 |38,1 |41,5 |54,0 |59,1 |60,5 |65,4 |75,7 |78,3 |63,6 |53,6 |44,0 |- |у тым ліку на беларускай мове |4,3 |3,4 |3,4 |3,4 |3,4 |3,3 |3,2 |2,9 |2,7 |2,4 |2,1 |1,9 |1,6 |1,5 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=16.7,28.1,31.2,38.1,41.5,54.0,59.1,60.5,65.4,75.7,78.3,63.6,53.6,44.0|y2=4.3,3.4,3.4,3.4,3.4,3.3,3.2,2.9,2.7,2.4,2.1,1.9,1.6,1.5|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=4.3,3.4,3.4,3.4,3.4,3.3,3.2,2.9,2.7,2.4,2.1,1.9,1.6,1.5|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} {| class="wikitable" ! colspan="15" |Газеты |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць выданняў |610 |729 |697 |682 |689 |700 |713 |693 |662 |654 |619 |585 |549 |530 |- |у тым ліку на беларускай мове |202 |197 |193 |185 |179 |183 |185 |183 |187 |189 |186 |185 |181 |180 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=610,729,697,682,689,700,713,693,662,654,619,585,549,530|y2=202,197,193,185,179,183,185,183,187,189,186,185,181,180|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=202,197,193,185,179,183,185,183,187,189,186,185,181,180|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Разавы тыраж, млн. экз. |11,4 |10,3 |10,5 |10,9 |10,0 |8,7 |8,1 |7,3 |6,5 |6,6 |6,3 |5,9 |5,5 |5,2 |- |у тым ліку на беларускай мове |1,8 |1,1 |1,2 |1,1 |1,1 |1,2 |1,2 |1,3 |1,2 |1,2 |1,2 |1,1 |1,1 |1,0 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Разавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=11.4,10.3,10.5,10.9,10.0,8.7,8.1,7.3,6.5,6.6,6.3,5.9,5.5,5.2|y2=1.8,1.1,1.2,1.1,1.1,1.2,1.2,1.3,1.2,1.2,1.2,1.1,1.1,1.0|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Разавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=1.8,1.1,1.2,1.1,1.1,1.2,1.2,1.3,1.2,1.2,1.2,1.1,1.1,1.0|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Гадавы тыраж, млн. экз. |635,4 |591,9 |598,9 |565,3 |544,5 |525,0 |510,3 |494,9 |467,3 |455,0 |445,4 |426,5 |407,5 |368,5 |- |у тым ліку на беларускай мове |215,6 |138,9 |131,5 |128,8 |128,9 |128,7 |130,4 |134,4 |127,3 |121,3 |107,4 |101,0 |98,6 |93,4 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=635.4,591.9,598.9,565.3,544.5,525.0,510.3,494.9,467.3,455.0,445.4,426.5,407.5,368.5|y2=215.6,138.9,131.5,128.8,128.9,128.7,130.4,134.4,127.3,121.3,107.4,101.0,98.6,93.4|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=215.6,138.9,131.5,128.8,128.9,128.7,130.4,134.4,127.3,121.3,107.4,101.0,98.6,93.4|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} == Гл. таксама == * [[Мяккая беларусізацыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Беларуская мова паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Беларусі| ]] by2g4ey7vry64n6xpf2zegm8y4i0osx 5130238 5130237 2026-04-21T05:58:00Z M.L.Bot 261 афармленне 5130238 wikitext text/x-wiki [[Беларуская мова]] — адна з дзвюх (разам з [[руская мова|рускай]]) дзяржаўных моў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Як іншыя нацыянальныя мовы, сучасная беларуская мова выступае ў дзвюх разнавіднасцях: [[Літаратурная мова|літаратурнай]] і народна-дыялектнай. Кожная з гэтых разнавіднасцей мае свае сферы ўжывання і свае формы бытавання. Мясцовыя гаворкі тэрытарыяльна і функцыянальна абмежаваны. Яны існуюць у вуснай форме і выкарыстоўваюцца пераважна як сродак зносін сярод сельскіх жыхароў. Літаратурная мова абслугоўвае (паралельна з [[Руская мова|рускай]]) розныя сферы дзейнасці беларускага народа, поліфункцыянальная. Гэта мова [[Школа|школы]], [[друк]]у, [[радыё]], [[Тэлебачанне|тэлебачання]], [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]], [[Гуманітарныя навукі|гуманітарнай навукі]] і г.д. Літаратурная мова мае складаную і разнастайную сістэму моўных сродкаў, рэгламентаваныя і пісьмова замацаваныя нормы. Яна выступае ў вуснай і пісьмовай формах, якія разлічаны на розныя віды ўспрыняцця (слыхавое і зрокавае) і, адпаведна, адрозніваюцца лексічным і граматычным афармленнем. == Колькасць носьбітаў == Па даных {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1970)|перапісу 1970 года|uk|Перепис населення СРСР (1970)}}, [[Беларуская мова|беларускую мову]] [[Родная мова|роднай]] назвалі 6 899 088 чалавек (76,63 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як [[Руская мова ў Беларусі|рускую мову]] — 1 907 617 чалавек (21,19 % насельніцтва). [[Украінская мова|Украінскую мову]] роднай назвалі 90 195 [[Украінцы ў Беларусі|украінцаў]] (1,00 % насельніцтва), [[Польская мова ў Беларусі|польскую мову]] — 50 035 [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] (0,56 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,95 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 54,06 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 4,63 % і 42,78 %, адпаведна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.statmuseum.ru/ru/results/1970/itogi-vsesoyuznoy-perepisi-naseleniya-1970-goda-tom-iv-natsionalnyy-sostav-naseleniya-sssr-/|title=Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Том IV - Национальный состав населения СССР|website=Музей истории переписей в России|pages=192-201|access-date=2025-10-25}}</ref>. Па даных {{нп5|Перапіс насельніцтва СССР (1979)|перапісу 1979 года|uk|Перепис населення СРСР (1979)}}, беларускую мову роднай назвалі 6 657 315 чалавек (69,84 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 2 697 581 чалавек (28,30 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 100 192 украінцы (1,05 % насельніцтва), польскую мову — 31 246 палякаў (0,33 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 93,02 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 50,80 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 5,63 % і 46,91 %, адпаведна<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.statmuseum.ru/ru/results/1979/tom-iv-natsionalnyy-sostav-naseleniya-sssr-chast-i-raspredelenie-naseleniya-sssr-chast-1-kniga-2/|title=Итоги Всесоюзной переписи населения 1979 года. Том IV - Национальный состав населения СССР. Часть I. Распределение населения СССР, союзных и автономных республик, краев, областей и автономных округов по национальному составу и языку. Книга 2|website=Музей истории переписей в России|publisher=С. 93-115|access-date=2025-10-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf|title=Численность и состав населения СССР 1984 год|website=istmat.info|access-date=2025-10-25|archive-date=3 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203023109/http://istmat.info/files/uploads/17649/chislennost_i_sostav_naseleniya_sssr_1984.pdf|url-status=dead}}</ref>. Па даных [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]], беларускую мову роднай назвалі 6 664 156 чалавек (65,65 % насельніцтва Беларускай ССР), тады як рускую мову — 3 243 179 чалавек (31,95 % насельніцтва). Украінскую мову роднай назвалі 132 110 украінцаў (1,30 % насельніцтва), польскую мову — 55 727 палякаў (0,55 % насельніцтва). Беларускую мову роднай назвала 89,20 % сельскага насельніцтва Беларускай ССР і 53,20 % яе гарадскога насельніцтва, тады як рускую — 8,33 % і 44,43 %, адпаведна. Валоданне беларускай мовай пазначылі 7 885 206 чалавек ці 77,67 % жыхароў БССР (93,44 % сельскага і 69,34 % гарадскога насельніцтва), тады як рускай — 8 399 801 чалавек або 82,74 % (66,84 % сельскага і 91,15 % гарадскога насельніцтва)<ref>[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_lan_89_be.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Рaспpeдeлeниe нaсeлeния Бeлоpусской ССР по нaиболee многочислeнным нaционaльностям и языку.]</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|перапісу насельніцтва Беларусі 2009 года]], роднай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) беларускую мову пазначылі 4 841 319 этнічных беларусаў, а таксама 217 015 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей краіны (сярод іх 171 287 чалавек этнічных палякаў), што складае 53,22 % насельніцтва краіны. Акрамя таго 1 009 935 этнічных беларусаў указалі беларускую мову як мову, якой яны свабодна валодаюць, а таксама 271 778 чалавек, якія належаць да іншых нацыянальнасцей таксама ўказалі беларускую як другую мову (сярод іх 181 091 чалавек этнічных рускіх), што складае каля 13,49 % насельніцтва краіны. Такім чынам, паводле перапісу, у 2009 годзе беларуская мова была роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) для 5 058 334 чалавек, акрамя таго 1 281 713 чалавек валодалі беларускай мовай як другой, гэта склала каля 6 340 047 чал., якія свабодна размаўляюць па-беларуску. [[Файл:Родная беларуская мова (2009).svg|thumb|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая назвала беларускую мову роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве). Даныя паводле перапісу 2009 года]] [[Файл:Хатняя беларуская мова (2009).svg|thumb|left|250px|Доля насельніцтва паводле раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання, якая заявіла, што дома звычнайна размаўляе на беларускай мове. Даныя паводле перапісу 2009 года]] Нягледзячы на тое, што 2/3 насельніцтва краіны заявілі аб свабодным валоданні беларускай мовай, колькасць грамадзян Беларусі, якія размаўляюць па-беларуску дома, складае 2&nbsp;073&nbsp;853 чалавек сярод этнічных [[беларусы|беларусаў]] і 153&nbsp;271 чалавек іншых [[этнас]]аў (у тым ліку 120&nbsp;378 этнічных [[палякі на Беларусі|палякаў]]), што складае 23,43 % усяго насельніцтва краіны. У параўнанні з 1999 годам гэтыя лічбы адлюстроўваюць тэндэнцыю да зніжэння выкарыстання беларускай мовы. У 1999 г. у яе прызналі «мовай, на якой размаўляюць дома» 3&nbsp;686 тыс. (36.7 %) жыхароў. Між іх, 3&nbsp;370 тыс. (41.3 %) [[Беларусы|беларусаў]], 257 тыс. іншых галоўных нацыянальных груп ([[палякі]], [[рускія]], [[украінцы]], [[татары]])<ref>Звесткі ўсебеларускага перапісу 1999 г. http://belstat.gov.by/homep/en/census/{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Паводле шырэйшых мерак, 6&nbsp;984 тыс. (85.6 %) [[Беларусы|беларусаў]] прызнаюць беларускую «роднай мовай». Іншыя крыніцы падаюць «насельніцтва мовы» як 6&nbsp;715 тыс. у Беларусі і 9&nbsp;081&nbsp;102 па ўсім свеце<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bel Этналог]</ref>. <gallery caption="Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў {{нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009|uk|Перепис населення Білорусі (2009)}} і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў:" mode="packed" heights="350px"> Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|Усё насельніцтва. Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|Гарадское насельніцтва. Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|Сельскае насельніцтва. </gallery> Некаторыя сацыялагічныя даследаванні, якія ставяць за мэту вызначэнне таго, якой мовай карыстаюцца беларусы, паказваюць, што 34 % беларусаў заяўлялі пра свабоднае валоданне беларускай мовай, але толькі каля 6 % беларусаў гавораць, што ўвесь час карыстаюцца беларускай мовай, амаль 74 % увесь час карыстаюцца рускай, а 21 % не карыстаюцца беларускай мовай наогул<ref>[https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc Еўрарадыё. Сацыёлагі: Беларусы любяць, але не адстойваюць] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209071936/https://euroradio.fm/sacyyolagi-belarusy-lyubyac-ale-ne-adstoyvayuc |date=2019-02-09 }}.</ref>. У афіцыйнай сферы выкарыстанне беларускай мовы вельмі абмежаванае. [[Справаводства]] ў Беларусі амаль цалкам рускамоўнае, адзначаецца скарачэнне накладаў беларускіх выданняў (за 1998—1999 год на 27,8 %). [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт рэспублікі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] пры выкананні сваіх абавязкаў выкарыстоўвае амаль толькі рускую мову. Назвы населеных пунктаў на дарожных паказальніках падаюцца ў асноўным на беларускай мове, хоць часам сустракаюцца і рускамоўныя шыльды. Вядомасць атрымаў выпадак, калі ў красавіку 2019 года [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] выказаў абурэнне пасля ўстаноўкі беларускамоўнага табло «Выконвай хуткасны рэжым» на так званай «прэзідэнцкай» трасе. У выніку была вернута, па словах беларускага кіраўніка, «нармальная назва» на [[руская мова|рускай мове]]. Ганаровы старшыня [[Таварыства беларускай мовы]] [[Алег Трусаў]] у сваім каментары з гэтай нагоды сказаў, што кіраўнік дзяржавы не вытрымлівае націску Масквы ў моўным пытанні, якое вельмі абвастрылася. Ён заўважыў: «''У [[Расійская Федэрацыя|Расіі]] добра разумеюць, што калі ўплыў беларускай мовы ў нашай краіне будзе пашырацца, то ніякай анексіі не адбудзецца. Таму цяпер у іх ёсць важная задача — знішчыць культурна-моўныя прыкметы на нашай тэрыторыі''»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29891366.html svaboda.org]</ref>. Палітычны аглядальнік [[Уладзімір Глод]] адзначыў, што Лукашэнку выгаднае пашырэнне ролі беларускай мовы, але каб гэта ня кідалася ў вочы<ref>[https://www.svaboda.org/a/29892154.html svaboda.org]</ref>. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва 2019 года]], беларускую мову лічаць роднай мовай (мовай, засвоенай першай у раннім дзяцінстве) 5,094 млн чалавек (гэта прыкладна 53,2 % насельніцтва). Аднак размаўляюць на ёй дома і ў паўсядзённым жыцці 2,447 млн (толькі 26 %). У параўнанні з 2009 годам гэтыя лічбы крыху выраслі<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |title=Почему белорусы стали чаще говорить на родном языке – результаты опроса |access-date=21 жніўня 2024 |archive-date=21 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821074009/https://tochka.by/articles/life/pochemu_belorusy_stali_chashche_govorit_na_rodnom_yazyke_rezultaty_oprosa/ |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 2020-х адзначалася некаторае павелічэнне папулярнасці беларускай мовы. У 2022/2023 навучальным годзе Акадэміяй адукацыі было праведзена даследаванне сярод выпускнікоў школ. Як высветлілася, больш за 90 % з іх лічаць беларускую роднай, каля 25 % лічаць яе вывучэнне «паказчыкам патрыятызму і грамадзянскасці». Як дадаў загадчык сектара суправаджэння нацыянальнага даследавання якасці адукацыі Вячаслаў Караткевіч, ''«сярод моладзі родная мова становіцца ўсё больш папулярнай, таму што з’яўляецца маркерам інтэлігентнасці»''. Меркаванне навукоўца падтрымала і галоўны рэдактар грамадска-палітычнага і літаратурна-мастацкага часопіса «Бярозка» Яніна Каралёва. На яе думку, беларуская ў моладзі ў трэндзе<ref>[https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ Маркер интеллигентности. Белорусский язык набирает популярность у молодежи и школьников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241102110036/https://minsknews.by/marker-intelligentnosti-belorusskij-yazyk-nabiraet-populyarnost-u-molodezhi-i-shkolnikov/ |date=2 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://s13.ru/archives/mova-14 БЕЛОРУСЫ СТАЛИ ЧАЩЕ ГОВОРИТЬ НА РОДНОМ ЯЗЫКЕ — РЕЗУЛЬТАТЫ ОПРОСА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224062139/https://s13.ru/archives/mova-14 |date=24 лютага 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.zerkalo.io/life/61623.html «Маркер интеллигентности». Ученые объяснили, почему белорусский язык все популярнее у молодежи и школьников]{{ref-ru}}</ref>. Гэтыя даныя дапаўняюцца звесткамі пра наведванне беларускай Вікіпедыі ў 2019—2023 гадах, апублікаванымі выданнем «Наша Ніва». Назіраўся двухразовы, а на некаторых артыкулах трох- і чатырохразовы рост. У ліку найбольш наведвальных — артыкулы пра беларускіх літаратараў, усплёскі на якіх адбываюцца адначасова з праходжаннем іх твораў у школьнай праграме. Рэдактары энцыклапедыі адзначалі, што раней такога не было, мяркуючы, што прычынамі росту папулярнасці беларускага раздзела сталі [[пратэсты ў Беларусі (2020)|падзеі жніўня 2020 года]] і павышэнне якасці зместу<ref>[https://nashaniva.com/323213 Беларусы ўдвая болей сталі чытаць пра сваё па-беларуску. Такі трэнд назіраецца ў «Вікіпедыі» з 2020 года]</ref>. == Адукацыя == [[Файл:BelarusianSchoolLang2009.PNG|thumb|Удзельная вага вучняў школ з беларускай мовай навучання, гарадскія/сельскія школы, 2009/10 н.г.]] На працягу дзесяцігоддзя ў Беларусі штогод ідзе ўстойлівае зніжэнне колькасці школьнікаў, якія навучаюцца на беларускай мове. У 2010/11 навучальным годзе іх частка складала 19 %, у той час як у 2001/02 навучальным годзе на беларускай мове навучалася 27,8 % ад агульнай колькасці школьнікаў краіны<ref>[http://news.tut.by/society/246883.html Артыкул «Ці патрэбны беларусам беларускамоўныя школы?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925123259/http://news.tut.by/society/246883.html |date=25 верасня 2011 }}</ref>. <br /> === Дашкольная адукацыя === {| class="wikitable" |+Колькасць дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання<ref>{{крыніцы/Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, 2013}}</ref><ref>{{крыніцы/Адукацыя ў Рэспубліцы Беларусь, 2017}}</ref> ! colspan="8" |Брэсцкая вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |16,6 |15,8 |15,7 | | | | |- |Руская |77,5 |80,2 |81,1 | | | | |- |Беларуская і руская |5,9 |4,0 |3,1 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=16.6,15.8,15.7|y2=77.5,80.2,81.1|y3=5.9,4.0,3.1|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |1,2 |1,4 |1,4 | | | | |- |Руская |91,1 |94,5 |94,7 | | | | |- |Беларуская і руская |7,6 |4,1 |3,8 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=1.2,1.4,1.4|y2=91.1,94.5,94.7|y3=7.6,4.1,3.8|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |68,2 |65,8 |64,1 | | | | |- |Руская |31,8 |30,5 |35,1 | | | | |- |Беларуская і руская |- |3,7 |0,8 | | | | |- | colspan="8" |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=%|legend=Легенда|type=line|x=2005,2011,2012|y1=68.2,65.8,64.1|y2=31.8,30.5,35.1|y3=0,3.7,0.8|y1Title=Беларуская|y2Title=Руская|y3Title=Беларуская і руская|colors=#ff8000,#0000aa,green}} |} {| class="wikitable" ! colspan="9" |Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання |- ! !2005 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 |- |Беларуская |12,7 |12,8 |11,6 |11,4 |11,1 |10,5 |10,1 |9,7 |- |Руская |76,7 |87,2 |83,6 |84,8 |88,9 |89,5 |89,9 |90,3 |- |Беларуская і руская |10,6 | - |4,8 |3,8 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |- | colspan="9" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,5 |3,0 |2,7 |2,9 |2,6 |2,4 |2,4 |2,4 |- |Руская |85,2 |97,0 |92,6 |93,4 |97,4 |97,6 |97,6 |97,6 |- |Беларуская і руская |12,3 | - |4,7 |3,7 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |- | colspan="9" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |64,2 |61,6 |58,1 |56,1 |57,6 |56,4 |55,5 |54,5 |- |Руская |34,2 |38,4 |37,1 |39,6 |42,4 |43,6 |44,5 |45,5 |- |Беларуская і руская |1,6 | - |4,8 |4,3 | - | - | - | - |- | colspan="9" | |} {| class="wikitable" ! colspan="5" |Размеркаванне дзяцей ва ўстановах дашкольнай адукацыі па мове навучання і выхавання (адук2017) |- ! !2010 !2014 !2015 !2016 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Брэсцкая вобласць''' |- |Беларуская |16,8 |14,7 |14,3 |14,1 |- |Руская |83,2 |85,3 |85,7 |85,9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Віцебская вобласць''' |- |Беларуская |10,0 |7,8 |7,5 |7,1 |- |Руская |90,0 |92,2 |92,5 |92,9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Гомельская вобласць''' |- |Беларуская |9,7 |7,9 |7,6 |7,2 |- |Руская |90,3 |92,1 |92,4 |92,8 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Гродзенская вобласць''' |- |Беларуская |19,0 |18,2 |17,2 |16,6 |- |Руская |81,0 |81,8 |82,8 |83,4 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Мінск''' |- |Беларуская |3,8 |3,2 |3,6 |3,4 |- |Руская |96,2 |96,8 |96,4 |96,6 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Мінская вобласць''' |- |Беларуская |24,2 |18,2 |16,9 |16,5 |- |Руская |75,8 |81,8 |83,1 |83,5 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Магілёўская вобласць''' |- |Беларуская |10,4 |8,2 |7,8 |7,5 |- |Руская |89,6 |91,8 |92,2 |92,5 |- | colspan="5" | |} === Сярэдняя адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="13" |Размеркаванне навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2006/07 !2007/08 !2008/09 !2009/10 !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 |- |Беларуская |280,2 |245,9 |231,5 |211,2 |189,1 |178,4 |163,4 |150,7 |142,0 |135,1 |130,6 |128,6 |- |% |23,3 |21,5 {{падзенне}} |20,9 {{падзенне}} |20,0 {{падзенне}} |19,2 {{падзенне}} |19,0 {{падзенне}} |17,8 {{падзенне}} |16,6 {{падзенне}} |15,5 {{падзенне}} |14,5 {{падзенне}} |13,7 {{падзенне}} |13,3 {{падзенне}} |- |Руская |922,9 |898,6 |873,3 |846,4 |793,7 |761,4 |752,3 |757,7 |772,4 |795,3 |823,0 |838,4 |- |% |76,7 |78,5 {{рост}} |79,0 {{рост}} |80,0 {{рост}} |80,7 {{рост}} |80,9 {{рост}} |82,1 {{рост}} |83,3 {{рост}} |84,4 {{рост}} |85,4 {{рост}} |86,2 {{рост}} |86,6 {{рост}} |- |Іншая |0,7 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,6 |0,8 |0,7<ref>На польскай мове — 670 чалавек, на літоўскай мове — 57 чалавек.</ref> |0,8 |0,9 |0,9 |0,91<ref>На польскай мове — 868 чалавек, на літоўскай мове — 63 чалавекі.</ref> |- |% |0,0 |0,0 {{няма змяненняў}} |0,1 {{рост}} |0,0 {{падзенне}} |0,1 {{рост}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,1 {{няма змяненняў}} |- | colspan="13" | |} '''Колькасць навучэнцаў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі паводле мовы навучання''' <br /> {| class="wikitable" ! colspan="8" |Беларусь |- ! !2010/11 !2011/12 !2012/13 !2015/16 !2016/17 ! ! |- |Беларуская |19,0 |17,8 |16,6 | | | | |- |Руская |80,9 |82,1 |83,3 | | | | |- |Іншая |0,1 |0,1 |0,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Брэсцкая вобласць''' |- |Беларуская |24,5 |23,8 |22,9 |20,6 |19,9 | | |- |Руская |75,5 |76,2 |77,0 |79,4 |80,1 | | |- |Іншая | - |0,0 |0,1 | - | - | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Віцебская вобласць''' |- |Беларуская |18,6 |16,8 |14,9 |11,3 |11,6 | | |- |Руская |81,4 |83,2 |85,1 |88,7 |88,4 | | |- |Іншая | - | - | - | - | - | | |- | colspan="8" |'''Гомельская вобласць''' |- |Беларуская |18,0 |14,6 |13,9 |12,1 |12,4 | | |- |Руская |82,0 |85,4 |86,1 |87,9 |87,6 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гродзенская вобласць''' |- |Беларуская |21,8 |20,8 |19,6 |16,2 |15,0 | | |- |Руская |77,7 |78,5 |79,7 |83,0 |84,2 | | |- |Іншая |0,5 |0,7 |0,7 |0,8 |0,8 | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Мінск''' |- |Беларуская |2,3 |2,3 |2,0 |1,8 |1,8 | | |- |Руская |97,7 |97,7 |98,0 |98,2 |98,2 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Мінская вобласць''' |- |Беларуская |31,9 |30,7 |29,0 |23,8 |23,4 | | |- |Руская |68,1 |69,3 |71,0 |76,2 |76,6 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Магілёўская вобласць''' |- |Беларуская |16,9 |16,8 |14,9 |11,9 |10,9 | | |- |Руская |83,1 |83,2 |85,1 |88,1 |89,1 | | |- |Іншая |- |- |- |- |- | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Віцебская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |10,9 |9,5 |10,8 | | | | |- |Руская |83,5 |86,9 |85,6 | | | | |- |Беларуская і руская |5,6 |3,6 |3,6 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,2 |0,3 |2,4 | | | | |- |Руская |91,2 |96,3 |94,5 | | | | |- |Беларуская і руская |6,6 |3,4 |3,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |57,3 |56,6 |55,8 | | | | |- |Руская |42,7 |39,2 |37,6 | | | | |- |Беларуская і руская |- |4,2 |6,6 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Гомельская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |12,1 |8,3 |7,5 | | | | |- |Руская |86,2 |85,1 |88,7 | | | | |- |Беларуская і руская |1,7 |6,6 |3,8 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |2,4 |- |- | | | | |- |Руская |95,8 |92,8 |96,0 | | | | |- |Беларуская і руская |1,8 |7,2 |4,0 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |50,3 |42,5 |38,7 | | | | |- |Руская |48,5 |53,6 |58,3 | | | | |- |Беларуская і руская |1,2 |3,9 |3,0 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Гродзенская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |17,1 |17,2 |18,5 | | | | |- |Руская |67,4 |81,4 |81,5 | | | | |- |Беларуская і руская |15,4 |1,3 |- | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |3,6 |6,1 |7,6 | | | | |- |Руская |79,4 |92,8 |92,4 | | | | |- |Беларуская і руская |16,9 |1,0 |- | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |79,9 |75,2 |77,6 | | | | |- |Руская |11,4 |21,8 |22,4 | | | | |- |Беларуская і руская |8,5 |3,0 |- | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Мінская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |26,5 |21,3 |20,5 | | | | |- |Руская |65,6 |70,3 |71,8 | | | | |- |Беларуская і руская |7,9 |8,4 |7,7 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |8,6 |5,2 |6,6 | | | | |- |Руская |80,7 |85,7 |86,3 | | | | |- |Беларуская і руская |10,7 |9,1 |7,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |68,7 |57,4 |52,1 | | | | |- |Руская |30,0 |36,0 |38,8 | | | | |- |Беларуская і руская |1,3 |6,6 |9,1 | | | | |- | colspan="8" | |} {| class="wikitable" ! colspan="8" |Магілёўская вобласць |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |10,8 |11,2 |9,0 | | | | |- |Руская |86,0 |84,7 |84,5 | | | | |- |Беларуская і руская |3,1 |4,0 |6,5 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Гарады і пасёлкі гарадскога тыпу''' |- |Беларуская |1,8 |3,2 |- | | | | |- |Руская |94,5 |93,2 |92,9 | | | | |- |Беларуская і руская |3,7 |3,6 |7,1 | | | | |- | colspan="8" | |- | colspan="8" |'''Сельскія населеныя пункты''' |- |Беларуская |59,8 |55,3 |58,6 | | | | |- |Руская |40,2 |38,2 |38,2 | | | | |- |Беларуская і руская |- |6,5 |3,2 | | | | |- | colspan="8" | |} У 2019 годзе з магілёўскай школай № 1 развіталася першая за 20 гадоў беларускамоўная вучаніца Ялінка Салаўёва. Яна ў класе была адна. Ялінка скончыла дзевяць класаў і атрымала пасведчанне аб агульнай базавай адукацыі. З яе ў 2010 годзе ў горадзе паспрабавалі аднавіць навучанне ў школах на беларускай мове. У выніку з дзевяці толькі адзін год у яе былі аднакласнікі. У дзвюх школах Магілёва па-беларуску ў гэтым навучальным годзе вучылася 19 дзяцей. Беларускія класы былі набраныя ў дзвюх школах, найбольшая колькасць вучняў у класе — 8 чалавек<ref>[https://www.svaboda.org/a/29994849.html svaboda.org]</ref>. {| class="wikitable" ! colspan="8" |Мінск |- ! !2005 !2011 !2012 ! ! ! ! |- |Беларуская |0,1 |3,1 |3,1 | | | | |- |Руская |72,2 |92,3 |94,3 | | | | |- |Беларуская і руская |27,7 |4,5 |2,5 | | | | |- | colspan="8" | |} Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. === Сярэдняя спецыяльная адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Колькасць навучэнцаў устаноў сярэдняй спецыяльнай адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 ! |- |Беларуская |1,304 |1,567 |1,429 |1,1 |0,3 |0,2 |0,1 | |- |% |0,9 |1,0 {{рост}} |0,9 {{падзенне}} |0,8 {{падзенне}} |0,2 {{падзенне}} |0,1 {{падзенне}} |0,1 {{без змяненняў}} | |- |Руская |126,878 |138,379 |128,525 |115,8 |106,9 |103,7 |99,4 | |- |% |82,3 |84,9 {{рост}} |84,5 {{рост}} |83,7 {{падзенне}} |82,9 {{падзенне}} |85,5 {{рост}} |84,4 {{падзенне}} | |- |Беларуская і руская |25,961 |22,957 |22,228 |21,5 |21,8 |17,4 |18,2 | |- |% |16,8 |14,1 {{падзенне}} |14,6 {{рост}} |15,5 {{рост}} |16,9 {{рост}} |14,4 {{падзенне}} |15,5 {{рост}} | |- | colspan="9" | |} === Вышэйшая адукацыя === {| class="wikitable" ! colspan="9" |Колькасць студэнтаў устаноў вышэйшай адукацыі паводле мовы навучання |- ! !2005/06 !2011/12 !2012/13 !2013/14 !2014/15 !2015/16 !2016/17 ! |- |Беларуская |7,141 |4,353 |0,683 |0,6 |0,3 |0,7 |0,5 | |- |% |1,9 |1,0 {{падзенне}} |0,2 {{падзенне}} |0,1 {{падзенне}} |0,1 {{няма змяненняў}} |0,2 {{рост}} |0,2 {{няма змяненняў}} | |- |Руская |218,754 |276,990 |267,391 |242,6 |213,3 |202,8 |193,8 | |- |% |57,1 |62,1 {{рост}} |62,4 {{рост}} |61,4 {{падзенне}} |58,8 {{падзенне}} |60,3 {{рост}} |61,9 {{рост}} | |- |Беларуская і руская |157,150 |164,233 |160,374 |152,1 |149,3 |132,5 |117,8 | |- |% |41,0 |36,9 {{падзенне}} |37,4 {{рост}} |38,5 {{рост}} |41,1 {{рост}} |39,4 {{падзенне}} |37,6 {{падзенне}} | |- | colspan="9" | |} == Друк == {| class="wikitable" |+Выпуск кніг і брашур, часопісаў і газет<ref name="Стат2012">{{крыніцы/Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2012|}}</ref><ref name="Стат2018">{{крыніцы/Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2018|}}</ref> ! colspan="15" |Кнігі і брашуры |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць (друкаваных адзінак) |7 686 |10 784 |11 569 |12 565 |13 210 |12 885 |11 040 |11 084 |11 344 |11 441 |11 613 |10 273 |9 581 |9 590 |- |у тым ліку на беларускай мове |761 |992 |827 |952 |879 |1 084 |951 |940 |1 073 |1 153 |1 105 |1 168 |1 122 |1 314 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=7686,10784,11569,12565,13210,12885,11040,11084,11344,11441,11613,10273,9581,9590|y2=761,992,827,952,879,1084,951,940,1073,1153,1105,1168,1122,1314|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=761,992,827,952,879,1084,951,940,1073,1153,1105,1168,1122,1314|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Тыраж, млн. экз.<br /> |61,6 |40,3 |52,0 |49,8 |55,4 |52,8 |43,1 |34,3 |33,1 |31,4 |31,2 |21,6 |23,1 |23,1 |- |у тым ліку на беларускай мове |5,9 |2,9 |4,6 |3,8 |3,1 |5,3 |4,0 |2,9 |4,0 |3,9 |3,6 |3,7 |3,7 |4,3 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=61.6,40.3,52.0,49.8,55.4,52.8,43.1,34.3,33.1,31.4,31.2,21.6,23.1,23.1|y2=5.9,2.9,4.6,3.8,3.1,5.3,4.0,2.9,4.0,3.9,3.6,3.7,3.7,4.3|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=5.9,2.9,4.6,3.8,3.1,5.3,4.0,2.9,4.0,3.9,3.6,3.7,3.7,4.3|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} {| class="wikitable" ! colspan="15" |Часопісы і іншыя перыядычныя выданні (уключаючы зборнікі і бюлетэні, якія выходзяць перыядычна) |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць выданняў |354 |563 |648 |714 |777 |884 |885 |918 |897 |921 |936 |906 |870 |862 |- |у тым ліку на беларускай мове |111 |120 |131 |137 |143 |153 |147 |160 |151 |133 |132 |135 |143 |122 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=354,563,648,714,777,884,885,918,897,921,936,906,870,862|y2=111,120,131,137,143,153,147,160,151,133,132,135,143,122|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=111,120,131,137,143,153,147,160,151,133,132,135,143,122|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Гадавы тыраж, млн. экз.<br /> |16,7 |28,1 |31,2 |38,1 |41,5 |54,0 |59,1 |60,5 |65,4 |75,7 |78,3 |63,6 |53,6 |44,0 |- |у тым ліку на беларускай мове |4,3 |3,4 |3,4 |3,4 |3,4 |3,3 |3,2 |2,9 |2,7 |2,4 |2,1 |1,9 |1,6 |1,5 |- | colspan="15" |{{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=16.7,28.1,31.2,38.1,41.5,54.0,59.1,60.5,65.4,75.7,78.3,63.6,53.6,44.0|y2=4.3,3.4,3.4,3.4,3.4,3.3,3.2,2.9,2.7,2.4,2.1,1.9,1.6,1.5|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=4.3,3.4,3.4,3.4,3.4,3.3,3.2,2.9,2.7,2.4,2.1,1.9,1.6,1.5|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} {| class="wikitable" ! colspan="15" |Газеты |- ! !2000 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 |- |Колькасць выданняў |610 |729 |697 |682 |689 |700 |713 |693 |662 |654 |619 |585 |549 |530 |- |у тым ліку на беларускай мове |202 |197 |193 |185 |179 |183 |185 |183 |187 |189 |186 |185 |181 |180 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=610,729,697,682,689,700,713,693,662,654,619,585,549,530|y2=202,197,193,185,179,183,185,183,187,189,186,185,181,180|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Колькасць выданняў|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=202,197,193,185,179,183,185,183,187,189,186,185,181,180|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Разавы тыраж, млн. экз. |11,4 |10,3 |10,5 |10,9 |10,0 |8,7 |8,1 |7,3 |6,5 |6,6 |6,3 |5,9 |5,5 |5,2 |- |у тым ліку на беларускай мове |1,8 |1,1 |1,2 |1,1 |1,1 |1,2 |1,2 |1,3 |1,2 |1,2 |1,2 |1,1 |1,1 |1,0 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Разавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=11.4,10.3,10.5,10.9,10.0,8.7,8.1,7.3,6.5,6.6,6.3,5.9,5.5,5.2|y2=1.8,1.1,1.2,1.1,1.1,1.2,1.2,1.3,1.2,1.2,1.2,1.1,1.1,1.0|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Разавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=1.8,1.1,1.2,1.1,1.1,1.2,1.2,1.3,1.2,1.2,1.2,1.1,1.1,1.0|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |- |Гадавы тыраж, млн. экз. |635,4 |591,9 |598,9 |565,3 |544,5 |525,0 |510,3 |494,9 |467,3 |455,0 |445,4 |426,5 |407,5 |368,5 |- |у тым ліку на беларускай мове |215,6 |138,9 |131,5 |128,8 |128,9 |128,7 |130,4 |134,4 |127,3 |121,3 |107,4 |101,0 |98,6 |93,4 |- | colspan="15" | {{Спіс са згортваннем |загаловак = Графікі |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y1=635.4,591.9,598.9,565.3,544.5,525.0,510.3,494.9,467.3,455.0,445.4,426.5,407.5,368.5|y2=215.6,138.9,131.5,128.8,128.9,128.7,130.4,134.4,127.3,121.3,107.4,101.0,98.6,93.4|y1Title=Агулам|y2Title=На беларускай мове|colors=#0000aa,#ff8000}} |{{Graph:Chart|width=400|height=100|xAxisTitle=Гады|yAxisTitle=Гадавы тыраж, млн. экз.|legend=Легенда|type=line|x=2000,2005,2006,2007,2008,2009,2010,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017|y=215.6,138.9,131.5,128.8,128.9,128.7,130.4,134.4,127.3,121.3,107.4,101.0,98.6,93.4|y1Title=На беларускай мове|colors=#ff8000}} }} |} == Гл. таксама == * [[Мяккая беларусізацыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Беларуская мова паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Беларусі| ]] iojgyncsinpm17ra1ijw5926gbrz4w7 0 611914 5130066 5075325 2026-04-20T16:48:56Z Нявідны 166654 /* Спасылкі */ 5130066 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Мінску<br/>19—25 сакавіка 2006 года | частка = | выява = [[Файл:Belarus-Minsk-Opposition Protests 2006.03.19.jpg|300px]] | апісанне = Мітынг апазіцыі на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]]<br/>[[19 сакавіка]] [[2006]] года. | дата = [[19 сакавіка|19]] — [[25 сакавіка]] [[2006]] года | месца = {{Сцяг Мінска}} [[Мінск]], [[Беларусь]] | прычыны = незадаволенасць апазіцыі і яе прыхільнікаў вынікамі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў]] | мэты = адстаўка [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]], правядзенне новых выбараў прэзідэнта Рэспублікі Беларусь | метады = [[мітынг]]і | вынік = паражэнне апазіцыі, разгон палаткавага лагера, арышт удзельнікаў | статус = | саступкі = | бок1 = {{Сцяг|Беларусь|БНР}} Апазіцыя і яе прыхільнікі | бок2 = {{Сцяг Беларусі (1995-2012)}} Урад Беларусі ** [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС РБ]] ** [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ РБ]] | ключавыяфігуры1 = [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]]<br/>[[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]] | ключавыяфігуры2 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>[[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргей Сідорскі]]<br/>[[Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў|Уладзімір Навумаў]]<br/>[[Сцяпан Мікалаевіч Сухарэнка|Сцяпан Сухарэнка]] | колькі1 = да 30 000 удзельнікаў (на піку) | колькі2 = | страты1 = дзясяткі пацярпелых<br/>больш за 500 арыштаваных | страты2 = | параненыя = | загінулыя = | арыштаваныя = | заўвагі = }} '''Пратэсты ў Мінску 19—25 сакавіка 2006 года''', таксама '''Джынсавая рэвалюцыя'''<ref name="svaboda.org, Джынсавая рэвалюцыя" />, '''Васільковая рэвалюцыя'''<ref name="svaboda.org, Васільковая рэвалюцыя" /><ref name="nashaniva.by, Сінявокая рэвалюцыя" />, '''Плошча-2006'''<ref name="news.21.by, Плошча-2006" /><ref name="news.tut.by, Плошча-2006" /> — акцыі пратэсту, якія праходзілі ў [[Беларусь|Беларусі]] з прычыны нязгоды часткі выбаршчыкаў з ходам правядзення і афіцыйнымі вынікамі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]]. == Назва == [[Файл:Denim_ribbon.png|злева|thumb|Джынсавая стужка.]] Назва «''джынсавая рэвалюцыя''» з’явіўся пасля выпадку [[16 верасня]] [[2005]] года на акцыі ў памяць зніклых палітыкаў, калі супрацоўнікі міліцыі адабралі ў пратэстуючых партрэты зніклых і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], актывіст моладзевага руху «''[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]''» [[Мікіта Сасім]] узняў над галавой замест сцяга ўласную джынсавую кашулю як сімвал супраціву дыктатуры<ref name="spring96.org, Мікіту Сасіма збіраюцца прызваць" />. Пазней «''Зубр''» прапаноўваў апранаць джынсавую вопратку штомесяц 16-га чысла, у {{нп5|Дзень нашай салідарнасьці|дзень успамінаў|en|Day of Solidarity with Belarus}} пра знікненні людзей у Беларусі. == Перадгісторыя == Супрацьстаянне абранага ў 1994 годзе прэзідэнтам Аляксандра Лукашэнкі з апазіцыяй пачалося ад пачатку яго кіравання. Прычынай былі як ідэалагічныя рознагалоссі, так і імкненне Лукашэнкі дзейнічаць у абыход парламента, у якім ён не меў адназначнай падтрымкі{{sfn|Партизанская республика. Акции протеста в Минске 19-25 марта 2006 года|2006|с=13—18}}. Дзеянні прэзідэнта прывялі да супрацьстаяння з парламентам. Лукашэнка правёў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум 1995]] і [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум 1996]] гадоў на сваю карысць, у выніку якіх, сярод іншага, атрымаў права роспуску парламента. Нягледзячы на рэкамендацыйны характар рэферэндуму 1996 года Лукашэнка распусціў, а новы стварыў без выбараў з ліку парламентарыяў, згодных у яго ўвайсці{{sfn|Партизанская республика. Акции протеста в Минске 19-25 марта 2006 года|2006|с=19—23}}. Частка дэпутатаў, якія не прызналі роспуск парламента, працягнула праводзіць пасяджэнні старога парламента, а ў 1999 годзе сфарміравала альтэрнатыўны выбаркам і паспрабавала арганізаваць прэзідэнцкія выбары. Арганізаваныя апазіцыяй выбары не адбыліся{{sfn|Партизанская республика. Акции протеста в Минске 19-25 марта 2006 года|2006|с=23}}. У 2000 годзе адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|выбары ў новы парламент]], сфарміраваны ў 1996 годзе ўказам Лукашэнкі. Выбары былі байкатаваны большасцю праціўнікаў Лукашэнкі, якія працягнулі дзейнасць як непарламенцкая апазіцыі{{sfn|Партизанская республика. Акции протеста в Минске 19-25 марта 2006 года|2006|с=23}}. Апазіцыйныя мітынгі (напрыклад, [[Чарнобыльскі шлях]]) разганяліся міліцыяй. У 1999 годзе здарыліся {{нп5|Знікненні людзей у Беларусі|знікненні апазіцыйных палітыкаў|ru|Исчезновения людей в Белоруссии}}, расследаванні якіх так і не былі завершаны. У 2004 годзе ў выніку [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|новага рэферэндуму]] было знята абмежаванне на колькасць прэзідэнцкіх тэрмінаў. Лукашэнка атрымаў магчымасць удзельнічаць у выбарах 2006 года. Значныя антыпрэзідэнцкія мітынгі з затрыманнем удзельнікаў праводзіліся і напярэдадні выбараў 2006 года. Актывісты апазіцыйнага руху «''Зубр''» расклейвалі ўлёткі з заклікамі да звяржэння Аляксандра Лукашэнкі і ўдзелу ў акцыі пратэсту ў дзень выбараў. Пратэстны рух узначалілі кандыдаты ў прэзідэнты [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]] і [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]], у ім прымалі ўдзел апазіцыйныя арганізацыі «''[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]''», «''[[Малады Фронт]]''», «''[[Аб’яднаныя дэмакратычныя сілы Беларусі]]''», «''[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)]]''» і іншыя. == Ход акцый пратэсту == === 19 сакавіка === [[19 сакавіка]], у дзень выбараў, быў праведзены мітынг на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] ў Мінску, які пачаўся пасля закрыцця выбарчых участкаў, але яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння вынікаў выбараў<ref name="kp.by, Хроника событий 19 марта" />. На мітынгу, у якім прынялі ўдзел па розных ацэнках ад 8<ref name="news.tut.by, Митинг завершился без эксцессов" /> да 30<ref name="news.tut.by, 30 тысяч" /> тысяч чалавек, гучалі заклікі да правядзення сумленных выбараў, звяржэння ўлады Лукашэнкі, лозунг «''[[Жыве Беларусь!]]''». Аляксандр Казулін у сваім выступе паведаміў, што, параіўшыся з Аляксандрам Мілінкевічам, яны вырашылі пайсці на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчу Перамогі]], каб ускласці кветкі, пасля чаго завяршыць мітынг. Ён таксама заклікаў сваіх прыхільнікаў сабрацца на наступны дзень у 18:30 у цэнтры Мінска<ref name="news.tut.by, Октябрьская площадь — площадь Победы" />. Падчас правядзення мітынгу сутычак з міліцыяй і затрыманняў зафіксавана не было<ref name="news.tut.by, Митинг завершился без эксцессов" />. У ноч на [[20 сакавіка]] [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтрвыбаркам]] апублікаваў вынікі папярэдняга падліку 100 % выбарчых бюлетэняў: яўка склала 92,6 % (6 614 998 грамадзян), [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]] падтрымалі 82,6 % выбаршчыкаў (прыкладна 5 460 000 грамадзян), [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]] — 6 % (каля 400 000 грамадзян), [[Сяргей Васілевіч Гайдукевіч|Сяргея Гайдукевіча]] — 3,5 % (каля 250 000 грамадзян), [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандра Казуліна]] — 2,3 % (каля 154 000 грамадзян)<ref name="news.tut.by, Победил Александр Лукашенко" />. === 20 сакавіка === [[20 сакавіка]] на Кастрычніцкай плошчы ў Мінску зноў адбыўся мітынг, які сабраў ад 6 да 10 тысяч чалавек. У гэты дзень на плошчы была прынята «''Дэкларацыя народа Беларусі''» з патрабаваннем паўторных выбараў<ref name="news.tut.by, Декларация народа Беларуси" />. У гэты ж дзень дэманстранты пачалі ўсталёўваць палаткі. Перад удзельнікамі мітынгу выступілі лідар [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька|Анатоль Лябедзька]], жонка [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]] Іна Кулей, дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзярждумы Расіі]] {{нп5|Уладзімір Аляксандравіч Рыжкоў|Уладзімір Рыжкоў|ru|Рыжков, Владимир Александрович}}, пісьменнік [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], дэпутат Гомельскага гарсавета Юрый Глушакоў<ref name="news.tut.by, Декларация народа Беларуси" /> і іншыя. === 21 сакавіка === [[Файл:Belarus-Minsk-Opposition Protests 2006.03.21-8.jpg|thumb|Мітынг на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] ў Мінску, 21 сакавіка 2006 года.]] На плошчы быў арганізаваны палаткавы гарадок, які складаўся з дзевятнаццаці палатак. У Мінск прыехалі прадстаўнікі апазіцыйных рухаў з іншых рэгіёнаў Беларусі<ref name="news.tut.by, 19 палаток" />. Каля палаткавага гарадка з’явіліся супрацоўнікі праваахоўных органаў. Імі было затрымана больш за сто чалавек за дастаўку прадуктаў на плошчу<ref name="news.tut.by, 10 суток за доставку пищи" />. Улады ўжывалі і іншыя метады уздзеяння: выключэнне ўдзельнікаў-студэнтаў з навучальных устаноў<ref name="news.tut.by, Исключения из белорусских вузов" />, закрыццё ўстаноў каля плошчы (ўдзельнікам акцыі даводзілася шукаць прыбіральні ў іншых месцах, дзе іх арыштоўвала міліцыя). Дэманстранты скандзіравалі лозунгі: «''Міліцыя з народам''» і «''КДБ з народам''». Увечары палаткавы гарадок наведалі амбасадары з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]], [[Славакія|Славакіі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Чэхія|Чэхіі]]<ref name="news.tut.by, Послы стран ЕС на площади" />. Акцыі падтрымкі прайшлі не толькі ў некаторых беларускіх гарадах, але і ў [[Расія|Расіі]]. Так, у [[Екацярынбург]]у прадстаўнікі праваабарончай асацыяцыі «''Голод''» правялі мітынг у падтрымку беларусаў, якія не пагадзіліся з вынікамі выбараў<ref name="news.tut.by, Требование отставки президента и правительства" />. Ноччу ўлады адключылі асвятленне на плошчы<ref name="news.tut.by, Отключение света на площади" />. === 22 сакавіка === Колькасць людзей, якія прымалі ўдзел у акцыі пратэсту, павольна скарачалася. Раніцай [[22 сакавіка]] паміж лідарамі апазіцыі [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандрам Мілінкевічам]] і [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандрам Казуліным]] узніклі рознагалоссі: Казулін прапаноўваў прыбраць палаткі з плошчы і працягнуць пратэставаць [[25 сакавіка]], Мілінкевіч выступаў за захаванне палаткавага гарадка<ref name="news.tut.by, Разногласия Козулина и Милинкевича" />. У вячэрні час у палаткавым гарадку знаходзілася каля трох тысяч чалавек, каля трохсот<ref name="ria.ru, Около 300 человек остаются на площади" /> з іх знаходзілася там ноччу, днём і раніцай<ref name="news.tut.by, Экскурсия на крышу Дворца Республики" />. Працягваліся затрыманні мітынгоўцаў, адбываліся сутычкі з праціўнікамі апазіцыі<ref name="news.tut.by, Ликвидация белорусского Майдана" />. Паведамлялася пра гвалт і прыніжэнні з боку праваахоўных органаў у дачыненні да затрыманых апазіцыянераў<ref name="spring96.org, Нарушения прав человека в Беларуси" />. === 23—24 сакавіка === [[23 сакавіка]] колькасць дэманстрантаў вырасла, колькасць палатак павялічылася да 35<ref name="news.tut.by, Ликвидация белорусского Майдана" />. Уначы, калі пратэстуючых на плошчы было найменш, міліцыя абвясціла аб ліквідацыі гарадка і прапанавала ўдзельнікам добраахвотна прайсці да [[аўтазак]]аў. Мітынгоўцы аказалі пасіўнае супраціўленне, сеўшы на зямлю і трымаючыся адзін за аднаго. У выніку міліцыя для затрымання ўдзельнікаў была вымушана ўжыць сілу. Ліквідацыя гарадка заняла 15—20 хвілін<ref name="news.tut.by, Ликвидация белорусского Майдана" /><ref name="news.tut.by, Палаточный городок ликвидирован" />. Па афіцыйных дадзеных было арыштавана больш за 500 чалавек. Затрыманых павезлі ў спецпрыёмнік-размеркавальнік на 1-м завулку Акрэсціна, дзе над імі пачаліся суды<ref name="news.tut.by, Суды над задержанными на Октябрьской площади" />. === 25 сакавіка === [[25 сакавіка]] міліцыя стала затрымліваць удзельнікаў акцыі пратэсту, якія своечасова сышлі з палаткавага гарадка. Па некаторых дадзеных, затрыманых збівалі<ref name="news.tut.by, Продолжаются задержания участников акции" />. А 12 гадзіне прыкладна 2,5 тысячы чалавек паспрабавалі прайсці на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкую плошчу]] для правядзення новай несанкцыянаванай уладамі акцыі пратэсту. Супрацоўнікі міліцыі адцяснілі іх з плошчы, апазіцыя была вымушана правесці мітынг у размешчаным непадалёк [[Парк імя Янкі Купалы|парку Янкі Купалы]]<ref name="news.tut.by, Наумов: Органы внутренних дел" />. Там колькасць мітынгоўцаў павялічылася да 7—10 тысяч чалавек, прысутнічалі Мілінкевіч і Казулін. У канцы мітынгу Казулін заклікаў мітынгоўцаў працягнуць акцыю пратэсту ля спецпрыёмніка-размеркавальніка на [[Вуліца Акрэсціна (Мінск)|вуліцы Акрэсціна]] (па версіі афіцыйных уладаў заклікаў узяць яго штурмам), пачалося шэсце. На ўчастку паміж Тэатрам музычнай камедыі і будынкам адміністрацыі Маскоўскага раёна мітынг быў разагнаны супрацоўнікамі праваахоўных органаў, якія ўжылі пры разгоне дубінкі, светлашумавыя гранаты, гумовыя кулі і слёзатачывы газ<ref name="news.tut.by, Милиция начала применять спецсредства" /><ref name="news.tut.by, Задержан Александр Козулин" />. Колькасць мітынгоўцаў на той момант складала прыкладна 2—3 тысячы чалавек (па версіі афіцыйных уладаў не больш за 900 чалавек), з іх каля 100 чалавек, у тым ліку Казулін, былі затрыманы. На гэтым актыўная хваля пратэстаў завяршылася, наступны буйны мітынг апазіцыі адбыўся толькі [[26 красавіка]] 2006 года («''[[Чарнобыльскі шлях]]''»). == Вынікі == Акцыі пратэсту не прынеслі чаканых вынікаў. Лукашэнка пачаў трэці тэрмін праўлення. Прычынамі правалу называюць жорсткія захады ўладаў і раз’яднанасць лідараў апазіцыі. За жорсткае падаўленне акцый пратэсту [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] увялі санкцыі супраць кіраўніцтва Беларусі<ref name="news.tut.by, США ввели санкции против шести белорусских деятелей" />. == У мастацтве == Паслявыбарчыя пратэсты на Кастрычніцкай плошчы былі задакументаваны беларускім рэжысёрам [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрыем Хашчавацкім]] у фільме «''[[Плошча (фільм)|Плошча]]''». У лістападзе 2006 года польскі рэжысёр Мірослаў Дэмбінскі выпусціў дакументальную стужку «''[[Урок беларускай мовы]]''», прысвечаную ўдзелу апазіцыі ў прэзідэнцкіх выбарах. == Гл. таксама == * [[Плошча 2010]] — акцыя пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="kp.by, Хроника событий 19 марта">{{cite web|url=https://www.kp.by/daily/23676/141098/|title=Хроника событий 19 марта|date=2006-03-21|publisher=[[Камсамольская праўда]]|lang=ru|access-date=2019-08-12}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="news.21.by, Плошча-2006">{{cite web|url=http://news.21.by/politics/2010/12/18/214801.html|title=Хто з кандыдатаў што рабіў у часе Плошчы-2006?|date=2010-12-18|publisher=news.21.by|lang=be|access-date=2019-08-10}}</ref> <ref name="news.tut.by, 10 суток за доставку пищи">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65789.html|title=За доставку пищи митингующим арестовывают на 10 суток|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-21|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222416/http://news.tut.by/elections/65789.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, 19 палаток">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65784.html|title=Количество палаток на Октябрьской площади Минска возросло до девятнадцати|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-21|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016175939/http://news.tut.by/elections/65784.html|archive-date=16 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, 30 тысяч">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65686.html|title=По последним данным, на Октябрьской площади в Минске собралось около 30 тысяч человек|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-19|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105074836/https://news.tut.by/elections/65686.html|archive-date=5 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Декларация народа Беларуси">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65758.html|title=Участники акции на Октябрьской площади в Минске приняли декларацию, в которой потребовали проведения повторных выборов|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-20|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201824/http://news.tut.by/elections/65758.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Задержан Александр Козулин">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/66020.html|title=Задержан Александр Козулин|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-25|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141615/https://news.tut.by/elections/66020.html|archive-date=26 сакавіка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Исключения из белорусских вузов">{{cite web|url=https://news.tut.by/society/73020.html|title=Более 380 белорусских студентов продолжат обучение в странах-соседях и странах ЕС|author=[[БелаПАН]].|date=2006-08-23|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330041016/http://news.tut.by/society/73020.html|archive-date=30 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Ликвидация белорусского Майдана">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65970.html|title=Подробности ликвидации белорусского Майдана|author=[[Naviny.by]].|date=2006-03-24|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809065707/https://news.tut.by/elections/65970.html|archive-date=9 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Милиция начала применять спецсредства">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/66021.html|title=Милиция начала применять спецсредства против участников демонстрации|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-25|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019164158/https://news.tut.by/elections/66021.html|archive-date=19 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Митинг завершился без эксцессов">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65693.html|title=Митинг оппозиции в Минске завершился без эксцессов|author=[[Lenta.ru]].|date=2006-03-20|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211532/http://news.tut.by/elections/65693.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Наумов: Органы внутренних дел">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/66027.html|title=Наумов: Органы внутренних дел предприняли максимум усилий для того, чтобы не допустить неконтролируемого развития событий|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-25|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809055743/https://news.tut.by/elections/66027.html|archive-date=9 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Октябрьская площадь — площадь Победы">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65688.html|title=Колонна людей отправилась с Октябрьской площади на площадь Победы|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-19|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913184744/http://news.tut.by/elections/65688.html|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Отключение света на площади">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65828.html|title=Митингующей белорусской оппозиции отключили свет|author=[[Lenta.ru]].|date=2006-03-21|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712233449/http://news.tut.by/elections/65828.html|archive-date=12 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Плошча-2006">{{cite web|url=https://news.tut.by/politics/440320.html|title=Плошча-2006. Фотохроника попытки белорусского Майдана|author=Артем Шрайбман.|date=2015-03-19|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803052231/https://news.tut.by/politics/440320.html|archive-date=3 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Победил Александр Лукашенко">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65690.html|title=На выборах президента Беларуси победил Александр Лукашенко|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-20|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619080902/https://news.tut.by/elections/65690.html|archive-date=19 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Палаточный городок ликвидирован">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65950.html|title=Палаточный городок ликвидирован. Его жители задержаны|author=[[Lenta.ru]].|date=2006-03-24|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121202010/https://news.tut.by/elections/65950.html|archive-date=21 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Послы стран ЕС на площади">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65822.html|title=Послы стран Евросоюза пришли на Октябрьскую площадь Минска, чтобы "увидеть все своими глазами"|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-21|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222095220/http://news.tut.by/elections/65822.html|archive-date=22 снежня 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Продолжаются задержания участников акции">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/66025.html|title=Продолжаются задержания участников акции в Минске|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-25|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128202642/https://news.tut.by/elections/66025.html|archive-date=28 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Разногласия Козулина и Милинкевича">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65839.html|title=Штаб Козулина обвиняет Милинкевича в срыве договоренностей, касающихся продолжения акции протеста на Октябрьской площади|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-22|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019205609/https://news.tut.by/elections/65839.html|archive-date=19 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Суды над задержанными на Октябрьской площади">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65956.html|title=В спецприемнике-распределителе на 1-м переулке Окрестина проходят суды над задержанными на Октябрьской площади|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-24|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304222626/http://news.tut.by/elections/65956.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, США ввели санкции против шести белорусских деятелей">{{cite web|url=https://news.tut.by/politics/83510.html|title=США ввели санкции против шести белорусских деятелей, Минск назвал это "юридическим нонсенсом"|author=[[Newsru]].|date=2007-02-28|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225040818/http://news.tut.by/politics/83510.html|archive-date=25 снежня 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Требование отставки президента и правительства">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65803.html|title=Участники акции на Октябрьской площади требуют отставки президента и правительства|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-21|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307061014/http://news.tut.by/elections/65803.html|archive-date=7 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by, Экскурсия на крышу Дворца Республики">{{cite web|url=https://news.tut.by/elections/65844.html|title=Сотрудники милиции устроили для журналистов экскурсию на крышу Дворца Республики, чтобы продемонстрировать количество участников акции оппозиции|author=[[БелаПАН]].|date=2006-03-22|publisher=Новости [[TUT.BY]]|lang=ru|access-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402160744/https://news.tut.by/elections/65844.html|archive-date=2 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="nashaniva.by, Сінявокая рэвалюцыя">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=99366|title=Сінявокая рэвалюцыя|date=2005-01-21|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|lang=be|access-date=2019-08-27}}</ref> <ref name="ria.ru, Около 300 человек остаются на площади">{{cite web|url=https://ria.ru/20060323/44688785.html|title=Около 300 человек остаются на центральной площади Минска|author=Наталья Белова, Олеся Лучанинова.|date=2006-03-23|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-08-13}}</ref> <ref name="spring96.org, Мікіту Сасіма збіраюцца прызваць">{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/18818|title=Моладзевага лідэра Мікіту Сасіма зноў збіраюцца прызваць на тэрміновую службу ў беларускае войска|date=2007-10-22|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=be|access-date=2019-08-22}}</ref> <ref name="spring96.org, Нарушения прав человека в Беларуси">{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/9834|title=Обзор-хроника нарушений прав человека в Беларуси, май 2006 года|date=2006-06-07|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|lang=ru|access-date=2019-08-13}}</ref> <ref name="svaboda.org, Васільковая рэвалюцыя">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/791405.html|title=“Свабодная Беларусь” вылучае Статкевіча і абяцае “васільковую” рэвалюцыю|date=2005-01-18|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2019-08-27}}</ref> <ref name="svaboda.org, Джынсавая рэвалюцыя">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/767947.html|title="Financial Times": ці адбудзецца джынсавая рэвалюцыя?|date=2006-03-16|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2019-08-27}}</ref> }} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=Владимир Ровдо.|загаловак=Перспективы «бархатной революции» в Беларуси|спасылка=https://magazines.gorky.media/nz/2004/1/perspektivy-barhatnoj-revolyuczii-v-belarusi.html|выданне={{нп5|Неприкосновенный запас||ru|Неприкосновенный запас (журнал)}}|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2004|нумар=1|старонкі=26-34|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Д. Костенко, Фокс, А. Кашко и др.|загаловак=Партизанская республика. Акции протеста в Минске 19-25 марта 2006 года|спасылка=http://library.khpg.org/files/docs/1410188581.pdf|адказны=под ред. Е. Михайловской|месца=Москва|выдавецтва=РОО «Центр „Панорама“»|год=2006|старонак=219|isbn=5-94420-023-5|тыраж=1000|ref=Партизанская республика. Акции протеста в Минске 19-25 марта 2006 года}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь накануне президентских выборов 2006 г. Серия информационно-аналитических записок|спасылка=http://www.zircon.ru/upload/iblock/cde/060303.pdf|месца=Москва|выдавецтва=ЦИРКОН|год=2006|старонак=69|ref=Республика Беларусь накануне президентских выборов 2006 г.}} * {{кніга|загаловак=Застаемся! Сакавік 2006: Прыватнае і агульнае|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|год=2007|старонак=284|серыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-9955-437-13-0|тыраж=1000|ref=Застаемся! Сакавік 2006: Прыватнае і агульнае}} * {{кніга|частка=Плошча і акцыі 2006 года|загаловак=Хрышчэнне нацыі. Масавыя акцыі 1988–2009|адказны=пад рэд. В. Булгакава, А. Дынько|год=2011|старонкі=500—520|старонак=576|ref=Хрышчэнне нацыі. Масавыя акцыі 1988–2009}} * {{кніга|аўтар=Vasily Naumov.|загаловак=The Belarusian Maidan in 2006: A New Social Movement Approach to the Tent Camp Protest in Minsk|адказны=eds. Joanna Kurczewska, Yasuko Shibata|выдавецтва=Peter Lang GmbH, Internationaler Verlag der Wissenschaften|год=2015|старонак=260|серыя=Polish Studies in Culture, Nations and Politics|isbn=978-3-653-05473-6|doi=10.3726/978-3-653-05473-6|ref=The Belarusian Maidan in 2006: A New Social Movement Approach to the Tent Camp Protest in Minsk}} == Спасылкі == * {{Commons|Belarusian protests, 2006|выгляд=міні}} * {{YouTube|6CNeiqZ7Crc|Мітынг апазіцыі на Кастрычніцкай плошчы}} * {{YouTube|GlKfWl_6Q8Y|«Плошча», фільм Юрыя Хашчавацкага}} * [https://knihi.com/none/Viersy_j_piesni_Ploscy.html Рэпартаж зь месца падзеяў. Вершы й песьні Плошчы. — Менск, 2006.] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Каляровыя рэвалюцыі}} {{Лукашэнка}} [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Аляксандра Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2006 года]] [[Катэгорыя:2006 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:2006 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2006 года]] 1s4vmtoc9k3tkzie18s15e72fq5xleh 0 616201 5129939 4760257 2026-04-20T14:32:45Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5129939 wikitext text/x-wiki {{Школа |Назва=Сярэдняя школа № 4 г. Мінска |Выява=Srednyaya shkola N4 Minsk BY.jpg |Дэвіз= |Заснавана= |Зачынена= |Дырэктар=Наталля Уладзіміраўна Малярэвіч |Тып=[[школа]] |Вучні=больш за 700 |Адрас=[[Беларусь]], г. [[Мінск]], [[Вуліца Чырвонаармейская (Мінск)|вул. Чырвонаармейская]], д. 11 |Каардынаты= |Сайт=http://sch4.minsk.edu.by |Поле=Мовы |Тэкст поля=[[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|расійская]], [[Англійская мова|англійская]] |Тэлефон=+375 (17) 327-57-37}} '''Сярэдняя школа № 4''' — сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Мінск]]у, адна з найстарэйшых школ горада. Знаходзіцца на вуліцы [[Вуліца Чырвонаармейская (Мінск)|Чырвонаармейскай]]. [[Будынак сярэдняй школы № 4|Будынак]] навучальнай установы, узведзены ў 1936 годзе, ахоўваецца дзяржавай як [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Мінска/5|помнік архітэктуры]]. У 2018 годзе была прызнана найлепшай сярэдняй школай у Мінску па выніках гарадскога конкурсу «Найлепшыя ўстановы адукацыі 2018 года»<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/regions/view/luchshie-shkoly-detsady-i-gimnazii-goda-opredelili-v-minske-303711-2018|title=Лучшие школы, детсады и гимназии года определили в Минске|date=2018-05-22|publisher=Белорусское телеграфное агентство|lang=ru-RU|accessdate=2019-02-11}}</ref>. Адукацыйная сістэма школы заснавана на асабова-арыентаваным падыходзе ў навучанні і выхаванні вучняў у межах рэалізацыі праграмы «Сталічная адукацыя»<ref>[http://old.bankzakonov.com/region/razdel97/time2/lavz1150.htm Решение Минского городского исполнительного комитета от 10 июля 1997 г. № 575 «О программе развития системы образования г. Минска „Столичное образование“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180322100549/http://old.bankzakonov.com/region/razdel97/time2/lavz1150.htm |date=22 сакавіка 2018 }}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Jankieĺ Kruhier 1908 Portrait of school director К. Falcowich.jpg|міні|злева|Партрэт Канстанціна Восіпавіча Фальковіча, заснавальніка гімназіі. [[Янкель Кругер]], 1908. [[НММРБ]]]] Паводле архіўных звестак, у 1906 годзе была адчынена Мінская прыватная з правамі ўрадавай мужчынская гімназія З. П. Зубакіна і К. В. Фальковіча (у некаторых крыніцах — «філалагічная гімназія»), якая знаходзілася на месцы цяперашняга будынка [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] на вуліцы Скобілеўскай, 8 у даходным доме, які належаў Іосіфу Маісеевічу Падвальнаму. У 1918 годзе гімназія была рэарганізавана ў 4-ю школу другой ступені, а ў 1921 годзе атрымала статус сямігадовай. У 1934 годзе школе было прысвоена імя [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]], а з 1936 года ўстанова атрымала ў сваё распараджэнне [[Будынак сярэдняй школы № 4|будынак]] па вуліцы Чырвонаармейскай, 11. Ён быў спраектаваны ў рамках праграмы новай забудовы вуліцы Кірава, разам з узведзеным у той жа перыяд [[Будынак Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў|Домам Піянераў]] і комплексам [[Ленінская бібліятэка (Мінск)|Ленінскай бібліятэкі]], па праекце архітэктара [[Герасім Васілевіч Якушка|Герасіма Якушкі]]. [[Файл:School_4_Minsk.jpg|thumb|Прыбудова]] Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] школа была цалкам знішчана. У 1979 годзе яна была рэканструявана, да галоўнага корпуса быў прыбудаваны 6-павярховы аб’ём па праекце архітэктараў [[В. Карака|B. Каракі]] і [[В. Шалкоўскі|В. Шалкоўскага]], і такім чынам установа атрымала статус школы з музычным ухілам. З 2009 года музычныя прадметы вывучаюцца на факультатыўных занятках. === Музычная плынь === З 1979 года школа носіць статус установы з музычным (інструментальным) ухілам. На сягонняшні дзень на музычным аддзяленні працуюць 52 педагогі і канцэртмайстры, з якіх 24 педагогі маюць вышэйшую катэгорыю, 20 — першую катэгорыю, 1 — другую катэгорыю. З 1989 года музычную плынь узначальвае Людміла Міхайлаўна Вінаградава — выдатніца адукацыі Беларусі. Сярод выкладчыкаў ёсць артысты буйных канцэртных калектываў Беларусі, выкладчыкі вядучых музыкальных ВНУ Мінска, лаўрэаты міжнародных і рэспубліканскіх конкурсаў і фестываляў. У бягучым вучэбным годзе ў музычных класах навучаюцца больш за 400 чалавек па 13 спецыяльнасцях: [[Фартэпіяна|фартепіяна]], [[скрыпка]], [[віяланчэль]], [[флейта]], [[кларнет]], [[трамбон]], ударныя інструменты, баян, [[акардэон]], [[цымбалы]], [[мандаліна]], [[балалайка]], [[гітара]]. Штогод вучні прымаюць удзел у міжнародных конкурсах і фестывалях, рэспубліканскіх і гарадскіх мерапрыемствах. На базе школы адбываюцца розныя мерапрыемствы як гарадскога, так і рэспубліканскага значэння. У рамках фестывалю-конкурсу «Спадчына» у сценах школы адбываецца рэспубліканскі фестываль імя І. Дабравольскага. Лекцыі выкладчыкаў школы наведваюць слухачы курсаў АПА. На музычных аддзяленнях праходзяць практыку студэнты [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка]]. === Школьная тэлестудыя === У школе з 1981 года паспяхова працуе школьнае тэлебачанне. За гады існавання тэлецэнтра накоплены вялікі аўдыё і відэаматэрыял па ўсіх вучэбных прадметах. Знята шмат дакументальных фільмаў і тэлеперадач. Тэлецэнтр дазваляе трансляваць тэлеперадачы ў любы кабінет школы па трох каналах. Шырока выкарыстоўваецца і школьнае радыё: транслюцца абвесткі, радыёперадачы, музычныя перапынкі. Ужо з 1980 года, калі ў школе яшчэ не было тэлецэнтра, а працаваў толькі кінагурток, фільмы школы прымалі ўдзел у абласных і рэспубліканскіх конкурсах аматарскага кіно і былі ўзнагароджаны дыпломамі і прызамі. Удзельнікі школьнага кінагуртка, а пазней — кінастудыі «Жураўлік» неаднаразова прымалі ўдзел у перадачы Беларускага тэлебачання «Мы і наша кінакамера». Спіс тэлефільмаў, якія прымалі ўдзел у нацыянальных фестывалях аматарскіх і студэнцкіх фільмаў і былі узнагароджаны дыпломамі: * «Пад шатамі старога сквера» — дыплом за кінематаграфічнае даследаванне гістарычнага сюжэта; * «Школьная старонка» — за найлепшы тэлерэпартаж; * «Смачная старонка» — за відэафільм у намінацыі «Негульнявое кіно». * 2009 г. — відаэролік «Мы абіраем жыццё». * 2011 г. — відаэролік «Чарадзейная гісторыя» — у намінацыі «Найлепшая творчая праца вучняў па прапагандзе эфектыўнага выкарыстання энэргарэсурсаў» рэспубліканскага конкурсу «Энэргамарафон». * 2015 г. — відаэролік «Зберагай» — II месца ў гарадскім этапе рэспубліканскага конкурсу праектаў па эканоміі і беражлівасці «Энэргамарафон». Ігравы фільм «Экспромт» быў прызнаны найлепшым фільмам VII Нацыянальнага фестывалю любіцельскіх і студэнцкіх фільмаў у 2002 годзе. А ў 2007 годзе на 1-ым адкрытым гарадскім моладзевым фестывалі відэаролікаў «Кінагрань» у намінацыі «Мой Мінск» перамогу атрымала праца вучаніцы школы № 4 Марыі Курачовай «Горад майго спакою». == Педагагічны калектыў == У школе працуе больш за 150 настаўнікаў, сярод якіх 4 выдатніка адукацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], 49 педагогаў вышэйшай катэгорыі, 53 педагога першай катэгорыі, выкладчыкі [[ВНУ]] і [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай Дзяржаўнай акадэміі музыкі]]. За перыяд існавання школы яе ўзначальвалі дырэктары А. Н. Станкевіч, В. М. Струсевіч, В. П. Пушкарэвіч, І. Ф. Крук, Л. І. Жыліна, В. К. Фінкевіч, Л. К. Дарафеева, В. А. Новікава, А. П. Цэдрык, Т. А. Бурдыка (1997—2019). З 2019 года школу ўзначальвае Н. У. Малярэвіч. У ліку настаўнікаў школы былі ўдзельнікі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]: Уладзімір Мікалаевіч Вярбіцкі, Георгій Ільіч Масюк, Мая Мікалаеўна Рэзаноўская, Елізавета Аляксандраўна Сакалоўская. Працавалі заслужаныя настаўнікі [[БССР]]: Анастасія Сафронаўна Бельская, Надзея Паўлаўна Гаўрусейка, Валянціна Казіміраўна Кісялёва. 18 настаўнікаў былі ўзнагарожданы знакам «[[Выдатнік народнай адукацыі БССР]]»: Людміла Канстанцінаўна Дарафеева, Зінаіда Сяргееўна Хадасевіч, Серафім Серафімавіч Апанасік, Ніна Іванаўна Казак, Надзея Емяльянаўна Давідовіч, Уладзімір Самойлавіч Брандабоўскі, Клара Львоўна Новікава і іншыя. Некалькі настаўнікаў школы былі ўзнагароджаны ганаровымі граматамі [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] і [[Міністэрства асветы СССР]], 25 настаўнікаў — ганаровымі граматамі [[Міністэрства асветы БССР]]. == Супрацоўніцтва == Школьны тэлецэнтр супрацоўнічае з [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічным факультэтам БДУ]]. Супольна са студэнтамі факультэта быў створаны тэлефільм «Настаўнік, якога чакаюць дзеці». Запісаны сустрэчы студэнтаў філалагічнага факультэта з пісьменнікамі і паэтамі Беларусі: [[Іван Якаўлевіч Навуменка|Іванам Навуменка]], [[Янка Брыль|Янкам Брылём]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Нілам Гілевічам]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]], драматургам [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксеем Дударавым]] і іншымі. Сустрэча з [[Іван Пятровіч Шамякін|Іванам Шамякіным]] адбылася літаральна ў апошні год яго жыцця. На аснове гэтых матэрыялаў робяцца перадачы для паказвання вучням на ўроках [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. У жніўні 2007 года была скончана праца над тэлефільмам «Спадчына», які прысвечаны 125-годдзю з дня нараджэння [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * Средняя школа №4 им. С.М. Кирова города Минска / Минский городской отдел народного образования -- Минск: Полымя, 1984 (часткова даступна на фотаграфіях [https://berastouski.blogspot.com/2024/02/blog-post.html тут]) * [http://sch4.minsk.edu.by Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191009043259/http://sch4.minsk.edu.by/ |date=9 кастрычніка 2019 }} * [https://planetabelarus.by/publications/pyat-samykh-starykh-shkol-belarusi-v-slutske-borunakh-novogrudke-nesvizhe-i-minske/ ПЯЦЬ САМЫХ СТАРЫХ ШКОЛ БЕЛАРУСІ (2019/Планета Беларусь)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212070452/https://planetabelarus.by/publications/pyat-samykh-starykh-shkol-belarusi-v-slutske-borunakh-novogrudke-nesvizhe-i-minske/ |date=12 лютага 2019 }} * [https://www.belta.by/regions/view/reportazh-kak-zhivet-i-razvivaetsja-luchshaja-shkola-minska-304237-2018/ Як жыве і развивается лепшая школа Мінска (2018/БелТА)] * [http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/srednyaya-shkolano4-odna-iz-samyh-staryh-v-minske Рэпартаж канала СТВ аб старейшей школе горада Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190929051614/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/srednyaya-shkolano4-odna-iz-samyh-staryh-v-minske |date=29 верасня 2019 }} * {{Cite web|url=http://bdg.by/news/news.htm?98251,1|title=Минской средней школе № 4 исполняется 100 лет|date=2006-12-15|publisher=Деловая газета|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HB9WHcxv?url=http://bdg.by/news/news.htm?98251,1|archivedate=6 чэрвеня 2013|url-status=live}} * [http://minsk1067.livejournal.com/480024.html Найстарэйшая школа Менску: папраўка на 200 гадоў. Мінск. Гісторыя і тагачаснасць (2012/VAŠ SUZIRALNIK)] * [http://minsk1067.livejournal.com/547400.html Зьвесткі пра менскую СШ № 4 і менскую гімназію (1803 г.): абнаўленьні. Мінск. Гісторыя і тагачаснасць (2012/VAŠ SUZIRALNIK)] * [http://www.sb.by/obshchestvo/article/sto-let-bez-odinochestva.html Сто гадоў без адзіноцтва. Газета «СБ — Беларусь сёння» (15.12.2006). Галина УЛИТЕНОК] * [http://www.vminsk.by/news/30/52822/ Вучыць дапамагае… Тэлецэнтр. Вячэрні Мінск (09 Кастрычнік 2008)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170426205010/http://www.vminsk.by/news/30/52822/ |date=26 красавіка 2017 }} * [https://ais.by/story/1792 Архітэктура школьных будынкаў: З творчай спадчыны архітэктара Герасима Якушко. Архітэктура і будаванне № 1-2 (200) 2009 г. Вячеслав Чернатов] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Школы Мінска]] [[Катэгорыя:Школы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:1918 год у Мінску]] hm2rzve0sdfprobtivc2qp51ft299d8 0 638089 5129876 5000893 2026-04-20T12:25:53Z StachLysy 62453 дапаўненне 5129876 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} {{цёзкі2|Ховард}} '''Джэймс Нью́тан Хо́вард''' ({{lang-en|James Newton Howard}}; нар. {{ДН|9|6|1951}}, [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[кампазітар]]. Лаўрэат прэмій «[[Грэмі]]» і «[[Эмі]]», 8-разовы намінант на прэмію «[[Оскар]]». == Выбраная фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |- ! Год !! Фільм |- | align="center"|1994—2009 || «[[Хуткая дапамога (тэлесерыял)|Хуткая дапамога]]» (тэлесерыял) |- | align="center"|1999 || «[[Шостае пачуццё (фільм, 1999)|Шостае пачуццё]]» |- | align="center"|2002 || «[[Знакі (фільм)|Знакі]]» |- | align="center"|2004 || «[[Вёска (фільм, 2004)|Вёска]]» |- | align="center"|2005 || «{{нп5|Бэтмен: Пачатак||en|Batman Begins}}» |- | align="center"|2005 || «{{нп5|Кінг-Конг (фільм, 2005)|Кінг-Конг|en|King Kong (2005 film)}}» |- | align="center"|2006 || «[[Крывавы дыямент]]» |- | align="center"|2007 || «{{нп5|Майкл Клейтан (фільм)|Майкл Клейтан|en|Michael Clayton (film)}}» |- | align="center"|2007 || «{{нп5|Я — легенда (фільм)|Я — легенда|en|I Am Legend (film)}}» |- | align="center"|2007 || «{{нп5|Вайна Чарлі Уілсана (фільм)|Вайна Чарлі Уілсана|en|Charlie Wilson's War (film)}}» |- | align="center"|2008 || «[[Выклік (фільм, 2008)|Выклік]]» |- | align="center"|2008 || «[[Цёмны рыцар]]» |- | align="center"|2012 || «[[Галодныя гульні (фільм)|Галодныя гульні]]» |- | align="center"|2012 || «{{нп5|Спадчына Борна (фільм)|Спадчына Борна|en|The Bourne Legacy (film)}}» |- | align="center"|2013 || «[[Галодныя гульні: І ўспыхне полымя]]» |- | align="center"|2013 || «{{нп5|Пасля Зямлі||en|After Earth}}» |- | align="center"|2014 || «[[Малефісента (фільм)|Малефісента]]» |- | align="center"|2014 || «[[Стрынгер (фільм, 2014)|Стрынгер]]» |- | align="center"|2014 || «[[Галодныя гульні: Сойка-перасмешніца. Частка 1]]» |- | align="center"|2016 || «[[Фантастычныя істоты і дзе іх адшукаць]]» |- | align="center"|2018 || «[[Фантастычныя істоты: Злачынствы Грындэльвальда]]» |- | align="center"|2019 || «[[Схаванае жыццё (фільм, 2019)|Схаванае жыццё]]» |- | align="center"|2021 || «[[Рая і апошні дракон]]» |- | align="center"|2022 || «[[Фантастычныя істоты: Таямніцы Дамблдора]]» |- | align="center"|2023 || «[[Галодныя гульні: Балада пра пеўчых птушак і змей]]» |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{IMDb name|0006133}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сусветная прэмія саўндтрэкаў кінакампазітару года}} {{DEFAULTSORT:Ховард Джэймс Ньютан}} [[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакампазітары ЗША]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] 1fryjuq69da9eo7lwg1mncriwrljecp 0 639196 5130099 4833407 2026-04-20T17:40:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Публікацыі */ 5130099 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Гутарка Данілы са Сцяпанам» |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[гутарка (жанр)|гутарка]] |Аўтар = |Мова арыгінала = беларуская |Напісаны = сярэдзіна XIX ст. |Публікацыя = [[1886]] |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Гу́тарка Дані́лы са Сцяпа́нам»''' — ананімны вершаваны твор [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] сярэдзіны XIX стагоддзя, напісаны напярэдадні [[сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]]. Упершыню апублікаваны [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўлам Васілевічам Шэйнам]] у часопісе «Русская старина» за 1886 год<ref name="enc">«Гутарка Данілы са Сцяпанам» // {{Крыніцы/БелЭн|5к}} — С. 549.</ref><ref name="msu">''[[Віталь Іванавіч Еўмянькоў|В. І. Еўмянькоў]]''. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/3138/1/2024m.pdf «Гутарка Данілы са Сцяпанам»] // Культура Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. : Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2012. — Т. 3 : Г—З. — С. 319.</ref>. == Аўтарства == Гутарка напісана ў канцы 1850-х — пачатку 1860-х гадоў у форме маналога сведкі размовы сялян<ref name="msu" />. Твор упершыню апублікаваны Паўлам Васілевічам Шэйнам як «''Разгаворъ Данилы и Сьцепана (про волю)''» у артыкуле «Крепостное право в народных песнях» часопіса «Русская старина» (1886, том 49)<ref name="warszawa">''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 198.</ref>. Існуе некалькі версій аўтарства гутаркі. [[Яўхім Карскі]], спасылаючыся на [[Рамуальд Зямкевіч|Рамуальда Зямкевіча]], і [[Максім Гарэцкі]] сцвярджалі, што твор напісаў [[Паўлюк Багрым]]<ref>''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 199.</ref>. [[Альберт Паўловіч]] даводзіў, што твор належыць пяру [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], якому прыпісваюцца шматлікія тэксты<ref name="khaustovich">''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 209—210.</ref>. Літаратар [[Альгерд Бахарэвіч]] ліча, што гутарка была напісана панам, можа, нават прафесійным літаратарам, які даволі ўдала эмітаваў псеўдамужыцкі «стыль»<ref>{{cite web|author=[[Альгерд Бахарэвіч]].|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2011-09-30|url=https://www.svaboda.org/a/24345183.html|title=У чаканьні войта|format=|work=|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|accessdate=2020-04-18|language=|postscript=}}</ref>. На думку Міколы Хаўстовіча, твор звязаны з лагерам рускай ліберальнай адміністрацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]<ref>''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 197.</ref>. Найбольш верагодна, аўтарам твора быў сялянін-самавук<ref>{{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=[[Acta Albaruthenica]]|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=36|issn=|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}}</ref>. == Характарыстыка == Твор мае антыпрыгоніцкі змест, сцвярджае эканамічнае і сацыяльнае разняволенне беларускага селяніна. Выяўляюцца супярэчнасці [[светапогляд]]у сялян: з аднаго боку, памешчык і войт — сацыяльныя антаганісты, з другога боку, сацыяльны мір з імі — неабходная ўмова «дабра і ладу». Даніла са Сцяпанам чакаюць адмены прыгону, спадзяюцца на заступніцтва цара і [[Бог]]а. У тэксце ёсць вера ў магчымасць патрыярхальнага грамадства, у якім над усімі пануе Бог, а над мужыком — толькі [[цар]]. Героі перакананы ў непазбежным маральным удасканаленні паноў, будучая сацыяльная ідылія абмалёўваецца як эканамічны дыялог роўных з роўнымі. Твор завяршаецца спыненнем размовы [[войт]]ам<ref name="msu" />. Дэмакратызм, праўдзівасць, прастата і даходлівасць, жывая мова робяць гутарку яркім узорам народнай літаратуры<ref name="enc" />. Літаратуразнаўцы 1950-х гадоў адзначалі, што аўтар твора праўдзіва малюе карціны гора сялян, перадае іх думкі і настроі, лічылі, што ён не здолеў зрабіць з вобразаў радыкальныя вывады, чаму віною яго абмежаванасць светапогляду, а таксама «слабыя бакі сялянскага руху канца 50-х — пачатку 60-х гадоў»<ref>''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 200.</ref>. == Публікацыі == Упершыню гутарка апублікавана [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўлам Васілевічам Шэйнам]] у часопісе «Русская старина» за 1886 год. У артыкул «Крепостное право в народных песнях» увайшлі сем тэкстаў, у тым ліку і «''Разгаворъ Данилы и Сьцепана (про волю)''». Падкрэсліваецца, што гэты твор не зусім адпавядае найменню «народная песня»<ref>''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 197—198.</ref>. У 1903 годзе выйшаў трэці том працы [[М. Федароўскі|Міхала Федароўскага]] «[[Lud białoruski na Rusi Litewskiej]]», у якім змешчана «''Hutarka Daniły z Ściepanam''». Гутарка запісана ад лесніка з [[фальварак|фальварку]] Навасады [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павету]]<ref>{{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=Acta Albaruthenica|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=24|issn=|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}}</ref>. Тэкст выкарыстоўвалі ў сваіх працах і гісторыкі-сацыялісты ў пачатку XX стагоддзя. Іна Ігнатовіч у кнізе «Помещичьи крестьяне накануне освобождения» згадвае песню «''Разговор Данилы и Сьцепана''», падаўшы спачатку дваццаць радкоў, а потым — яшчэ восем радкоў твора. У артыкуле «Освобождение крестьян» Георгій Пляханаў цытаваў твор, характарызуючы становішча народа напярэдадні [[сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]]<ref>{{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=Acta Albaruthenica|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=28—29|issn=|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}}</ref>. У [[беларуская літаратура|беларускую літаратуру]] першым увёў твор Яўхім Карскі<ref>{{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=Acta Albaruthenica|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=30|issn=|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}}</ref>. Упершыню ў корпусе тэкстаў беларускай літаратуры гутарка з’явілася ў «Хрэстаматыі» [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], які палічыў патрэбным паправіць тэкст шляхам змены дыялектных форм на літаратурныя, перастаноўкі слоў у асобных радках дзеля захавання рытму і інш. У аснову публікацыі пакладзены тэкст з працы М. Федароўскага. Па выданні Федароўскага друкаваўся твор і ў зборніку тэкстаў «Беларуская літаратура XIX стагоддзя», выдадзеным у 1950 годзе. Складальнікі хрэстаматыі ўнеслі ў тэкст шэраг змен, якія змяняюць часам сэнс паэтычнага выказвання. Усе хібы хрэстаматыі, выдадзенай у 1950 годзе, паўтараюцца амаль ва ўсіх пазнейшых выданнях<ref>''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 200—201.</ref>. Два друкаваныя варыянты твора вызначаюцца амаль правільным [[амфібрахій|амфібрахіем]]<ref>{{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=Acta Albaruthenica|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=37|issn=|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}}</ref>. == Ужыванне == Павел Шэйн кажа пра распаўсюджанасць гутаркі ў многіх спісах, асабліва ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref name="warszawa" />. Альберт Паўловіч сцвярждаў, што гутарка карысталася вялікай папулярнасцю сярод адукаваных людзей у канцы XIX стагоддзя, аб чым сведчыць запіс твора рукою Якава Васільева ў сшытак Паўловіча, надрукаваны ў артыкуле «Забытае» ([[Полымя (часопіс)|Полымя]], 1925)<ref name="khaustovich" />. Апошняя фіксацыя твора ў вусным ужытку зафіксавана ў 1979 годзе як рэфлекс і рэмінісцэнцыя тэксту<ref>{{Артыкул|аўтар=Ю. В. Пацюпа.|загаловак=Ці існуе фалькларызацыя? Да праблемы бытавання і трансфармацыі літаратурных тэкстаў у вуснай традыцыі|спасылка=http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/19624/1/%D0%9F%D0%B0%D1%86%D1%8E%D0%BF%D0%B0_c255-261.pdf|выданне=Беларускае Падзвінне: вопыт, методыка і вынікі палявых і міждысцыплінарных даследаванняў|тып=|месца=Наваполацк|выдавецтва=ПДУ|год=2016|том=|нумар=|старонкі=259—260|issn=|ref=Пацюпа|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181102183501/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/19624/1/%d0%9f%d0%b0%d1%86%d1%8e%d0%bf%d0%b0_c255-261.pdf|archivedate=2 лістапада 2018}}</ref>: {{Цытата| :Добрым часам і добрай пагодай :Даніла са Сцяпанам :Сядзелі пад парканам :І между сабой гаварылі, :Як жа даўней мужыкі :Паном прыгон служылі. :Няхай яго не знаць, :Як стануць старыя людзі ўспамінаць. :Бывала ж Войніч, як праз сяло бяжыць, :Аж пад ім зямля дрыжыць. :Не пытаецца, ці лёг спаць, :Але пара ўставаць. :Ідзеш у двор і баішся. :Не зняў пану шапку здалёку, :Дык ён цябе і дзяржыць на воку. :Кажыць: «Ты бальшавіцкі, :А ня польскі». :Але досіць паном панаваць, :Калі пара касу і саху ў рукі браць. }} Твор стаў аб’ектам калялітаратурнай інтэрпрэтацыі ў «Гамбурскім рахунку Бахарэвіча», а таксама ў інтэрнэт-блогу [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]]<ref>{{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=Acta Albaruthenica|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=16|issn=|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''М. А. Лазарук''. «Гутарка Данілы са Сцяпанам» // Беларуская ССР. Кароткая Энцыклапедыя. Т. 4. — {{Мн.}}: Галоўная рэдакцыя Беларус. Сав. Энцыклапедыі, 1981. — С. 201. * {{Крыніцы/БелЭн|5}}. * Культура Беларусі : энцыклапедыя. Т. 3 : Г—З / рэдкал. : Т. У. Бялова (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларус. Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2012. — С. 319. * ''[[Міхась Лазарук|М. Лазарук]]''. «Гутарка Данілы са Сцяпанам» // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 2: Габой — Карціна / Рэдкал.: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — {{Мн.}}: БелСЭ, 1985. — С. 241. — 702 с. * {{Артыкул|аўтар=М. Хаўстовіч.|загаловак=Гутарка Данілы са Сцяпанам у кантэксце беларускай ананімнай літаратуры XIX стагоддзя|спасылка=http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|выданне=Acta Albaruthenica|тып=|год=2014|том=14|нумар=|seite=15—37|issn=1898-8091|ref=Хаўстовіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200529064749/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/pl/userfiles/downloads/AA_14_Zmiest.pdf|archivedate=29 мая 2020}} * ''Мікола Хаўстовіч.'' Гутарка Данілы са Сцяпанам // [http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/12/2016-Literatura-Bia%C5%82orusi-tom-II.pdf Даследаванні і матэрыялы: Літаратура Беларусі XVIII—XIX стагоддзяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220319085606/http://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/299/2018/12/2016-Literatura-Bia%C5%82orusi-tom-II.pdf |date=19 сакавіка 2022 }}. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. — Т. 2. — S. 197—215. — 300 s. — ISBN 978-83-60951-19-4. == Спасылкі == {{Wikisource|Разгаворъ Данилы и Сьцепана (про волю)}} * {{cite web|author=[[Альгерд Бахарэвіч]].|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2011-09-30|url=https://www.svaboda.org/a/24345183.html|title=У чаканьні войта|format=|work=|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|accessdate=2020-04-18|language=|postscript=}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar8053147&strq=l_siz=20|title=Гутарка Данілы са Сцяпанам|format=|work=|publisher=Сводный электронный каталог библиотек Беларуси|accessdate=2020-04-18|language=|postscript=}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Ананімныя творы]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя]] i3dkyy363vmpg4l2igj6ge3gbtolmv2 0 648390 5130043 5129644 2026-04-20T16:28:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5130043 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Мухтар Шаханаў''' ({{lang-kk|Мұхтар Шақанов}}; {{ВДП}}) — казахскі {{паэт|Казахстана|XX стагоддзя|СССР|}}, {{драматург|Казахстана|XX стагоддзя|СССР|}} і {{празаік|Казахстана|XX стагоддзя|СССР|}}, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 2 ліпеня 1942 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР. Выпускнік Шымкенцкага педагагічнага інстытута. У 1989 годзе выступаў у Крамлі з пасланнем дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР пра ўтойванне фактаў гвалтоўнага падаўлення снежаньскіх падзей 1986 года. У 2009 годзе ўзначаліў рух супраць перадачы мільёна гектараў сельскагаспадарчых тэрыторый на ўсходзе Казахстана ў арэнду Кітаю. У 2017 годзе прапанаваў перавесці на лацінку не толькі казахскую, але і рускую мову ў Казахстане. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаханаў Мухтар}} [[Катэгорыя:Казахскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Казахскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад акруг Казахстана]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Казахстана]] 1tn8gyp7tsyycn0u568sksxwd1v1grn 0 653060 5129875 5035665 2026-04-20T12:25:22Z StachLysy 62453 дапаўненне, вікіфікацыя 5129875 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Хаакін Рафаэль Фенікс''' ({{lang-en|Joaquin Raphael Phoenix}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі {{акцёр|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|тэлебачання ЗША|агучвання ЗША}}, прадзюсар, музыкант і кліпмэйкер. Малодшы брат акцёра [[Рывер Фенікс|Рывера Фенікса]]. Чатырохразовы намінант і двухразовы лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]», прызёр [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] і ўладальнік кубка Вольпе [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] за найлепшую мужчынскую ролю, лаўрэат музычнай прэміі «[[Грэмі]]», трохразовы намінант прэміі «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і ўладальнік за фільм «[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]», лаўрэат прэміі Брытанскай кінаакадэміі. Сусветную вядомасць Феніксу прынесла роля рымскага імператара Камода ў фільме «[[Гладыятар (фільм, 2000)|Гладыятар]]». У 2012 годзе атрымаў прызнанне кінакрытыкаў за ролю Фрэдзі Куэла ў фільме «Майстар», за якую быў намінаваны на прэмію «Оскар» у катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]]». Таксама вядомы па фільмах «[[Знакі (фільм)|Знакі]]», «Гатэль „Руанда“», «[[Вёска (фільм, 2004)|Вёска]]», «Пераступіць рысу», «Яна», «[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]». == Выбраная фільмаграфія == * «[[Гладыятар (фільм, 2000)|Гладыятар]]» (2000) * «[[Знакі (фільм)|Знакі]]» (2002) * «[[Вёска (фільм, 2004)|Вёска]]» (2004) * «[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]» (2019) * «[[Камон Камон]]» (2021) * «[[Напалеон (фільм, 2023)|Напалеон]]» (2023) * «Joker: Folie à Deux» (2024) == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю}} {{DEFAULTSORT:Фенікс Хаакін}} br96r7pgwzus803x3ceqvvjkrj0imhn 10 654808 5130294 5034648 2026-04-21T09:09:01Z DBatura 73587 5130294 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Іракская вайна |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Іракская вайна]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Храналогія Іракскай вайны|Храналогія]] |спіс1 = * [[Уварванне ў Ірак (2003)|Уварванне]] * [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|Акупацыя]] * [[Міжканфесійны канфлікт у Іраку (2006—2009)|Міжканфесійны канфлікт]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)|Вывад амерыканскіх войск]] |загаловак2 = Сілы |спіс2 = {{Navbox|subgroup |group1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]]''' |list1= * [[Узброеныя Сілы ЗША|Узброеныя сілы ЗША]] * [[Узброеныя сілы Вялікабрытаніі]] * [[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|Прыватныя ваенныя кампаніі]] ** [[Асацыяцыя прыватных ахоўных кампаній Ірака]] * [[Балгарскі ваенны кантынгент у Іраку|Балгарскі кантынгент]] * [[Брыгада Плюс-Ультра]] * [[Венгерскі ваенны кантынгент у Іраку|Венгерскі кантынгент]] * [[Ваенны кантынгент Сальвадора ў Іраку|Сальвадорскі кантынгент]] * [[Галандскі ваенны кантынгент у Іраку|Галандскі кантынгент]] * [[Грузінскі ваенны кантынгент у Іраку|Грузінскі кантынгент]] * [[Дацкі ваенны кантынгент у Іраку|Дацкі кантынгент]] * [[Італьянскі вайсковы кантынгент у Іраку|Італьянскі кантынгент]] * [[Польскі вайсковы кантынгент у Іраку|Польскі кантынгент]] * [[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскі кантынгент]] * [[Японскі ваенны кантынгент у Іраку|Японскі кантынгент]] |group2 = '''[[Іракскія паўстанцы]]''' |list2= * [[Аль-Аўда]] * [[Аль-Каіда ў Іраку]] * [[Ансар аль-Іслам]] * [[Армія адзінабожжа і джыхаду]] * [[Армія пераможнай абшчыны]] * [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]] * [[Армія Махдзі]] * [[Асаіб Ахль аль-Хак]] * [[Баас]] * [[Найвышэйшае камандаванне джыхаду і вызвалення]] * [[Ісламская армія ў Іраку]] * [[Ісламская дзяржава Ірак]] * [[Катаіб Хезбала]] * [[Рэвалюцыйная брыгада 1920]] * [[Іракскі ХАМАС]] * [[Дарадчы савет маджахедаў у Іраку]] * [[Джамаат Ансар аль-Суна]] * [[Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа]] |group3 = Іншыя |list3= * [[Узброеныя сілы Ірака]] * [[Арганізацыя Бадра]] * [[Сыны Ірака]] * [[Савет выратавання Анбара]] }} |загаловак3 = Галоўныя асобы |спіс3 = {{Navbox|subgroup |group1 = Кааліцыя |list1= * [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] * [[Барак Абама]] * [[Дональд Рамсфелд]] * [[Томі Фрэнкс]] * [[Джон Абізаід]] * [[Рыкарда Санчэс]] * [[Джордж Кейсі]] * [[Дэвід Петрэус]] * [[Рэйманд Адзіерна]] * [[Джэймс Мэціс]] * [[Томас Мец]] * [[Джэймс Конвей]] * [[Тоні Блэр]] * [[Гордан Браўн]] * [[Дэвід Кэмеран]] * [[Андэрс Фог Расмусен]] * [[Крыс Кайл]] * [[Джэсіка Лінч]] |group2 = Урад Садама |list2= * [[Садам Хусейн]] * [[Удэй Хусейн]] * [[Кусей Хусейн]] * [[Алі Хасан аль-Маджыд]] * [[Ібрагім Ізат ад-Дуры|Ізат ад-Дуры]] * [[Таха Ясін Рамадан]] * [[Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці]] |group3 = Новы ўрад |list3= * [[Масуд Барзані]] * [[Нуры аль-Малікі]] * [[Абдул Сатар Бузай Аль-Рышаві]] * [[Ахмед Абу Рыша]] * [[Хадзі аль-Амеры]] * [[Фазаль Аль-Гаўд]] |group4 = Паўстанцы |list4= * [[Муктада ас-Садр]] * [[Абу Мусаб аз-Заркаві]] * [[Каіс аль-Хазалі]] * [[Абу Аюб аль-Масры]] * [[Абу Умар аль-Багдадзі]] * [[Абу Сулейман ан-Насір|Абу Сулейман]] * [[Фараж Ахмад Нажмудзін]] * [[Абдула аль-Джанабі]] * [[Абу Бакр аль-Багдадзі|Абу Дуа]] * [[Махамед Юніс аль-Ахмед]] * [[Джуба (снайпер)|Снайпер Джуба]] }} |загаловак4 = Інцыдэнты |спіс4 = * [[Абстрэл калоны расійскіх дыпламатаў у Іраку|Абстрэл калоны расійскіх дыпламатаў]] * [[Абстрэл журналістаў у Багдадзе (2003)|Абстрэл журналістаў у Багдадзе]] * [[Забойствы ў Фалуджы ў красавіку 2003 года|Забойствы ў Фалуджы]] * [[Катаванні зняволеных у турме Абу-Грэйб]] * [[Засада ў Эль-Фалуджы]] * [[Масавае забойства ў Мукарадзібе]] * [[Масавае забойства ў Хадзіце]] * [[Забойства ў Махмудзіі]] * [[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку|Выкраданне расійскіх дыпламатаў]] * [[Багдадскі авіяўдар 12 ліпеня 2007 года|Багдадскі авіяўдар]] * [[Інцыдэнт з «Блэкуотэрам» у Багдадзе]] |загаловак5 = Іншыя аспекты |спіс5 = * [[Законнасць уварвання ў Ірак у 2003 годзе|Законнасць уварвання]] * [[Пратэсты супраць вайны ў Іраку|Антываенныя пратэсты]] * [[Людскія страты ў Іракскай вайне|Людскія страты]] * [[Спіс найбуйнейшых тэрактаў Іракскай вайны|Тэрарыстычныя акты]] * [[Іракскае дасье]] * [[Даклад Тагубы]] * [[Іракская калода]] * [[Трыбунал над Садамам Хусейнам]] * [[Пакаранне смерцю Садама Хусейна]] * [[Пурпурная рэвалюцыя]] * [[Тактыка іракскіх паўстанцаў]] |схаваць = 1 }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя ЗША]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Ірак]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Войны ЗША]] </noinclude> ixq8kfs0n85kh3zoxs4obu8ok2l9kzp 5130295 5130294 2026-04-21T09:09:22Z DBatura 73587 5130295 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Іракская вайна |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Іракская вайна]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Храналогія Іракскай вайны|Храналогія]] |спіс1 = * [[Уварванне ў Ірак (2003)|Уварванне]] * [[Акупацыя Ірака (2003—2011)|Акупацыя]] * [[Міжканфесійны канфлікт у Іраку (2006—2009)|Міжканфесійны канфлікт]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)|Вывад амерыканскіх войск]] |загаловак2 = Сілы |спіс2 = {{Navbox|subgroup |group1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]]''' |list1= * [[Узброеныя Сілы ЗША|Узброеныя сілы ЗША]] * [[Узброеныя сілы Вялікабрытаніі]] * [[Прыватныя ваенныя кампаніі ў Іракскай вайне|Прыватныя ваенныя кампаніі]] ** [[Асацыяцыя прыватных ахоўных кампаній Ірака]] * [[Балгарскі ваенны кантынгент у Іраку|Балгарскі кантынгент]] * [[Брыгада Плюс-Ультра]] * [[Венгерскі ваенны кантынгент у Іраку|Венгерскі кантынгент]] * [[Ваенны кантынгент Сальвадора ў Іраку|Сальвадорскі кантынгент]] * [[Галандскі ваенны кантынгент у Іраку|Галандскі кантынгент]] * [[Грузінскі ваенны кантынгент у Іраку|Грузінскі кантынгент]] * [[Дацкі ваенны кантынгент у Іраку|Дацкі кантынгент]] * [[Італьянскі вайсковы кантынгент у Іраку|Італьянскі кантынгент]] * [[Польскі вайсковы кантынгент у Іраку|Польскі кантынгент]] * [[Украінскія міратворцы ў Іраку|Украінскі кантынгент]] * [[Японскі ваенны кантынгент у Іраку|Японскі кантынгент]] |group2 = '''[[Іракскія паўстанцы]]''' |list2= * [[Аль-Аўда]] * [[Аль-Каіда ў Іраку]] * [[Ансар аль-Іслам]] * [[Армія адзінабожжа і джыхаду]] * [[Армія пераможнай абшчыны]] * [[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]] * [[Армія Махдзі]] * [[Асаіб Ахль аль-Хак]] * [[Баас]] * [[Найвышэйшае камандаванне джыхаду і вызвалення]] * [[Ісламская армія ў Іраку]] * [[Ісламская дзяржава Ірак]] * [[Катаіб Хезбала]] * [[Рэвалюцыйная брыгада 1920]] * [[Іракскі ХАМАС]] * [[Дарадчы сход маджахедаў у Іраку]] * [[Джамаат Ансар аль-Суна]] * [[Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа]] |group3 = Іншыя |list3= * [[Узброеныя сілы Ірака]] * [[Арганізацыя Бадра]] * [[Сыны Ірака]] * [[Савет выратавання Анбара]] }} |загаловак3 = Галоўныя асобы |спіс3 = {{Navbox|subgroup |group1 = Кааліцыя |list1= * [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] * [[Барак Абама]] * [[Дональд Рамсфелд]] * [[Томі Фрэнкс]] * [[Джон Абізаід]] * [[Рыкарда Санчэс]] * [[Джордж Кейсі]] * [[Дэвід Петрэус]] * [[Рэйманд Адзіерна]] * [[Джэймс Мэціс]] * [[Томас Мец]] * [[Джэймс Конвей]] * [[Тоні Блэр]] * [[Гордан Браўн]] * [[Дэвід Кэмеран]] * [[Андэрс Фог Расмусен]] * [[Крыс Кайл]] * [[Джэсіка Лінч]] |group2 = Урад Садама |list2= * [[Садам Хусейн]] * [[Удэй Хусейн]] * [[Кусей Хусейн]] * [[Алі Хасан аль-Маджыд]] * [[Ібрагім Ізат ад-Дуры|Ізат ад-Дуры]] * [[Таха Ясін Рамадан]] * [[Барзан Ібрагім ат-Тыкрыці]] |group3 = Новы ўрад |list3= * [[Масуд Барзані]] * [[Нуры аль-Малікі]] * [[Абдул Сатар Бузай Аль-Рышаві]] * [[Ахмед Абу Рыша]] * [[Хадзі аль-Амеры]] * [[Фазаль Аль-Гаўд]] |group4 = Паўстанцы |list4= * [[Муктада ас-Садр]] * [[Абу Мусаб аз-Заркаві]] * [[Каіс аль-Хазалі]] * [[Абу Аюб аль-Масры]] * [[Абу Умар аль-Багдадзі]] * [[Абу Сулейман ан-Насір|Абу Сулейман]] * [[Фараж Ахмад Нажмудзін]] * [[Абдула аль-Джанабі]] * [[Абу Бакр аль-Багдадзі|Абу Дуа]] * [[Махамед Юніс аль-Ахмед]] * [[Джуба (снайпер)|Снайпер Джуба]] }} |загаловак4 = Інцыдэнты |спіс4 = * [[Абстрэл калоны расійскіх дыпламатаў у Іраку|Абстрэл калоны расійскіх дыпламатаў]] * [[Абстрэл журналістаў у Багдадзе (2003)|Абстрэл журналістаў у Багдадзе]] * [[Забойствы ў Фалуджы ў красавіку 2003 года|Забойствы ў Фалуджы]] * [[Катаванні зняволеных у турме Абу-Грэйб]] * [[Засада ў Эль-Фалуджы]] * [[Масавае забойства ў Мукарадзібе]] * [[Масавае забойства ў Хадзіце]] * [[Забойства ў Махмудзіі]] * [[Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку|Выкраданне расійскіх дыпламатаў]] * [[Багдадскі авіяўдар 12 ліпеня 2007 года|Багдадскі авіяўдар]] * [[Інцыдэнт з «Блэкуотэрам» у Багдадзе]] |загаловак5 = Іншыя аспекты |спіс5 = * [[Законнасць уварвання ў Ірак у 2003 годзе|Законнасць уварвання]] * [[Пратэсты супраць вайны ў Іраку|Антываенныя пратэсты]] * [[Людскія страты ў Іракскай вайне|Людскія страты]] * [[Спіс найбуйнейшых тэрактаў Іракскай вайны|Тэрарыстычныя акты]] * [[Іракскае дасье]] * [[Даклад Тагубы]] * [[Іракская калода]] * [[Трыбунал над Садамам Хусейнам]] * [[Пакаранне смерцю Садама Хусейна]] * [[Пурпурная рэвалюцыя]] * [[Тактыка іракскіх паўстанцаў]] |схаваць = 1 }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя ЗША]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Ірак]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Войны ЗША]] </noinclude> 64jusb4lhrl5x1lcfzq5mo8c3jisxre 100 658977 5130012 5129606 2026-04-20T15:51:32Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5130012 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Магілёў (тэлерадыёкампанія)|2026-04-20T14:05:16Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Магілёў (телерадыёкампанія)|2026-04-20T09:11:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Эміль Веньямінавіч Брагінскі|2026-04-20T04:54:59Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Эбігейл Брэслін|2026-04-19T13:49:43Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Зігзаг поспеху (фільм)|2026-04-19T09:05:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Mos Def|2026-04-17T12:22:35Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Семпл|2026-04-17T09:48:16Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Пушар (фільм, 1996)|2026-04-16T11:31:14Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Жак Дуаён|2026-04-16T08:59:13Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Шарль Берлен|2026-04-16T05:39:04Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Самурай Джэк|2026-04-15T11:33:52Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7rmzf8zpqbuzm75i0rqyaho0rgd44w6 0 663727 5130145 4766216 2026-04-20T18:56:38Z IshaBarnes 124956 спасылка 5130145 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Вышэйшая банкаўская школа|Вышэйшая банкаўская школа (Польшча)}} {{Картка ўніверсітэта |назва = Вышэйшая банкаўская школа |скарачэнне = |эмблема = |выява = Banku augstskola - panoramio.jpg |арыгінал = {{lang-lv|Banku augstskola}} |міжназва = {{lang-en|BA School of Business and Finance}} |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1992 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 1 500 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Рыга]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.ba.lv/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Вышэйшая банкаўская школа''' ({{lang-lv|Banku augstskola}}) — [[Латвія|латвійская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая знаходзіцца ў Рызе. == Агульная характарыстыка == Установа адукацыі была заснавана ў [[1992]] годзе як Банкаўскі каледж пры Банку Латвіі і атрымала дзяржаўную акрэдытацыю ў якасці [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]] ў [[1997]] годзе. Сёння яна прапануе адукацыйныя праграмы ў галіне эканомікі і прадпрымальніцтва, дзелавога адміністравання і фінансаў. Вучэльня рэалізуе 14 акрэдытаваных прафесійных праграм вышэйшай адукацыі. Нягледзячы на тое, што Вышэйшая банкаўская школа з'яўляецца дзяржаўнай установай вышэйшай адукацыі, яна не атрымлівае фінансаванне з дзяржаўнага бюджэту, а працуе па прынцыпе самафінансавання. У структуры школы функцыянуюць цэнтр даследаванняў бізнесу і фінансаў, [[бізнес-інкубатар]], асацыяцыя выпускнікоў і інш. == Спасылкі == * [https://www.ba.lv/ Сайт установы] {{Commons|Category:}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Латвіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з латышскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рыгі]] [[Катэгорыя:Бізнес-школы]] h7250oka7q84sfrlm5na9mzyuwojwxj 0 663802 5130261 5125952 2026-04-21T07:04:57Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5130261 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святога Георгія |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint George Belarusian Orthodox Church}} |Выява = Saint George Belarusian Orthodox Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Мікола Латушкін]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = http://stgeorgeinchicago.org/ |Commons = Saint George Orthodox church in Chicago }} {{значэнні|Свята-Георгіеўская царква}} '''Царква Святога Георгія''' (''Царква Святога Юрыя'', {{lang-en|Saint George Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Чыкага]], [[Ілінойс|штат Ілінойс]], [[ЗША]]. Прыход знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярхата]]. Названа ў гонар святога [[Георгій Перамаганосец|Георгія]]. == Гісторыя == Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] значная група беларускіх імігрантаў вырашыла пасяліцца ў [[Чыкага]] ды іншых частках штата [[Ілінойс]]. Мясцовая прамысловасць давала прыбылым магчымасць працаўладкавацца, што забяспечвала існаванне іх сем’яў. Група сяброў [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада|Беларускай-амерыканскай нацыянальнай рады]] пачала арганізоўваць праваслаўны прыход Святога Георгія. Нягледзячы на тое, што адкрыць новую царкву было няпростай задачай, заснавальнікі атрымалі дапамогу ад святароў розных цэркваў. Біскуп [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Васіль (Тамашчык)|Васіль]], архімандрыт Юліян Троцкі, айцец Макарэвіч і протапрэсвітар [[Мікалай Лапіцкі]] некалькі разоў наведвалі Чыкага. Усе святары належалі да розных праваслаўных юрысдыкцый, таму ўзнікала пытанне, да якой юрысдыкцыі павінна далучыцца Беларуская праваслаўная царква ў Чыкага. У пачатку 1958 года быў створаны прыход у складзе Амерыканскай архіепіскапіі Канстанцінопальскага Патрыярхату. Парафіяльны савет прыходу абраў настаяцелем прыходу архімандрыта [[Уладзімір Фінькоўскі|Уладзіміра (Фінькоўскага)]], нягледзячы на негатыўнае стаўленне да яго асобы з боку адміністратара беларускіх прыходаў у складзе Канстанцінопальскага Патрыярхату протапрэсвітара [[Мікалай Лапіцкі|Мікалая Лапіцкага]]. Дванаццаць ініцыятараў выкупілі будынак былой сінагогі і абсталявалі яе пад Беларускую Праваслаўную Царкву Святога Георгія. Будынак патрабаваў капітальнага рамонту. Беларусы ўласнаручна габлявалі дошкі на падлогу, сваімі рукамі зладзілі царскія вароты і алтар. Заснавальнікамі царквы былі [[Мікола Латушкін]] з жонкай Сафіяй і цесцем Янам Багдановічам. Сярод заснавальнікаў парафіі, а таксама першым рэгентам яе хору, быў беларускі ваенны і грамадскі дзеяч [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]]. Да прыходу належалі данскія казакі, якія мелі пры царкоўным будынку ўласную канцылярыю. Праз спрэчнасць асобы архімандрыта Уладзіміра яго кандыдатура на епіскапскае служэнне на пасадзе кіраўніка беларускай епархіі Канстанцінопальскага Патрыярхату была адхілена [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Царкоўным саветам Беларускай Праваслаўнай Царквы]], якім фактычна кіраваў протапрэсвітар Мікалай Лапіцкі. Жадаючы ўзначаліць беларускае царкоўнае жыццё на чужыне і разумеючы, што ён не будзе мець падтрымкі з боку Амерыканскай архіепіскапіі Канстанцінопальскага патрыярхату, архімандрыт Уладзімір вырашыў атрымаць архірэйскае пасвячэнне з боку іерархаў некананічнай {{нп5|Саборнапраўная ўкраінская аўтакефальная праваслаўная царква|СУАПЦ|uk|Соборноправна українська автокефальна православна церква}}. 1 лютага 1959 года адбылося пасвячэнне архімандрыта Уладзіміра ў епіскапа Мінскага і ўсёй Беларусі. Адразу пасля гэтага ён абвясціў аб стварэнні яшчэ адной Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ-2). Абвяшчэнне БАПЦ-2 выклікала раскол: значная частка прыхаджан адмовілася прызнаваць БАПЦ-2, імі часова стаў апекавацца настаяцель [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|прыходу Святой Ефрасінні Полацкай у Таронта]] протаіерэй Міхаіл Мігай. Абедзве групы прыхаджан прэтэндавалі на валоданне храмавым будынкам, богаслужэнні пачалі адпраўляць па чарзе. Архіепіскап Уладзімір неаднаразова наведваў богаслужэнні апанентаў, намагаючыся пераканаць іх прызнаць БАПЦ-2. 17 чэрвеня 1961 года архіепіскап Уладзімір з групай прыхільнікаў спрабаваў змяніць замкі ў храме, што было спынена з дапамогай паліцыі. У верасні 1961 года архіепіскап Уладзімір спрабаваў знайсці кампраміс і аб’яднаць прыход, быў гатовы вярнуцца на пасаду настаяцеля прыходу ў сане архімандрыта, але такі кампраміс не зацікавіў яго апанентаў. У адказ на гэта архіепіскап Уладзімір зноў паспрабаваў змяніць замкі ў храме, з-за чаго ў храме адбылася бойка, усе яе ўдзельнікі былі арыштаваны. Пачаліся судовыя справы паміж архіепіскапам Уладзімірам і яго апанентамі. Восенню 1961 года грамадзянскі суд прыняў рашэнне пра неправамоцнасць спроб перавесці храм у юрысдыкцыю БАПЦ-2 і прызваў архіепіскапа Уладзіміра перастаць адпускаць у ім богаслужэнні. Апошні раз ён наведаў царкоўны будынак 3 лістапада 1961 года, калі ў прысутнасці паліцыі забраў свае асабістыя рэчы. Судовыя справы супраць асобных членаў прыходу наконт абвінавачвання ў нанясенні архіепіскапу Уладзіміру цяжкіх цялесных пашкоджанняў працягнуліся: у выніку яны скончыліся прымірэннем і выплатай яму грашовай кампенсацыі. У лютым 1962 года архіепіскап Уладзімір пакінуў ЗША і пераехаў у Францыю. 25 кастрычніка 1964 года прайшоў парафіяльны сход на якім адбыўся перапіс царкоўнай маёмасці з ініцыятыўнай 12-асабовай групы на парафію. З пачатку 1990-х гадоў да 2005 года пры царкве дзейнічаў беларускі дзіцячы музычны калектыў «Лянок». У 1998 годзе «Лянок» вітаў у Чыкага [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]], які прыехаў адведаць беларускіх эмігрантаў. == Настаяцелі == * архімандрыт Уладзімір Фінкоўскі (1958—1959) * айцец Леў Парандоўскі (1959—1960) * айцец Міхась Мігай (1960—1963) * протаіерэй Ілля Нагірняк (1963) * айцец Алег Мірановіч (1963—1977) * айцец Леў Астроўскі (1977—1978) * архімандрыт Іосіф (Строк) (1978—1980) * іераманах Варнава (Санчык) (1980—1984) * а. Анатолій Сегень (1984—1986) * а. Миандрак Анціч (1986—1987) * а. Вячаслаў Ільчук (1987—1988) * а. Канстанцін Бандарук (1988—1991) * а. Міраслаў Кулік (1991—1993) * іераманах Якаў Пірута (1993—1994) * а. Міандрак Анціч (1994) * протаіерэй Дзімітрый Башко (1994—???) * айцец Міхайла Пасека (з 2012) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=А.В. Слесарев|загаловак=Деятельность архимандрита Владимира (Финьковского) по организации церковной жизни на оккупированной территории Беларуси и в белорусской диаспоре (1941–1962)|выданне=Христианское чтение|месца=СПб.|выдавецтва=Санкт-Петербургская Духовная Академия Русской Православной Церкви|год=2020|нумар=4|старонкі=199—215|doi=10.47132/1814-5574_2020_4_199|мова=ru}} * {{артыкул|загаловак=Парафіяльныя сьпісы Беларускай праваслаўнай царквы Сьв. Юр’я ў Чыкага (з архіву Міколы Латушкіна)|выданне=Запісы|месца=Нью-Ёрк — Менск|выдавецтва=Беларускі інстытут навукі й мастацтва|год=2018|нумар=40|isbn=978-0-9722020-7-7|мова=be}} == Спасылкі == * [https://www.acrod.org/directories/parishview?parish=0083 Старонка прыхода] * [https://www.racyja.com/kultura/yak-belarusy-tsarkvu-u-chykaga-budavali Як беларусы царкву ў Чыкага будавалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125102931/https://www.racyja.com/kultura/yak-belarusy-tsarkvu-u-chykaga-budavali/ |date=25 лістапада 2020 }} * [https://naviny.belsat.eu/news/15763/ Царква, дзе моляцца ля бел-чырвона-белага сцяга]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.facebook.com/p/Saint-George-Belarusian-Orthodox-Church-100067891782603/ Saint George Belarusian Orthodox Church] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы ЗША]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Чыкага]] qm7xk7axw8csksbtwfvt1ifbeeljiss 0 669580 5130160 4288556 2026-04-20T19:14:12Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5130160 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2005}} '''[[2005]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[11 студзеня]] — [[Resident Evil 4]] * [[21 сакавіка]] — [[Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory]] (платформа DS) * [[31 траўня]] — [[Nexuiz]] (платформа «Linux») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2005]] [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] kzvqzw7xmjfi8rrmk4cuhcwqpowhnv4 0 680858 5129864 5043285 2026-04-20T12:05:06Z DenisBorum 139498 /* Гл. таксама */ 5129864 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гуантанама (значэнні)}} [[File:Camp Delta, Guantanamo Bay, Cuba.jpg|thumb|300px|Уваход у лагер Гуантанама, 16 лютага 2005 года.]] '''Турма ў Гуантанама''' ({{lang-en|Guantanamo prison}}), афіцыйная назва '''Лагер затрымання Гуантанама''' ({{lang-en|Guantanamo Bay detention camp}}) — установа на [[Гуантанама (ваенная база)|амерыканскай ваеннай базе]] ў [[Гуантанама (заліў)|заліве Гуантанама]] на бестэрмінова арандаванай у [[Куба|Кубы]] тэрыторыі, дзе ўтрымліваюцца асобы, абвінавачаныя ў розных злачынствах уладамі [[ЗША]], такіх як [[тэрарызм]] і вядзенне вайны на баку праціўніка. Станам на ліпень 2021 года ў турме ўтрымлівалася 39 чалавек<ref name="Welle">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/administracija-bajdena-vydala-zakljuchennogo-iz-tjurmy-na-baze-guantanamo/a-58317075|title=Администрация Байдена выдала заключенного из тюрьмы на базе Гуантанамо |subtitle=Подданный Марокко, содержавшийся в спецтюрьме США с 2002 года, передан властям этой страны. Президент Байден обещал закрыть пенитенциарное учреждение |date=2021-07-19 |publisher=[[Deutsche Welle]]|access-date=2021-07-19}}</ref>. == Размяшчэнне == На ўсходзе Кубы знаходзіцца [[Гуантанама (правінцыя)|правінцыя Гуантанама]] з [[Гуантанама|аднайменным адміністрацыйным цэнтрам]]. На паўднёвым ўзбярэжжы ([[Карыбскае мора]]) размешчана бухта. У 1898 годзе ў паўднёвай частцы заліва пабудавана амерыканская ваенна-марская база. Яе прававы статус аформлены кубінска-амерыканскім дагаворам, падпісаным ў 1903 годзе, паводле якога раён Гуантанама перадаецца ў бестэрміновую арэнду ЗША. Сама турма знаходзіцца ва ўсходняй частцы амерыканскай тэрыторыі, недалёка ад пляжу Кітэры Біч<ref>[https://www.google.com/maps/place/%D0%A2%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%D0%B2+%D0%93%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE/@19.9254073,-75.1094517,13516m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x8ecece313c28264d:0xea5ddb2a3e52e6b1!8m2!3d19.9030921!4d-75.0966509?hl=ru-RU Турма ў Гуантанама на Google Картах]</ref>. == Гісторыя == Турма зявілася ў студзені 2002 года, калі туды былі дастаўлены з [[Афганістан]]а першыя 20 чалавек, якія абвінавачваліся «ва ўдзеле ў баявых дзеяннях на баку ісламскіх экстрэмістаў» — талібаў. Праз яе прайшло мноства замежнікаў, захопленых амерыканскімі войскамі ў ходзе аперацый на тэрыторыі Афганістана і [[Ірак]]а. Усе яны, па сцвярджэнні амерыканскіх вайскоўцаў, удзельнічалі ў аперацыях на баку «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]» або руху «[[Талібан]]». Гуантанама таксама з’яўляецца месцам заключэння [[Нацыянальны рух уйгураў|ўйгурскіх сепаратыстаў]], якіх ЗША адмаўляюцца перадаваць [[КНР]]<ref>Kerry Dumbaugh, "China-U.S. relations: Current Issues and Implications for U.S. Policy, " CRS Report for Congress October 1, 2007, p. 28.</ref>. З моманту ўступлення на пасаду [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнта]] [[Барак Абама]] неаднаразова заклікаў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] працаваць са сваёй адміністрацыяй над тым, каб закрыць турму<ref>[http://ria.ru/world/20131227/986739874.html#ixzz2odb1PKkL Обама снова призвал закрыть тюрьму в Гуантанамо]</ref>. 21 студзеня 2009 года, на 2-і дзень знаходжання на пасадзе, амерыканскі лідар падпісаў загад аб расфарміраванні ўстановы. Лагер павінен быў зачыніцца на працягу года. Суды на базе былі прыпынены на 120 дзён. Аднак рашэнне прэзідэнта не было выканана, турма працягнула функцыянаваць<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/01/15/n_2166377.shtml газета.ru: МИД России обвиняет США]</ref>. Тым больш, што 8 снежня 2010 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палатай прадстаўнікоў Кангрэса]] выступіла супраць закрыцця лагера<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2010/12/09_kz_3460385.shtml Конгресс США не даёт закрыть Гуантанамо — Газета. Ru]</ref>. 8 студзеня 2011 года Абама падпісаў закон, якім прадугледжвалася забарона выкарыстання сродкаў амерыканскага [[Міністэрства абароны ЗША|Міністэрства абароны]] на перасоўванне вязняў турмы ў Гуантанама на тэрыторыю Амерыкі. Акрамя таго, дакумент забараняў і перасоўванне зняволеных гэтай турмы ў іншыя краіны за выключэннем вельмі абмежаванага ліку выпадкаў<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/01/2011/524657.shtml |title=8 января 2011 года Обама подписал закон, которым предусматривается запрещение использования средств американского Министерства обороны для перемещения узников тюрьмы в Гуантанамо на территорию США |accessdate=2011-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110109190250/http://top.rbc.ru/politics/08/01/2011/524657.shtml |archivedate=2011-01-09 |url-status=dead }}</ref>. У маі 2012 года на базе Гуантанама пачаўся суд над [[Халід Шэйх Махамед|Халідам Шэйхам Махамедам]], якога ЗША лічылі галоўным арганізатарам [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў 11 верасня 2001 года]]. Ён і чатыры яго меркаваных супольнікі паўсталі перад ваенным судом, дзе ім прад’яўлены афіцыйныя абвінавачванні<ref>[http://korrespondent.net/world/1346841-bi-bi-si-na-guantanamo-nachalsya-sud-nad-organizatorami-911 Би-би-си: На Гуантанамо начался суд над «организаторами 9/11» " Новости всего мира — Корреспондент]</ref>. У 2017 годзе 45-ы прэзідэнт [[Дональд Трамп]] адмяніў рашэнне Абамы па закрыцці аб’екта. Таксама ён дазволіў завоз у турму новых затрыманых<ref name="obama">[https://ria.ru/world/20180131/1513661927.html В США могут увеличить число заключенных в Гуантанамо]</ref>. == Вязні == === Колькасць === З 2002 па 2006 праз турму прайшло звыш за 750 замежнікаў. Каля 250 чалавек за гэты час вызвалілі, перавялі ў іншыя турмы або выдалі краінам, грамадзянамі якіх яны з’яўляюцца. Імёны астатніх да красавіка 2006 года трымаліся ў строгім сакрэце «з меркаванняў бяспекі». У красавіку [[Пентагон]] прадставіў спіс 558 былых і цяперашніх вязняў Гуантанама з 41 краіны. Па стане на красавік таго ж года, у турме заставалася 490 вязняў, з якіх толькі дзесяці былі прад’яўлены афіцыйныя абвінавачванні. Большасць — грамадзяне [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] (132 чалавекі), Афганістана (125) і [[Емен]]а (107). Да пачатку 2010 г. з турмы вызвалена больш за 530 чалавек<ref name="timesonline">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6975971.ece Freed Guantánamo inmates are heading for Yemen to join al-Qaeda fight] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100818142345/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6975971.ece |date=18 жніўня 2010 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Па стане на жнівень 2017 года ў турме ўтрымліваўся 41 чалавек<ref name="obama" />. === Прававы статус === Затрыманыя і дастаўленыя ў Гуантанаму асобы падлягаюць суду спецыяльнай ваеннай камісіі, а іх статус праціўніка (варожага [[камбатант]]а) вызначае асаблівы трыбунал. Абодва гэтыя органа сфармаваны Міністэрствам абароны ЗША. Асоба, прызнаная праціўнікам, можа знаходзіцца ў зняволенні [[бестэрміновай затрыманне|бестэрмінова]]. Статус вязняў неаднаразова аспрэчваўся перад [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўным судом ЗША]], у прыватнасці, іх права на [[хабеас корпус]], якое выканаўчая ўлада адмаўляла. Суд падтрымліваў гэта права (справы Хамдзі, Расула, Хамдана<ref>См. решение «Соединённые Штаты Америки против Салима Ахмеда Хамдана», Военные комиссии на базе Гуантанамо, 6 августа 2008 г. http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/IRRC_2009_873/$File/reports.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>, Бумедзін<ref>См. Меморандум-приказ, Лахдар Бумедьен и др. против Джорджа У. Буша и др., http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/IRRC_2009_873/$File/reports.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>). Нягледзячы на тое, што Кангрэс пасля першых трох спраў прыняў у 2006 годзе закон, які пазбаўляе замежных баевікоў правы на хабеас корпус, суд прызнаў прымяненне гэтага закона неканстытуцыйным (2008), а менавіта, парушаючым палажэнне [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] аб дапушчальным прыпыненні права. Суд таксама не знайшоў уважлівай аргументацыю ўрада, паводле якой дзеянне Канстытуцыі не распаўсюджваецца на Гуантанама. Рашэння Вярхоўнага суда ад 12 чэрвеня 2008 года ў справах «Бумедзін супраць Буша» і «Аль Одан супраць ЗША» даюць зняволеным з Гуантанама права паставіць пад сумнеў законнасць свайго ўтрымання пад вартай, звярнуўшыся ў звычайныя грамадзянскія суды ЗША. Пасля гэтага было разгледжана амаль 53 справы і ў пераважнай большасці выпадкаў суд вынес рашэнне, якое прадпісвае вызваліць зняволеных Гуантанама. Пасля свайго ўступлення ў пасаду ў студзені 2009 годзе новы прэзідэнт ЗША Барак Абама падпісаў шэраг распараджэнняў, у адпаведнасці з якімі былі сфармаваны тры рабочыя групы па пытаннях турмы ў Гуантанама. Рабочая група па расследаваннях пацвердзіла, што Артыкул 3, агульная для ўсіх [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскіх канвенцый]], з’яўляецца мінімальным стандартам, які рэгламентуе парадак абыходжання з любым зняволеным, што знаходзяцца ў падпарадкаванні ЗША падчас узброеных канфліктаў. У жніўні створаная пры рабочай групе аператыўная група завяршыла сваю дзейнасць і падала рэкамендацыі [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрству юстыцыі ЗША]]. Яны пацвердзілі, што ўказанні арміі ЗША ўтрымліваюць адэкватныя інструкцыі асобам, якія вядуць расследавання. Гэтая аператыўная група таксама выпрацавала некалькі рэкамендацый, накіраваных на зніжэнне рызыкі прымянення катаванняў або іншых формаў благога звароту ў адносінах да асобаў, перададзеных ва ўладу іншых дзяржаў. Яшчэ адна рабочая група займалася пераглядам статусу ўсіх асоб, што ўтрымліваліся ў Гуантанама для вызначэння таго, хто з вязняў можа быць вызвалены або пераведзены ў іншыя месцы зняволення, каго з іх варта судзіць, і як паступаць у выпадках, калі ўлады ЗША прынялі рашэнне, што зняволены не можа быць вызвалены або пераведзены ў іншую ўстанову. У студзені 2010 года рабочая група выпусціла справаздачу, у якой падрабязна апісала катэгорыі зняволеных, якія павінны быць пераведзены ў іншую ўстанову, пакараны па законе або жа пакінуты ў зняволенні на больш доўгі тэрмін. Па меркаваннях бяспекі быў накладзены мараторый на пераклад зняволеных у Емен. У Гуантанама аднавіліся ваенныя трыбуналы, дзейнасць якіх была прыпынена ў адпаведнасці з указамі прэзідэнта ЗША. Трэцяя рабочая група занялася агульнымі пытаннямі перагляду палітыкі ўтрымання пад вартай у ЗША. === Члены Аль-Каіды === У канцы 2009 года вызваленне зняволеных з турмы стала аб’ектам супярэчнасцяў пасля таго, як высветлілася, што намеснікам лідара тэрарыстычнай арганізацыі Аль-Каіда на [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостраве]] з’яўляецца Саід Алі аль-Шыхры, былы вязень турмы, вызвалены ў 2007 годзе<ref name="timesonline" />. Яшчэ ў маі міністэрства абароны ЗША апублікавала спіс з 74 былых зняволеных, якія падазраваліся ў вяртанні да тэрарыстычнай дзейнасці<ref name="timesonline" />. На думку кангрэсмена-рэспубліканца Піцера Хекстры, аснову Аравійскай ячэйкі «Аль-Каіды» складаюць людзі, што раней змяшчаліся ў турме Гуантанама<ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2010/01/03/Hoekstra-Yemen-group-unique-threat/UPI-74411262541842/ Hoekstra: Yemen group 'unique' threat] {{V|8|3|2011}}</ref>. У студзені 2010 года Абама распарадзіўся часова прыпыніць рэпатрыяцыю з Гуантанама грамадзян Емена<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/01/06/3438112.html Обама: система безопасности в США дала опасный сбой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219054209/http://rus.ruvr.ru/2010/01/06/3438112.html |date=19 лютага 2011 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Таксама паведамлялася, што былым вязнем Гуантанама з’яўляецца мула Закір, лідар баевікоў руху Талібан у афганскай правінцыі Гільменд<ref name="timesonline" />. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|вайны ў Лівіі 2011 года]] лівійскім міністр замежных спраў Муса Махамад Куса заявіў, што на баку паўстанцаў ваююць каля 300 баевікоў «Аль-Каіды», якія раней адбывалі зняволенне ў Гуантанама<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/03/08/47080567.html Около 300 боевиков «Аль-Каиды» поддерживают повстанцев на востоке Ливии, заявил глава МИД Джамахирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110311083609/http://rus.ruvr.ru/2011/03/08/47080567.html |date=11 сакавіка 2011 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Да верасня 2013 года з турмы вызвалена 603 зняволеных. Як устаноўлена, 100 чалавек з гэтага ліку пасля свайго вызвалення вярнуліся да тэрарыстычнай дзейнасці, яшчэ 74 падазраваліся ў гэтым<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2417226/Guantanamo-Bay-One-ex-Gitmo-inmates-return-terrorism.html At least 100 of the 603 freed Guantanamo Bay prisoners have returned to terrorism, U.S. intelligence report reveals] {{V|17|9|2013}}</ref>. == Парушэнні правоў чалавека == Па дадзеных арганізацыі «[[Міжнародная амністыя]]» і іншых праваабаронцаў, а таксама па сведчаннях саміх былых вязняў, у Гуантанама да зняволеных прымяняюцца санкцыянаваныя ўрадам і прэзідэнтам ЗША<ref>{{cite web|date=8 марта 2008|url=http://lenta.ru/news/2008/03/08/waterboarding/|title=Джордж Буш заступился за пытки|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-14}}</ref> катаванні, у тым ліку [[Катаванне вадой|імітацыі ўтаплення]], пазбаўленне сну, [[Катаванне музыкай|уздзеянне гучнай музыкі]]. На думку Пентагона такое стаўленне нельга лічыць нялюдскім. Таксама лічыцца магчымым [[смяротнае пакаранне|пакараць смерцю]] вязняў, якія далі прызнальныя паказанні пад катаваннямі<ref>{{cite web|url=http://amnesty.org.ru/node/244|title=США: потенциальная казнь подвергнутых пыткам и впоследствии осуждённых узников Гуантанамо — это не правосудие - «Международная Амнистия»|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120010527/http://amnesty.org.ru/node/244|archivedate=2012-01-20|accessdate=2011-09-15}}</ref>. Салім Ламрані з універсітэта [[Сарбона]] паведамляў пра лёс суданскага карэспандэнта тэлеканала [[Аль-Джазіра]] [[Самі аль-Хадж]]а, які ў 2001 годзе быў змешчаны ў амерыканскую турму. Па словах журналіста, ужо на базе [[Баграм]] амерыканскія салдаты працяглы час падвяргалі яго жорсткім катаванням (рэгулярныя збіцці, сексуальныя дамаганні, пагрозы згвалтавання, шматгадзіннае стаянне на каленях, траўля сабакамі), яго таксама пасадзілі ў клетку ў халодным авіяцыйным ангары. Як сказаў Самі аль-Хадж, катаванні працягнуліся пасля пераводу ў Гуантанама: яму не давалі спаць, збівалі, не аказвалі медыцынскую дапамогу<ref>[http://www.voltairenet.org/article135119.html Молчание Репортёров без границ в отношении журналиста, подвергнувшегося пыткам в Гуантанамо [Сеть Вольтер&#93;]</ref>. 1 мая 2008 года ён быў адпушчаны і адпраўлены ў [[Судан]]. Па дамоўленасці з ЗША суданскія ўлады пагадзіліся забараніць аль-Хаджу працаваць журналістам і пакідаць межы дзяржавы<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/05/02/cameraman/ Lenta.ru: Масс-медиа: Оператора «Аль-Джазиры» освободили из Гуантанамо]</ref>. Да пералічаных абвінавачванняў у парушэннях правоў чалавека дадаюцца абвінавачванні ў гвалтоўнай дэпартацыі. Калі ў адносінах да уйгураў — грамадзян Кітая было прызнана, што следствам выдачы іх Кітаю могуць стаць катаванні і адсутнасць справядлівага судаводства, то ў дачыненні да вязняў–грамадзян [[Расія|Расіі]] гэтага прызнана не было і сем чалавек было гвалтоўна дэпартавана ў Расію, дзе, на думку арганізацыі [[Human Rights Watch]], яны падвергліся катаванням і здзекаванням<ref>[https://www.hrw.org/legacy/russian/reports/russia/guantanamo.html Human Rights Watch / Defending Human Rights Worldwide / Ðîññèÿ]</ref>. == У мастацтве == * мемуары «[[Дзённік Гуантанама]]» (Мухамед Ульд Слахі, 2015) * к/ф «[[Маўрытанец (фільм)|Маўрытанец]]» (ЗША і Вялікабрытанія, 2021) == Гл. таксама == * [[Абу-Грэйб (турма)]] * [[Мітыга (турма)]] * [[Сакрэтныя турмы ЦРУ]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{cite journal |journal=Columbia Journalism Review |volume=49 |number=4 |year=2010 |title=The Record Keeper: Carol Rosenberg owns the Guantánamo beat |author=David Glenn |url=http://archives.cjr.org/feature/the_record_keeper.php |access-date=19 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200227/http://archives.cjr.org/feature/the_record_keeper.php |url-status=dead }} * "Yasiin Bey (aka Mos Def) force fed under standard Guantánamo Bay procedure." ''[[The Guardian]]''. Monday 8 July 2013. via YouTube—Video created by human rights organization Reprieve & directed by Asif Kapadia, shows Mos Def] force fed according to procedure at Guantanamo Bay detention camp. {{Сакрэтныя турмы ЦРУ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Сакрэтныя турмы ЦРУ]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] s26jk65c6s9xhaewx9sfzjsoxr3c8z6 5130304 5129864 2026-04-21T09:56:46Z DBatura 73587 5130304 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гуантанама (значэнні)}} [[File:Camp Delta, Guantanamo Bay, Cuba.jpg|thumb|300px|Уваход у лагер Гуантанама, 16 лютага 2005 года.]] '''Турма ў Гуантанама''' ({{lang-en|Guantanamo prison}}), афіцыйная назва '''Лагер затрымання Гуантанама''' ({{lang-en|Guantanamo Bay detention camp}}) — установа на [[Гуантанама (ваенная база)|амерыканскай ваеннай базе]] ў [[Гуантанама (заліў)|заліве Гуантанама]] на бестэрмінова арандаванай у [[Куба|Кубы]] тэрыторыі, дзе ўтрымліваюцца асобы, абвінавачаныя ў розных злачынствах уладамі [[ЗША]], такіх як [[тэрарызм]] і вядзенне вайны на баку праціўніка. Станам на студзень 2025 года ў турме ўтрымліваліся 15 чалавек<ref>{{Cite web |last1=Lee |first1=Carol E. |last2=Kube |first2=Courtney |date=20 April 2023 |title=Guantanamo population drops to 30; Biden admin wants to cut it more |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/transfer-drops-guantanamo-population-30-biden-wants-to-close-rcna80478 |access-date=13 February 2024 |publisher=NBC News |archive-date=29 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529023949/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/transfer-drops-guantanamo-population-30-biden-wants-to-close-rcna80478 |url-status=live}}</ref. За ўвесь час праз яе прайшлі 780 вязняў, з якіх 9 сканалі<ref>{{Cite news |title=The Guantánamo Docket |url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101010447/https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |url-status=live |work=The New York Times |date=18 May 2021 |access-date=3 July 2024 |issn=0362-4331 |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |title=The Cost of Running Guantánamo Bay: $13 Million Per Prisoner |url=https://www.nytimes.com/2019/09/16/us/politics/guantanamo-bay-cost-prison.html |access-date=2 January 2026 |work=[[The New York Times]] |date=16 September 2019 |language=en}}</ref> == Размяшчэнне == На ўсходзе Кубы знаходзіцца [[Гуантанама (правінцыя)|правінцыя Гуантанама]] з [[Гуантанама|аднайменным адміністрацыйным цэнтрам]]. На паўднёвым ўзбярэжжы ([[Карыбскае мора]]) размешчана бухта. У 1898 годзе ў паўднёвай частцы заліва пабудавана амерыканская ваенна-марская база. Яе прававы статус аформлены кубінска-амерыканскім дагаворам, падпісаным ў 1903 годзе, паводле якога раён Гуантанама перадаецца ў бестэрміновую арэнду ЗША. Сама турма знаходзіцца ва ўсходняй частцы амерыканскай тэрыторыі, недалёка ад пляжу Кітэры Біч<ref>[https://www.google.com/maps/place/%D0%A2%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%D0%B2+%D0%93%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE/@19.9254073,-75.1094517,13516m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x8ecece313c28264d:0xea5ddb2a3e52e6b1!8m2!3d19.9030921!4d-75.0966509?hl=ru-RU Турма ў Гуантанама на Google Картах]</ref>. == Гісторыя == Турма зявілася ў студзені 2002 года, калі туды былі дастаўлены з [[Афганістан]]а першыя 20 чалавек, якія абвінавачваліся «ва ўдзеле ў баявых дзеяннях на баку ісламскіх экстрэмістаў» — талібаў. Праз яе прайшло мноства замежнікаў, захопленых амерыканскімі войскамі ў ходзе аперацый на тэрыторыі Афганістана і [[Ірак]]а. Усе яны, па сцвярджэнні амерыканскіх вайскоўцаў, удзельнічалі ў аперацыях на баку «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]» або руху «[[Талібан]]». Гуантанама таксама з’яўляецца месцам заключэння [[Нацыянальны рух уйгураў|ўйгурскіх сепаратыстаў]], якіх ЗША адмаўляюцца перадаваць [[КНР]]<ref>Kerry Dumbaugh, "China-U.S. relations: Current Issues and Implications for U.S. Policy, " CRS Report for Congress October 1, 2007, p. 28.</ref>. З моманту ўступлення на пасаду [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнта]] [[Барак Абама]] неаднаразова заклікаў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] працаваць са сваёй адміністрацыяй над тым, каб закрыць турму<ref>[http://ria.ru/world/20131227/986739874.html#ixzz2odb1PKkL Обама снова призвал закрыть тюрьму в Гуантанамо]</ref>. 21 студзеня 2009 года, на 2-і дзень знаходжання на пасадзе, амерыканскі лідар падпісаў загад аб расфарміраванні ўстановы. Лагер павінен быў зачыніцца на працягу года. Суды на базе былі прыпынены на 120 дзён. Аднак рашэнне прэзідэнта не было выканана, турма працягнула функцыянаваць<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/01/15/n_2166377.shtml газета.ru: МИД России обвиняет США]</ref>. Тым больш, што 8 снежня 2010 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палатай прадстаўнікоў Кангрэса]] выступіла супраць закрыцця лагера<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2010/12/09_kz_3460385.shtml Конгресс США не даёт закрыть Гуантанамо — Газета. Ru]</ref>. 8 студзеня 2011 года Абама падпісаў закон, якім прадугледжвалася забарона выкарыстання сродкаў амерыканскага [[Міністэрства абароны ЗША|Міністэрства абароны]] на перасоўванне вязняў турмы ў Гуантанама на тэрыторыю Амерыкі. Акрамя таго, дакумент забараняў і перасоўванне зняволеных гэтай турмы ў іншыя краіны за выключэннем вельмі абмежаванага ліку выпадкаў<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/01/2011/524657.shtml |title=8 января 2011 года Обама подписал закон, которым предусматривается запрещение использования средств американского Министерства обороны для перемещения узников тюрьмы в Гуантанамо на территорию США |accessdate=2011-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110109190250/http://top.rbc.ru/politics/08/01/2011/524657.shtml |archivedate=2011-01-09 |url-status=dead }}</ref>. У маі 2012 года на базе Гуантанама пачаўся суд над [[Халід Шэйх Махамед|Халідам Шэйхам Махамедам]], якога ЗША лічылі галоўным арганізатарам [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў 11 верасня 2001 года]]. Ён і чатыры яго меркаваных супольнікі паўсталі перад ваенным судом, дзе ім прад’яўлены афіцыйныя абвінавачванні<ref>[http://korrespondent.net/world/1346841-bi-bi-si-na-guantanamo-nachalsya-sud-nad-organizatorami-911 Би-би-си: На Гуантанамо начался суд над «организаторами 9/11» " Новости всего мира — Корреспондент]</ref>. У 2017 годзе 45-ы прэзідэнт [[Дональд Трамп]] адмяніў рашэнне Абамы па закрыцці аб’екта. Таксама ён дазволіў завоз у турму новых затрыманых<ref name="obama">[https://ria.ru/world/20180131/1513661927.html В США могут увеличить число заключенных в Гуантанамо]</ref>. == Вязні == === Колькасць === З 2002 па 2006 праз турму прайшло звыш за 750 замежнікаў. Каля 250 чалавек за гэты час вызвалілі, перавялі ў іншыя турмы або выдалі краінам, грамадзянамі якіх яны з’яўляюцца. Імёны астатніх да красавіка 2006 года трымаліся ў строгім сакрэце «з меркаванняў бяспекі». У красавіку [[Пентагон]] прадставіў спіс 558 былых і цяперашніх вязняў Гуантанама з 41 краіны. Па стане на красавік таго ж года, у турме заставалася 490 вязняў, з якіх толькі дзесяці былі прад’яўлены афіцыйныя абвінавачванні. Большасць — грамадзяне [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] (132 чалавекі), Афганістана (125) і [[Емен]]а (107). Да пачатку 2010 г. з турмы вызвалена больш за 530 чалавек<ref name="timesonline">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6975971.ece Freed Guantánamo inmates are heading for Yemen to join al-Qaeda fight] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100818142345/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6975971.ece |date=18 жніўня 2010 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Па стане на жнівень 2017 года ў турме ўтрымліваўся 41 чалавек<ref name="obama" />. === Прававы статус === Затрыманыя і дастаўленыя ў Гуантанаму асобы падлягаюць суду спецыяльнай ваеннай камісіі, а іх статус праціўніка (варожага [[камбатант]]а) вызначае асаблівы трыбунал. Абодва гэтыя органа сфармаваны Міністэрствам абароны ЗША. Асоба, прызнаная праціўнікам, можа знаходзіцца ў зняволенні [[бестэрміновай затрыманне|бестэрмінова]]. Статус вязняў неаднаразова аспрэчваўся перад [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўным судом ЗША]], у прыватнасці, іх права на [[хабеас корпус]], якое выканаўчая ўлада адмаўляла. Суд падтрымліваў гэта права (справы Хамдзі, Расула, Хамдана<ref>См. решение «Соединённые Штаты Америки против Салима Ахмеда Хамдана», Военные комиссии на базе Гуантанамо, 6 августа 2008 г. http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/IRRC_2009_873/$File/reports.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>, Бумедзін<ref>См. Меморандум-приказ, Лахдар Бумедьен и др. против Джорджа У. Буша и др., http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/IRRC_2009_873/$File/reports.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>). Нягледзячы на тое, што Кангрэс пасля першых трох спраў прыняў у 2006 годзе закон, які пазбаўляе замежных баевікоў правы на хабеас корпус, суд прызнаў прымяненне гэтага закона неканстытуцыйным (2008), а менавіта, парушаючым палажэнне [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] аб дапушчальным прыпыненні права. Суд таксама не знайшоў уважлівай аргументацыю ўрада, паводле якой дзеянне Канстытуцыі не распаўсюджваецца на Гуантанама. Рашэння Вярхоўнага суда ад 12 чэрвеня 2008 года ў справах «Бумедзін супраць Буша» і «Аль Одан супраць ЗША» даюць зняволеным з Гуантанама права паставіць пад сумнеў законнасць свайго ўтрымання пад вартай, звярнуўшыся ў звычайныя грамадзянскія суды ЗША. Пасля гэтага было разгледжана амаль 53 справы і ў пераважнай большасці выпадкаў суд вынес рашэнне, якое прадпісвае вызваліць зняволеных Гуантанама. Пасля свайго ўступлення ў пасаду ў студзені 2009 годзе новы прэзідэнт ЗША Барак Абама падпісаў шэраг распараджэнняў, у адпаведнасці з якімі былі сфармаваны тры рабочыя групы па пытаннях турмы ў Гуантанама. Рабочая група па расследаваннях пацвердзіла, што Артыкул 3, агульная для ўсіх [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскіх канвенцый]], з’яўляецца мінімальным стандартам, які рэгламентуе парадак абыходжання з любым зняволеным, што знаходзяцца ў падпарадкаванні ЗША падчас узброеных канфліктаў. У жніўні створаная пры рабочай групе аператыўная група завяршыла сваю дзейнасць і падала рэкамендацыі [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрству юстыцыі ЗША]]. Яны пацвердзілі, што ўказанні арміі ЗША ўтрымліваюць адэкватныя інструкцыі асобам, якія вядуць расследавання. Гэтая аператыўная група таксама выпрацавала некалькі рэкамендацый, накіраваных на зніжэнне рызыкі прымянення катаванняў або іншых формаў благога звароту ў адносінах да асобаў, перададзеных ва ўладу іншых дзяржаў. Яшчэ адна рабочая група займалася пераглядам статусу ўсіх асоб, што ўтрымліваліся ў Гуантанама для вызначэння таго, хто з вязняў можа быць вызвалены або пераведзены ў іншыя месцы зняволення, каго з іх варта судзіць, і як паступаць у выпадках, калі ўлады ЗША прынялі рашэнне, што зняволены не можа быць вызвалены або пераведзены ў іншую ўстанову. У студзені 2010 года рабочая група выпусціла справаздачу, у якой падрабязна апісала катэгорыі зняволеных, якія павінны быць пераведзены ў іншую ўстанову, пакараны па законе або жа пакінуты ў зняволенні на больш доўгі тэрмін. Па меркаваннях бяспекі быў накладзены мараторый на пераклад зняволеных у Емен. У Гуантанама аднавіліся ваенныя трыбуналы, дзейнасць якіх была прыпынена ў адпаведнасці з указамі прэзідэнта ЗША. Трэцяя рабочая група занялася агульнымі пытаннямі перагляду палітыкі ўтрымання пад вартай у ЗША. === Члены Аль-Каіды === У канцы 2009 года вызваленне зняволеных з турмы стала аб’ектам супярэчнасцяў пасля таго, як высветлілася, што намеснікам лідара тэрарыстычнай арганізацыі Аль-Каіда на [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостраве]] з’яўляецца Саід Алі аль-Шыхры, былы вязень турмы, вызвалены ў 2007 годзе<ref name="timesonline" />. Яшчэ ў маі міністэрства абароны ЗША апублікавала спіс з 74 былых зняволеных, якія падазраваліся ў вяртанні да тэрарыстычнай дзейнасці<ref name="timesonline" />. На думку кангрэсмена-рэспубліканца Піцера Хекстры, аснову Аравійскай ячэйкі «Аль-Каіды» складаюць людзі, што раней змяшчаліся ў турме Гуантанама<ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2010/01/03/Hoekstra-Yemen-group-unique-threat/UPI-74411262541842/ Hoekstra: Yemen group 'unique' threat] {{V|8|3|2011}}</ref>. У студзені 2010 года Абама распарадзіўся часова прыпыніць рэпатрыяцыю з Гуантанама грамадзян Емена<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/01/06/3438112.html Обама: система безопасности в США дала опасный сбой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219054209/http://rus.ruvr.ru/2010/01/06/3438112.html |date=19 лютага 2011 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Таксама паведамлялася, што былым вязнем Гуантанама з’яўляецца мула Закір, лідар баевікоў руху Талібан у афганскай правінцыі Гільменд<ref name="timesonline" />. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|вайны ў Лівіі 2011 года]] лівійскім міністр замежных спраў Муса Махамад Куса заявіў, што на баку паўстанцаў ваююць каля 300 баевікоў «Аль-Каіды», якія раней адбывалі зняволенне ў Гуантанама<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/03/08/47080567.html Около 300 боевиков «Аль-Каиды» поддерживают повстанцев на востоке Ливии, заявил глава МИД Джамахирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110311083609/http://rus.ruvr.ru/2011/03/08/47080567.html |date=11 сакавіка 2011 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Да верасня 2013 года з турмы вызвалена 603 зняволеных. Як устаноўлена, 100 чалавек з гэтага ліку пасля свайго вызвалення вярнуліся да тэрарыстычнай дзейнасці, яшчэ 74 падазраваліся ў гэтым<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2417226/Guantanamo-Bay-One-ex-Gitmo-inmates-return-terrorism.html At least 100 of the 603 freed Guantanamo Bay prisoners have returned to terrorism, U.S. intelligence report reveals] {{V|17|9|2013}}</ref>. == Парушэнні правоў чалавека == Па дадзеных арганізацыі «[[Міжнародная амністыя]]» і іншых праваабаронцаў, а таксама па сведчаннях саміх былых вязняў, у Гуантанама да зняволеных прымяняюцца санкцыянаваныя ўрадам і прэзідэнтам ЗША<ref>{{cite web|date=8 марта 2008|url=http://lenta.ru/news/2008/03/08/waterboarding/|title=Джордж Буш заступился за пытки|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-14}}</ref> катаванні, у тым ліку [[Катаванне вадой|імітацыі ўтаплення]], пазбаўленне сну, [[Катаванне музыкай|уздзеянне гучнай музыкі]]. На думку Пентагона такое стаўленне нельга лічыць нялюдскім. Таксама лічыцца магчымым [[смяротнае пакаранне|пакараць смерцю]] вязняў, якія далі прызнальныя паказанні пад катаваннямі<ref>{{cite web|url=http://amnesty.org.ru/node/244|title=США: потенциальная казнь подвергнутых пыткам и впоследствии осуждённых узников Гуантанамо — это не правосудие - «Международная Амнистия»|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120010527/http://amnesty.org.ru/node/244|archivedate=2012-01-20|accessdate=2011-09-15}}</ref>. Салім Ламрані з універсітэта [[Сарбона]] паведамляў пра лёс суданскага карэспандэнта тэлеканала [[Аль-Джазіра]] [[Самі аль-Хадж]]а, які ў 2001 годзе быў змешчаны ў амерыканскую турму. Па словах журналіста, ужо на базе [[Баграм]] амерыканскія салдаты працяглы час падвяргалі яго жорсткім катаванням (рэгулярныя збіцці, сексуальныя дамаганні, пагрозы згвалтавання, шматгадзіннае стаянне на каленях, траўля сабакамі), яго таксама пасадзілі ў клетку ў халодным авіяцыйным ангары. Як сказаў Самі аль-Хадж, катаванні працягнуліся пасля пераводу ў Гуантанама: яму не давалі спаць, збівалі, не аказвалі медыцынскую дапамогу<ref>[http://www.voltairenet.org/article135119.html Молчание Репортёров без границ в отношении журналиста, подвергнувшегося пыткам в Гуантанамо [Сеть Вольтер&#93;]</ref>. 1 мая 2008 года ён быў адпушчаны і адпраўлены ў [[Судан]]. Па дамоўленасці з ЗША суданскія ўлады пагадзіліся забараніць аль-Хаджу працаваць журналістам і пакідаць межы дзяржавы<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/05/02/cameraman/ Lenta.ru: Масс-медиа: Оператора «Аль-Джазиры» освободили из Гуантанамо]</ref>. Да пералічаных абвінавачванняў у парушэннях правоў чалавека дадаюцца абвінавачванні ў гвалтоўнай дэпартацыі. Калі ў адносінах да уйгураў — грамадзян Кітая было прызнана, што следствам выдачы іх Кітаю могуць стаць катаванні і адсутнасць справядлівага судаводства, то ў дачыненні да вязняў–грамадзян [[Расія|Расіі]] гэтага прызнана не было і сем чалавек было гвалтоўна дэпартавана ў Расію, дзе, на думку арганізацыі [[Human Rights Watch]], яны падвергліся катаванням і здзекаванням<ref>[https://www.hrw.org/legacy/russian/reports/russia/guantanamo.html Human Rights Watch / Defending Human Rights Worldwide / Ðîññèÿ]</ref>. == У мастацтве == * мемуары «[[Дзённік Гуантанама]]» (Мухамед Ульд Слахі, 2015) * к/ф «[[Маўрытанец (фільм)|Маўрытанец]]» (ЗША і Вялікабрытанія, 2021) == Гл. таксама == * [[Абу-Грэйб (турма)]] * [[Мітыга (турма)]] * [[Сакрэтныя турмы ЦРУ]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{cite journal |journal=Columbia Journalism Review |volume=49 |number=4 |year=2010 |title=The Record Keeper: Carol Rosenberg owns the Guantánamo beat |author=David Glenn |url=http://archives.cjr.org/feature/the_record_keeper.php |access-date=19 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200227/http://archives.cjr.org/feature/the_record_keeper.php |url-status=dead }} * "Yasiin Bey (aka Mos Def) force fed under standard Guantánamo Bay procedure." ''[[The Guardian]]''. Monday 8 July 2013. via YouTube—Video created by human rights organization Reprieve & directed by Asif Kapadia, shows Mos Def] force fed according to procedure at Guantanamo Bay detention camp. {{Сакрэтныя турмы ЦРУ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Сакрэтныя турмы ЦРУ]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] 3rg5xuc57pn1lxc6j5v328rutxwb9w0 5130305 5130304 2026-04-21T09:57:14Z DBatura 73587 5130305 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гуантанама (значэнні)}} [[File:Camp Delta, Guantanamo Bay, Cuba.jpg|thumb|300px|Уваход у лагер Гуантанама, 16 лютага 2005 года.]] '''Турма ў Гуантанама''' ({{lang-en|Guantanamo prison}}), афіцыйная назва '''Лагер затрымання Гуантанама''' ({{lang-en|Guantanamo Bay detention camp}}) — установа на [[Гуантанама (ваенная база)|амерыканскай ваеннай базе]] ў [[Гуантанама (заліў)|заліве Гуантанама]] на бестэрмінова арандаванай у [[Куба|Кубы]] тэрыторыі, дзе ўтрымліваюцца асобы, абвінавачаныя ў розных злачынствах уладамі [[ЗША]], такіх як [[тэрарызм]] і вядзенне вайны на баку праціўніка. Станам на студзень 2025 года ў турме ўтрымліваліся 15 чалавек<ref>{{Cite web |last1=Lee |first1=Carol E. |last2=Kube |first2=Courtney |date=20 April 2023 |title=Guantanamo population drops to 30; Biden admin wants to cut it more |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/transfer-drops-guantanamo-population-30-biden-wants-to-close-rcna80478 |access-date=13 February 2024 |publisher=NBC News |archive-date=29 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529023949/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/transfer-drops-guantanamo-population-30-biden-wants-to-close-rcna80478 |url-status=live}}</ref>. За ўвесь час праз яе прайшлі 780 вязняў, з якіх 9 сканалі<ref>{{Cite news |title=The Guantánamo Docket |url=https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101010447/https://www.nytimes.com/interactive/2021/us/guantanamo-bay-detainees.html |url-status=live |work=The New York Times |date=18 May 2021 |access-date=3 July 2024 |issn=0362-4331 |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |title=The Cost of Running Guantánamo Bay: $13 Million Per Prisoner |url=https://www.nytimes.com/2019/09/16/us/politics/guantanamo-bay-cost-prison.html |access-date=2 January 2026 |work=[[The New York Times]] |date=16 September 2019 |language=en}}</ref> == Размяшчэнне == На ўсходзе Кубы знаходзіцца [[Гуантанама (правінцыя)|правінцыя Гуантанама]] з [[Гуантанама|аднайменным адміністрацыйным цэнтрам]]. На паўднёвым ўзбярэжжы ([[Карыбскае мора]]) размешчана бухта. У 1898 годзе ў паўднёвай частцы заліва пабудавана амерыканская ваенна-марская база. Яе прававы статус аформлены кубінска-амерыканскім дагаворам, падпісаным ў 1903 годзе, паводле якога раён Гуантанама перадаецца ў бестэрміновую арэнду ЗША. Сама турма знаходзіцца ва ўсходняй частцы амерыканскай тэрыторыі, недалёка ад пляжу Кітэры Біч<ref>[https://www.google.com/maps/place/%D0%A2%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D0%B0+%D0%B2+%D0%93%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%BE/@19.9254073,-75.1094517,13516m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x8ecece313c28264d:0xea5ddb2a3e52e6b1!8m2!3d19.9030921!4d-75.0966509?hl=ru-RU Турма ў Гуантанама на Google Картах]</ref>. == Гісторыя == Турма зявілася ў студзені 2002 года, калі туды былі дастаўлены з [[Афганістан]]а першыя 20 чалавек, якія абвінавачваліся «ва ўдзеле ў баявых дзеяннях на баку ісламскіх экстрэмістаў» — талібаў. Праз яе прайшло мноства замежнікаў, захопленых амерыканскімі войскамі ў ходзе аперацый на тэрыторыі Афганістана і [[Ірак]]а. Усе яны, па сцвярджэнні амерыканскіх вайскоўцаў, удзельнічалі ў аперацыях на баку «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]» або руху «[[Талібан]]». Гуантанама таксама з’яўляецца месцам заключэння [[Нацыянальны рух уйгураў|ўйгурскіх сепаратыстаў]], якіх ЗША адмаўляюцца перадаваць [[КНР]]<ref>Kerry Dumbaugh, "China-U.S. relations: Current Issues and Implications for U.S. Policy, " CRS Report for Congress October 1, 2007, p. 28.</ref>. З моманту ўступлення на пасаду [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнта]] [[Барак Абама]] неаднаразова заклікаў [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] працаваць са сваёй адміністрацыяй над тым, каб закрыць турму<ref>[http://ria.ru/world/20131227/986739874.html#ixzz2odb1PKkL Обама снова призвал закрыть тюрьму в Гуантанамо]</ref>. 21 студзеня 2009 года, на 2-і дзень знаходжання на пасадзе, амерыканскі лідар падпісаў загад аб расфарміраванні ўстановы. Лагер павінен быў зачыніцца на працягу года. Суды на базе былі прыпынены на 120 дзён. Аднак рашэнне прэзідэнта не было выканана, турма працягнула функцыянаваць<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2012/01/15/n_2166377.shtml газета.ru: МИД России обвиняет США]</ref>. Тым больш, што 8 снежня 2010 года [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палатай прадстаўнікоў Кангрэса]] выступіла супраць закрыцця лагера<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2010/12/09_kz_3460385.shtml Конгресс США не даёт закрыть Гуантанамо — Газета. Ru]</ref>. 8 студзеня 2011 года Абама падпісаў закон, якім прадугледжвалася забарона выкарыстання сродкаў амерыканскага [[Міністэрства абароны ЗША|Міністэрства абароны]] на перасоўванне вязняў турмы ў Гуантанама на тэрыторыю Амерыкі. Акрамя таго, дакумент забараняў і перасоўванне зняволеных гэтай турмы ў іншыя краіны за выключэннем вельмі абмежаванага ліку выпадкаў<ref>{{Cite web |url=http://top.rbc.ru/politics/08/01/2011/524657.shtml |title=8 января 2011 года Обама подписал закон, которым предусматривается запрещение использования средств американского Министерства обороны для перемещения узников тюрьмы в Гуантанамо на территорию США |accessdate=2011-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110109190250/http://top.rbc.ru/politics/08/01/2011/524657.shtml |archivedate=2011-01-09 |url-status=dead }}</ref>. У маі 2012 года на базе Гуантанама пачаўся суд над [[Халід Шэйх Махамед|Халідам Шэйхам Махамедам]], якога ЗША лічылі галоўным арганізатарам [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў 11 верасня 2001 года]]. Ён і чатыры яго меркаваных супольнікі паўсталі перад ваенным судом, дзе ім прад’яўлены афіцыйныя абвінавачванні<ref>[http://korrespondent.net/world/1346841-bi-bi-si-na-guantanamo-nachalsya-sud-nad-organizatorami-911 Би-би-си: На Гуантанамо начался суд над «организаторами 9/11» " Новости всего мира — Корреспондент]</ref>. У 2017 годзе 45-ы прэзідэнт [[Дональд Трамп]] адмяніў рашэнне Абамы па закрыцці аб’екта. Таксама ён дазволіў завоз у турму новых затрыманых<ref name="obama">[https://ria.ru/world/20180131/1513661927.html В США могут увеличить число заключенных в Гуантанамо]</ref>. == Вязні == === Колькасць === З 2002 па 2006 праз турму прайшло звыш за 750 замежнікаў. Каля 250 чалавек за гэты час вызвалілі, перавялі ў іншыя турмы або выдалі краінам, грамадзянамі якіх яны з’яўляюцца. Імёны астатніх да красавіка 2006 года трымаліся ў строгім сакрэце «з меркаванняў бяспекі». У красавіку [[Пентагон]] прадставіў спіс 558 былых і цяперашніх вязняў Гуантанама з 41 краіны. Па стане на красавік таго ж года, у турме заставалася 490 вязняў, з якіх толькі дзесяці былі прад’яўлены афіцыйныя абвінавачванні. Большасць — грамадзяне [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] (132 чалавекі), Афганістана (125) і [[Емен]]а (107). Да пачатку 2010 г. з турмы вызвалена больш за 530 чалавек<ref name="timesonline">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6975971.ece Freed Guantánamo inmates are heading for Yemen to join al-Qaeda fight] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100818142345/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6975971.ece |date=18 жніўня 2010 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Па стане на жнівень 2017 года ў турме ўтрымліваўся 41 чалавек<ref name="obama" />. === Прававы статус === Затрыманыя і дастаўленыя ў Гуантанаму асобы падлягаюць суду спецыяльнай ваеннай камісіі, а іх статус праціўніка (варожага [[камбатант]]а) вызначае асаблівы трыбунал. Абодва гэтыя органа сфармаваны Міністэрствам абароны ЗША. Асоба, прызнаная праціўнікам, можа знаходзіцца ў зняволенні [[бестэрміновай затрыманне|бестэрмінова]]. Статус вязняў неаднаразова аспрэчваўся перад [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўным судом ЗША]], у прыватнасці, іх права на [[хабеас корпус]], якое выканаўчая ўлада адмаўляла. Суд падтрымліваў гэта права (справы Хамдзі, Расула, Хамдана<ref>См. решение «Соединённые Штаты Америки против Салима Ахмеда Хамдана», Военные комиссии на базе Гуантанамо, 6 августа 2008 г. http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/IRRC_2009_873/$File/reports.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>, Бумедзін<ref>См. Меморандум-приказ, Лахдар Бумедьен и др. против Джорджа У. Буша и др., http://www.icrc.org/web/rus/siterus0.nsf/htmlall/IRRC_2009_873/$File/reports.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref>). Нягледзячы на тое, што Кангрэс пасля першых трох спраў прыняў у 2006 годзе закон, які пазбаўляе замежных баевікоў правы на хабеас корпус, суд прызнаў прымяненне гэтага закона неканстытуцыйным (2008), а менавіта, парушаючым палажэнне [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] аб дапушчальным прыпыненні права. Суд таксама не знайшоў уважлівай аргументацыю ўрада, паводле якой дзеянне Канстытуцыі не распаўсюджваецца на Гуантанама. Рашэння Вярхоўнага суда ад 12 чэрвеня 2008 года ў справах «Бумедзін супраць Буша» і «Аль Одан супраць ЗША» даюць зняволеным з Гуантанама права паставіць пад сумнеў законнасць свайго ўтрымання пад вартай, звярнуўшыся ў звычайныя грамадзянскія суды ЗША. Пасля гэтага было разгледжана амаль 53 справы і ў пераважнай большасці выпадкаў суд вынес рашэнне, якое прадпісвае вызваліць зняволеных Гуантанама. Пасля свайго ўступлення ў пасаду ў студзені 2009 годзе новы прэзідэнт ЗША Барак Абама падпісаў шэраг распараджэнняў, у адпаведнасці з якімі былі сфармаваны тры рабочыя групы па пытаннях турмы ў Гуантанама. Рабочая група па расследаваннях пацвердзіла, што Артыкул 3, агульная для ўсіх [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскіх канвенцый]], з’яўляецца мінімальным стандартам, які рэгламентуе парадак абыходжання з любым зняволеным, што знаходзяцца ў падпарадкаванні ЗША падчас узброеных канфліктаў. У жніўні створаная пры рабочай групе аператыўная група завяршыла сваю дзейнасць і падала рэкамендацыі [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрству юстыцыі ЗША]]. Яны пацвердзілі, што ўказанні арміі ЗША ўтрымліваюць адэкватныя інструкцыі асобам, якія вядуць расследавання. Гэтая аператыўная група таксама выпрацавала некалькі рэкамендацый, накіраваных на зніжэнне рызыкі прымянення катаванняў або іншых формаў благога звароту ў адносінах да асобаў, перададзеных ва ўладу іншых дзяржаў. Яшчэ адна рабочая група займалася пераглядам статусу ўсіх асоб, што ўтрымліваліся ў Гуантанама для вызначэння таго, хто з вязняў можа быць вызвалены або пераведзены ў іншыя месцы зняволення, каго з іх варта судзіць, і як паступаць у выпадках, калі ўлады ЗША прынялі рашэнне, што зняволены не можа быць вызвалены або пераведзены ў іншую ўстанову. У студзені 2010 года рабочая група выпусціла справаздачу, у якой падрабязна апісала катэгорыі зняволеных, якія павінны быць пераведзены ў іншую ўстанову, пакараны па законе або жа пакінуты ў зняволенні на больш доўгі тэрмін. Па меркаваннях бяспекі быў накладзены мараторый на пераклад зняволеных у Емен. У Гуантанама аднавіліся ваенныя трыбуналы, дзейнасць якіх была прыпынена ў адпаведнасці з указамі прэзідэнта ЗША. Трэцяя рабочая група занялася агульнымі пытаннямі перагляду палітыкі ўтрымання пад вартай у ЗША. === Члены Аль-Каіды === У канцы 2009 года вызваленне зняволеных з турмы стала аб’ектам супярэчнасцяў пасля таго, як высветлілася, што намеснікам лідара тэрарыстычнай арганізацыі Аль-Каіда на [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостраве]] з’яўляецца Саід Алі аль-Шыхры, былы вязень турмы, вызвалены ў 2007 годзе<ref name="timesonline" />. Яшчэ ў маі міністэрства абароны ЗША апублікавала спіс з 74 былых зняволеных, якія падазраваліся ў вяртанні да тэрарыстычнай дзейнасці<ref name="timesonline" />. На думку кангрэсмена-рэспубліканца Піцера Хекстры, аснову Аравійскай ячэйкі «Аль-Каіды» складаюць людзі, што раней змяшчаліся ў турме Гуантанама<ref>[http://www.upi.com/Top_News/US/2010/01/03/Hoekstra-Yemen-group-unique-threat/UPI-74411262541842/ Hoekstra: Yemen group 'unique' threat] {{V|8|3|2011}}</ref>. У студзені 2010 года Абама распарадзіўся часова прыпыніць рэпатрыяцыю з Гуантанама грамадзян Емена<ref>[http://rus.ruvr.ru/2010/01/06/3438112.html Обама: система безопасности в США дала опасный сбой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219054209/http://rus.ruvr.ru/2010/01/06/3438112.html |date=19 лютага 2011 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Таксама паведамлялася, што былым вязнем Гуантанама з’яўляецца мула Закір, лідар баевікоў руху Талібан у афганскай правінцыі Гільменд<ref name="timesonline" />. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|вайны ў Лівіі 2011 года]] лівійскім міністр замежных спраў Муса Махамад Куса заявіў, што на баку паўстанцаў ваююць каля 300 баевікоў «Аль-Каіды», якія раней адбывалі зняволенне ў Гуантанама<ref>[http://rus.ruvr.ru/2011/03/08/47080567.html Около 300 боевиков «Аль-Каиды» поддерживают повстанцев на востоке Ливии, заявил глава МИД Джамахирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110311083609/http://rus.ruvr.ru/2011/03/08/47080567.html |date=11 сакавіка 2011 }} {{V|8|3|2011}}</ref>. Да верасня 2013 года з турмы вызвалена 603 зняволеных. Як устаноўлена, 100 чалавек з гэтага ліку пасля свайго вызвалення вярнуліся да тэрарыстычнай дзейнасці, яшчэ 74 падазраваліся ў гэтым<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2417226/Guantanamo-Bay-One-ex-Gitmo-inmates-return-terrorism.html At least 100 of the 603 freed Guantanamo Bay prisoners have returned to terrorism, U.S. intelligence report reveals] {{V|17|9|2013}}</ref>. == Парушэнні правоў чалавека == Па дадзеных арганізацыі «[[Міжнародная амністыя]]» і іншых праваабаронцаў, а таксама па сведчаннях саміх былых вязняў, у Гуантанама да зняволеных прымяняюцца санкцыянаваныя ўрадам і прэзідэнтам ЗША<ref>{{cite web|date=8 марта 2008|url=http://lenta.ru/news/2008/03/08/waterboarding/|title=Джордж Буш заступился за пытки|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-14}}</ref> катаванні, у тым ліку [[Катаванне вадой|імітацыі ўтаплення]], пазбаўленне сну, [[Катаванне музыкай|уздзеянне гучнай музыкі]]. На думку Пентагона такое стаўленне нельга лічыць нялюдскім. Таксама лічыцца магчымым [[смяротнае пакаранне|пакараць смерцю]] вязняў, якія далі прызнальныя паказанні пад катаваннямі<ref>{{cite web|url=http://amnesty.org.ru/node/244|title=США: потенциальная казнь подвергнутых пыткам и впоследствии осуждённых узников Гуантанамо — это не правосудие - «Международная Амнистия»|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120010527/http://amnesty.org.ru/node/244|archivedate=2012-01-20|accessdate=2011-09-15}}</ref>. Салім Ламрані з універсітэта [[Сарбона]] паведамляў пра лёс суданскага карэспандэнта тэлеканала [[Аль-Джазіра]] [[Самі аль-Хадж]]а, які ў 2001 годзе быў змешчаны ў амерыканскую турму. Па словах журналіста, ужо на базе [[Баграм]] амерыканскія салдаты працяглы час падвяргалі яго жорсткім катаванням (рэгулярныя збіцці, сексуальныя дамаганні, пагрозы згвалтавання, шматгадзіннае стаянне на каленях, траўля сабакамі), яго таксама пасадзілі ў клетку ў халодным авіяцыйным ангары. Як сказаў Самі аль-Хадж, катаванні працягнуліся пасля пераводу ў Гуантанама: яму не давалі спаць, збівалі, не аказвалі медыцынскую дапамогу<ref>[http://www.voltairenet.org/article135119.html Молчание Репортёров без границ в отношении журналиста, подвергнувшегося пыткам в Гуантанамо [Сеть Вольтер&#93;]</ref>. 1 мая 2008 года ён быў адпушчаны і адпраўлены ў [[Судан]]. Па дамоўленасці з ЗША суданскія ўлады пагадзіліся забараніць аль-Хаджу працаваць журналістам і пакідаць межы дзяржавы<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/05/02/cameraman/ Lenta.ru: Масс-медиа: Оператора «Аль-Джазиры» освободили из Гуантанамо]</ref>. Да пералічаных абвінавачванняў у парушэннях правоў чалавека дадаюцца абвінавачванні ў гвалтоўнай дэпартацыі. Калі ў адносінах да уйгураў — грамадзян Кітая было прызнана, што следствам выдачы іх Кітаю могуць стаць катаванні і адсутнасць справядлівага судаводства, то ў дачыненні да вязняў–грамадзян [[Расія|Расіі]] гэтага прызнана не было і сем чалавек было гвалтоўна дэпартавана ў Расію, дзе, на думку арганізацыі [[Human Rights Watch]], яны падвергліся катаванням і здзекаванням<ref>[https://www.hrw.org/legacy/russian/reports/russia/guantanamo.html Human Rights Watch / Defending Human Rights Worldwide / Ðîññèÿ]</ref>. == У мастацтве == * мемуары «[[Дзённік Гуантанама]]» (Мухамед Ульд Слахі, 2015) * к/ф «[[Маўрытанец (фільм)|Маўрытанец]]» (ЗША і Вялікабрытанія, 2021) == Гл. таксама == * [[Абу-Грэйб (турма)]] * [[Мітыга (турма)]] * [[Сакрэтныя турмы ЦРУ]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{cite journal |journal=Columbia Journalism Review |volume=49 |number=4 |year=2010 |title=The Record Keeper: Carol Rosenberg owns the Guantánamo beat |author=David Glenn |url=http://archives.cjr.org/feature/the_record_keeper.php |access-date=19 чэрвеня 2021 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200227/http://archives.cjr.org/feature/the_record_keeper.php |url-status=dead }} * "Yasiin Bey (aka Mos Def) force fed under standard Guantánamo Bay procedure." ''[[The Guardian]]''. Monday 8 July 2013. via YouTube—Video created by human rights organization Reprieve & directed by Asif Kapadia, shows Mos Def] force fed according to procedure at Guantanamo Bay detention camp. {{Сакрэтныя турмы ЦРУ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:Сакрэтныя турмы ЦРУ]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] tp00tegcc3tm6v9fmzt1o527xsh0whj 0 687938 5130115 5053437 2026-04-20T18:12:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130115 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Виталий Степанович Северянин}} }} {{цёзкі2|Севяранін}} '''Віталь Сцяпанавіч Севяра́нін'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Виталий Степанович Северянин}}; {{ДН|21|3|1937}}) — [[вучоны]] ў галіне цеплаэнергетыкі, [[доктар тэхнічных навук]] (1987), [[прафесар]] (1989). Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1997), Беларускай акадэміі сацыяльных навук (1999)<ref name="вуч">[https://scientby.nlb.by/by/documents/171259 Вучоныя Беларусі. Севяранін Віталь Сцяпанавіч]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Біяграфія == В. С. Севяранін нарадзіўся ў [[Іркуцк]]у. З 1947 па 1955 год жыў у [[Пінск]]у, скончыў сярэднюю школу № 4. Працаваў ва Уральскім цеплатэхнічным навукова-даследчым інстытуце ў [[Чалябінск]]у. З 1973 года В. С. Севяранін у Брэсцкім інжынерна-будаўнічым інстытуце (сучасны [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]]). З 1979 па 1987 год займаў пасаду загадчыка кафедры цеплагазазабеспячэння і вентыляцыі факультэта інжынерных сістэм і экалогіі, з 1991 года — з 1991 — кіраўнік лабараторыі «Пульсар». == Навуковая дзейнасць == В. С. Севяраніну належаць працы па праблемах гарэння розных відаў [[паліва]], цепламасаабмену, асновах энергазберажэння. Выявіў слаявое пульсуючае гарэнне і ўстанавіў яго фазавыя суадносіны. Таксама даследаваў асаблівасці абдзімання паліва пульсуючым патокам. Аўтар больш за 400 публікацый. Больш за 200 тэхнічных канструкцый, схем, гуманітарных ідэй абаронены [[патэнт]]амі на [[Вынаходства|вынаходствы]]. == Узнагароды і званні == * [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] 1997 года. * [[Медаль Францыска Скарыны]] (2016). * Ганаровы прафесар Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта (2001). * Чалавек года (2004, 2012) па версіі [[Амерыканскі біяграфічны інстытут|Амерыканскага біяграфічнага інстытута]] (''American Biographical Institute''). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Севяра́нін Віталь Сцяпанавіч||291}} * Северя́нин Виталий Степанович{{ref-ru}} // Часопіс «Изобретатель». № 4 (196) 2016. — С. 42. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141702|Севяранін Віталь Сцяпанавіч}} * [https://scientby.nlb.by/by/documents/171259 Вучоныя Беларусі. Севяранін Віталь Сцяпанавіч]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://rntbcat.org.by/izobr/Severyanin.htm Северянин Виталий Степанович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210925062135/http://rntbcat.org.by/izobr/Severyanin.htm |date=25 верасня 2021 }} {{ref-ru}} // Рэспубліканская навукова-тэхнічная бібліятэка * [https://bypatents.com/patents/severyanin-vitalijj-stepanovich База патэнтаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210926140427/https://bypatents.com/patents/severyanin-vitalijj-stepanovich |date=26 верасня 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Севяранін Віталь Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Энергетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Энергетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Беларускай інжынернай акадэміі]] 9v83l1mq9l4sxawyb700eqoumn7hzu7 0 699997 5130083 4803141 2026-04-20T17:10:43Z Economico-geographer 399 афармленне 5130083 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 151 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 150]] | Наступная = [[Псалмы 152—155]] }} '''Псалом 151''' — [[некананічныя біблейскія кнігі|некананічны]] псалом, які адсутнічае ў [[Яўрэйская Біблія|Яўрэйскай Бібліі]], але ёсць у [[Септуагінта|Септуагінце]] і царкоўнаславянскім перакладзе<ref name="Юнгеров">Юнгеров П. А. [https://azbyka.ru/otechnik/Pavel_Yungerov/vvedenie-v-vethij-zavet/10_5_5 Введение в Ветхий Завет. Неканонические дополнения в канонических ветхозаветных книгах. 151 псалом]</ref>. Не ўжываецца ў хрысціянскім богаслужэнні. Католікамі і пратэстантамі лічыцца апакрыфічным. Яўрэйскі тэкст быў знойдзены ў ХХ стагоддзі сярод [[Рукапісы Мёртвага мора|рукапісаў Мёртвага мора]], што дазволіла аднавіць яго яўрэйскі арыгінал. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/151/ Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ban/19/151/ Псальм 151] у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://bible.by/bma/19/151/ Псалом 151] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * {{Commons|Category:Psalm 151}} == Гл. таксама == * [[Біблейскі канон]] * [[Некананічныя біблейскія кнігі]] * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 151}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 6r9ilrj76seqrak484busz1j9bdjeh7 0 703283 5130147 4715380 2026-04-20T18:57:18Z IshaBarnes 124956 спасылка 5130147 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Ёркскі ўніверсітэт (значэнні)}} {{Картка ўніверсітэта |назва = Ёркскі ўніверсітэт |скарачэнне = |эмблема = University of York coat of arms.svg |выява = Heslington Hall - panoramio.jpg |арыгінал = {{lang-en|University of York}} |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1963 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Ёрк (горад)|Ёрк]], [[Англія]] |кампус = |адрас = |сайт = https://www.york.ac.uk/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Ёркскі ўніверсітэт''' ({{lang-en|University of York}}) — [[Вялікабрытанія|брытанская]] дзяржаўная даследчая [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[Універсітэт|універсітэта]] з сядзібай у горадзе [[Ёрк (горад)|Ёрк]]. == Агульная характарыстыка == Універсітэт, заснаваны ў [[1963]] годзе, пашырыўся да больш чым 30 кафедраў і цэнтраў, якія ахопліваюць шырокі спектр прадметаў. Размешчаны ён на паўднёвы ўсход ад [[Ёрк (горад)|горада Ёрк]] і займае каля 500 [[акр|акраў]] (200 [[Гектар|га]]). [[Кампус]] уключае навуковы парк і нацыянальны навуковы навучальны цэнтр. У маі [[2007]] года ўніверсітэт атрымаў дазвол на будаўніцтва прыбудовы да свайго галоўнага кампуса на ворнай зямлі на ўсход ад суседняй вёскі. Другі кампус адкрыўся ў [[2009]] годзе, і цяпер тут размешчаны чатыры каледжы і тры аддзяленні, а таксама канферэнц-залы, спартыўная вёска і [[бізнес-інкубатар]]. Установа таксама арандуе сядзібу ў цэнтры [[Ёрк (горад)|Ёрка]]. Агульны прыбытак універсітэта ў [[2020]]/[[2021]] гадах склаў 403,6 мільёна [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]], з якіх 69,8 мільёна фунтаў стэрлінгаў прыпадалі на даследчыя гранты і кантракты. Універсітэт з'яўляецца калегіяльным універсітэтам, і кожны студэнт размяркоўваецца ў адзін з дзесяці каледжаў універсітэта. Дзявяты каледж быў заснаваны ў [[2014]] годзе і атрымаў назву Канстанцінаўскага каледжа ў гонар [[Спіс рымскіх імператараў|рымскага імператара]] [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна I]], які быў абвешчаны Аўгустам у [[Ёрк (горад)|Ёрку]] ў [[306]] годзе нашай эры. Дзясяты быў заснаваны ў [[2021]] годзе і названы ў гонар [[Эн Лістэр]]; адзінаццаты каледж будуецца і плануе адчыниць свае дверы ў [[2022]] годзе. У [[2012]] годзе ўніверсітэт далучыўся да Расэлаўскай групы брытанскіх універсітэтаў з інтэнсіўнымі даследаваннямі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://www.york.ac.uk/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Бібліяінфармацыя}} {{Універсітэты Вялікабрытаніі}} [[Катэгорыя:Універсітэты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Ёрк (горад)]] 48o4sx6a85vzjzlax7owete3hbclnqk 0 704766 5129933 4826751 2026-04-20T14:21:29Z IshaBarnes 124956 катэгорыя, удакладненне 5129933 wikitext text/x-wiki '''Індэксны фонд''' — від паявога інвестыцыйнага фонду, які прытрымліваецца [[Фондавы індэкс|індэкснай]] інвестыцыйнай стратэгіі.<ref>{{Cite web|title=What Is an Index Fund?|url=https://www.investopedia.com/terms/i/indexfund.asp|accessdate=2022-03-29|work=investopedia.com}}</ref> Правілы пабудовы індэкснага фонду вызначаюць тып кампаній, прыдатных для фонду.<ref>{{Cite web|title=Do-It-Yourself Index Funds: A Smarter Way to Own the Index?|url=https://www.kiplinger.com/article/investing/t022-c032-s014-a-do-it-yourself-index-fund.html|accessdate=2022-03-29|work=kiplinger.com}}</ref> Самы вядомы з індэксных фондаў, — «Vanguard 500 Index Fund», — дзейнічае на аснове індэкса [[S&P 500]].<ref>{{Cite web|title=Vanguard 500 Index Fund Admiral Shares (VFIAX)|url=https://investor.vanguard.com/mutual-funds/profile/vfiax|accessdate=2022-03-29|work=investor.vanguard.com}}</ref> == Гісторыя == 24 мая 1967 г. Рычард Ален Біч заснаваў кампанію Qualidex, Fund, Inc. У кастрычніку 1970 г. кампанія была заяўлена як фонд, заснаваны на індэксе Доў-Джонс 30 (DJI 30). Адпаведная рэгістрацыя была атрымана 31 ліпеня 1972 года. Гэта быў першы ў гісторыі індэксны фонд.<ref>{{Cite web|title=Brokers for Trading Indices Guide|url=https://comparebrokers.co/compare/trading-indices/|accessdate=2022-03-29|work=comparebrokers.co}}</ref> == Перавагі == З пункту гледжання інвестара, галоўная перавага індэксных фондаў — гэта максімальная прастата стратэгіі, адным са следстваў якой з’яўляюцца мінімальныя выдаткі на кіраванне. Тыповыя зборы вар’іруюцца ад 0,1 % для буйных кампаній ЗША да 0,7 % для рынкаў, якія развіваюцца. У сярэднім актыўна кіраваны ўзаемны фонд спаганяе камісію ў памеры 1,15 %.<ref>{{Cite web|title=Introduction to Fees|url=https://www.ifa.com/fees/|accessdate=2022-03-29|work=ifa.com}}</ref> Большасці інвестараў таксама цяжка перасягнуць паказчыкі індэкса S&P 500.<ref>{{Cite web|title=Stock Pickers Have Tough Time in 2014|url=https://www.wsj.com/articles/stock-pickers-have-tough-time-in-2014-1404069851|accessdate=2022-03-29|work=wsj.com}}</ref> Такая інвестыцыйная стратэгія аўтаматычна прадугледжвае дыверсіфікацыю партфеля, бо інвестар, калі купляе індэкс, валодае невялікай доляй ва ўсіх кампаніях, уключаных у індэкс.<ref>{{Cite web|title=What’s an index fund?|url=https://theconversation.com/whats-an-index-fund-110092|accessdate=2022-03-29|work=theconversation.com}}</ref> == Недахопы == Галоўным недахопам індэксных фондаў з’яўляецца сляпое следаванне за рынкам, у выніку чаго інвестар становіцца вельмі ўразлівым да рыначных бурбалак. Калі правілы разліку індэкса настроены няправільна, магчымы рост індэкса, нават нягледзячы на тое, што кампаніі, якія ўваходзяць у індэкс, у цэлым скарачаюцца. У гэтым выпадку людзі, якія ўклалі ў індэкс, могуць страціць. У сярэднім па ўсіх індэксных фондах памылка ў разліку індэкса складае 38 базісных пунктаў.<ref>{{Cite web|title=Tracking Errors of Exchange Traded Funds and Index Funds|url=https://digitalcommons.sacredheart.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=wcob_wp|accessdate=2022-03-29|work=digitalcommons.sacredheart.edu}}</ref> З прычыны павышанага попыту на індэксны фонд у кампаніі, якую дадаюць у папулярны індэкс, можа быць шок попыту, а ў кампаніі, якую выдаляюць з падобнага індэксу, можа быць шок прапановы, і гэта мяняе цану. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Інвестыцыі]] [[Катэгорыя:Фондавы рынак]] r23q5ej6jc44ky26cdm79179dje3bm4 0 707166 5130260 5124343 2026-04-21T06:57:38Z M.L.Bot 261 арфаграфія, афармленне 5130260 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Антоні Дулінец''' (20 красавіка 1889, в. [[Мосар]] — 21 лютага 1966, в. [[Будслаў (аграгарадок)|Будслаў]]) — беларускі каталіцкі святар лацінскага абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху<ref>[http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004114035/http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf |date=4 кастрычніка 2022 }} — С. 161—162</ref>. Быў знаёмы з многімі беларускімі дзеячамі. Сябраваў з [[Вацлаў Аношка|Вацлавам Аношкам]] і [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]]. == Сям’я == [[Файл:Фотаздымак.jpg|міні|474x474пкс|Антоні (злева) з братам Францам. 1912 год. Фота з сямейнага архіва.]] З сялянскай каталіцкай сям’і вёскі Мосар. Бацька — Ігнась, маці — Паўліна з Гарбоўскіх. Меў 8 братоў, чацвёра з іх сталі місіянерамі. == Адукацыя і духоўная фармацыя == Атрымаў гімназічную адукацыю ў 1917 годзе ў Санкт-Пецярбургу. Там жа працаваў памочнікам бухгалтара ў ваенным порце. Вырашыў стаць ксяндзом пасля таго, як у яго стукнула маланка і ён цудам выжыў. У 1920—1924 гадах навучаўся ў Мінскай духоўнай каталіцкай семінарыі пасля эвакуацыі яе ў [[Кельцы]] (Польшча). Пасля чаго працягнуў багаслоўскае навучанне ў Люблінскім каталіцкім універсітэце (1924—1926). Высвечаны на каталіцкага святара лацінскага абраду біскупам Пінскім [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунтам Лазінскім]] 4 красавіка 1926 года. Падчас навучання ў семінарыі зацікавіўся справай адраджэння Уніі. У семінарыі навучаўся разам з Вацлавам Аношкам<ref>[https://9lib.org/document/yevw49er-catalogus-ecclesiarum-utriusque-saecularis-regularis-dioecesis-vladislaviensis-calissiensis.html Catalogus Ecclesiarum et Utriusque Cleri tam Saecularis quam Regularis Dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis pro Anno Domini 1921] С. 34</ref>. == Душпастырская праца == У 1926 годзе прызначаны вікарыем касцёла Унебаўзяцця НПМ у мяст. Бранск на Падляшшы. Аб гэтым прызначэнні Антонія і іншых ксяндзоў, свядомых беларусаў, пісалі як аб «ссылцы» за культурную працу сярод беларусаў-каталікоў<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10115/163877-1926-26.pdf?sequence=26&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» № 26, 1926 г.] С.6</ref>. У 1927 годзе ў віленскім касцёле св. Мікалая адправіў Св. Імшу разам з [[Віктар Шутовіч|кс. Шутовічам]], [[Адам Станкевіч|кс. Станкевічам]] і [[Андрэй Цікота|кс. Цікотам]] на дзявятыя ўгодкі абвяшчэння незалежнасці Беларусі<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10114/163877-1927-14.pdf?sequence=14&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» № 14, 1927 г. С.2]</ref>. З 1929 года супрацоўнічаў з Беларускім Каталіцкім Выдавецтвам. Пісаў для беларускіх рэлігійных выданняў «Krynica» і «Chryścijanskaja Dumka»<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=602 Małgorzata Moroz «„KRYNICA“ — Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu», Беласток, 2001.] С. 218</ref>. Ахвяраваў на беларускую дзейнасць. З 1929 года пробашч парафіі Марочна каля Пінска. Намаганнямі кс. Антонія, працай парафіян і дапамогай аднаго праваслаўнага дабрачынца збудаваны мясцовы касцёл<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1930-21-22.pdf?sequence=51&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 21-22, 1930 г.] С.11</ref><ref>«[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10110/163877-1930-31.pdf?sequence=31&isAllowed=y Bielaruskaja Krynica» № 31, 1930 г.] С.4</ref>. На пасвячэнне якога прыязджаў кс. бп. Лазінскі і ягоны сябар — беларускі каталіцкі святар [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пётр Татарыновіч]]. Папа Пій XI падараваў парафіі 3 званы, на якіх выгравіраваны Святы Айцец. Збіраліся сродкі на будаўніцтва званіцы. Гаварыў казанні па-беларуску. Заахвочваў вернікаў размаўляць на роднай мове. Распаўсюджваў беларускую культуру. [[Файл:Кс._Антоні.jpg|alt=Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч|міні|Кс. Антоні (трымае крыж) са святарамі. Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч.]] Удзельнік 1-й канферэнцыі, прысвечанай царкоўнай уніі (23—24 красавіка 1930 года, [[Пінск]])<ref>[http://pbc.biaman.pl/Content/4071/Syg.%202071%20-%201%20Pami%C4%99tnik%20I%20konferencji.pdf Pamiętnik I-ej Konferencji Kapłańskiej w sprawie Unji [!] Kościelnej w Pińsku (23-24 IV 1930 roku)]</ref>. З 27.7.1931 года да пачатку Другой сусветнай вайны служыў пробашчам парафіі ў парафіяльным касцёле св. Яна Хрысціцеля ў мяст. Гранне Бельска-Падляскага павета. У 1932 годзе гэты храм быў грунтоўна перабудаваны і папоўнены хорам кс. Дулінцам<ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/8564?id=8564 «Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w Rzeczypospolitej Polskiej 1933 i 1934»] С. 44.</ref>. Хадзіў у пілігрымку на Кальварыю ў Вільню<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-6.pdf?sequence=120&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 6,1936 г.] С. 4.</ref>. У верасні 1936 года кс. Антоні разам з а. Аношкам віншуюць кс. Татарыновіча з юбілеем святарства ў [[Мядзведзічы|Мядзведзічах]]. Там жа ён гаворыць навуку па-польску, але так зразумела і ўсё з беларускага жыцця<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-9.pdf?sequence=123&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 9, 1936 г.] С 11.</ref>. З 1940 па 1949 гады пробашч касцёла Апекі НПМ Ружанцовай у в. [[Сігневічы]] Пружанскага дэканата. Пасля вызвалення з лагера ў 3.12.1954 — 21.02.1966 быў пробашчам у в. [[Будслаў (аграгарадок)|Будслаў]]. == Дзейнасць у час вайны == Падчас Другой сусветнай вайны садзейнічаў беларусізацыі Касцёла. Уваходзіў у спіс 45 каталіцкіх святароў на беларускіх паслугах, падрыхтаваны разведкай Арміі Краёвай у Мінску (жнівень — верасень 1942 года). == Пасляваенны лёс == Арыштаваны ў лютым 1949 года ў Сігневічах. Асуджаны да 25 гадоў ППЛ. Этапаваны ў адзін з лагераў [[ГУЛАГ]]а каля Кемерава. Атрымаў кілу. Прабыў нейкі час у лагеры з Фабіянам Ярэмічам<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=34508 «ŹNIČ» № 48 KASTRYCNIK-LISTAPAD 1958 г.] С. 5.</ref>. Вызвалены ў 1954 годзе. Зарэгістраваны пробашчам парафіі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Унебаўзяцця НПМ]] у мяст. Будслаў Вілейскага дэканата. Падчас яго служэння праводзіўся [[Будслаўскі фэст]]<ref>Да новых перамог (Мядзел). — № 41 (3012). — 4 красавіка 1964 г.</ref> і была знойдзена былая бернардзінская бібліятэка ў адной з вежаў будслаўскага касцёла<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001491091 Да пытання пра бібліяграфічную рэканструкцыю будслаўскай бернардзінскай бібліятэкі] — [[Лаўрык Ю. М.]] (Мінск)</ref>. Таксама ў касцёле гучаў арган, працаваў вежавы гадзіннік. Неаднаразова падвяргаўся нападкам у камуністычных газетах. Анеля Катковіч у сваіх успамінах «<!--Разьвітаньне з Будславам-->» піша: <blockquote> Адведваў нас у Будславе кс. Антон Дулінец, які таксама доўгія гады быў на Сібіры й вярнуўся з «раю» амаль што разам з намі. Ён знаў амаль усіх ксяндзоў-беларусаў і сам быў беларусам. Казаньні ў касьцеле гаварыў па-польску, але ўводзячы цэлыя беларускія сказы. Ужо ён не жыве, памёр па дарозе з плябані ў касьцёл. Упаў і больш не падняўся.</blockquote> Ва ўспамінах кс. Станіслава Жука «На стражы веры» ёсць успамін пра смерць суседа (кс. Дулінца): <blockquote>21 студзеня адышоў да вечнасці яшчэ адзін сусед нашага дэканату. Быў гэта старычок (80 гадоў), хварэў на гіпертанію. З вялікімі цяжкасцямі, незважаючы на свае недамаганні працаваў да астатняга. Рана 21 студзеня выбраўся ў касцёл, аслаб і праз паўгадзіны, ужо не жыў. Перад пахаваннем прыехала трое суседзяў, спавядалі да 23:30. Люду Божага сабралася вельмі шмат. Удзялілі каля 1,5 тысячы святой Камуніі. Ксяндзоў прыехала 11. У час апошняга набажэнства глядзеў я на іх, стоячых на каленях, на сівыя ці сівеючыя галовы, на твары пакрытыя маршчынамі (некаторыя, як і памершы пасля доўгіх гадоў зняволення) і са слязьмі на вачах падумаў: "Старая гвардыя, як жа хутка яна разрушаецца. У дэканаце засталося нас ужо толькі трох. Сіротцтва гэтай парафіі надта балюча мяне закранула, бо была дорага сэрцу 7 гадоў працаваў там (у Будславе) перад выездам у Касцяневічы. (Д. Ж. ліст ад 25.01.1966).</blockquote> На яго пахаванні было шмат парафіян. Пахаваны на могілках у Будславе, каля капліцы. У Будславе нават праз паўстагоддзя з пашанай згадваюць яго імя. == Фотаздымкі == <gallery> Файл:Duliniec Antoni Budslau.jpg|Партрэт кс. Дулінца Файл:Аўтограф кс. Дулінца.png|Аўтограф кс. Дулінца Файл:Kosciol najswietszego serca jezusowego moroczne 8069758.jpg|Званы, падараваныя парафіі Марочна Папам Піюсам ХІ Файл:Часопіс "Шлях Моладзі" №7-8, 1936 г. 21 ст..png|Часопіс „Шлях Моладзі“ №7—8, 1936 г. 21 ст. Файл:1935, пілігрымка.jpg|У цэнтры кс. Дулінец побач з кс. Станкевічам. Файл:Кс. Дулінец, Будслаў, зроблен 1954-1966.jpg|Кс. Дулінец, Будслаў Файл:Img Duliniec Budsław 1.jpg|Падчас св. Імшы Файл:Img Duliniec Budsław 2.jpg|Цэлебрацыя св. Імшы Файл:Будслаў. Свята..jpg|Будслаў. Сьвята. Файл:Дулінец з святарамі.jpg|Будслаўская плябанія Файл:Кс. Антоні каля плябаніі.jpg|Кс. Антоні каля плябаніі Файл:Img Budsław 1.jpg|Кс. Антоні з сябрам-сьвятаром Файл:Кс. Дулінец з моладзю.jpg|Кс. Дулінец з моладзю Файл:Фота перад плебаніяй у Будславе.jpg|Фота перад плябаніяй у Будславе Файл:Пахаванне кс. Дулінца.jpg|Пахаванне кс. Дулінца ў Будславе 1966 г. Файл:Могілкі Буд.jpg|Магіла кс. Антонія ў Будславе </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Леанід Маракоў «Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964» С. 161, 162, 500, 566, 593, 621, 638. * Jerzy Garbinski, Jerzy Turonek «Bialoruski ruch chrzescijanski XX wieku: slownik biograficzno-bibliograficzny» С. 95-96. * Roman Dzwonkowski SAC «Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939―1988» С. 207—208. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дулінец Антоні}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] gt5bx30waygfyru78eof83wlnsjj9fq 0 708633 5129992 4535117 2026-04-20T15:33:54Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129992 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 129 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 128]] | Наступная = [[Псалом 130]] }} '''Псалом 129''' ''(130 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[каяльныя псалмы|каяльных (пакутных) псалмоў]], якія прысвечаны прызнанню грахоў і пакаянню. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/129/ 129 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/130/ Псальм 130] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/130/ 130 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=161 Пакутныя Псальмы: 6, 31, 37, 50, 101, 129, 142] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127180131/https://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=161 |date=27 студзеня 2022 }} (вершаваны пераклад [[Вінцук Адважны|Вінцука Адважнага]]) * [https://biblia.by/hermanovic/19/130/ Псальм 130 (129)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-129 Псалом 129] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/130/ Псальм 130] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/130/ Псальм 130] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/130/ Псальм 130] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 130}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 129}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 54zt3uqbs39bv3cdfxx9hcuedsg8vu4 0 708635 5130053 4535136 2026-04-20T16:39:47Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130053 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 142 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 141]] | Наступная = [[Псалом 143]] }} '''Псалом 142''' ''(143 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[каяльныя псалмы|каяльных (пакутных) псалмоў]], якія прысвечаны прызнанню грахоў і пакаянню. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Псалмом 142 канчаецца [[шасціпсалмоўе]]. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/142/ 142 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/143/ Псальм 143] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/143/ 143 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=161 Пакутныя Псальмы: 6, 31, 37, 50, 101, 129, 142] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127180131/https://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=161 |date=27 студзеня 2022 }} (вершаваны пераклад [[Вінцук Адважны|Вінцука Адважнага]]) * [https://biblia.by/hermanovic/19/143/ Псальм 143 (142)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-142 Псалом 142] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/143/ Псальм 143] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/143/ Псальм 143] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/143/ Псальм 143] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 143}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 142}} [[Катэгорыя:Псалмы]] o6hhncbvp39gacdrwf2wujol30vov0c 0 708772 5129879 4535086 2026-04-20T12:31:39Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129879 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 109 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 108]] | Наступная = [[Псалом 110]] }} '''Псалом 109''' ''(110 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма: Месія — адвечны цар і святар. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !109 |Сказаў Гасподзь Госпаду майму: сядзі праваруч Мяне, пакуль пакладу ворагаў Тваіх у падножжа ног Тваіх |({{Біблія|Пс|109:1}}) |Сказаў Гасподзь Госпаду майму: сядзі праваруч ад Мяне, пакуль пакладу ворагаў Тваіх у падножжа ног Тваіх |({{Біблія|Мц|22:44}}) |- !109 |Прысягаўся Гасподзь і не раскаецца: Ты Сьвятар навекі паводле абраду Мэлхісэдэкавага |({{Біблія|Пс|109:4}}) |Бо засьведчана: "Ты сьвятар навекі па чыне Мелхісэдэка" |({{Біблія|Яўр|7:17}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/109/ 109 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/110/ Псальм 110] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/110/ 110 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/110/ Псальм 110 (109)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-109 Псалом 109] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/110/ Псальм 110] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/110/ Псальм 110] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/110/ Псальм 110] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 110}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 109}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 4ozg590oq03fr05lg0sv7qvzmff9ifm 0 708773 5129902 4535098 2026-04-20T13:06:06Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129902 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 117 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 116]] | Наступная = [[Псалом 118]] }} '''Псалом 117''' ''(118 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Асноўная тэма гэтага псалма — адвяржэнне Месіі правадырамі свайго народа. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !117 |Камень, які адкінулі будаўнікі, зрабіўся галавою вугла. Гэта — ад Госпада, і гэта дзівосна ў нашых вачах. |({{Біблія|Пс|117:22-23}}) |камень, які адкінулі будаўнікі, той самы зрабіўся каменем кутнім: гэта — ад Госпада, і ёсьць дзіўна ў вачах нашых |({{Біблія|Мк|12:10-11}}) |- !117 |Дабраславёны, хто ідзе ў імя Гасподняе! |({{Біблія|Пс|117:26}}) |дабраславёны Цар, Які ідзе ў імя Гасподняе! Мір на нябёсах і слава ў вышынях! |({{Біблія|Лк|19:38}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/117/ 117 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/118/ Псальм 118] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/118/ 118 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/118/ Псальм 118 (117)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-117 Псалом 117] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/118/ Псальм 118] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/118/ Псальм 118] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/118/ Псальм 118] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 118}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 109}} [[Катэгорыя:Псалмы]] gy3yg3pvjwanlmt67kolog7f14ktark 0 708774 5129996 4535120 2026-04-20T15:41:12Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129996 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 131 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 130]] | Наступная = [[Псалом 132]] }} '''Псалом 131''' ''(132 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Асноўная тэма гэтага псалма — абяцанне Месіі вечнага пасаду Давіда. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !131 |Прысягаў Гасподзь Давіду ў ісьціне, і не зрачэцца яе; "ад плоду ўлоньня твайго пасаджу на троне тваім. |({{Біблія|Пс|131:11}}) |і паслаў моцнага выратавальніка нам, нашчадка Давіда, слугі Свайго, |({{Біблія|Лк|1:69}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/131/ 131 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/132/ Псальм 132] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/132/ 132 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/132/ Псальм 132 (131)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-131 Псалом 131] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/132/ Псальм 132] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/132/ Псальм 132] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/132/ Псальм 132] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 132}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 131}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 81p8emho39ndzvivbainoi5pkr1gpdk 0 708827 5130048 4535135 2026-04-20T16:31:51Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130048 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 141 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 140]] | Наступная = [[Псалом 142]] }} '''Псалом 141''' ''(142 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[царскія псалмы|царскіх псалмоў]], у цэнтры якіх стаіць постаць цара і якія прысвечаны якой-небудзь важнай падзеі з ягонага жыцця. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма — малітва за дапамогу ў выпрабаваннях. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/141/ 141 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/142/ 142 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/142/ Псальм 142 (142)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-141 Псалом 141] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 142}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 141}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 12bpesjyo3myykv7jcdfb0fhq7xs6ub 5130052 5130048 2026-04-20T16:39:26Z Economico-geographer 399 /* Спасылкі */ 5130052 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 141 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 140]] | Наступная = [[Псалом 142]] }} '''Псалом 141''' ''(142 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[царскія псалмы|царскіх псалмоў]], у цэнтры якіх стаіць постаць цара і якія прысвечаны якой-небудзь важнай падзеі з ягонага жыцця. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма — малітва за дапамогу ў выпрабаваннях. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/141/ 141 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/142/ 142 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/142/ Псальм 142 (141)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-141 Псалом 141] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/142/ Псальм 142] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 142}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 141}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 7kcfdyksbnvkeuxah0e255rw319c8iy 0 708831 5129904 4535102 2026-04-20T13:09:47Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129904 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 118 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 117]] | Наступная = [[Псалом 119]] }} '''Псалом 118''' ''(119 паводле масарэцкай нумарацыі)'' — найбольшы ў Псалтыры (сто семдзесят шэсць вершаў). У хрысціянскім набажэнстве складае асобную 17-ю кафізму, якая мае выключнае значэнне. Гэтая кафізма завецца ''памінальнай'', бо чытаецца на трэці, дзявяты і саракавы дзень па нябожчыку, а таксама падчас асаблівага памінання памерлых — у бацькоўскія суботы.<ref>[https://azbyka.ru/psalms/kathisma-17/ Поминальная 17-я кафизма («Непорочны»)]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/118/ 118 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/119/ Псальм 119] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/119/ 119 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=7 Катызма 17 (Псалом 118)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091129/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=7 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/119/ Псальм 119 (118)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter17 Кафісма 17 (Псалом 118)] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/119/ Псальм 119] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/119/ Псальм 119] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/119/ Псальм 119] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 119}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 118}} [[Катэгорыя:Псалмы]] [[Катэгорыя:Хрысціянскае набажэнства]] lx4cnk3mtq8h1f5nxbdqzeds31zws4e 0 708835 5129882 4535089 2026-04-20T12:34:00Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129882 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 110 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 109]] | Наступная = [[Псалом 111]] }} '''Псалом 110''' ''(111 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[алфавітныя псалмы|алфавітных псалмоў]]. Галоўная тэма гэтага псалма — славаслоўе Госпаду. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/110/ 110 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/111/ Псальм 111] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/111/ 111 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/111/ Псальм 111 (110)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-110 Псалом 110] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/111/ Псальм 111] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/111/ Псальм 111] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/111/ Псальм 111] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 111}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 110}} [[Катэгорыя:Псалмы]] od9mx4tnwehiuiwgtfatnvei66nzq0u 0 708836 5129883 4535090 2026-04-20T12:36:23Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129883 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 111 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 110]] | Наступная = [[Псалом 112]] }} '''Псалом 111''' ''(112 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[алфавітныя псалмы|алфавітных псалмоў]]. Галоўная тэма гэтага псалма — дабрашчаснасць і асалода верніка. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/111/ 111 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/112/ Псальм 112] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/112/ 112 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/112/ Псальм 112 (111)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-111 Псалом 111] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/112/ Псальм 112] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/112/ Псальм 112] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/112/ Псальм 112] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 112}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 111}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 5nq0wv0w8zeqg5sfc94fd8i057a607n 0 708837 5130060 4535138 2026-04-20T16:46:23Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130060 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 144 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 143]] | Наступная = [[Псалом 145]] }} '''Псалом 144''' ''(145 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[алфавітныя псалмы|алфавітных псалмоў]]. Галоўная тэма гэтага псалма — добрасць Гасподняя. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/144/ 144 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/145/ Псальм 145] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/145/ 145 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/145/ Псальм 145 (144)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-144 Псалом 144] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/145/ Псальм 145] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/145/ Псальм 145] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/145/ Псальм 145] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 145}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 144}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 2jo32ixuwkqzc5e2kj13uyphidcdgen 0 708838 5129892 4535096 2026-04-20T12:57:31Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129892 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 116 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 115]] | Наступная = [[Псалом 117]] }} '''Псалом 116''' ''(117 паводле масарэцкай нумарацыі)'' — найкарацейшы ў Псалтыры (два вершы). Галоўная тэма гэтага псалма: ўвесь свет хай славіць Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/116/ 116 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/117/ Псальм 117] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/117/ 117 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/117/ Псальм 117 (116)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-116 Псалом 116] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/116/ Псальм 117] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/116/ Псальм 117] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/116/ Псальм 117] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 117}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 116}} [[Катэгорыя:Псалмы]] becn7at8zm4xibvbg9eeqbkkviw1odn 5129900 5129892 2026-04-20T13:04:50Z Economico-geographer 399 /* Спасылкі */ 5129900 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 116 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 115]] | Наступная = [[Псалом 117]] }} '''Псалом 116''' ''(117 паводле масарэцкай нумарацыі)'' — найкарацейшы ў Псалтыры (два вершы). Галоўная тэма гэтага псалма: ўвесь свет хай славіць Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/116/ 116 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/117/ Псальм 117] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/117/ 117 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/117/ Псальм 117 (116)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-116 Псалом 116] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/117/ Псальм 117] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/117/ Псальм 117] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/117/ Псальм 117] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 117}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 116}} [[Катэгорыя:Псалмы]] n4o3w3wjn90y7e1063xr4norlfjeo9c 0 708885 5130031 4535128 2026-04-20T16:14:27Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130031 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 136 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 135]] | Наступная = [[Псалом 137]] }} '''Псалом 136''' ''(137 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у склад 19-й кафізмы. Галоўная тэма гэтага псалма — песня на рэках Вавілона падчас [[Вавілонскі палон|Вавілонскага палону]]. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/136/ 136 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/137/ 137 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 Георгі Станкевіч — Псалтыр (Пс. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220515160724/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 |date=15 мая 2022 }} * [[Наста Кудасава]] — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 Псальмы (Пс. 1, 8, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522112218/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 |date=22 мая 2022 }} * [[Анатоль Бярозка]] (Смаршчок-Рэпкаў) — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=920 Пасальм 137] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522151458/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=920 |date=22 мая 2022 }} * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/137/ Псальм 137 (136)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-136 Псалом 136] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 137}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 136}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 02vam60dswtkijhpip82swucr54jx88 5130036 5130031 2026-04-20T16:23:50Z Economico-geographer 399 /* Спасылкі */ 5130036 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 136 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 135]] | Наступная = [[Псалом 137]] }} '''Псалом 136''' ''(137 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у склад 19-й кафізмы. Галоўная тэма гэтага псалма — песня на рэках Вавілона падчас [[Вавілонскі палон|Вавілонскага палону]]. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/136/ 136 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/137/ 137 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 Георгі Станкевіч — Псалтыр (Пс. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220515160724/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 |date=15 мая 2022 }} * [[Наста Кудасава]] — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 Псальмы (Пс. 1, 8, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522112218/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 |date=22 мая 2022 }} * [[Анатоль Бярозка]] (Смаршчок-Рэпкаў) — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=920 Пасальм 137] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522151458/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=920 |date=22 мая 2022 }} * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/137/ Псальм 137 (136)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-136 Псалом 136] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/137/ Псальм 137] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://prajdzisvet.org/storehouse/contests/Audziayuk%20A%20-%20Sem%20psalmau%20%282014%29.pdf Алесь Аўдзяюк — 7 псальмаў. Падрадковы пераклад са старагабрэйскай мовы] * {{Commons|Category:Psalm 137}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 136}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 72inuv3kdvgm8hs9ndwjh2t04bien9m 0 708896 5129982 4535114 2026-04-20T15:23:32Z Economico-geographer 399 /* Спасылкі */ 5129982 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 126 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Саламон]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 125]] | Наступная = [[Псалом 127]] }} '''Псалом 126''' ''(127 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Аўтарства прыпісваецца Саламону. Галоўная тэма гэтага псалма: без Бога ўсе намаганні марныя. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/126/ 126 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/127/ Псальм 127] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/127/ 127 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [[Антон Францішак Брыль]] — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=914 Ψальм 127 (126)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=914 |date=22 мая 2022 }} * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/127/ Псальм 127 (126)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-126 Псалом 126] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/127/ Псальм 127] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/127/ Псальм 127] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/127/ Псальм 127] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 127}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 126}} [[Катэгорыя:Псалмы]] gypq2po900tys84nuf0afbtvr3uytug 0 708902 5130044 4535134 2026-04-20T16:28:36Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130044 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 140 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 139]] | Наступная = [[Псалом 141]] }} '''Псалом 140''' ''(141 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у 19-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва верніка ў скрушлівы час. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/140/ 140 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/141/ Псальм 141] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/141/ 141 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/141/ Псальм 141 (140)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-140 Псалом 140] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/141/ Псальм 141] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/141/ Псальм 141] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/141/ Псальм 141] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 141}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 140}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 7sertm8g84izg40umh58284uhi67ong 0 708903 5129959 4535104 2026-04-20T14:51:40Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129959 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 119 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 118]] | Наступная = [[Псалом 120]] }} '''Псалом 119''' ''(120 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва пра збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/119/ 119 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/120/ Псальм 120] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/120/ 120 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/120/ Псальм 120 (119)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-119 Псалом 119] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/120/ Псальм 120] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/120/ Псальм 120] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/120/ Псальм 120] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 120}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 119}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 8misgejze40kn6dvy9glgcr0scui2kw 0 708906 5129963 4535106 2026-04-20T14:55:48Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129963 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 120 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 119]] | Наступная = [[Псалом 121]] }} '''Псалом 120''' ''(121 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма: Госпад — ахоўнік верніка. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/120/ 120 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/121/ Псальм 121] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/121/ 121 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/121/ Псальм 121 (120)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-120 Псалом 120] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/121/ Псальм 121] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/121/ Псальм 121] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/121/ Псальм 121] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 121}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 120}} [[Катэгорыя:Псалмы]] mtckw0tha22d8mozmua9v2jcjl3kjso 0 708908 5129966 4535107 2026-04-20T14:59:57Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129966 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 121 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 120]] | Наступная = [[Псалом 122]] }} '''Псалом 121''' ''(122 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — мір Іерусаліма. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/121/ 121 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/122/ Псальм 122] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/122/ 122 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/122/ Псальм 122 (121)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-121 Псалом 121] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/122/ Псальм 122] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/122/ Псальм 122] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/122/ Псальм 122] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 122}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 121}} [[Катэгорыя:Псалмы]] o6dvvyscs99ilnejn9i3mpbevbefio1 0 708909 5129969 4535108 2026-04-20T15:02:14Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129969 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 122 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 121]] | Наступная = [[Псалом 123]] }} '''Псалом 122''' ''(123 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — надзея на Бога. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/122/ 122 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/123/ Псальм 123] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/123/ 123 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/123/ Псальм 123 (122)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-122 Псалом 122] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/123/ Псальм 123] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/123/ Псальм 123] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/123/ Псальм 123] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 123}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 122}} [[Катэгорыя:Псалмы]] gbyisvphhu5e1yd4ff7di3nhddt14a2 0 708911 5129972 4535110 2026-04-20T15:05:42Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129972 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 123 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 122]] | Наступная = [[Псалом 124]] }} '''Псалом 123''' ''(124 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — падзяка за цудоўнае збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/123/ 123 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/124/ Псальм 124] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/124/ 124 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/124/ Псальм 124 (123)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-123 Псалом 123] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/124/ Псальм 124] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/124/ Псальм 124] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/124/ Псальм 124] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 124}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 123}} [[Катэгорыя:Псалмы]] gi9lq4paebpt45kjcd0ng0gtvica8va 0 708913 5129975 4535111 2026-04-20T15:11:13Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129975 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 124 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 123]] | Наступная = [[Псалом 125]] }} '''Псалом 124''' ''(125 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма: Гасподзь — абаронца народу свайго. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/124/ 124 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/125/ Псальм 125] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/125/ 125 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/125/ Псальм 125 (124)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-124 Псалом 124] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/125/ Псальм 125] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/125/ Псальм 125] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/125/ Псальм 125] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 125}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 124}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 5xdu5bhk4eea0jgqvjzl527wao5m82w 0 708914 5129979 4535112 2026-04-20T15:15:21Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129979 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 125 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 124]] | Наступная = [[Псалом 126]] }} '''Псалом 125''' ''(126 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма: падзяка за Божае збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/125/ 125 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/126/ Псальм 126] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/126/ 126 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/126/ Псальм 126 (125)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-125 Псалом 125] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/126/ Псальм 126] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/126/ Псальм 126] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/126/ Псальм 126] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 126}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 125}} [[Катэгорыя:Псалмы]] f84b4lq15newty8nboduixjm6ouymxr 0 708916 5129985 4535115 2026-04-20T15:26:57Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129985 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 127 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 126]] | Наступная = [[Псалом 128]] }} '''Псалом 127''' ''(128 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — дабраславенне пабожнай сям’і. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/127/ 127 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/128/ Псальм 128] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/128/ 128 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/128/ Псальм 128 (127)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-127 Псалом 127] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/128/ Псальм 128] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/128/ Псальм 128] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/128/ Псальм 128] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 128}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 127}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 316hy8kgb7clez1evc8cqbad2v4vid1 0 708917 5129990 4535116 2026-04-20T15:30:07Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129990 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 128 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 127]] | Наступная = [[Псалом 129]] }} '''Псалом 128''' ''(129 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за паганьбенне ненавіснікаў Сіёна. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/128/ 128 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/129/ Псальм 129] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/129/ 129 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/129/ Псальм 129 (128)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-128 Псалом 128] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/129/ Псальм 129] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/129/ Псальм 129] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/129/ Псальм 129] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 129}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 128}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 8l5pgm743pmgl76jwyjz0e7hrkvbdjj 0 708918 5129995 4535119 2026-04-20T15:35:42Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129995 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 130 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 129]] | Наступная = [[Псалом 131]] }} '''Псалом 130''' ''(131 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — надзея на Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/130/ 130 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/131/ Псальм 131] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/131/ 131 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/131/ Псальм 131 (130)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-130 Псалом 130] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/131/ Псальм 131] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/131/ Псальм 131] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/131/ Псальм 131] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 131}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 130}} [[Катэгорыя:Псалмы]] dwzni8zucerrnf09k2x79dunftxfjon 0 708919 5130001 4535121 2026-04-20T15:45:37Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130001 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 132 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 131]] | Наступная = [[Псалом 133]] }} '''Псалом 132''' ''(133 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — надзея на Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/132/ 132 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/133/ Псальм 133] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/133/ 133 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/133/ Псальм 133 (132)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-132 Псалом 132] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/133/ Псальм 133] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/133/ Псальм 133] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/133/ Псальм 133] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 133}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 132}} [[Катэгорыя:Псалмы]] bbs1d1utblp7ko3tkirz1n192ajqvie 0 708921 5130002 4535122 2026-04-20T15:47:38Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130002 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 133 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 132]] | Наступная = [[Псалом 134]] }} '''Псалом 133''' ''(134 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у групу псалмоў, якія складаюць [[песня ўзыходжання|песню ўзыходжання]]. Галоўная тэма гэтага псалма — ўмаўленне да начнога чування. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/133/ 133 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/134/ Псальм 134] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/134/ 134 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144934/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=937 |date=22 мая 2022 }}: пераклад у Службоўніку [[БАПЦ]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 Выбраныя псалмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522144937/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=935 |date=22 мая 2022 }} (пераклад мітрапаліта [[Андрэй (Крыт)|Андрэя (Крыта)]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 Катызма 18 (Псалмы 119—133)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=8 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/134/ Псальм 134 (133)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter18#psalom-133 Псалом 133] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/134/ Псальм 134] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/134/ Псальм 134] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/134/ Псальм 134] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 134}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 133}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 89967rg5zy72pf160hivgfwhkx24yz7 0 709085 5129862 4535079 2026-04-20T12:00:06Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129862 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 104 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 103]] | Наступная = [[Псалом 105]] }} '''Псалом 104''' ''(105 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 14-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — хвала Богу, Які захоўвае Запавет. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/104/ 104 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/105/ Псальм 105] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/105/ 105 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=4 Катызма 14 (Псалмы 101—104)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520090349/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=4 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/105/ Псальм 105 (104)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter14#psalom-104 Псалом 104] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/105/ Псальм 105] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/105/ Псальм 105] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/105/ Псальм 105] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 105}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 104}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 5j7w8fricvctaa4rtmxnyal0xkoqsla 0 709152 5129871 4535081 2026-04-20T12:19:41Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129871 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 105 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 104]] | Наступная = [[Псалом 106]] }} '''Псалом 105''' ''(106 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 15-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — хвала міласэрнасці Божай да грэшнага люду. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/105/ 105 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/106/ Псальм 106] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/106/ 106 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 Катызма 15 (Псалмы 105—108)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612125818/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 |date=12 чэрвеня 2021 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/106/ Псальм 106 (105)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter15#psalom-105 Псалом 105] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/106/ Псальм 106] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/106/ Псальм 106] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/106/ Псальм 106] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 106}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 105}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 0nnemtemmjjfkuztaafdqahex2sdl4j 0 709153 5129872 4535082 2026-04-20T12:22:18Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129872 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 106 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 105]] | Наступная = [[Псалом 107]] }} '''Псалом 106''' ''(107 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 15-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — падзякаванне Богу Збаўцу. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/106/ 106 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/107/ Псальм 107] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/107/ 107 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 Катызма 15 (Псалмы 105—108)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612125818/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 |date=12 чэрвеня 2021 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/107/ Псальм 107 (106)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter15#psalom-106 Псалом 106] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/107/ Псальм 107] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/107/ Псальм 107] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/107/ Псальм 107] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 107}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 106}} [[Катэгорыя:Псалмы]] m8zku7i2zjlen5uojfoqr9zjffsev5v 0 709154 5129874 4535084 2026-04-20T12:25:03Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129874 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 107 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 106]] | Наступная = [[Псалом 108]] }} '''Псалом 107''' ''(108 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 15-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — надзея на Бога. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/107/ 107 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/108/ Псальм 108] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/108/ 108 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 Катызма 15 (Псалмы 105—108)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612125818/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 |date=12 чэрвеня 2021 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/108/ Псальм 108 (107)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter15#psalom-107 Псалом 107] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/108/ Псальм 108] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/108/ Псальм 108] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/108/ Псальм 108] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 108}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 107}} [[Катэгорыя:Псалмы]] t9i0xnqaa8r2wlwi6cw0ytdai26cyje 0 709155 5129877 4535085 2026-04-20T12:28:03Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129877 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 108 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 107]] | Наступная = [[Псалом 109]] }} '''Псалом 108''' ''(109 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 15-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — праклён на ворагаў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/108/ 108 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/109/ Псальм 109] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/109/ 109 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 Катызма 15 (Псалмы 105—108)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612125818/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=5 |date=12 чэрвеня 2021 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/109/ Псальм 109 (108)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter15#psalom-108 Псалом 108] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/109/ Псальм 109] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/109/ Псальм 109] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/109/ Псальм 109] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 109}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 108}} [[Катэгорыя:Псалмы]] jv2dms0z77elk4fhlnbylipfiiqdyqv 0 709156 5129884 4535091 2026-04-20T12:39:17Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129884 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 112 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 111]] | Наступная = [[Псалом 113]] }} '''Псалом 112''' ''(113 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 16-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — хвала Богу паслухмяных. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/112/ 112 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/113/ Псальм 113] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/113/ 113 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/113/ Псальм 113 (112)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-112 Псалом 112] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/113/ Псальм 113] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/113/ Псальм 113] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/113/ Псальм 113] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 113}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 112}} [[Катэгорыя:Псалмы]] mmplczoh4llb4kkemctpt94hidld2ij 0 709157 5129885 4535092 2026-04-20T12:45:00Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129885 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 113 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 112]] | Наступная = [[Псалом 114]] }} '''Псалом 113''' ''(114 і 115 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 16-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — збавенне Ізраіля Богам. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/113/ 113 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/114/ Псальм 114], [https://bible.by/ldnt/19/115/ Псальм 115] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/114/ 114 псалом], [https://bible.by/bjs/19/115/ 115 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/114/ Псальм 114 (113:1−8)], [https://biblia.by/hermanovic/19/115/ Псальм 115 (113:9−26)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-113 Псалом 113] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/114/ Псальм 114], [https://bible.by/bvc-2017/19/115/ Псальм 115] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/114/ Псальм 114], [https://bible.by/bbb/19/115/ Псальм 115] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/114/ Псальм 114], [https://bible.by/bsm/19/115/ Псальм 115] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава {{Commonscat|Psalm 114}} {{Commonscat|Psalm 115}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 113}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 4rdyvkdt0xhl3hy2aetm3xsg6ymps67 0 709158 5129886 4535093 2026-04-20T12:51:00Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129886 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 114 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 113]] | Наступная = [[Псалом 115]] }} '''Псалом 114''' ''(116:1-9 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 16-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — падзяка Богу за збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/114/ 114 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/116/ 116 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/116/ Псальмы 114, 115] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-114 Псалом 114] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 116}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 114}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 8ljhpbq00o0wvbq0tuth8zdkd3flkcw 5129889 5129886 2026-04-20T12:53:25Z Economico-geographer 399 /* Спасылкі */ 5129889 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 114 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 113]] | Наступная = [[Псалом 115]] }} '''Псалом 114''' ''(116:1-9 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 16-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — падзяка Богу за збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/114/ 114 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/116/ 116 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/116/ Псальм 116 (114, 115)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-114 Псалом 114] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 116}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 114}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 82pv9tk5z34qfzb1uyg3a4ki6ix5gm9 0 709159 5129890 4535094 2026-04-20T12:54:01Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5129890 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 115 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 114]] | Наступная = [[Псалом 116]] }} '''Псалом 115''' ''(116:10-19 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 16-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — падзяка Богу за збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/115/ 115 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/116/ 116 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 Катызма 16 (Псалмы 109—117)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091127/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=6 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/116/ Псальм 116 (114, 115)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter16#psalom-115 Псалом 115] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/116/ Псальм 116] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 116}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 115}} [[Катэгорыя:Псалмы]] el7yu7isn0nbc603pu98g2vaqk6gl5j 0 709160 5130027 4535126 2026-04-20T16:10:01Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130027 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 134 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 133]] | Наступная = [[Псалом 135]] }} '''Псалом 134''' ''(135 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 19-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — хвала Госпаду. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/134/ 134 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/135/ Псальм 135] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/135/ 135 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/135/ Псальм 135 (134)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-134 Псалом 134] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/135/ Псальм 135] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/135/ Псальм 135] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/135/ Псальм 135] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 135}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 134}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ff45glvivvh1b7lh40uy6w3wp1bwpru 0 709161 5130029 4535127 2026-04-20T16:12:02Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130029 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 135 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 134]] | Наступная = [[Псалом 136]] }} '''Псалом 135''' ''(136 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 19-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — слава Госпаду за вечную ласку Ягоную. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/135/ 135 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/136/ Псальм 136] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/136/ 136 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/136/ Псальм 136 (135)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-135 Псалом 135] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/136/ Псальм 136] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/136/ Псальм 136] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/136/ Псальм 136] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 136}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 135}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 38gpaespuncnmpw4exgw7a9nhv4nha0 0 709162 5130033 4535129 2026-04-20T16:17:49Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130033 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 137 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 136]] | Наступная = [[Псалом 138]] }} '''Псалом 137''' ''(138 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 19-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — Гасподзь ёсць Бог верны. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/137/ 137 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/138/ Псальм 138] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/138/ 138 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/138/ Псальм 138 (137)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-137 Псалом 137] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/138/ Псальм 138] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/138/ Псальм 138] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/138/ Псальм 138] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 138}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 137}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ojq46tq2gwtqlr5vjeboj7vzye6lb7p 0 709163 5130035 4535130 2026-04-20T16:23:06Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130035 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 138 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 137]] | Наступная = [[Псалом 139]] }} '''Псалом 138''' ''(139 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 19-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва веруючай душы. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/138/ 138 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/139/ Псальм 139] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/139/ 139 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/139/ Псальм 139 (138)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-138 Псалом 138] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/139/ Псальм 139] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/139/ Псальм 139] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/139/ Псальм 139] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 139}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 138}} [[Катэгорыя:Псалмы]] tc8yyqh6631nvr52d047c9ayeu4hu9j 0 709164 5130041 4535131 2026-04-20T16:26:23Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130041 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 139 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 138]] | Наступная = [[Псалом 140]] }} '''Псалом 139''' ''(140 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 19-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за дапамогу супраць ворагаў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/139/ 139 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/140/ Псальм 140] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/140/ 140 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 Катызма 19 (Псалмы 134—142)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520091827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/140/ Псальм 140 (139)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter19#psalom-139 Псалом 139] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/140/ Псальм 140] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/140/ Псальм 140] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/140/ Псальм 140] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 140}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 139}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ow70xwmxz3k5haxc2vztbi13tlp5j7e 0 709166 5130057 4535137 2026-04-20T16:43:58Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130057 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 143 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 142]] | Наступная = [[Псалом 144]] }} '''Псалом 143''' ''(144 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 20-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — Давід супраць [[Галіяф]]а. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/143/ 143 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/144/ Псальм 144] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/144/ 144 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/144/ Псальм 144 (143)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-143 Псалом 143] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/144/ Псальм 144] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/144/ Псальм 144] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/144/ Псальм 144] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 144}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 143}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 39c2dcphz0mvds5uctv2b83heqhdk1b 0 709168 5130068 4535139 2026-04-20T16:50:48Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130068 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 145 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Агей і Захарыя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 144]] | Наступная = [[Псалом 146]] }} '''Псалом 145''' ''(146 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 20-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца {{нп3|Агей|Агею|en|Haggai}} і {{нп3|Захарыя|Захарыі|en|Zechariah (Hebrew prophet)}} . Галоўная тэма гэтага псалма — умаўленне да спадзявання на Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/145/ 145 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/146/ Псальм 146] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/146/ 146 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/146/ Псальм 146 (145)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-145 Псалом 145] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/146/ Псальм 146] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/146/ Псальм 146] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/146/ Псальм 146] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 146}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 145}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 0z3pv0bev30fc1e1y9kpq490p87g6cz 0 709169 5130069 4535140 2026-04-20T16:54:12Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130069 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 146 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 145]] | Наступная = [[Псалом 147]] }} '''Псалом 146''' ''(147:1-11 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 20-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — хвала Госпаду за аднаўленне [[Ерусалім]]а. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/146/ 146 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/147/ 147 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/147/ Псальм 147 (146, 147)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-146 Псалом 146] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 147}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 146}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 8428ob4gbrhw44kdziqwjkh68e8e2d8 0 709170 5130071 4535141 2026-04-20T16:59:28Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130071 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 147 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = Агей і Захарыя | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 146]] | Наступная = [[Псалом 148]] }} '''Псалом 147''' ''(147:12-20 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 20-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца {{нп3|Агей|Агею|en|Haggai}} і {{нп3|Захарыя|Захарыі|en|Zechariah (Hebrew prophet)}}. Галоўная тэма гэтага псалма — хвала Госпаду за аднаўленне [[Ерусалім]]а. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/147/ 147 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/147/ 147 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/147/ Псальм 147 (146, 147)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-147 Псалом 147] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/147/ Псальм 147] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 147}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 147}} [[Катэгорыя:Псалмы]] fr6q2mzljewq2xsj47jb98t2w56q07r 0 709172 5130074 4535142 2026-04-20T17:01:30Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130074 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 148 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 147]] | Наступная = [[Псалом 149]] }} '''Псалом 148''' ўваходзіць у 20-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма: ўвесь свет хай хваліць Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/148/ 148 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/148/ Псальм 148] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/148/ 148 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-148 Псалом 148] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/148/ Псальм 148] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/148/ Псальм 148] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/148/ Псальм 148] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 148}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 148}} [[Катэгорыя:Псалмы]] s46swqfkypkkr4aymyqlqchby10vos5 0 709174 5130079 4535143 2026-04-20T17:03:28Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130079 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 149 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 148]] | Наступная = [[Псалом 150]] }} '''Псалом 149''' ўваходзіць у 20-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — любоў Гасподняя да Ізраіля. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/149/ 149 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/149/ Псальм 149] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/149/ 149 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-149 Псалом 149] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/149/ Псальм 149] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/149/ Псальм 149] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/149/ Псальм 149] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 149}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 149}} [[Катэгорыя:Псалмы]] c99br00zj1cjw2hje14hmd8fiuzzkv7 0 709176 5130080 4535145 2026-04-20T17:05:17Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5130080 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 150 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 149]] | Наступная = [[Псалом 151]] }} '''Псалом 150''' канчае 20-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма: ўсё жывое хай славіць Госпада. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/150/ 150 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/150/ Псальм 150] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/150/ 150 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 Катызма 20 (Псалмы 143—150)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521163600/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=718&news_page=10 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter20#psalom-150 Псалом 150] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/150/ Псальм 150] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/150/ Псальм 150] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/150/ Псальм 150] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 150}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 150}} [[Катэгорыя:Псалмы]] ovztsnks915osr5yo9hsyjwrg6i1ucg 3 720275 5129869 4480466 2026-04-20T12:13:20Z MocnyDuham 99818 /* Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання */ new topic ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5129869 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 23 верасня 2022 (+03) Калі ласка, дадавайце ў артыкул катэгорыі і спасылкі на іншамоўныя артыкулы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:07, 24 верасня 2022 (+03) :Добра, дзякуй [[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 13:12, 24 верасня 2022 (+03) == Апраменьванне == Перанясу. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:30, 19 студзеня 2023 (+03) :Добра, дзякуй [[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 23:33, 19 студзеня 2023 (+03) == Нп5 == У шаблон Нп5 (гл. [[Аляксандар Аляксеевіч Антаноўскі]]) дадаецца назва артыкула ў іншамоўнай Вікіпедыі, а не яго URL. Выпраўце, калі ласка. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:24, 2 сакавіка 2023 (+03) :Выправіў! Дзякуй за заўвагу [[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 18:36, 2 сакавіка 2023 (+03) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:20, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання == Артыкул [[TEDxUlicaMińska]] змяшчаў некалькі фотаздымкаў, выкарыстаных на падставе крытэрыяў добрасумленнага выкарыстання. Паводле правіл, у такім выпадку артыкул можа мець толькі адно несвабоднае фота. Калі ласка, уважліва азнаёмцеся з [[ВП:КДВ]] — гэта прынцыпова для карыстальніка са статусам аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:13, 20 красавіка 2026 (+03) 8gzebtxjuf3x5l49efgpc9litveb58p 5129870 5129869 2026-04-20T12:19:18Z Siarhei V 122587 /* Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання */ Адказ 5129870 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 23 верасня 2022 (+03) Калі ласка, дадавайце ў артыкул катэгорыі і спасылкі на іншамоўныя артыкулы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:07, 24 верасня 2022 (+03) :Добра, дзякуй [[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 13:12, 24 верасня 2022 (+03) == Апраменьванне == Перанясу. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:30, 19 студзеня 2023 (+03) :Добра, дзякуй [[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 23:33, 19 студзеня 2023 (+03) == Нп5 == У шаблон Нп5 (гл. [[Аляксандар Аляксеевіч Антаноўскі]]) дадаецца назва артыкула ў іншамоўнай Вікіпедыі, а не яго URL. Выпраўце, калі ласка. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:24, 2 сакавіка 2023 (+03) :Выправіў! Дзякуй за заўвагу [[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 18:36, 2 сакавіка 2023 (+03) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:20, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Крытэрыі добрасумленнага выкарыстання == Артыкул [[TEDxUlicaMińska]] змяшчаў некалькі фотаздымкаў, выкарыстаных на падставе крытэрыяў добрасумленнага выкарыстання. Паводле правіл, у такім выпадку артыкул можа мець толькі адно несвабоднае фота. Калі ласка, уважліва азнаёмцеся з [[ВП:КДВ]] — гэта прынцыпова для карыстальніка са статусам аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:13, 20 красавіка 2026 (+03) :Так, дзякуй за заўвагу. Прымаецца [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:19, 20 красавіка 2026 (+03) ki73hpswyxouvhm8zfj81etqwsksdmf 0 739286 5130194 5129532 2026-04-20T20:19:49Z DBatura 73587 /* Красавік */ 5130194 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 3thtmwmo01aj00jga9z5qpzia6am3zx 0 745110 5129944 4549582 2026-04-20T14:37:12Z IshaBarnes 124956 вычытка, афармленне, катэгорыя 5129944 wikitext text/x-wiki '''Бізнес-анёл''' ({{lang-en|business angel, angel investor}}) — прыватны венчурны інвестар, які дае фінансавую і экспертную падтрымку кампаніям на ранніх этапах развіцця.<ref> Christine K. Volkmann, Kim Oliver Tokarski, Marc Grünhagen, 2010, p. 297</ref> Гістарычна бізнес-анёлы з’яўляюцца асноўнай крыніца фінансавання новых кампаній з патэнцыялам хуткага росту. Яны дапамагаюць [[стартап]]ам пераадолець этап, калі аб’ём неабходных для развіцця рэсурсаў перавышае магчымасці заснавальнікаў, але недастаткова вялікі, каб зацікавіць інвестыцыйны фонд.<ref> Mark Van Osnabrugge, Robert J. Robinson. Angel Investing: Matching Startup Funds with Startup Companies — The Guide for Entrepreneurs and Individual Investors. — San-Francisco: John Wiley & Sons, 2000. — С. 40—41. — 448 с. — ISBN 0-7879-5202-8 </ref> Бізнес-анёлы інвестуюць у кампаніі наўпрост і аперуюць уласным капіталам. Анёл можа інвеставаць не толькі ў гатовы праект, але і ў ідэю, што немагчыма для інстытуцыйнага інвестара.<ref> Анатолий Чаусский. Как привлечь зарубежные инвестиции. — М.: Альпина Паблишер, 2010. — С. 16. — 143 с. — ISBN 978-5-9614-1349-5</ref> У партфелі бізнес-анёла невялікія інвестыцыі пераважаюць па колькасці і сумарным аб’ёме. Выключэннем з гэтага правіла з’яўляюцца «суперанёлы», якія аперуюць капіталам сувымерным з рэсурсамі венчурных фондаў. Часцяком анёлы інвестуюць сумесна, аб’ядноўваючы рэсурсы і скарачаючы індывідуальныя рызыкі. Па даных праведзенага ў 2009 годзе даследавання рынку анёльскіх інвестыцый Вялікабрытаніі, такія здзелкі склалі больш за 80 % здзелак за год.<ref> Christine K. Volkmann, Kim Oliver Tokarski, Marc Grünhagen, 2010, p. 297—299</ref> Сацыялагічныя даследаванні паказваюць на сталасць партрэта сярэднестатыстычнага бізнес-анёла: гэта мужчына з універсітэцкай адукацыяй ва ўзросце ад 45 да 65 гадоў, з прадпрымальніцкім або кіраўніцкім вопытам. Анёлаў характарызуе цікавасць да бізнэсу, і сярод іх рэдка сустракаюцца навукоўцы або спецыялісты, не звязаныя з кіраваннем.<ref> Colin M. Mason, 2011, p. 3</ref> Лічыцца, што бізнес-анёлы больш ахвотна падтрымліваюць праекты, у якіх могуць прымяніць уласны вопыт. Асабістая ўцягнутасць і экспертныя веды — прынцыповае адрозненне бізнес-анёлаў ад іншых прыватных інвестараў. Сярод актыўных бізнес-анёлаў шмат прадпрымальнікаў, якія прыцягвалі знешняе фінансаванне ва ўласныя праекты == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бізнес]] [[Катэгорыя:Інвестыцыі]] syd130zzyv714hyf3ri8wtrkyxb1xry 5129958 5129944 2026-04-20T14:50:36Z IshaBarnes 124956 вычытка 5129958 wikitext text/x-wiki '''Бізнес-анёл''' ({{lang-en|business angel, angel investor}}) — прыватны венчурны інвестар, які дае фінансавую і экспертную падтрымку кампаніям на ранніх этапах развіцця.<ref> Christine K. Volkmann, Kim Oliver Tokarski, Marc Grünhagen, 2010, p. 297</ref> Гістарычна бізнес-анёлы з’яўляюцца асноўнай крыніцай фінансавання новых кампаній з патэнцыялам хуткага росту. Яны дапамагаюць [[стартап]]ам пераадолець этап, калі аб’ём неабходных для развіцця рэсурсаў перавышае магчымасці заснавальнікаў, але недастаткова вялікі, каб зацікавіць інвестыцыйны фонд.<ref> Mark Van Osnabrugge, Robert J. Robinson. Angel Investing: Matching Startup Funds with Startup Companies — The Guide for Entrepreneurs and Individual Investors. — San-Francisco: John Wiley & Sons, 2000. — С. 40—41. — 448 с. — ISBN 0-7879-5202-8 </ref> Бізнес-анёлы інвестуюць у кампаніі наўпрост і аперуюць уласным капіталам. Анёл можа інвеставаць не толькі ў гатовы праект, але і ў ідэю, што немагчыма для інстытуцыйнага інвестара.<ref> Анатолий Чаусский. Как привлечь зарубежные инвестиции. — М.: Альпина Паблишер, 2010. — С. 16. — 143 с. — ISBN 978-5-9614-1349-5</ref> У партфелі бізнес-анёла невялікія інвестыцыі пераважаюць па колькасці і сумарным аб’ёме. Выключэннем з гэтага правіла з’яўляюцца «суперанёлы», якія аперуюць капіталам сувымерным з рэсурсамі венчурных фондаў. Часцяком анёлы інвестуюць сумесна, аб’ядноўваючы рэсурсы і скарачаючы індывідуальныя рызыкі. Па даных праведзенага ў 2009 годзе даследавання рынку анёльскіх інвестыцый Вялікабрытаніі, такія здзелкі склалі больш за 80 % здзелак за год.<ref> Christine K. Volkmann, Kim Oliver Tokarski, Marc Grünhagen, 2010, p. 297—299</ref> Сацыялагічныя даследаванні паказваюць на сталасць партрэта сярэднестатыстычнага бізнес-анёла: гэта мужчына з універсітэцкай адукацыяй ва ўзросце ад 45 да 65 гадоў, з прадпрымальніцкім або кіраўніцкім вопытам. Анёлаў характарызуе цікавасць да бізнэсу, і сярод іх рэдка сустракаюцца навукоўцы або спецыялісты, не звязаныя з кіраваннем.<ref> Colin M. Mason, 2011, p. 3</ref> Лічыцца, што бізнес-анёлы больш ахвотна падтрымліваюць праекты, у якіх могуць прымяніць уласны вопыт. Асабістая ўцягнутасць і экспертныя веды — прынцыповае адрозненне бізнес-анёлаў ад іншых прыватных інвестараў. Сярод актыўных бізнес-анёлаў шмат прадпрымальнікаў, якія прыцягвалі знешняе фінансаванне ва ўласныя праекты == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бізнес]] [[Катэгорыя:Інвестыцыі]] dzy7kcepyfv73cq2gbplvqoxzkmwnq7 0 747619 5130273 5129677 2026-04-21T07:55:45Z IP781584110 134977 стыль, афармленне 5130273 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | ключавыя постаці = | галіна = [[Інфармацыйныя тэхналогіі]] }} '''LeetCode''' — гэта анлайн-платформа, якая прапануе задачы па праграмаванню і рэсурсы для падрыхтоўкі да сумоўя для [[Праграміст|інжынераў-праграмістаў]] і распрацоўшчыкаў. Сэрвіс дае задачы па [[Праграмаванне|кадаванні]] і [[Алгарытм|алгарытміцы]], прызначаныя для трэніроўкі карыстальнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2023/04/05/business/tech-internship-application-grind.html|title=For Lower-Income Students, Big Tech Internships Can Be Hard to Get|first=Natasha|last=Singer|website=The New York Times|date=2023-04-05|access-date=2023-12-16}}</ref>. LeetCode заваяваў папулярнасць сярод суіскальнікаў і энтузіястаў кодынгу як рэсурс для праходжання тэхнічных сумоўяў і спаборніцтваў па кодынгу<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/the-ultimate-guide-to-cracking-data-science-interviews/|title=The Ultimate Guide to Cracking Data Science Interviews|last=Ansari|first=Tasmia|website=Analytics India Magazine|date=2022-11-17|access-date=2023-06-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dice.com/career-advice/which-programming-languages-are-growing|title=Which Programming Languages Are Growing?|last=Kolakowski|first=Nick|website=Dice Insights|date=2022-12-08|access-date=2023-06-10}}</ref>. == Асаблівасці == LeetCode прапануе як бясплатны, так і прэміум-доступ. Калі бясплатныя карыстальнікі маюць доступ да абмежаванай колькасці пытанняў, то прэміум-карыстальнікі атрымліваюць доступ да дадатковых пытанняў, якія раней выкарыстоўваліся на сумоўях у буйных тэхналагічных кампаніях. Вынікі працы карыстальнікаў ацэньваюцца па хуткасці адказу і эфектыўнасці рашэння, а таксама ранжыруюцца ў параўнанні з іншымі працамі, прадстаўленымі ў [[База даных|базе даных]] LeetCode<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.businessinsider.com/leetcode-coding-test-apple-amazon-google-technical-interview-prep-job-2021-11|title=Here's what job seekers need to know about LeetCode, the coding-skills platform millions of developers use to ace the notoriously difficult technical interviews at firms such as Apple, Amazon, and Google|last=Xing|first=Jessica|website=Business Insider|access-date=2023-06-21}}</ref>. LeetCode падтрымлівае мноства моў праграмавання, уключаючы [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[Python (мова праграмавання)|Python]], [[JavaScript]] і [[C (мова праграмавання)|C]]<ref>{{Cite book|last1=Nguyen|first1=Nhan|last2=Nadi|first2=Sarah|title=Proceedings of the 19th International Conference on Mining Software Repositories|chapter=An empirical evaluation of GitHub copilot's code suggestions|date=2022-10-17|series=MSR '22|location=New York, NY, USA|publisher=Association for Computing Machinery|pages=1–5|doi=10.1145/3524842.3528470|isbn=978-1-4503-9303-4|quote=LeetCode questions come with test cases in various programming languages, ... (Python, Java, JavaScript, and C)}}</ref>. На платформе працуюць форумы, дзе карыстальнікі могуць удзельнічаць у дыскусіях, прысвечаных складаным задачам, працэсу праходжання сумоўяў, а таксама дзяліцца сваім досведам іх праходжання<ref name="dummies">{{Cite book|last1=Sonmez|first1=John|title=Programming Interviews For Dummies|last2=Butow|first2=Eric|date=2019-09-11|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-56506-2|quote=LeetCode is also a popular site for programmers who want to get up to speed.}}</ref>. == Гісторыя == Кампанія была заснавана ў [[Крамянёвая даліна|Крамянёвай даліне]]<ref>{{Cite book|last=吴江编著|url=https://books.google.com/books?id=ENZqEAAAQBAJ&pg=PT9|title=高效制胜：程序员面试典型题解|date=2021-07-01|publisher=Beijing Book Co. Inc.|isbn=978-7-115-55198-6|language=zh}}</ref>. У 2018 годзе LeetCode пашырыла сваю дзейнасць на Кітай<ref name="yicai">{{Cite web|lang=en|url=https://www.yicaiglobal.com/news/it-job-interview-prepper-leetcode-pockets-usd10-million-from-lightspeed-china|title=IT Job Interview Prepper LeetCode Pockets USD10 Million From Lightspeed China|last=Shumin|first=Liao|website=www.yicaiglobal.com|access-date=2023-08-16}}</ref>. У 2021 годзе кампанія правяла першы раунд фінансавання, атрымаўшы 10 млн [[Долар|долараў]] інвестыцый ад [[Lightspeed China Partners]]<ref name="yicai" />. == Гл. таксама == * [[Advent of Code]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адукацыйныя сайты]] [[Катэгорыя:Спаборніцтвы па праграмаванні]] rrc7b5lk91kfyy7ino6baftep4p8xm7 100 753022 5130013 5129607 2026-04-20T15:51:42Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5130013 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вольф Москавіч|2026-04-20T14:08:45Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўня беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|2026-04-20T07:10:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Леанарда Дацэвіч|2026-04-20T06:40:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Казлова|2026-04-20T05:59:18Z|ANNETTE.KOZLOVA}} {{Новы артыкул|Саверыа Дала Роза|2026-04-19T22:16:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Валянцін Карлавіч Зэйлерт|2026-04-18T08:47:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Яанна Героўская-Калаўр|2026-04-16T21:59:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Розенкрэйцары|2026-04-16T17:06:53Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|100 мужчын супраць гарылы|2026-04-16T11:35:22Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Стараславянізм|2026-04-14T20:58:39Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Арабізм|2026-04-14T19:10:51Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Англіцызм|2026-04-14T17:14:57Z|Jaŭhien}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> a1048o9jbmp4m5apsdy047zurv0grl4 100 753287 5130009 5129602 2026-04-20T15:50:48Z NirvanaBot 40832 +14 новых 5130009 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Магілёў (тэлерадыёкампанія)|2026-04-20T14:05:16Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-20T11:34:02Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Кронан Гродна|2026-04-20T09:14:09Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Магілёў (телерадыёкампанія)|2026-04-20T09:11:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2014/2015 ГК СКА Мінск|2026-04-20T08:42:33Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2014/2015 ГК Кронан Гродна|2026-04-20T08:32:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Андрэй Хапаль|2026-04-20T07:48:59Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Макрына Пашкоўская|2026-04-20T07:21:25Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўня беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|2026-04-20T07:10:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры|2026-04-20T07:03:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Партрэт старога (Рэмбрант)|2026-04-20T06:35:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Казлова|2026-04-20T05:59:18Z|ANNETTE.KOZLOVA}} {{Новы артыкул|Саверыа Дала Роза|2026-04-19T22:16:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Бярэзінская хваля|2026-04-19T17:46:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Зімні завулак (Мінск)|2026-04-19T15:07:18Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Апалінарый Мікалаевіч Раждзественскі|2026-04-19T14:08:13Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mcdqmq84tydqxeilcgd1uoedpj8lmb7 0 758374 5129940 5120317 2026-04-20T14:33:09Z Ілля Касакоў 21245 5129940 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)}} {{Значэнні|Паляўнічыя за прывідамі}} {{Фільм}} '''«Паляўні́чыя за пры́відамі»''' ({{lang-en|Ghostbusters}}) ― амерыканская фантастычная камедыя [[1984 год у гісторыі кіно|1984]] года рэжысёра [[Айван Райтман|Айвана Райтмана]]. У 2015 годзе [[Бібліятэка Кангрэса]] ЗША ўключыла яго ў [[Нацыянальны рэестр фільмаў|Нацыянальным рэестры фільмаў]]. == Сюжэт == Іган, Рэй і Пітэр вывучаюць паранармальныя з’явы. За гады працы яны быццам даведаліся ўсё магчымае пра звышнатуральныя сілы, і лёс даў ім цудоўны шанец прымяніць атрыманыя веды на практыцы. Усё пачалося з іх звальнення. Яны вырашылі не адчайвацца і пачаць сваю справу: арандавалі былое памяшканне пажарнай службы, купілі спісаную машыну хуткай дапамогі і аб’явілі сябе паляўнічымі за прывідамі. Першы заказ не прымусіў доўга сябе чакаць. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Біл Мюрэй]]||Пітэр Венкман}} {{УРолях|Дэн Эйкройд||Рэй Стэнц}} {{УРолях|Гаральд Рэміс||Іган Шпенглер}} {{УРолях|Эрні Хадсан||Уінстан Зедмор}} {{УРолях|[[Сігурні Уівер]]||Дана Барэт}} {{УРоляхНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.ghostbusters.com/ Ghostbusters official site] {{ref-en}} * {{Imdb title|0087332|Ghostbusters}} {{Commons|Category:Ghostbusters|Паляўнічыя за прывідамі}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1984 года]] [[Катэгорыя:Фантастычныя фільмы 1984 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1984 года]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Элмер Бернстайн]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Камедыйныя фільмы жахаў]] q8rjct7a3vgu75tzcjkyxmeohhofuv6 100 763680 5130014 5129608 2026-04-20T15:51:53Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5130014 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-20T11:34:02Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Кронан Гродна|2026-04-20T09:14:09Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2014/2015 ГК СКА Мінск|2026-04-20T08:42:33Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2014/2015 ГК Кронан Гродна|2026-04-20T08:32:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Андрэй Хапаль|2026-04-20T07:48:59Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Парыж — Рубэ|2026-04-19T11:00:26Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Спіс беларускіх хакеістаў, абраных на драфце НХЛ|2026-04-17T10:52:51Z|Mormon}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфен-моладзевая»|2026-04-16T10:06:33Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК БАК «Вікторыя»|2026-04-16T09:55:25Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Гомельскія рысі»|2026-04-16T09:49:50Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая|2026-04-16T09:43:22Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск-моладзевая»|2026-04-16T09:35:42Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ig69g8fn4vs2u37tg54fzkcmye6fer4 0 767185 5130303 5057983 2026-04-21T09:40:23Z DBatura 73587 /* 2020-я гады */ 5130303 wikitext text/x-wiki '''Гістарычная палітыка Беларусі''' — афіцыйная ацэнка і інтэрпрэтацыя гістарычных падзей, зацверджаная ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. == Першая палова 1990-х == У [[Перабудова|перабудоўныя гады]] пачаліся актыўныя спрэчкі вакол беларускай гісторыі, вынікам якіх стала пабудова ў першай палове 1990-х наратыву на этнічнай аснове. Шмат у чым на гэта паўплывала партыя [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]]. У яе праграмных дакументах заяўлялася аб наяўнасці шматвяковай гісторыі краіны. У фарміраванні нацыі, на думку прыхільнікаў партыі, значную ролю адыгралі [[Полацкае княства|Полацкае]] і [[Тураўскае княства|Тураўскае княствы]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Беларуская Народная Рэспубліка]]{{Sfn|Шадурский|2014|с=10}}. Калі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] сцвярджалася, што паўнавартаснае існаванне беларуская нацыя атрымала толькі пры савецкай уладзе, то пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] дадзеная канцэпцыя была радыкальна перагледжана. Спачатку ў гістарычнай навуцы, а затым і ў сістэме адукацыі ўзялі верх погляды, характэрныя для прадстаўнікоў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] пачатку XX стагоддзя. Карані сучаснай Беларусі пачалі шукаць у часах [[Сярэдневякоўе|Сярэднявечча]], што дасягалася за кошт «удрэўнення» нацыянальнай гісторыі. Вытокі беларускай дзяржаўнасці пачалі ўзводзіць да часоў Полацкага княства ІХ—XIII стагоддзяў. У якасці «залатога веку» прапанаваны перыяд Вялікага Княства Літоўскага. Прадпрымаліся спробы аднесці да беларускіх сярэднявечных дзяржаў і [[Смаленскае княства]]{{Sfn|Крутиков|2020|с=18—19}}. Адным з ключавых крокаў у гістарычнай палітыцы стала ўвядзенне ў 1993 годзе асобнага курсу па гісторыі краіны. Важнае значэнне набыла дыскусія аб ідэнтычнасці беларусаў. У гэты перыяд зацвярджаецца ідэя філосафа [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. У. Канчэўскага]] пра Беларусь, як пра «мост» паміж Усходам і Захадам. Самабытнасць народа бачылася ў тым, што ён не далучыўся ні да аднаго з гэтых палюсоў, адхіліў крайнасці і сінтэзаваў дасягненні абодвух культур{{Sfn|Шадурский|2014|с=10—11}}. Паралельна пачынаецца супрацьстаянне паміж прадстаўнікамі праеўрапейскай/нацыянальнай і прасавецкай/прарасійскай арыентацый. Канфлікт адбіўся на гістарычнай свядомасці насельніцтва. Першыя грунтаваліся на нацыянальна-дэмакратычных пачатках, выступалі за пашырэнне ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Іх погляды ўтрымлівалі часам [[Русафобія|антырасійскія]] элементы. Як адзначыў нямецкі гісторык [[Райнер Лінднер]], асаблівая ўвага надавалася [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай 1514 года]]. Другія бачылі Беларусь як неад’емную частку [[СССР]], [[Расія]], «[[Рускі свет|рускага свету]]». Адрозненні з расійскай інтэрпрэтацыяй гісторыі выклікалі ў іх непрыязнасць. Апанентаў абвінавачвалі ў [[Паланафілія|паланафіліі]], а беларускую мову лічылі дыялектам [[Руская мова|рускай]]{{Sfn|Шадурский|2014|с=11—12}}. Пазней, у процівагу абодвум фракцыям, аформіўся новы лагер. Яго прадстаўнікі імкнуліся прымірыць старыя савецкія і новыя нацыянальныя падыходы, ураўняць у правах рускую і беларускую мовы{{Sfn|Шадурский|2014|с=12}}. == Другая палова 1990-х == У другой палове 1990-х гадоў, у сувязі з прыходам да ўлады [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], гістарычная палітыка зведала змены. Пасля [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]] краіна ўступіла на шлях фарміравання грамадзянскай (палітычнай), а не этнічнай мадэлі нацыі. Этнічны кампанент (беларуская мова), як і ў гісторыі Беларусі савецкага перыяду, стаў адыгрываць другарадную ролю. Намеціўся прыкметны паварот і ў афіцыйнай гістарычнай палітыцы. Улады сталі больш актыўна выказвацца на гістарычныя тэмы, імкнуліся распаўсюджваць уласныя падыходы да ацэнкі падзей мінулага. Аўтаномія прафесійнай гістарычнай супольнасці стала прыкметна скарачацца. У дзяржаўных установах навукі і адукацыі назіралася скарачэнне ўплыву пазіцый гісторыкаў нацыянальна-дэмакратычнага кірунку{{Sfn|Шадурский|2014|с=12}}. У гэты перыяд часткова вярнуліся да старых савецкіх установак. Апынуліся запатрабаваныя і ўяўленні аб Беларускай ССР як пра «першую беларускую дзяржаву»{{Sfn|Крутиков|2020|с=19}}. Найбольш адчувальнай тэмай у гістарычных дыскусіях заставалася [[Вялікая Айчынная вайна]]. Варта адзначыць, што радыкальныя спробы шэрагу гісторыкаў і публіцыстаў зацвердзіць новыя падыходы да асвятлення падзей таго перыяду не атрымалі падтрымкі ні ва ўладзе, ні ў шырокіх слаёў грамадства. Кіраўніцтва дзяржавы лічыла, што Вялікая Айчынная вайна з’яўляецца адным з базавых сімвалаў калектыўнай памяці беларусаў і крыніцай яго палітычнай легітымнасці, выкарыстоўваючы гэтую акалічнасць для ўмацавання шырокай падтрымкі сваіх пазіцый з боку насельніцтва{{Sfn|Шадурский|2014|с=12}}. На гістарычную палітыку шмат у чым паўплывала збліжэнне ў [[Беларуска-расійскія адносіны|адносінах з Расіяй]]. Пачынаючы з 1997 года сталі выходзіць падручнікі і навучальныя дапаможнікі новага пакалення, аўтары якіх імкнуліся пазбягаць «радыкалізацыі гістарычнага мінулага». Асабліва старанна ўдакладняліся пазіцыі пры падрыхтоўцы публікацый па [[Гісторыя Расіі|гісторыі Расіі]]{{Sfn|Шадурский|2014|с=12—13}}. == 2000-я і 2010-я == {{Гл. таксама|Мяккая беларусізацыя}} У пачатку 2000-х у беларуска-расійскіх адносінах адбыліся спрэчкі. Новая інфармацыйная павестка ў абедзвюх краінах пераканала значную частку беларускага грамадства, якая адносілася да ліку цвёрдых прыхільнікаў афіцыйнага курсу, у наяўнасці ў беларускай нацыі ўласнага, адрознага ад [[Расія]] шляху развіцця{{Sfn|Шадурский|2014|с=13}}. У 2014—2015 гады на гістарычны і культурны дыскурс паўплывала [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайна на Данбасе]]. Украінскія падзеі прынеслі з сабой новыя выклікі для беларускіх элітаў, прымусіўшы іх звярнуцца да механізмаў самазахавання. Усё больш выразна праглядаўся тактычны саюз паміж кіруючымі коламі і [[Беларускі нацыяналізм|нацыяналістычнай апазіцыяй]]{{Sfn|Крутиков|2020|с=24}}. У сувязі з гэтым адзначаўся павольны, але прыкметны зрух улады ў бок нацыянальнай версіі беларускай гісторыі, які прадыктаваны рэальнымі задачамі ўмацавання незалежнасці краіны. Урад разумеў, што паспяховае развіццё немагчыма без «гераічнага мінулага»{{Sfn|Шадурский|2014|с=13}}, вярнуўшыся да «ўдрэўнення» гісторыі і культуры, пошуку новых аб’ектаў нацыянальнай памяці і аб’ядноўваючых сімвалаў{{Sfn|Крутиков|2020|с=19}}. Спрэчкі з Масквой не раз змушалі Лукашэнку прагматычна ставіцца да абавязанняў расійска-беларускага саюза. З 2008 года назіраўся дрэйф у бок «[[Мяккая беларусізацыя|мяккага нацыяналізму]]». А ў 2012 годзе, на фоне святкавання 1150-годдзя расійскай дзяржаўнасці, улады Беларусі вырашылі шырока адзначыць 1150-годдзе [[Полацк]]а{{Sfn|Крутиков|2020|с=19—20}}. Праявамі рэальных зрухаў у гістарычнай палітыцы сталі: аднаўленне палацава-паркавых ансамбляў у [[Нясвіж]]ы і [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]], гарадскіх ратуш у Мінску (2003) і [[Магілёў|Магілёве]] (2008), усталяванне ў цэнтры беларускай сталіцы скульптуры войта (2014), прысвечанай атрыманню Мінскам [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]], помнік [[Альгерд|Альгерду]] ў [[Віцебск]]у. Дадзеныя крокі сведчылі аб прызнанні важнасці многіх гістарычных падзей да ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Асаблівая ўвага да прыродна-архітэктурных аб’ектаў сярэднявечнай Беларусі была адлюстравана ў дзяржаўнай праграме «Замкі Беларусі». Яна праводзілася ў 2012—2018 гадах і прадугледжвала вылучэнне дзяржаўных сродкаў на аднаўленне цэлага шэрагу гістарычных аб’ектаў у краіне{{Sfn|Шадурский|2014|с=14}}. У 2018 годзе [[Інстытут гісторыі НАНБ]] распрацаваў «[[Канцэпцыя гісторыі беларускай дзяржаўнасці|Канцэпцыю гісторыі беларускай дзяржаўнасці]]» — праграмны дакумент, зацверджаны на нацыянальным узроўні. У адпаведнасці з ёй, [[Кіеўская Русь]], Полацкае і Тураўскае княствы, Вялікае Княства Літоўскае, [[Рэч Паспалітая]], [[Расійская імперыя]] — гістарычныя формы дзяржаўнасці на беларускіх землях. У іх рамках паступова фармавалася «''дзяржаўнасць беларускага народа, якая знайшла ўвасабленне ў нацыянальных формах: Беларуская Народная Рэспубліка, Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Літвы і Беларусі]], Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка, Рэспубліка Беларусь''». Пераломным момантам у палітычным жыцці краіны названая [[Першая сусветная вайна|Першая сусветная вайна]], якая рэзка абвастрыла нацыянальнае пытанне{{Sfn|Крутиков|2020|с=28}}. == 2020-я гады == У лютым 2022 года створаны Савет па гістарычнай палітыцы, які стаў адказным за трактоўку мінулага краіны. У гэты ж час у дзяржаве прайшоў [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндум па прыняцці новай Канстытуцыі]]. У новай рэдакцыі згаданая і гістарычная памяць. Па Канстытуцыі дзяржава абавязана ўдзельнічаць у працэсе функцыянавання гістарычнай памяці (Артыкул 15). Як і раней, найважнейшае месца заняла Вялікая Айчынная вайна. Вакол яе выбудавана патрыятычнае выхаванне, менавіта да яе часцяком апелююць улады<ref>Гронский А. Д. [https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskaya-pamyat-i-istoricheskaya-politika-otnoshenie-k-belorusskoy-identichnosti-i-integratsii-s-rossiey ИСТОРИЧЕСКАЯ ПАМЯТЬ И ИСТОРИЧЕСКАЯ ПОЛИТИКА: ОТНОШЕНИЕ К БЕЛОРУССКОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ И ИНТЕГРАЦИИ С РОССИЕЙ]</ref>. Станам на пачатак 2020-х наратыў перамогі ў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] стаў ключавым кампанентам дзяржаўнай гістарычнай палітыкі. Гісторыкамі значная ўвага надавалася комплекснаму даследаванню [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкага партызанскага і падпольнага руху ў гады вайны на беларускіх землях]]. У змястоўным аспекце дыскурс перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне згуляў ролю вялікага наратыву, які сакралізуе гераізм, ахвярнасць і маральнае адзінства ў барацьбе са знешнім ворагам<ref>Наумов Д. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/velikaya-otechestvennaya-voyna-kak-strukturiruyuschiy-komponent-belorusskoy-gosudarstvennoy-istoricheskoy-politiki ВЕЛИКАЯ ОТЕЧЕСТВЕННАЯ ВОЙНА КАК СТРУКТУРИРУЮЩИЙ КОМПОНЕНТ БЕЛОРУССКОЙ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ИСТОРИЧЕСКОЙ ПОЛИТИКИ]</ref>. У Беларусі адзначаецца змястоўнае падабенства ахоўнай дзяржавай інфармацыі пра мінулае з такой у Расіі. Заканадаўча замацавана вызначэнне [[Генацыд беларускага народа|генацыду беларускага народа]] і крыміналізавана адмаўленне гэтага генацыду. У пачатку 2022 года ў Беларусі быў прыняты Закон «Аб генацыдзе беларускага народа», закліканы ўзяць пад крымінальна-прававую ахову прызнаныя дзяржавай гістарычныя факты аб учыненых [[нацызм|нацысцкімі]] злачынцамі і іх памагатымі дзеянняў, накіраваных на планамернае фізічнае знішчэнне беларускага народа, пад якім у закон разумее савецкіх грамадзян, якія пражывалі на тэрыторыі Беларускай ССР. Арт. 2 гэтага закона дапоўніла КК РБ новай арт. 1302 «Адмаўленне генацыду беларускага народа», які ўстанавіў крымінальную адказнасць за гэтае дзеянне. У дыспазіцыі ч. 1 артыкула ў якасці абавязковых пазначаны розныя варыянты публічнага распаўсюджвання такой інфармацыі. Пры гэтым у законе адсутнічаюць указанні на ўстаноўленыя ў судовых рашэннях факты, якія складаюць дадзены генацыд. Акрамя таго, вылучэнне адмаўлення генацыду беларускага народа ў якасці самастойнага складу злачынства спараджае пытанне аб яго размежаванні са злачынствам згодна з арт.1301 КК РБ «Рэабілітацыя нацызму», якая мае простую дыспазіцыю<ref>Москалев Г. Л. [https://cyberleninka.ru/article/n/kriminalizatsiya-otritsaniya-genotsida-narodov-sssr-kak-posyagatelstva-na-istoricheskuyu-pravdu Криминализация отрицания геноцида народов СССР как посягательства на историческую правду] // Право и политика. — 2023. — № 7. — С. 51—58. — ISSN 2454-0706. — doi:10.7256/2454-0706.2023.7.43893. Архивировано 2 февраля 2026 года.</ref>. == Гл. таксама == * [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Беларусь як памежжа]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=Историческая политика в Республике Беларусь: этапы развития и версии интерпретации прошлого|аўтар=Шадурский, В. Г.|месца=Минск|выдавецтва=БГУ|выданне=Труды факультета международных отношений|тып=науч. сборник|выпуск=5|год=2014|старонак=160|старонкі=9—24|ref=Шадурский|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/108573}} * {{артыкул|загаловак=На перекрестке Гоголя и Советской. Проблемы исторической политики в Республике Беларусь, 2000-2020 гг.|аўтар=Крутиков, А. А.|выданне=Перспективы. Электронный журнал|год=2020|старонкі=18—31|ref=Крутиков|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/na-perekrestke-gogolya-i-sovetskoy-problemy-istoricheskoy-politiki-v-respublike-belarus-2000-2020-gg}} == Спасылкі == * [https://bisr.gov.by/be/mneniya/gistarychnaya-palityka Артыкул па гісторыі Беларусі на сайце БІСД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240619195758/https://bisr.gov.by/be/mneniya/gistarychnaya-palityka |date=19 чэрвеня 2024 }} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычная палітыка]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 6jowp123s3cs5rd4tez1genhdual92k 3 790234 5130088 5016612 2026-04-20T17:27:00Z Leonidlednev 125014 +d 5130088 wikitext text/x-wiki {{хв|Спам}} == How to download gta san andreas mod apk? == === Grand Theft Auto: San Andreas Mod APK === ''Кадр з гульні GTA: San Andreas (мадыфікаваны варыянт)'' '''Grand Theft Auto: San Andreas Mod APK''' — гэта мадыфікаваны варыянт адной з самых вядомых гульняў у свеце — '''GTA: San Andreas''', распрацаванай кампаніяй '''Rockstar Games'''. Мадыфікацыі APK дазваляюць гульцам карыстацца дадатковымі магчымасцямі, персаналізацыяй і паляпшэннямі, якія недаступныя ў афіцыйнай версіі гульні. ---- === 📱 Асаблівасці GTA San Andreas Mod APK === Мадыфікаваныя APK-файлы дазваляюць карыстальнікам атрымліваць наступныя перавагі: * Неабмежаваныя рэсурсы (грошы, жыццё, боепрыпасы) * Адкрытыя ўсе карты і місіі * Палепшаная графіка і FPS * Мадыфікаваныя аўтамабілі, скіны, зброя * Падтрымка кантролераў і сенсарных экранаў ---- === 📂 Як усталяваць === # Спампуйце '''GTA San Andreas Mod APK''' з надзейнай крыніцы. # Уключыце '''"Unknown Sources"''' у наладах вашай прылады. # Усталюйце файл APK і запусціце гульню. # Пры жаданні, дадайце дадатковыя моды (CLEO, аўта, зброя і г.д.). <blockquote>💡 '''Заўвага:''' Мадыфікаваная версія звычайна не падтрымліваецца распрацоўшчыкамі і можа супярэчыць умовам ліцэнзіі.</blockquote> ---- === 🔗 Дзе спампаваць? === Вы можаце бясплатна '''[https://gtasanandreasmod.com/gta-san-andreas-old-version/ спампаваць GTA San Andreas Mod APK]''' з афіцыйнага сайта мадыфікацый, дзе таксама прадстаўлены розныя версіі гульні і інструкцыі па ўсталёўцы. ---- === ⚠️ Прававое паведамленне === Мадыфікацыі не з'яўляюцца афіцыйнымі прадуктамі Rockstar Games. Іх выкарыстанне можа парушаць правы распрацоўшчыка або ліцэнзійныя дамовы. Рэкамендуецца выкарыстоўваць толькі для асабістага карыстання і пры наяўнасці афіцыйнай версіі гульні. [[Удзельнік:Gta san andrea|Gta san andrea]] ([[Размовы з удзельнікам:Gta san andrea|размовы]]) 11:09, 22 ліпеня 2025 (+03) r57rbk1wl9djzpy1ei2tc5hnu9343cf 3 794097 5130283 5126856 2026-04-21T08:37:57Z M.L.Bot 261 /* Вычытка */ новы падраздзел 5130283 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) == Афармленне літаратуры == Калі лупіце артыкулы нейрасеткай, то навучыце яе хоць бы правільна афармляць крыніцы з дапамогай шаблонаў Кніга, Артыкул, Cite web [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 24 сакавіка 2026 (+03) :я не карыстаюся нейрасеткамі. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 16:35, 29 сакавіка 2026 (+03) == Швадрон vs. Эскадрон == Вітаю. У беларускай мове няма ніякіх швадронаў. Ёсць толькі Эскадрон. Напрыклад, [[https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D0%90%D0%9F_%C2%AB%D0%94%D1%80%D1%83%D1%8F%C2%BB|Эскадрон КАП «Друя»]] [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 14:38, 8 красавіка 2026 (+03) :ок. праўце. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 12:12, 10 красавіка 2026 (+03) ::наступны раз улічу. Дзякуй за заўвагу. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 12:13, 10 красавіка 2026 (+03) == Пераклады з дапамогай нейрасетак == Добры дзень! Выношу вам папярэджанне ў сувязі з вашымі вельмі сырымі аўтаматызаванымі перакладамі ці напісанамі з дапамогай нейрасетак артыкуламі. Гэта абцяжарвае нашу супольнасць і каштоўнасць такога ўнёску нулявая. Усё мусіць правярацца, вычытвацца, правільна афармляцца. У вас усё вельмі дрэнна, асабліва з крыніцамі і адсутнасцю зносак. Такія праўкі прасцей цалкам усе адкаціць, а новыя артыкулы выдаліць. Калі ласка, не пераўтварайце Вікіпедыю ў чарнавік недаробленых згенераваных тэкстаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:44, 15 красавіка 2026 (+03) == Вычытка == Вітаю, пане Воўча. Такія творы змрочнага генія -- [[Метраполія (дзяржава)]] -- вымагаюць пільнай панскай увагі. Звярніце таксама ўвагу, што спачатку гэты тэкст Вы ўлупілі наверх існай старонкі значэнняў, забілі яе і зблыталі элементы Вікіданых. Калі ласка, уважлівей да таго, куды лупіце такія тэксты. Пагаджуся з меркаваннямі вышэй, нейрасетка ці не -- не важна. Заліць 40-60 КБ тэксту без вычыткі, са шматлікімі памылкамі рознага роду, без афармлення, гэта не дабрадзейства. Хто гэта ўсё будзе вычытваць, каб яно стала прымальным для чытання і выкарыстання? Напэўна, варта вярнуцца да драбнейшых форм, паставіць сабе [[Вікіпедыя:Спраўджванне правапісу|беларускі спелчэкер]] і каб дададзеныя сказы або абзацы былі базавай якасці? Арфаграфія, тыпаграфіка -- вось гэта вось уся нудота -- ну а болей няма каму, няма карэктараў. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:37, 21 красавіка 2026 (+03) 4pq79cpaen3diiupz9qzy2pjeofh2c4 0 796375 5130124 5068561 2026-04-20T18:21:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130124 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |арыгінал імя = {{lang-pl|Witold Mańczak}} }} '''Ві́тальд Ма́ньчак''' ({{lang-pl|Witold Mańczak}}; {{ДН|12|8|1924}}, [[Сасновец]] — {{ДС|12|1|2016}}, {{МС|Кракаў}}) — [[Польшча|польскі]] [[мовазнавец]], знаўца [[раманскія мовы|раманскіх]] і [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх]] моў, [[прафесар]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўнвіерсітэта]], член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Адукацыя і навуковая кар'ера == * 1945 – выпуск у Сасноўцы * 1947 – выпуск у Гандлёвай акадэміі * 1948 – магістр раманскай філалогіі ў Ягелонскім універсітэце * 1950 – доктар гуманітарных навук * 1954 – намеснік прафесара на раманістыцы Ягелонскага ўніверсітэта * 1957 – дацэнт * 1971 – надзвычайны прафесар * 1982 – звычайны прафесар * 1994 – professor emeritus == Выкананне абавязкаў == * 1954–1958 – сакратар Польскага мовазнаўчага таварыства * 1967–1972 – сакратар Польскага таварыства падтрымкі навуковага супрацоўніцтва з Францыяй * 1970–1974 – дырэктар Інстытут раманскай філалогіі Ягелонскага ўніверсітэта == Навуковая дзейнасць == Маньчак з'яўляецца аўтарам 960 навуковых прац, у тым ліку 23 манаграфій<ref>[https://www.academia.edu/8927399/O_dorobku_naukowym_Profesora_Witolda_Ma%C5%84czaka_z_okazji_jubileuszu_90_urodzin Dębowiak, P. O dorobku naukowym Profesora Witolda Mańczaka z okazji jubileuszu 90. urodzin („Język Polski” (XCIV/3), 2014, s. 194–199)]</ref>. === Найважнейшыя навуковыя дасягненні === У сферы агульнага мовазнаўства разглядаў наступныя пытанні: * крытэрый праўды ў мовазнаўстве – паводле Маньчака, "крытэрый праўды" ў мовазнаўстве (і ў многіх гуманітарных навуках) абапіраецца на суб'ектыўныя перадумовы (напр., на аўтарытэт вучонага), а не кантралюецца аб'ектыўнымі перадумовамі (напр., статыстычных ці матэматычных метадаў); сам аўтар фармулюе свае тэзісы або кантралюе гіпотэзы іншых вучоных з выкарыстаннем статыстычных метадаў, перанятых з [[дакладныя навукі|дакладных навук]]; * сутнасць [[уласная назва|уласных назваў]] – паводле Маньчака, уласныя назвы не могуць перакладацца на іншую мову (напр., {{lang-pl|Warszawa}} – {{lang-de|Warschau}}, {{lang-fr|Varsovie}}, {{lang-en|Warsaw}}) і пад. з'яўляюцца фанетычнымі адаптацыямі гэтага слова) у той час, як агульныя назвы без праблем перакладаюцца ({{lang-pl|miasto}} перакладаецца як {{lang-de|Stadt}}, {{lang-fr|ville}} i {{lang-en|town}}). Маньчак лічыць, што распаўсюджаная дэфініцыя, паводле якой уласныя назвы маюць індывідуальны характар і адносяцца да адзінкавых дэсігнатаў, а агульныя назвы адносяцца да многіх дэсігнатаў, цалкам неадэкватная. Імя ''Вітольд'' носіць шмат людзей, тое ж адбываецца з прозвішчамі (напр., прозвішчы ''Лі'', ''Новак'', ''Лопес'', ''Сміт'' вылучаюць тысячы і нават мільёны чалавек). * сутнасць [[моўная роднасць|моўнай роднасці]] – Маньчак адхіляе распаўсюджаны тэзіс, што "моўная роднасць праяўляецца не ў [[лексіка|лексіцы]], а ў [[граматыка|граматыцы]]", і фармулюе закон, што ступень моўнай роднасці вызначаюць лексічныя падабенствы, а не фанетычныя ці марфалагічныя супадзенні; * законы аналагічнага развіцця – аўтар адхіляе законы аналагічнага развіцця, сфармуляваныя [[Ежы Курыловіч|Ежы Курыловічам]], і фармулюе ўласныя законы з апорай на статыстычныя даныя; * нерэгулярнае фанетычнае развіццё, выкліканае частотнасцю – Маньчак лічыць, што нерэгулярнае фанетычнае развіццё, выкліканае частотнасцю, – гэта трэці, акрамя рэгулярнага фанетычнага развіцця і аналагічнага развіцця, фактар, які вызначае форму слова; * вартасць статыстыкі ў мовазнаўчых даследаваннях – правільныя толькі тыя моўныя гіпотэзы і законы, якія можна праверыць на базе статыстычнага і матэматычнага метаду. Напрыклад, няверная, паводле Маньчака, не верны тэзіс [[Матэа Барталі]] пра перыферыйныя архаізмы (сфармуляваны ў 1925 годзе), які кажа, што інавацыі ўзнікаюць у цэнтры, а архаізмы ўтрымліваюцца на перыферыі, паколькі гэтаму супярэчаць лічбы і дакладныя падлікі, зробленыя на лексічнай аснове. Акрамя прац па агульным мовазнаўстве, Маньчак выдаў важныя працы па індаеўрапейскім мовазнаўстве, раманістыцы, германістыцы, балтыстыцы і [[славістыка|славістыцы]]. Ён таксама займаўся паходжаннем індаеўрапейскіх народаў, у тым ліку таксама паходжаннем раманскіх, германскіх і славянскіх народаў. Маньчак апублікаваў шмат прац, дзе прадставіў свае аргументы аўтахтоннага этнагенезу славян<ref>[https://www.academia.edu/8927399/O_dorobku_naukowym_Profesora_Witolda_Ma%C5%84czaka_z_okazji_jubileuszu_90_urodzin Dębowiak, P. O dorobku naukowym Profesora Witolda Mańczaka z okazji jubileuszu 90. urodzin („Język Polski” (XCIV/3), 2014, s. 194–199)]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070429032042/http://www.staff.amu.edu.pl/~anthro/slavia/welcome.html Mańczak, W. (red.). Praojczyzna Słowian – zbiór wypowiedzi pod redakcją Witolda Mańczaka]</ref>. Як прызнаваў сам Маньчак, найбольшы ўплыў на яго як навукоўца аказаў [[Гуга Штэйнхаўс]], дзядзька яго жонкі<ref>{{кніга|загаловак = Wege in der Sprachwissenschaft. Vierundvierzig autobiographische Berichte. Festschrift für Mario Wandruszka |выданне = Red. Hans-Martin Gauger, Wolfgang Pöckl |выдавецтва = Narr |месца = Tübingen |год = 1991 |серыя = Tübinger Beiträge zur Linguistik 362 |старонкі = 151–155 |isbn = 3-8233-4217-7 |частка = Deux questions fondamentales concernant la linguistique |аўтар = Mańczak, W |мова = fr}}</ref>. === Выбраныя працы === * ''Gramatyka francuska'', Warszawa 1960 (wyd. 2 – 1961, wyd. 3 – 1965). * ''Gramatyka włoska'', Warszawa 1961 (wyd. 2 – 1963, wyd. 3 – 1966). * ''Polska fonetyka i morfologia historyczna'', Łódź 1965 (wyd. 2 – Warszawa 1975, wyd. 3 – 1983). * ''Gramatyka hiszpańska'', Warszawa 1966. * ''Z zagadnień językoznawstwa ogólnego'', Wrocław 1970. * ''Fonética y morfología histórica del español'', Kraków 1976 (wyd. 2 – 1989). * ''Le latin classique, langue romane commune'', Wrocław 1977. * ''Praojczyzna Słowian'', Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1981, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, {{ISBN|83-04-00763-0}}. * ''De la préhistoire des peuples indo-européens'', Kraków 1992, Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, {{ISBN|83-233-0512-9}}. * ''Problemy językoznawstwa ogólnego'', Wrocław 1996, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, {{ISBN|83-04-04327-0}}. * ''Wieża Babel'', Wrocław – Warszawa – Kraków 1999, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, {{ISBN|83-04-04463-3}}. * ''O pochodzeniu i dialekcie Kaszubów'', Gdańsk 2002, Oficyna Czec, {{ISBN|83-87408-47-6}}. * ''Przedhistoryczne migracje Słowian i pochodzenie języka staro-cerkiewno-słowiańskiego'', Kraków 2004, PAU, {{ISBN|83-88857-79-7}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Opera maiora et minora Witoldi Mańczak / Travaux publiés par Witold Mańczak'', [w:] ''Munus Amicitiae. Studia linguistica in honorem Witoldi Mańczak septuagenarii'', edenda curaverunt Anna Bochnakowa et Stanisław Widłak, Cracoviae 1995, s. IX–XXIX. (lista publikacji W. Mańczaka do roku 1995). * Witold Mańczak, ''Językoznawstwo oparte nie na wierze w nieomylność autorytetów, ale na statystyce'', [w:] Jan Wawrzyńczyk, Dariusz Bralewski, ''Ze wspomnień polskich językoznawców'', Oficyna Wydawnicza LEKSEM, Łask 2010, s. 22–43, {{ISBN|978-83-60178-79-9}} (autobiografia i przegląd dokonań). * Jerzy Treder, ''Posłowie. Witold Mańczak jako badacz kaszubszczyzny'', [w:] ''O pochodzeniu i dialekcie Kaszubów'', Gdańsk 2002, Oficyna Czec, {{ISBN|83-87408-47-6}}, s. 117–121 (biogram, dorobek naukowy). == Спасылкі == * [https://chamo.bj.uj.edu.pl/uj/search/query?match_1=PHRASE&field_1=a&term_1=Ma%C5%84czak,+Witold+%281924-2016%29.+&sort=dateOldest&theme=system Публікацыі Вітальда Маньчака ў камп'ютарным каталогу Ягелонскай бібліятэкі ў храналагічным парадку] * [https://web.archive.org/web/20161009225711/http://manczak.net/ Сайт Вітальда Маньчака] (пол.) * [http://pau.krakow.pl/Rocznik_PAU/2015_2016/Rocznik_2015_2016_zmarli_Manczak.pdf Вітальд Маньчак (некралог)] (пол.) {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-14}} {{DEFAULTSORT:Mańczak, Witold}} f7uypmp4h52hodx5yejbu5n5aa5np5c 0 796469 5130255 5069170 2026-04-21T06:30:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1956 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130255 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны архіў |Назва = Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы |Выява = Archive building in Vilnius.jpg |Шырыня = 300px |Подпіс да выявы = Будынак архіва ў Вільні па вуліцы Міндоўга, 8 |Дата адкрыцця = [[1852]] (як Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў)<br>[[1956]] (як ЦДГА Літоўскай ССР) |Колькасць фондаў = 1184<ref name="fondy"/> |Колькасць спраў = 1 341 838<ref name="fondy"/> |Храналагічныя рамкі = [[XIII стагоддзе|XIII]] — канец [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] |Дырэктар = |Месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Літва}}, [[Вільня]], вул. Міндоўга, 8 |Час працы = |Сайт = {{URL|https://lvia.archyvai.lrv.lt/}} |Commons = }} '''Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў''' ({{lang-lt|Lietuvos valstybės istorijos archyvas}}, LVIA) — дзяржаўны [[архіў]] у [[Вільня|Вільні]], адна з асноўных устаноў па захаванні дакументальнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] губерняў. == Гісторыя == Гісторыя архіва ўзыходзіць да [[1852]] года, калі быў створаны [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] больш за палову дакументаў установы былі эвакуіраваны ўглыб [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="History - LVIA">{{cite web |url=https://lvia.archyvai.lrv.lt/en/about-us/history/ |title=History - Lithuanian State Historical Archives |publisher=lvia.archyvai.lrv.lt |lang=en |accessdate=2025-09-18}}</ref>. У [[1922]] годзе, калі Вільня знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], архіў быў аб’яднаны з шэрагам іншых архіўных устаноў у Віленскія дзяржаўныя архівы. Пасля таго як у верасні [[1939]] года горад быў заняты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], пачаўся вываз дакументаў у [[СССР]]. У кастрычніку 1939 года каля 14—18 вагонаў з матэрыяламі архіва былі адпраўлены ў [[Мінск]]<ref name="History - LVIA"/>. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]], у 1942—1943 гадах, больш за 20 вагонаў з раней вывезенымі дакументамі вярнуліся з Мінска ў Вільню. Дырэктар Віленскіх дзяржаўных архіваў [[Юозапас Стакаўскас]] прыцягнуў да разгрузкі вагонаў яўрэйскіх узнікаў [[Віленскае гета|Віленскага гета]]. Ён выдаў ім пасведчанні супрацоўнікаў архіва, што абараняла іх ад іншых прац, а пазней схаваў 12 чалавек у спецыяльным сховішчы ў будынку архіва, выратаваўшы іх ад [[Халакост у Літве|загібелі]]<ref name="History - LVIA"/><ref>[https://www.yadvashem.org/ru/righteous/stories/stakauskas/kantorovich-testimony.html Из воспоминаний Эстер (Фиры) Канторович, 1974 г.]</ref>. У [[1957]] годзе быў афіцыйна ўтвораны Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Літоўскай ССР{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=152}}. У [[1963]] годзе быў адкрыты новы будынак архіва на вуліцы Гяросёс Вільціес, 10. Паводле звестак на 1987 год, у архіве захоўвалася каля 900 фондаў, што складала больш за 1,2 мільёна спраў{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=152}}. З [[1990]] года ўстанова мае сучасную назву{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=152}}. == Фонды == У архіве захоўваюцца дакументы і мікрафільміраваныя матэрыялы за перыяд з [[1229]] года па [[1918]] год, а таксама кнігі запісаў актаў грамадзянскага стану да 1990-х гадоў. Дакументы размеркаваны па наступных комплексах<ref name="fondy">{{cite web |url=http://vilnius.penki.lt/fondy.html |title=Список фондов Литовского государственного исторического архива |publisher=Vilnius.penki.lt |lang=ru |accessdate=2025-12-16}}</ref>: * Установы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (XV—XVIII стагоддзі); * Установы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія дзейнічалі ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] губернях (1792—1918); * Установы перыяду германскай акупацыі ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918); * Рэлігійныя ўстановы (каталіцкія, праваслаўныя, уніяцкія, пратэстанцкія, іўдзейскія, мусульманскія і караімскія); * Прыватныя, сямейныя і радавыя фонды (XVI стагоддзе — 1940); * Калекцыі розных дакументаў; * Мікрафільмы дакументаў з архіваў і бібліятэк Беларусі, Расіі, Латвіі, Польшчы, Украіны і Швецыі (XIII—XX стагоддзі); * Метрычныя кнігі і запісы актаў грамадзянскага стану пасля 1940 года. Вопісы дакументаў да фондаў архіва ў асноўным складзены на [[руская мова|рускай мове]]<ref>{{Cite web|url=https://petergen.com/publ/litgia.shtml|title=Литовский государственный исторический архив|website=petergen.com|access-date=2025-09-18}}</ref>. == Значэнне для Беларусі == Архіў зберагае крыніцы, якія маюць важнае значэнне для вывучэння гісторыі Беларусі. Сярод дакументаў — фонды [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]], [[Радзівілаўская камісія|Радзівілаўскай камісіі]], [[Таварыства сяброў навук у Вільні]], упраўлення [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Захоўваюцца калекцыі дакументаў [[Віленская рымска-каталіцкая мітрапаліцкая курыя|Віленскай рымска-каталіцкай мітрапаліцкай курыі]], [[Віленская евангелісцка-лютэранская калегія|Віленскай евангелісцка-лютэранскай калегіі]], [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіі]], [[Віленскі Свята-Духаў манастыр|Віленскага Святадухаўскага манастыра]], а таксама фамільныя зборы магнацкіх родаў [[Агінскія|Агінскіх]], [[Друцкія-Любецкія|Друцкіх-Любецкіх]], [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] і іншых{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=152}}. Пераважную частку архіўных збораў складаюць сацыяльна-эканамічныя і грамадска-палітычныя матэрыялы: [[інвентары]], [[Люстрацыя|люстрацыі]] маёнткаў, лясніцтваў, старостваў, дакументы і вопісы актавых кніг [[Земскі суд|земскіх]] і [[Гродскі суд|гродскіх судоў]] ([[Берасцейскі павет|Берасцейскага]], [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскага]], [[Менскі павет|Менскага]]), кнігі [[Гродзенская эканомія|Гродзенскай эканоміі]]. У архіве знаходзяцца следчыя дакументы па справах [[Філаматы|філаматаў]], «[[Братні саюз літоўскай моладзі]]», удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, дакументы [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]], [[Літоўская губерня|Літоўскай]], [[Віленская губерня|Віленскай]], часткова [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Аўгустоўская губерня|Аўгустоўскай]] і [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай губерняў]]. Прадстаўлены матэрыялы пра [[паўстанне 1794 года]], [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]], [[Сялянская рэформа 1861 года|сялянскую рэформу 1861 года]], [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскія аграрныя рэформы]], а таксама пра [[Народніцтва|народніцкі]] і [[РСДРП|сацыял-дэмакратычны]] рух, [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905—1907 гадоў]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=152}}. Важную частку фондаў складаюць дакументы пра беларускія газеты «[[Мужыцкая праўда]]», «[[Наша доля]]», «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]», матэрыялы пра жыццё і дзейнасць [[Ян Чачот|Я. Чачота]], [[Кастусь Каліноўскі|К. Каліноўскага]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Карусь Каганец|К. Каганца]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Цётка|Цёткі]]. Захоўваюцца матэрыялы (часам цэлыя асабістыя фонды) даследчыкаў беларускай культуры [[Адам Кіркор|А. Кіркора]], [[Ян Карловіч|Я. Карловіча]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманава]], [[Яўхім Карскі|Я. Карскага]] і іншых. З нарматыўных матэрыялаў у архіве зберагаюцца [[Старадрук|старадрукі]], [[эпісталярная спадчына]], зборнікі літаратурных і публіцыстычна-палітычных твораў XVII—XVIII стагоддзяў, у тым ліку рэлігійна-панегірычныя вершы, [[Барока|барочная]] [[сатыра]], соймавыя прамовы{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=6|артыкул=Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|старонкі=152|аўтар=|ref=Беларуская энцыклапедыя}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы}} [[Катэгорыя:Архівы Літвы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Вільні]] [[Катэгорыя:1956 год у Вільні]] 852sdfurf23innwsdx3u49suivqglj0 0 797210 5130164 5074817 2026-04-20T19:21:06Z Аляксандр Белы 46814 ананімна ў Парыжы ў выглядзе кнігі 5130164 wikitext text/x-wiki [[Файл:Henryk_Rzewuski_-_Pamiątki_JPana_Seweryna_Soplicy.djvu|thumb|page=5|Выданне 1926 года.]] «'''Успаміны Сапліцы'''», «'''Успаміны пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага'''» ({{lang-pl|Pamiątki JPana Seweryna Soplicy cześnika parnawskiego}}) — зборнік [[Шляхецкая гавэнда|шляхецкіх гавэндаў]] аўтарства [[Генрык Жавускі|Генрыка Жавускага]], які лічыцца эталонным узорам гэтага жанру. == Гісторыя == На рубяжы 1820-1830-х гадоў аўтар спачатку вусна пераказваў свае старасвецкія апавяданні, мовай, стылізаваныя пад старапольскую, у арыстакратычных салонах у [[Расійская імперыя|Расіі]], а затым у [[Італія|Італіі]], куды выехаў з жонкай у вясельнае падарожжа. Увосень 1830 года [[Адам Міцкевіч]] слухаў апавяданні Жавускага ў [[Рым]]е. Моцна ўражаны іх стылем і сюжэтамі, Міцкевіч угаварыў Жавускага запісаць яго апавяданні максімальна блізка да таго, як яны гучалі вусна — без істотнай мастацкай апрацоўкі. Фрагменты будучых «Успамінаў Сапліцы» пачалі з’яўляцца ў замежнай польскай прэсе і атрымалі значнае прызнанне ў эмігранцкіх колах. У 1839—1841 гадах яны былі апублікаваныя ананімна ў [[Парыж]]ы ў выглядзе кнігі (20 гавэндаў)<ref>Andrzej Waśko, ''«Pamiątki Soplicy» na tle programowych wypowiedzi Henryka Rzewuskiego; Pamiętnik Literacki : czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 82/1, 60-85'', 1991.</ref>. Дапоўненае (25 гавэндаў), але адцэнзураванае выданне выйшла ў 1844—1845 ў [[Вільня|Вільні]]. Эпічная паэма Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» была апублікаваная нават раней, у 1834 годзе, але яна ўтрымлівае шмат адсылак да «Успамінаў Сапліцы». Поўнае непадцэнзурнае выданне твору на падставе аўтарскага рукапісу выйшла толькі ў 1928 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]]. == Сюжэт == Дзеянне гавэндаў зборніка адбываецца ў 1760—1780 гадах, пераважна ў [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскім ваяводстве]], але таксама і ў іншых рэгіёнах даўняй Рэчы Паспалітай — на Валыні, Запарожскай Сечы, ў Вільні, Варшаве і гэтак далей. Фармальны галоўны герой, ён жа апавядальнік (наратар) Севярын Сапліца — выдуманая постаць, дробны [[шляхціч]] са світы [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку»]], які, па сутнасці, і з’яўляецца сапраўдным галоўным героем цыкла. У творы ён паўстае не проста як гістарычная асоба, а як міфалагічны архетып [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]] — неверагодна багаты, эксцэнтрычны, шчодры і часам шалёны дэспат, які ўвасабляе ў сабе ўсю моц і заняпад Вялікага княства. Жавускі, сам ультракансерватыўны магнат, уклаў у гэты вобраз свае ўласныя мары аб як мага даўжэйшым захаванні «[[Сарматызм|сармацкага]]» ладу жыцця, аб стрымліванні еўрапейскіх рэвалюцыйных і [[Лібералізм|ліберальных]] уплываў сярэдзіны XIX стагоддзя. У гавэндах князь паўстае чалавекам, які можа на роўных гаварыць з манархамі, але пры гэтым абдымацца з самым бедным шляхціцам. Гэта стварала міф аб шляхецкім брацтве, дзе Радзівіл — «першы сярод роўных», ідэал суверэнітэту літоўскай шляхты. Эксцэнтрычнасць і самадурства князя (яго «вар’яцтва») трактуюцца не як заганы, а як праява неўтаймаванай жыццёвай сілы шляхецкага «народа». Гісторыі пра тое, як князь прыручаў мядзведзяў і прымушаў іх прыслужваць гасцям ці вазіць карэты, як ездзіў летам у санях па дарозе, пасыпанай соллю, у Жавускага ператвараюцца ў сімвал панавання «літоўскага» духу над самой прыродай. «Пане Каханку» — ''alter ego'' Жавускага — з пагардай азываецца пра нешматлікіх літвінаў — прыхільнікаў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]], г.зн. — партыі рэформаў. Усе рэформы адукаванага караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] разглядаюцца як дэструктыўныя і антыпатрыятычныя, як даніна французскай модзе, якія нібыта і прывялі да гібелі дзяржавы. А ідэялізаваныя літвіны іх не прымаюць, застаючыся вернымі «сармацкаму» культурнаму коду. Супраціў [[Тадэвуш Рэйтан|Рэйтана]], [[Самуэль Корсак|Корсака]] і Багушэвіча дыктату «трох чорных арлоў» і падкупленай імі соймавай большасці на [[Сойм 1773—1775 гадоў|Падзельным сойме]] ў 1773 годзе атаясамліваецца з супрацівам [[Асветніцтва|Асветніцтву]] ўвогуле, памкненням да пашырэння праў іншых саслоўяў. Жавускаму, як магнату-прыгонніку, выгадна праводзіць такое атаясамленне. Менавіта ў гэтым сэнсе і сам аўтар абвяшчаў сябе «літвінам»: ультракансерватыўным польскім шляхцічам, прыгоннікам і [[Шавінізм|шавіністам]], які маскіруецца пад патрыёта, апанентам любых праяў сацыяльнага прагрэсу. == Уплывы == «Успаміны Сапліцы» аказалі вялікі ўплыў на развіцці жанру гавэнды і [[Гістарычны раман|гістарычнага раману]] ў польскамоўнай літаратуры. [[Адам Міцкевіч]] прызнаваўся Юльяну Фалькоўскаму, што ўзяў з апавяданняў Жавускага першапачатковую задуму «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]», увесь гістарычны каларыт паэмы, сюжэтныя элементы розных анекдотаў, нават само прозвішча герояў — Сапліцы. А ідэялізаваны фальварак, дзе адбываецца большасць падзей паэмы, называецца Сапліцова. Своеасаблівая трылогія [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацыя Крашэўскага]], прысвечаная [[Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку|Каралю Станіславу Радзівілу «Пане Каханку»]] развівае «міфалогію» гэтага магната, створаную «Успамінамі Сапліцы» Жавускага: драма «Пане Каханку» (1867) і раманы «Апошнія хвіліны князя ваяводы» (1875) і «Кароль у Нясвіжы. 1784» (1887). «Успаміны квестара» [[Ігнат Ходзька|Ігнацыя Ходзькі]] таксама маюць яўныя сляды ўплыву «Успамінаў Сапліцы», як і славутая «Трылогія» [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]]. == Беларускія пераклады == Пераклад фрагментаў на беларускую мову: [https://knihi.com/Hienryk_Ravuski/Uspaminy_Pana_Sieviaryna_Saplicy,_casnika_parnauskaha.html#chapter2 Успаміны Пана Севярына Сапліцы, чашніка парнаўскага. Фрагмэнт (Пан Агінскі, Тадэвуш Рэйтан, Сурлянскі кляштар).] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове]] 9jxxqpb2fxq93g06gh8mwhesr7eq20a 4 798401 5130118 5125306 2026-04-20T18:15:34Z Emilia Noah 155537 5130118 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) k5xxrjq8qjg0bxtrsuomkv5xzffgpk8 5130120 5130118 2026-04-20T18:16:10Z Emilia Noah 155537 5130120 wikitext text/x-wiki {{Архіў}} == [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] == {{закрыта}} Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных "іо" перадаецца як "іа" на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Датычна ўжывання слова «Аўдыя» існуе пэўны навуковы кансэнсус, які мы таксама пожам пабачыць [https://daviedka.bnkorpus.info/5-audyjavizualny/ вось тут]. Згодна з кансэнсусам у Вікі, а таксама ўжываннем слова па за межамі — прынята рашэнне заставіць форму «Аўдыя» ў якасці асноўнай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] == {{закрыта}} Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03) :Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03) ::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут] і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03) : {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. "Леан Бароўскі" выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне "Леан" у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03) :Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным "Лявон" рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- "Леан". І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03) ::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка "Асветнікі..." і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хоць форма «Леан» з’яўляецца больш дакладнай транслітарацыяй польскага імя Leon і сустракаецца ў энцыклапедычных выданнях 1990-х гадоў (ЭГБ, БелЭн), у сучаснай беларускай навуковай літаратуры назіраецца вяртанне да формы «Лявон». Вырашальным аргументам тут выступае шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» (2017), падрыхтаванае НАН Беларусі, дзе выкарыстоўваецца варыянт «Лявон Бароўскі».<br /><br />Паколькі Вікіпедыя павінна абапірацца на найбольш актуальныя аўтарытэтныя крыніцы, цяперашняя назва захоўваецца. Пры гэтым у першым сказе артыкула мыабавязкова пазначаем арыгінальнае польскае напісанне і варыянт «Леан» як раўнапраўны для пошуку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:06, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)]] → [[Зімовая вайна]] == {{закрыта}} Аргументы наступныя: # Існуе сучасная беларускамоўная крыніца (перакладная) з назвай Зімовая вайна. Яна адзначана ў артыкуле побач з назвай. # «Зімовая» больш кароткая і запамінальная назва, якая перадае сутнасць вайны і не перасякаецца з іншымі артыкуламі. # Існуе артыкул [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)]], чыя назва канфліктуе з «савецка-фінляндскай», і такім чынам патрабуе ўніфікацыі і дадатковага абмеркавання, якое на расійскай вікі, адкуль і ўзятая назва, цягнецца гадамі і ніяк не скончыцца. Замена назвы на «зімовую» здымае гэтую праблему. Калі няма адназначна больш аўтарытэтных ці папулярных беларускамоўных крыніц, якія б карысталіся назвай «савецка-фін(лянд)ская», — прапаную перайменаваць. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 16:51, 24 лютага 2025 (+03) :я так разумею, што савецка-фінская — гэта больш назва сучасная вайне, і яна не зусім карэктная ў тым плане, што прыметнік «фінскі» ўтвораны ад фінаў, а не Фінляндыі. То бок вайна не з дзяржавай, а народам. Па перайменаванні {{слабое за}}, бо сапраўды ў іншых моўных раздзелах ужываецца гэтая назва і я сам нібы ўпершыню пра гэтую вайну пад такой назвай даведваўся. Але трэба паглядзець, чаму ў рувікі такую назву ўзялі, можа ёсць нейкая аргументацыя. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:53, 24 лютага 2025 (+03) : Падтрымаю, так як гэта назва больш распаўсюджана ў літаратуры. Таксама падтрымаю перайменаванне вайны 1941—1944 гадоў у адпаведнасці са Скарнікам ([https://www.skarnik.by/tsbm/89464]) і Verbum ([https://verbum.by/tsbm/finliandski], [https://verbum.by/?q=%D1%84%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96])[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 02:29, 25 лютага 2025 (+03) :Мяркую, што тут канкрэтнасць мусіць пераважаць над умоўнай распаўсюджанай назвай. Гэта не "стогадовая вайна" ўсё-такі. "Зімовая вайна" мала чаго скажа выпадковаму чытачу а нат інтарэсанту, тады як "сав. — фін." — скажа (падкажа). Я б і сав.-фінскую, якая частка ІІ Сус-е перайменаваў бы ў сав.-фінляндскую, нягледзячы на крыніцы, бо састарэлае, няправільнае словаўжыванне, але ляд з ім. Відаць, буду супраць… ("Відаць" і шматкроп’е — бо не на сто адсотак пэўны). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:22, 25 лютага 2025 (+03) :: Тут хіба залежыць ад кантэксту. Калі ідзе пералік войнаў розных часоў паміж рознымі краінамі, то згодны, што «зімовая» вайна не кажа яўна ні пра тое, якія краіны ваявалі, ні пра тое, у якія гады адбывалася вайна, таму патрабуе ўдакладнення. З іншага боку, калі кантэкст ужо ёсць, напрыклад гэта артыкул ці раздзел пра Фінляндыю, назва «Савецка-фін(лянд)ская вайна (1939—1940)» падаецца мне занадта грувасткай і шаблоннай. У такім выпадку карацейшая і ямчэйшая назва, што апісвае характар вайны, можа быць больш дарэчнай і запамінальнай. Для артыкула такі кантэкст як бакі канфлікту як раз даецца ў прэамбуле, таму заблытацца будзе цяжка. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 08:15, 1 сакавіка 2025 (+03) :::Я згодны, вядома, пра кантэкст (трудна было б быць не згодным). Але што да наймення артыкула, то выяўленасць кантэксту, пададзенага ў прэамбуле, нмд спрэчна. Таму я за "разгорнутую" назву, у целах артыкулаў можа ужывацца (і часта больш пасавацьме) "Зімовая вайна", але для "сініх спасылак" не трэба такое назвы асн. артыкула (не кажучы пра то, што е такая зьява як рэдырэкт, які гэтага разу абсалютна патрэбны — праверыў, цікава, што ніхто яшчэ не зрабіў…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:27, 12 сакавіка 2025 (+03) :"Ва ўсім свеце" гэта вайна (1939-1940) называецца зімовай, а наступная (1941-1944) — працяг вайны. Як так разумею, гэта фінскі погляд, то бок погляд на падзею з боку Фінляндыі і ейнай гісторыі, які прыняты ў Еўропе. Але прапаную пакінуць савецка-фінляндская вайна ў абодвух выпадках (ясна, што разводзім з дапамогай дат), таму што такая назва поўнасцю акрэслівае сутнасць гэтай вайны. Плюс пераназыванне можа адкрыць скрыню Пандоры, бо іншыя ваенныя кампаніі Другой сусветнай у свеце таксама называюцца не так, як прынята ў нашай гістарыяграфіі. Але ў сам артыкул можна дадаць дадатковую назву "Зімовая вайна" і "Працяг вайны" адпаведна. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 13:11, 28 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па выніках абмеркавання прынята рашэнне не пераймяноўваць артыкул. Нягледзячы на тое, што назва «Зімовая вайна» з’яўляецца агульнапрынятым міжнародным гістарыяграфічным тэрмінам і сустракаецца ў сучасных беларускамоўных крыніцах, яна ўсё яшчэ саступае апісальнай назве «Савецка-фінляндская вайна» ў плане інфарматыўнасці для шырокага кола чытачоў. Падчас дыскусіі ўдзельнікі адзначылі, што апісальная назва адназначна акрэслівае бакі канфлікту, што з’яўляецца важным для энцыклапедычнага рэсурсу. Аргументы за ўніфікацыю з еўрапейскай традыцыяй і скарачэнне назвы былі прызнаныя важкімі і мы павінны іх улічваць. Паколькі сярод удзельнікаў не было дасягнута відавочнага кансэнсусу на карысць змены назвы, артыкул застаецца пры цяперашнім найменні. Пры гэтым назва «Зімовая вайна» павінна быць абавязкова пазначана ў прэамбуле як раўнапраўная, а таксама выкарыстоўвацца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:05, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Ева Грын]] → [[Эва Грэн]] == {{закрыта}} Ніякаю транскрыпцыяй гэта не "асвячаецца", "традыцыі" ў беларускай — няма. Як і жаднымі каламбурамі, ужытымі акторкаю, існае напісанне не можа апраўдвацца. Проста калька з расійскае мовы (дзе, як часта бывае, увайшло ў абыходак праз абмылковае прачытанне). Што да Евы — Эвы, то чаго ж у нас другія Эвамі могуць быць, а от Грэн, дык толькі Евай чамусьці? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 21:39, 19 лютага 2025 (+03) : Ок, а чаму Грэн, а не Грын? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 04:51, 20 лютага 2025 (+03) ::Таму што францужанка, таму што транскрыпцыя, таму што на радзтме яе так завуць, таму што сама сябе ў роднай мове так называе. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:24, 25 лютага 2025 (+03) : {{Не пераймяноўваць}}. "Green" на англійскай і французскай мовах гучыць як "Грын" і перакладаецца як "Грын". [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 20 лютага 2025 (+03) ::На французскай сапраўды чытаецца падобна на «Эва́ Ґрэн». Паходжанне ў яе не англійскае, а шведскае, і там чытаецца як «Ѣ́ва Ґрен» (там на пачатку мусіць быць гук як у слове «б'''е'''раг»). Таму я хутчэй пагаджуся наконт прозвішча, што там лагічней перадаваць як «Грэн», а вось наконт імя не ўпэўнены, мне падаецца, што тут усё ж Ева мусіць быць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:06, 20 лютага 2025 (+03) :::вось бачу прыклады са шведскай [[Ева Боніер]] і іншыя паслядоўна ў нас «Ева». З французскай вядомая карціна [[Ева (карціна)|Ева]] і жанчыны [[Ева Жалі]] і некаторыя іншыя. Імя «Эва» бачу, што ўжываем у іспанскай, польскай і некаторых яшчэ мовах. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:20, 20 лютага 2025 (+03) :::: Сп. Eva Green — французская актрыса, якая жыве ў Вялікабрытаніі. [https://www.youtube.com/watch?v=rKUs7xk8szY Тут] яна кажа, што яна францужанка. Вось [https://www.youtube.com/watch?v=dL4G-LMtlLk тут] і [https://www.youtube.com/watch?v=MzShQmUxerk тут] яе называюць ''Грын'', у першым відэа — у яе прысутнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 22 лютага 2025 (+03) :::::дык вядома, чалавек з вуліцы англамоўны пабачыць прозвішча «Green» і адразу прачытае як Грын, але гэта ж не мяняе арыгінальнага прачытання імя. Такое прачытанне ў англійскай яшчэ можна дапусціць, бо прозвішча германскае, могуць адаптоўваць пад свой манер. Але ўвогуле, калі вашае прозвішча неяк перакручваюць усе замежнікі гэта ж яшчэ не азначае, што так і трэба. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:05, 22 лютага 2025 (+03) :::::Ад таго, што хтосьці некуды пераехаў, ён не становіцца нараджэнцам тых зямель. Расійцы мяне Серґеем абзывалі, Сяргеем я, нат пераехаўшы ў Расію, з гэтага быць не перастаў бы. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:30, 25 лютага 2025 (+03) :::::Зілазні, які ў Штатах нарадзіўся і тае польскае і не нюхаў, у нас (у ВП няма — упушчэнне) Жа/элязны вечна — традыцыя нібыта! А тут чалавека не ў англіскамоўнай краіне народжанага пераназываць па-англійску — зноў традыцыя? Дык мо прызнаемся ў такім разе, што "традыцыі" толькі з расійскае мовы ды годзе? Чы мо пастараемся свае моўныя рабіць, не партаючы імёнаў прытым, бо ад ВП і ў беларускай ужыванне паціху "традыцыйнае" наявіцца? [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:38, 25 лютага 2025 (+03) ::::Што да Боніер і некат. інш. — магчыма такое ўжыванне праз крыніцы (злізанае з рас-е), што да стасоўна новых персаналіяў — трэба разглядаць і, магчыма, пераймяноўваць. Кожнага разу асобна, звесна. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:43, 25 лютага 2025 (+03) ::::Дарэчы, скончыцца з гэтым — як бы ні… выносіцьму францужанак (новых прынамсі), бо Ева заміж Эва́ — абы што. А за францужанкамі мо і другіх нацый кабеты прыспеюць. Адамаў усё адно няма з імі побач. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 10:17, 20 красавіка 2025 (+03) :::А Перон чамусьці Эва ў нас, ды й другіх Эў багата. Палячкі, скажам, Эвы, а францужанка — Ева? Біблійная Ева — ок (хоч і тут варыянты магчымы). [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:27, 25 лютага 2025 (+03) ::На французскай як Грын? От дзіва дзіўнае! [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:25, 25 лютага 2025 (+03) : З беларускага толькі пабачыў "Еву Грын" у [[Наша Ніва (1991)|НН]]: [https://nashaniva.com/311360]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:43, 6 жніўня 2025 (+03) ::тут хутчэй ад няведання. Але, думаю, варта будзе пакінуць заўвагу, што можна сустрэць такую версію [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 26 жніўня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} На англійскай вікі пазначана вымаўленне паводле IPA "French: [eva ɡa.ɛl ɡʁeːn]; Swedish: [ˈêːva ˈɡreːn]", так што карэктней будзе "Грэн". Наконт Ева/Эва - няма традыцыі з найменнем канкрэтна гэтай асобы, таму абапіраемся на тое, што бліжэй арыгіналу - Эва. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:16, 19 студзеня 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}} Цяперашні варыянт больш распаўсюджаны, але французскі можна прапісаць у прэамбуле.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:17, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} прозвішча, {{Не пераймяноўваць}} імя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 01:34, 26 сакавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Падчас абмеркавання ўдзельнікі прыйшлі да згоды, што цяперашняя форма «Грын» з’яўляецца вынікам памылковай асацыяцыі з англійскім словам green. На самой справе прозвішча актрысы мае шведскае паходжанне і паходзіць ад шведскага слова gren. У шведскай мове яно вымаўляецца як [ɡreːn], а ў французскай (роднай мове актрысы) — як [ɡʁɛn]. Лачіным будзе перайменаваць прозвішча ў «Грэн»<br /><br />Што датычна імя, дык тут адназначнага кансэнсусу наконт змены на «Эва» дасягнута не было. Добрыя заўвагі з двух бакоў. Прынята рашэнне пакінуць імя ў традыцыйным/кансэнсусным для Вікі напісанні. Калі будуць новыя аргументы — можна зноў адкрыць гэтую тэму.<br /><br />Ранейшая назва «Ева Грын» захаваецца як перанакіраванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:29, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Каханне і галубы]] → [[Любоў і галубы]] == {{закрыта}} [[Вікіпедыя:Да_выдалення#Каханне_і_галубы|Прапануецца]] перайменаваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:49, 17 верасня 2025 (+03) :уласна, мая прапанова, таму мой голас {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:31, 17 верасня 2025 (+03) : СМІ (а часам адно і тое ж смі) пішуць як "любоў" [https://www.zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/07/28lip-1.indd_.pdf], так і "каханне" [https://zviazda.by/editions/news/yak-vyadomaya-kinagistoryya-kakhanne-i-galuby-mozha-vyglyadats-na-teatralnay-stsene/]. Трэба паглядзець што там з АК. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:31, 20 верасня 2025 (+03) ::калі няма больш-менш трывалай формы, мне здаецца, трэба глядзець на змест і сэнс назвы. Мне здаецца, што больш шырокае «любоў» лепш перадае атмасферу, змест фільма. Там рамантычны складнік моцны, але там яшчэ і сям’я вельмі важная прынамсі, і нават я бы так сказаў, што там, па маіх успамінах, важны канфлікт сям’і і кахання, дзе выхадам з’яўляецца любоў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 21 верасня 2025 (+03) ::: Т. В. Пешына ў артыкуле пра рэжысёра ў БЭ т. 11 піша «Каханне і галубы». --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:37, 21 верасня 2025 (+03) ::::Калі ў БЭ ёсць, то лепей пакінуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:19, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можа і спрэчна, але нібы ў АК больш перавага слову «каханне» тут, таму версію з «любоў» зрабіў перасылкай проста. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:24, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Царква Святога Доната]] → [[Царква Святога Даната]] (або: [[Святы Данат Задарскі]] → [[Святы Донат Задарскі]]) == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Царква Святога Доната#Правапіс імя|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:22, 10 верасня 2025 (+03) :Я так разумею, што трэба арыентавацца на арыгінал імя Donatus на лаціне для імя чалавека, а не на сучаснае прачытанне на харвацкай. Адносна будынку, здаецца ў нас прынята ўтвараць назвы ад імя, а не транскрыбіраваць з мясцовай назвы. Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} артыкул пра царкву. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 18 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне павісла, таму перайменаваў. Я не эксперт у лаціне, але нібы па правілах у слове Donatus ідзе націск на «a». Таму, кіруючыся гэтым і аргументацыяй вышэй, зрабіў усё ў адпаведнасці з гэтым вымаўленнем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Януш Валуш]] → [[Януш Валусь]] або [[Януш Валюсь]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Януш Валуш|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) :згодны. Бліжэй нібыта «Ва́люсь» [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:52, 18 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} Паводле польска-беларускай практычнай транскрыпцыі мае быць "Валюсь". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:49, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана ў [[Януш Валюсь]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:13, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Ілукстэ]] → [[Ілукшта]] == {{закрыта}} Традыцыйная назва, раз пераймяноўваем літоўскія і украінскія гарады, то будзе паслядоўна па ўсіх бегчы, калі канечне традыцыйная назва сапраўды функцыянуе ў беларускай шырэй, чым сучасная. У Google Scholar Ілукшта 3 разы сустракаецца, Ілукстэ — 2, можна яшчэ крыніц пашукаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 24 сакавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} Але ўвогуле, трэба сістэмная праца з назвамі Латвіі, бо ізноў пануе савецкая практыка, а беларуская традацыя адкідаецца.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:04, 28 сакавіка 2025 (+03) :{{не пераймяноўваць}} Выключэнне было зроблена для горада Вільня, усё астатняе мусіла быць аформлена ў выглядзе дапаўнення да правіл наймення артыкулаў, каб азначыць межы прымянення, але яго не з'явілася дагэтуль - кожны ўдзельнік трымае ў галаве нейкае сваё правіла наймення літоўскіх тапонімаў і межы прымянення гэтых правіл. Не трэба гэты сыры прадукт распаўсюджваць далей да фармальнага афармлення зразумелых правіл. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:20, 1 красавіка 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, якія "выключэнні"? Гэта ж нават на слых умоўна "я чуў", а крыніцы прывялі ўжэ. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:42, 11 красавіка 2025 (+03) :таксама звяртаю ўвагу, што пасля перайменавання, варта будзе падняць пытанне пра назву горада [[Даўгаўпілс]] і патэнцыйна іншых населеных пунктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:34, 21 лістапада 2025 (+03) ::Пераназывайце ўжо і закрывайце абмеркаванне. Год вісіць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:18, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Большасць выказалася «за», таму перайменаваў. Заўважу, што гэта ўсё ўказвае на тое, што пасля перайменавання НП у Літве будзе паслядоўным пераймяноўваць многія населеныя пункты ўва ўсіх суседніх краінах калі ёсць традыцыйная функцыянальная беларуская назва, зафіксаваная ў АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:07, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Рональд Коўз]] → [[Рональд Коўс]] == {{закрыта}} Прозвішча чытаецца як [kəʊs]. І ў нашай [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|сістэме транскрыпцыі]], і ў [[:ru:Англо-русская практическая транскрипция|сістэме]] ад ру вікі, гук [s] заўсёды перадаецца як «с». Літара «з» — паўстаў імаверна ад няправільнага прачытання імя раней у рускай мове. Калі ў нас няма АК з Коўз, то прапаную перайменаваць. Дарэчы на вымаўленне слова ў беларускай мове напісанне не ўплывае, гэта чыста выпраўленне для паслядоўнасці менавіта пісьма. — [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 22 студзеня 2025 (+03) : "З" тут яўна артэфакт няправільнае расійскае перадачы (як які-небудзь гішпанскі Радрыгез умоўна), таму не мусіць існаваць. {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 19:00, 19 лютага 2025 (+03) :{{Каментарый}} Не можа быць Коўс, гэта супярэчыць правілам: Гук [у] не чаргуецца з [ў] у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:33, 28 сакавіка 2025 (+03) ::У арыгінале «Coase» — гэта этымалагічна не ёсць -ус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:06, 28 сакавіка 2025 (+03) :::Мы прымяняем правілы да беларускай транслітарацыі, а не да арыгінальнай назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 1 красавіка 2025 (+03) ::::Вы не правы тут. Гэта правіла тычыцца іменна лацінскіх канчаткаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 11:24, 11 красавіка 2025 (+03) :::::Не толькі лацінскіх канчаткаў: страус, соус. [[Удзельнік:Burzuchius|Burzuchius]] ([[Размовы з удзельнікам:Burzuchius|размовы]]) 22:08, 13 красавіка 2025 (+03) ::::::Страус, соус. Я, само-сабою, няправільна выказаўся, недакладна — не канчаткаў як такіх а фіналяў. Так, страус і г. д., але ж вы пэўна зразумелі, што гэтта вялося іменна пра лацінскія канчаткі, фіналі ў словах з другіх моў тут ні пры чым. (У Правілах пра -ум, -ус акурат пра іх, пра лаціну, гэта калі здаровы глузд не выкідваць на абочыну; так дык Правілы наагул слаба распрацаваныя) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 06:02, 20 красавіка 2025 (+03) ::Падтрымаю варыянт з "Коус". Самому гэтае правіла падаецца дзіўным, але як ні круці, сказана проста "у запазычаных словах, якія заканчваюцца на -ум, -ус", без удакладнення паходжання. Маем, зрэшты, [[Штраус]], дзе прозвішча хіба не лацтнскае. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:20, 22 снежня 2025 (+03) :{{перайменаваць}} у «Коус». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:54, 13 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} Сістэмная перадача ў беларускай мове.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:16, 13 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выглядае на тое, што кансэнсус склаўся бліжэй да формы «Коус», таму перайменавана пад такую форму. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:59, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Шнеўр Залман з Лядаў]] → [[Шнеер Залман з Лядоў]] == {{закрыта}} У тапоніме націск падае на канчатак, граматычная база дае два варыянты роднага склону: Лядоў і Ляд. Імя прапаную перадаваць з ідыша, Шнеер ці Шнэер.--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:07, 10 верасня 2025 (+03) :наконт прозвішча згодны, наконт імя — не магу пацвярдзіць, бо слаба чытаю на ідышы і няма версіі з агаласоўкамі пад рукой. Нямецкая вікі падае версія Schneur (Шнэур), хіба на ідышы не мусіць быць так жа? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 11 верасня 2025 (+03) :у польскім вікіслоўніку, напрыклад [[:pl:wikt:שניאור]] -[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 15:17, 15 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} У БелЭн і БСЭн "ШнЕер", штопраўда, у дачыненні ягонага нашчадка [[Залман Шнеур]]. Якога, дарэчы, таксама трэба перайменаваць, бо форма "Шнеур" немагчымая. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:46, 27 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана згодна з абмеркаваннем. У БелСЭ і БелЭн не знайшоў сам. Калі @[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] зможа дадаць спасылкі з пазнакамі старонак у тамах, то будзем вельмі ўдзячныя! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Onliner.by]] → [[Onliner]] == {{закрыта}} Больш вядомы пад гэтай назвай. А са старой назвы заставіць перасылку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:16, 15 кастрычніка 2025 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з сайтам, менавіта такая ў выдання афіцыйная назва, без дамена. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:22, 29 кастрычніка 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна з сайтам. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена згодна з абмеркаваннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:33, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Элекцыя Viritim]] → [[Electio viritim]] == {{закрыта}} Варта перайменаваць з сумесі кірыліцызаванай польскай і латыні на нешта аднастайнае — або цалкам на лаціне (што вынесена ў загаловак як самае відавочнае), або ўжо па-беларуску (не рызыкну прапанаваць варыянты). У сучасным выбарчым праве падобнае называецца [[Прамыя выбары|прамымі выбарамі]] (то-бок непасрэдныя, не за прадстаўніка на выбары, а непасрэдна за кандыдата на пасаду). Толькі цяпер гэта ўсеагульныя выбары, а тут усеагульна-саслоўныя. Адзіная знойдзеная праз Гугл беларуская крыніца[https://knihi-online.com/duch-casu-jury-viesialkouski.html], дзе ўжываецца слова «вірытым», ускосна дае «выбары ад вірытым», але па-мойму толькі бо аўтар (або арганізатары тых выбараў) не ведалі як гэта па-беларуску называецца ў сучаснасці. Калі ласка, вашы думкі на гэты конт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:21, 20 лістапада 2025 (+03) :мне здаецца, лепш першай назвай выкарыстоўваць лацінскі арыгінал і дадаваць беларускія пераклады па меры ўзнікнення ў крыніцах, а таксама можна ў дужках падаць кароткі пераклад назвы на беларускую з тлумачэннем этымалогіі, як гэта робіцца ў іншых артыкулах. Таму {{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:38, 27 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}} на лацінскую назву. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:51, 9 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кансэнсус ёсць, нехта ўжо перайменаваў. Лід пажадана палепшыць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:31, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Храм Гроба Гасподняга]] → [[Храм Труны Гасподняй]] == {{закрыта}} Такі варыянт выкарыстоўваецца ў БелЭн; т.7 с.172, т.1, с. 309 --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:57, 19 студзеня 2026 (+03) :Тут БЭ можа і не зусім і аўтарытэтнай будзе. Перасылка ёсць і, відаць, трэба яўна напісаць у артыкуле які варыянт дае БЭ. Ёсць традыцыя, беларускія пераклады Новага Запавету, адкуль уласна гэтае паняцце. Пагатоў, труна -- гэта ж пэўны прадмет і тут гаворка не пра яго адназначна. Трэба комплекс крыніц браць і каб усё ж бліжэйшых да хрысціянскай тэматыкі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:32, 24 студзеня 2026 (+03) ::тут хутчэй сапраўды будзе «гроб» па значэнні бліжэй, як польскае «grób». {{не пераймяноўваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:48, 3 лютага 2026 (+03) :::Мо я неяк няправільна шукаю, але слова "гроб" няма ані ў ТСБМ, ані ў ТСЛБМ, ані ў граматычнай базе інстытута мовазнаўства. Адкуль тады браць значэнне? [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:57, 3 лютага 2026 (+03) ::::тут ужо трэба ставіць пытанне па крыніцах у [[Гроб Гасподні|гэтым артыкуле]]. Я не магу знайсці лепшага адпаведніка для беларускай мовы. Не выключаю, што ў рэлігійнай тэрміналогіі слоўнікі могуць адставаць. Да таго ж, гэта досыць дыскусійнае поле па сённяшні дзень. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:04, 3 лютага 2026 (+03) :::::Таксама ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html Новым Запавеце Чарняўскага] бачым гроб, а ў [https://knihi.com/none/Sviataja_Biblija_Novy_Zapaviet_orig.html рэдакцыі 99-га] — магіла. Не выключаю, што гэта не было ініцыятывай самога Чарняўскага. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:28, 3 лютага 2026 (+03) ::::::У Евангеллі Мацвея (разд. 27, 60) выдання Рымска-каталіцкай царквы, 2017, Пераклад Біблейскай Камісіі ::::::пры Бел. Экзархаце РПЦ, перакладзе Сёмухі 2002, А. Бокуна 2023, паўсюдна магіла. А ў рэдакцыі Чарняўскага ад 2017, якая была ўжо пасля смерці аўтара, ужываецца слова «склеп». Усе прыведзеныя варыянты кнігі зручна сабраныя [https://www.biblija.by/online/ тут], як што. ::::::Ёсць падставы прапанаваць паўсюдна замяніць на «Магілу Гасподнюю». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:41, 3 лютага 2026 (+03) :::::::З пададзенай аргументацыяй згодны, "Магіла гасподня" выглядае найбольш правільным варыянтам. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:25, 14 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Згодна з абмеркаваннем, перакладзена ў адпаведнасці з большасцю перакладаў Бібліі у [[Храм Магілы Гасподняй]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:26, 24 сакавіка 2026 (+03) == [[Дамброва Бяластоцка]] → [[Дуброва-Беластоцкая]] == {{закрыта}} Назва, якая шырока выкарыстоўваецца тамтэйшымі беларусамі, сапраўдная нештучная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 студзеня 2026 (+03) : Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], тут яўна ёсць патрэба глядзець шырэй на рэчы — перадача назваў паселішчаў [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]] датычыць шматлікіх кейсаў. Адзінкавы перанос засведчыць усяго толькі нашую непаслядоўнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 15 студзеня 2026 (+03) ::Гэта не адзінкавы перанос. Буду выстаўляць паступова пад нармальныя замацаваныя назвы. Ужо крыху прайшоўся вёскамі Сакольскага павета. Не зусім разумею, адкуль узялася практыка выкарыстоўваць нейкія прыдуманыя для беларускай мовы назвы, гэта так нідзе не робіцца. З тапонімамі Літвы крыху разгроб, цяпер вось будзем Польшчу глядзець. Для значных паселішчаў ёсць крыніцы кшталту Гістарычнага атласа. Для маленькіх глядзець ужыванне ў беларускай прэсе. Дарэчы, менавіта так складаўся тапанімічны даведнік Рапановіча ў Беларусі, які потым стаў асновай для даведніка Лемцюговай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:06, 15 студзеня 2026 (+03) ::: Праграмная рада тыднёвіка "Ніва" шмат гадоў і паслядоўна падае на яго старонках беларускія назвы паселішчаў, але белвікіпедысты аддаюць перавагу інструкцыі па транслітэрыцыі, гл. напр. у арт. [[Бельск Падляскі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Гэта вялікая бяда, што калісьці аматары мёртвых інструкцый транслітарацыі дабраліся да тапаніміі і ім ніхто нічога не сказаў па справе. Да таго ж, інструкцыі тычацца назваў, якія не замацаваныя ў мове. Цяпер выпраўляць — вельмі цяжкая праца, але за яе трэба брацца. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:58, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Дубічы Цэркеўнэ]], гміна дзе беларусы ў абсалютнай перавазе, еднак трохэ з польскего мувён. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:54, 16 студзеня 2026 (+03) ::::::Але вы падтрымайце іншыя перайменаванні, ці як. Правёў сур’ёзную працу дзеля выпраўлення тапаніміі Падляшша. Хіба ўсе назвы з створаных выправіў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:13, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Эсфір (дачка Амінавада)]] → [[Эсфір (дачка Амінадава)]] або [[Эсфір]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Эсфір (дачка Амінавада)#Амінадава?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:19, 8 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: відавочная абдрукоўка. У некаторых моўных версіях ёсць удакладненне - [https://de.wikipedia.org/wiki/Ester_(Bibel) Эсфір (Біблія)], або [https://sk.wikipedia.org/wiki/Ester_(biblick%C3%A1_postava) Эсфір (біблійны персанаж)], аднак старонак неадназначнасці (спасылак на артыкулы пра іншых Эсфір) нават там не знайшоў. І ў нас таксама падобнае ўдакладненне лічу непатрэбным. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:50, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} у [[Эсфір]]: няма патрэбы ва ўдакладненні, пагатоў такім, мякка кажучы старамодным :) --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:17, 17 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана пад назву [[Эсфір]], а таксама дададзена дадатковая старонка перасылкі. На старонцы размоў асобна адзначана праблема перадачы імя Амінадаў/Абігаіл/... у беларускай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Адольф Гітлер Уунона]] → [[Адольф Уунона]] == {{закрыта}} Асоба афіцыйна змяніла імя ([https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/11/28/namibian-politician-named-adolf-hitler-wins-re-election/ крыніца]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:36, 28 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, але важна пакінуць у лідзе ягонае папярэдняе імя, бо яно вельмі медыйнае [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:04, 30 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Асоба афіцыйна змяніла імя. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:41, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Страдзівары]] → [[Страдывары]] == {{закрыта}} Згодна з БелЭн ([https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_192 т. 15, с. 192]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 00:32, 11 студзеня 2026 (+03) :Раз у БелЭн, то {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:59, 19 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перанесена як у крыніцы, перасылка пакінута, бо памылка папулярная і не арфаграфічная. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:02, 23 студзеня 2026 (+03) == [[Анатоль Аляксеевіч Стэпусь]] → [[Анатоль Аляксеевіч Сцепусь]] == {{закрыта}} Напісанне прозвішча ''Сцепусь'' даеца на сайтах [https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/b797e4897c39802e.html МЗС Беларусі], [https://bel.sputnik.by/20170408/dyplamatyya-kultury-u-ehstonii-prahodzic-vystava-belaruskih-mastakou-1028215799.html Sputnik Беларусь], [https://www.sb.by/articles/glytok-pavetra-z-batska-shchyny-estoniya.html СБ Беларусь сегодня] і іншых. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:09, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Памылка ў назве. Перайменавана. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:18, 23 студзеня 2026 (+03) {{закрыта}} == [[Руска-турэцкія войны]] → [[Расійска-турэцкія войны]] == У артыкулах вядзецца пра расійска-турэцкія войны, а не пра рускія.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:36, 30 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}, згодна з меркаваннем ніжэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:04, 1 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Перайменавана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:27, 15 студзеня 2026 (+03) == [[Ідзанакі і Ідзанамі]] → [[Ідзанагі і Ідзанамі]] == {{закрыта}} Гл. [[Размовы:Ідзанакі і Ідзанамі|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:47, 28 жніўня 2025 (+03) : Вось тут неадназначна, бо можа ў пытаннях вымаўлення аўтар і правы, але ж мы тут заўсёды аддаем перавагу АК. Калі там напісана "Ідзанакі", а іншых прыкладаў у бел АК няма - хутчэй за ўсё назва застанецца. Не падводжу вынік, хачу пачуць што думаюць іншыя ўдзельнікі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:37, 7 верасня 2025 (+03) ::Я бы пакінуў «Ідзанакі», бо АК, але варта было б адзначыць арыгінальнае вымаўленне з транскрыпцыяй на беларускую. Але ёсць сумневы, што варта перадаваць японскае -gi- ў беларускай як -кі-, бо насамрэч да выбухнога ґ бліжэй к, а не фрыкатыўны г. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 18 верасня 2025 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} Усё ж такі перавагу трэба аддаваць беларускім крыніцам. Тым болей, як было зазначана вышэй, бягучы варыянт нельга лічыць памылкай. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:09, 22 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прыкладаў іншага напісання ў беларускіх аўтарытэтных крыніцах не прыведзена. Артыкул пакінуты пад цяперашняй назвай. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:43, 11 студзеня 2026 (+03) == [[Небаскроб Мэры-Экс]] → [[Сент-Мэры Экс 30]] == {{закрыта}} У цяперашняй назве ўжыта няпоўная назва вуліцы. Варта таксама пазначыць нумар будынка, бо там ёсць і іншыя хмарачосы, напрыклад [https://en.wikipedia.org/wiki/70%20St%20Mary%20Axe Сент-Мэры Экс 70]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 07:28, 22 лістапада 2025 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 27 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Аргументацыя слушная, супраць ніхто не выступаў. Артыкул перайменаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:21, 11 студзеня 2026 (+03) oj6mq2nm6kpjyx3awr7nksz43oawow0 0 803035 5130222 5124511 2026-04-20T22:06:41Z Dzmitry133 154509 /* Развіццё і дзейнасць */ 5130222 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелавай]] Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгій Рой]] і [[іерэй]] [[Аляксандр Ігаравіч Кухта|Аляксандр Кухта]]<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] ofl7midqqjcrut83jsz5r7r1z3fwrsy 5130225 5130222 2026-04-20T22:20:57Z Dzmitry133 154509 5130225 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелавай]] Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. Віленская беларуская парафія займаецца даследаваннем і валанцёрскім доглядам беларускіх пахаванняў на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] у Вільні. Дзякуючы намаганням супольнасці прыхода былі наноў знойдзены дзясяткі пахаванняў. Кожны год на Дзяды і [[Радаўніца|Радаўніцу]] адбываецца прыбіранне і добраўпарадкаванне пахаванняў беларускіх дзеячоў на Ліпкаўскіх могілках. У 2026 годзе, напярэдадні святкавання [[Дзень Волі|Дня Волі]] ў Вільні, парафіянамі была зноў знойдзена магіла беларускага праваслаўнага дзеяча міжваеннага перыяду — Усяслава Більдзюкевіча. Адразу пасля гэтага былі сабраны сродкі і далучыліся валанцёры для аднаўлення агароджы і прыбірання тэрыторыі. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгій Рой]] і [[іерэй]] [[Аляксандр Ігаравіч Кухта|Аляксандр Кухта]]<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] 70qrms4ot1gk2uk9gj5sfs6ilh0gwav 5130226 5130225 2026-04-20T22:21:41Z Dzmitry133 154509 5130226 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелавай]] Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. Віленская беларуская парафія займаецца даследаваннем і валанцёрскім доглядам беларускіх пахаванняў на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільня)|Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] у Вільні. Дзякуючы намаганням супольнасці прыхода былі наноў знойдзены дзясяткі пахаванняў. Кожны год на Дзяды і [[Радаўніца|Радаўніцу]] адбываецца прыбіранне і добраўпарадкаванне пахаванняў беларускіх дзеячоў на Ліпкаўскіх могілках. [[File:Improvement works at the grave of Usiaslau Bildziukievich.jpg|thumb|Добраўпарадкаванне на магіле Усяслава Більдзюкевіча]] У 2026 годзе, напярэдадні святкавання [[Дзень Волі|Дня Волі]] ў Вільні, парафіянамі была зноў знойдзена магіла беларускага праваслаўнага дзеяча міжваеннага перыяду — Усяслава Більдзюкевіча. Адразу пасля гэтага былі сабраны сродкі і далучыліся валанцёры для аднаўлення агароджы і прыбірання тэрыторыі. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгій Рой]] і [[іерэй]] [[Аляксандр Ігаравіч Кухта|Аляксандр Кухта]]<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] 86sbmyt2ohm51t0ixun2kx3jllnfsen 0 803124 5130221 5122852 2026-04-20T22:03:53Z Dzmitry133 154509 5130221 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рой}}{{Іерарх|выява=[[File:Heorhij Roj.png|thumb| а. Георгій Рой]]|месца працы=[[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|Беларускі праваслаўны прыход у Вільні]]}} '''Гео́ргій Вячасла́вавіч Рой''' ({{ДН|10|12|1978}}, [[Кобрын]], [[Брэсцкая вобласць]])&nbsp;— беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[святар]], [[тэолаг]] і [[протаіерэй]]<ref name="drevo">{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13678278.html|title=Рой Георгій Вячаслававіч|publisher=Дрэва-інфа|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. З’яўляецца адным з найбольш аўтарытэтных святароў у гісторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Былы настаяцель [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора]] ў [[Гродна|Гродне]] і дацэнт [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="nn_313876" />. У 2023 годзе перайшоў пад юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]] з-за нязгоды з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]]<ref name="nn_313876" />. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 10 снежня 1978 года ў горадзе [[Кобрын]]е [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref name="drevo" />. У 1996 годзе скончыў [[Мінянка (вёска)|Мінянскую]] сярэднюю школу Кобрынскага раёна і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="drevo" />. Скончыў навучальную ўстанову з адзнакай у 2001 годзе і атрымаў ступень бакалаўра багаслоўя<ref name="pokrov">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200927095828/https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|title=Протаіерэй Георгій Рой|publisher=Свята-Пакроўскі кафедральны сабор горада Гродна|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="drevo" />. Падчас вучобы ў семінарыі выступіў адным з заснавальнікаў студэнцкага часопіса ''«Ступени»'', дзе з 2000 па 2004 год працаваў на пасадзе галоўнага рэдактара<ref name="drevo" />. У 2001 годзе быў залічаны на першы курс [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="drevo" />. У 2002 годзе кіраўніцтва перавяло яго на [[экстэрнат]] і накіравала на навучанне ў [[Інстытут усходніх цэркваў]] у горад [[Рэгенсбург]] ([[Германія]])<ref name="drevo" />. У маі 2002 года пасля здачы дзяржаўнага экзамену па [[Нямецкая мова|нямецкай мове]] быў залічаны ў лік студэнтаў факультэта каталіцкага багаслоўя [[Рэгенсбургскі ўніверсітэт|Рэгенсбургскага ўніверсітэта]]<ref name="drevo" />. У 2004 годзе пакінуў навучанне ў Германіі і аднавіўся на дзённым аддзяленні Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. Паспяхова скончыў акадэмію ў тым жа годзе і абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму ''«Ізраіль і народы. Місія ў Старым Запавеце»''<ref name="drevo" />. Пасля гэтага атрымаў прызначэнне на пасаду выкладчыка ў Мінскія духоўныя акадэмію і семінарыю<ref name="drevo" />. === Царкоўнае служэнне ў Беларусі === У студзені 2005 года святар узначаліў выдавецкі аддзел Мінскай духоўнай акадэміі, якім кіраваў да 2011 года<ref name="drevo" />. У верасні 2005 года быў прызначаны рэферэнтам рэктара па міжнародных экуменічных адносінах<ref name="drevo" />. 12 лютага 2006 года мітрапаліт Мінскі і Слуцкі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]] пасвяціў яго ў сан дыякана ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]], а 26 лістапада таго ж года адбылася іерэйская [[хіратонія]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. З 29 кастрычніка 2007 года па 1 чэрвеня 2012 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Барысаглебская царква (Накрышкі)|Барысаглебскага храма]] ў вёсцы [[Накрышкі]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]<ref name="drevo" />. 20 мая 2010 года быў узведзены ў сан [[Протаіерэй|протаіерэя]]<ref name="drevo" />. Напрыканцы 2011 года быў абраны [[дацэнт]]ам Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. У лютым 2013 года па ўласным жаданні перайшоў у клір [[Гродзенская епархія|Гродзенскай епархіі]]<ref name="drevo" />. Некалькі тыдняў праслужыў у [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім кафедральным саборы Гродна]], пасля чаго з сакавіка па чэрвень 2013 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Каложская царква|Барысаглебскай (Каложскай) царквы]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. 25 чэрвеня 2013 года быў прызначаны другім святаром Каложскай царквы<ref name="drevo" />. У верасні 2013 года ўзначаліў інфармацыйны аддзел Гродзенскай епархіі, а пазней стаў кіраўніком місіянерскага аддзела<ref name="drevo" />. З 16 ліпеня 2015 года па чэрвень 2021 года займаў пасаду настаяцеля Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і рэпрэсіі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года ў Беларусі]] Георгій Рой адкрыта выступіў за сумленныя выбары і рашуча асудзіў гвалтоўныя дзеянні сілавых структур<ref name="nn_313876" /><ref name="nn_314082">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Падчас жорсткіх затрыманняў на [[Акрэсціна]] і пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] па благаславенні настаяцеля ў Пакроўскім саборы штогадзінна білі ў званы ў знак салідарнасці і жалобы<ref name="nn_314082" />. На [[Вялікдзень]] 2021 года брама сабора была ўпрыгожана [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белымі стужкамі]], якія сімвалізавалі [[Уваскрасенне Хрыстова]], аднак невядомыя сарвалі іх уначы<ref name="nn_314082" />. З-за выказванняў святара да яго дамоў прыязджала [[Міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыя]] і патрабавала зняць нацыянальны сцяг, а ўпаўнаважаныя па справах рэлігій чынілі ціск з патрабаваннем «не лезці ў палітыку»<ref name="nn_314082" />. У дзяржаўных тэлеграм-каналах супраць яго арганізоўваліся правакацыі і публікаваліся паклёпніцкія матэрыялы<ref name="nn_314082" />. У 2021 годзе пасля прымусовага звальнення архіепіскапа Гродзенскага [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемія]] і прызначэння епіскапа [[Антоній (Даронін)|Антонія]] атмасфера ў епархіі істотна змянілася і пачалося актыўнае насаджэнне ідэалогіі «[[Рускі свет|рускага свету]]»<ref name="nn_314082" />. Адчуваючы моцны маральны канфлікт і ціск, Георгій Рой папрасіў перавесці яго ў невялікі вясковы прыход<ref name="nn_314082" />. Ён быў накіраваны ў вёску [[Квасоўка]], дзе працягваў служэнне і адначасова займаўся [[пчалярства]]м<ref name="nn_314082" />. Святар таксама адмаўляўся чытаць афіцыйныя малітвы, якія апраўдвалі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію]] і транслявалі погляд на вайну ва Украіне з пазіцыі Расіі<ref name="nn_314082" />. === Эміграцыя і пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не жадаючы мірыцца з несвабодай і апраўданнем вайны, протаіерэй разам з сям’ёй прыняў рашэнне [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|эміграваць]]<ref name="nn_314082" />. Першапачаткова ён планаваў пераехаць у [[Германія|Германію]] для служэння ў структурах Маскоўскага патрыярхату, аднак з-за складанасцяў адаптацыі дзяцей сям’я спынілася ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]])<ref name="nn_314082" />. Увесну 2023 года Георгій Рой разам са святаром [[Аляксандр Кухта|Аляксандрам Кухтам]] накіраваў прашэнне да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] аб прыняцці іх пад свой [[амафор]], паколькі яны больш не маглі знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref name="nn_313876" />. Патрыярх разгледзеў дакументы за некалькі дзён і задаволіў просьбу святароў<ref name="nn_314082" />. У адказ на гэты крок 10 красавіка 2023 года [[Гродзенская епархія]] [[БПЦ]] выдала ўказ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Георгія Роя ў свяшчэннаслужэнні]] за самавольны пераход у іншую юрысдыкцыю і непрыбыццё да месца камандзіравання<ref name="drevo" />. На Вялікдзень 2023 года ў Вільні, у памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільня)|лютэранскай царквы]], адбылося першае набажэнства для беларусаў пад юрысдыкцыяй [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага патрыярхату]]<ref name="nn_314616">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Службу, якая сабрала каля 150 чалавек, правялі айцы Георгій і Аляксандр<ref name="nn_314616" />. Пазней новаўтвораны [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларускі прыход]] пачаў арандаваць памяшканні па [[Вуліца Бокшта|вуліцах Бокшта]] і [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]] у Вільні, а таксама перайшоў на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_316499">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316499|title=Беларускі праваслаўны прыход Сусветнага патрыярхату ў Вільні просіць дапамогі|publisher=Наша Ніва|date=2023-05-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_335883">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У лютым 2024 года ў Літве быў афіцыйна зарэгістраваны Экзархат Канстанцінопальскага патрыярхата, да якога далучыліся дзесяць святароў, у тым ліку і Георгій Рой<ref name="nn_335883" />. == Сям’я == Святар ажаніўся 10 чэрвеня 2005 года<ref name="drevo" />. Разам з жонкай выхоўвае чацвярых дзяцей<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" /><ref name="nn_314082" />. == Узнагароды == За час свайго царкоўнага служэння быў уганараваны наступнымі ўзнагародамі: * Грамата Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі (16 снежня 2001 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль свяціцеля Інакенція Маскоўскага|Медаль свяціцеля Інакенція, мітрапаліта Маскоўскага]] (17 лістапада 2005 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль Свяціцеля Кірылы Тураўскага|Медаль свяціцеля Кірыла, епіскапа Тураўскага]] (26 лістапада 2010 года)<ref name="drevo" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://nashaniva.com/314082 Інтэрв’ю Георгія Роя пра пераход ва Усяленскі патрыярхат] // Наша Ніва, 10 красавіка 2023 года. {{DEFAULTSORT:Рой Георгій Вячаслававіч}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кобрыне]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута ўсходніх цэркваў у Рэгенсбургу]] gjdx0afveqq6817r7z3nb9x8h3jl6qh 0 803127 5130216 5103717 2026-04-20T21:50:04Z Dzmitry133 154509 Аляксандр Кухта нарадзіўся ў Слоніме, а не ў Мінску 5130216 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} {{цёзкі2|Кухта}} '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім|Слоніме]], вырас у свецкай сям'і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад'езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў [[Плошча Перамен|«Двары Перамен»]], з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям'я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] n9hndq7yaaz4f664zmumxmuwfy83zj7 5130217 5130216 2026-04-20T21:56:41Z Dzmitry133 154509 Дадаў фота Аляксандра Кухты 5130217 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} {{цёзкі2|Кухта}}[[File:Priest Aliaksandr Kukhta in the image of Harry Potter.jpg|thumb|а. Аляксандр Кухта]]] '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім|Слоніме]], вырас у свецкай сям'і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад'езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў [[Плошча Перамен|«Двары Перамен»]], з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям'я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] flm2ahk6p35rztc4aocv5a3q6zat2hh 5130218 5130217 2026-04-20T21:57:09Z Dzmitry133 154509 5130218 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} {{цёзкі2|Кухта}} '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім|Слоніме]], вырас у свецкай сям'і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад'езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў [[Плошча Перамен|«Двары Перамен»]], з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям'я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] n9hndq7yaaz4f664zmumxmuwfy83zj7 5130219 5130218 2026-04-20T21:58:09Z Dzmitry133 154509 Дадаў фота Аляксандра Кухты 5130219 wikitext text/x-wiki {{іерарх|выява=[[File:Priest Aliaksandr Kukhta in the image of Harry Potter.jpg|thumb|а. Аляксандр Кухта]]}} {{цёзкі2|Кухта}} '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім|Слоніме]], вырас у свецкай сям'і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад'езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў [[Плошча Перамен|«Двары Перамен»]], з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям'я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] d3lqoigbl1ammmd8ud9xcxpgbpfjgw7 5130220 5130219 2026-04-20T22:02:52Z Dzmitry133 154509 5130220 wikitext text/x-wiki {{іерарх|выява=[[File:Priest Aliaksandr Kukhta in the image of Harry Potter.jpg|thumb|а. Аляксандр Кухта]]|месца працы=[[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|Беларускі праваслаўны прыход у Вільні]]}} {{цёзкі2|Кухта}} '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім|Слоніме]], вырас у свецкай сям'і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад'езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў [[Плошча Перамен|«Двары Перамен»]], з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям'я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] bpdj1m8ddqeuox64sxv08tmtvvtoyw3 5130242 5130220 2026-04-21T06:03:37Z M.L.Bot 261 тут не трэба рамкі, але і выяву лепей далучаць да элемента Вікіданых, што і зроблена, афармленне 5130242 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кухта}} {{іерарх |месца працы=[[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|Беларускі праваслаўны прыход у Вільні]]}} '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім]]е, вырас у свецкай сям’і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад’езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў «[[Плошча Перамен|Двары Перамен]]», з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] oyp7lyhsf27l5m4xvyzmr15wdg1i9ud 5130243 5130242 2026-04-21T06:04:58Z M.L.Bot 261 афармленне 5130243 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кухта}} {{іерарх}} '''Алякса́ндр І́гаравіч Ку́хта<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.word4you.ru/interview/32771/|title=10 вопросов христианину. Александр Кухта|website=www.word4you.ru|access-date=2026-02-25}}</ref>''' (нар. [[28 снежня]] [[1992]], г. [[Слонім]]) — беларускі праваслаўны [[святар]] ([[іерэй]]), тэолаг, грамадскі дзеяч і відэаблогер. Аўтар самага папулярнага ў Беларусі праваслаўнага YouTube-канала «Бацюшка адкажа»<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У 2023 годзе праз з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]] перайшоў у юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]]<ref name="nn_313876" />. З 2023 года — кіраўнік каманды збораў фонду салідарнасці [[BYSOL]]<ref name="zerkalo_bysol">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110068.html|title=Один из анонимных сотрудников BYSOL раскрыл личность — и вы почти наверняка о нем слышали. Поговорили о его работе в фонде|publisher=Zerkalo.io|author=Александра Отто-Кузнецова|date=2025-10-03|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 28 снежня 1992 года ў [[Слонім]]е, вырас у свецкай сям’і<ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/blog-vam-v-pomoshch.html|title=Священник-видеоблогер из Михановичей – об общении в Интернете и ловцах покемонов в храмах|publisher=[[Рэспубліка (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|date=2017-09-09|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]]<ref name="nn_interview">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316683|title=Святар Кухта ў «Жыцці-маліне» расказаў пра асаблівасці мітрапаліта Веніяміна, кантраст двух патрыярхаў і сваю працу ў ІТ|publisher=Наша Ніва|author=Антось Жупран|date=2023-05-14|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Меў прахадныя балы для паступлення ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на праграміста, аднак абраў духоўны шлях і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="sb_2017" />. Пасля заканчэння семінарыі працягнуў навучанне ў магістратуры [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="sb_2017" />. Пасля пасвячэння служыў іерэем і памочнікам настаяцеля ў [[Храм у гонар свяціцеля Дзімітрыя Растоўскага (Міханавічы)|храме Свяціцеля Дзмітрыя Растоўскага]] ў аграгарадку [[Міханавічы (аграгарадок)|Міханавічы]] пад Мінскам<ref name="sb_2017" />. Набыў шырокую вядомасць дзякуючы стварэнню [[YouTube]]-канала «Бацюшка адкажа» (руск.: ''«Batushka ответит»''), які дзейнічаў пры Сінадальным місіянерскім аддзеле [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]<ref name="sb_2017" />. У сваіх відэа святар імкнуўся паказаць царкву сучаснай і адкрытай да дыялогу, разбіраючы актуальныя грамадскія і рэлігійныя пытанні<ref name="sb_2017" />. На пачатак 2023 года канал меў каля 47 тысяч падпісчыкаў<ref name="nn_313876" />. У 2018 годзе, жадаючы атрымаць свецкі досвед, Аляксандр Кухта некаторы час працаваў у IT-кампаніі, якая абслугоўвала крыптасістэмы, пасля чаго вярнуўся да паўнавартаснага царкоўнага служэння<ref name="nn_interview" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і ад’езд з Беларусі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года]] Аляксандр Кухта адкрыта асудзіў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|фальсіфікацыю выбараў]] і масавы гвалт<ref name="nn_313876" />. 13 жніўня 2020 года, на фоне жорсткіх затрыманняў, ён далучыўся да валанцёрскага лагера каля ізалятара на [[Акрэсціна]], каб маральна падтрымліваць сваякоў затрыманых і пацярпелых<ref name="belsat_bysol">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/89600897/aleksandr-kuhta-bysol|title=Как священник Александр Кухта служит, собирает донаты для BYSOL и говорит о вере без пафоса|publisher=[[Белсат]]|date=2025-10-22|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_interview" />. Пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] святар правёў памінальную службу ў «[[Плошча Перамен|Двары Перамен]]», з-за чаго пазней меў тлумачальную размову з мітрапалітам [[Веніямін (Тупека)|Веніямінам]]<ref name="nn_interview" />. У 2021 годзе праз эмацыйнае выгаранне, выкліканае [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|маштабамі рэпрэсій]] і прысудам палітвязню [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігару Лосіку]], святар зноў уладкаваўся ў IT-сферу ў аддзел аналітыкі персаналу кампаніі [[EPAM Systems|EPAM]], пры гэтым працягваў служыць у храме па выхадных<ref name="nn_interview" /><ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. У пачатку 2022 года з-за пагрозы рэпрэсій ён пераехаў у [[Вільня|Вільню]] ([[Літва]])<ref name="belsat_bysol" /><ref name="zerkalo_bysol" />. Пасля пачатку [[Поўнамаштабнае ўварванне Расіі ва Украіну|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] зноў звольніўся з IT-кампаніі, каб не падстаўляць калег сваімі публічнымі антываеннымі выказваннямі, і сканцэнтраваўся на відэаблогерстве і дапамозе бежанцам<ref name="nn_interview" /><ref name="zerkalo_bysol" />. === Пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не маючы магчымасці па меркаваннях сумлення заставацца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]], якая фактычна падтрымала вайну, Аляксандр Кухта разам з протаіерэем [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгіем Роем]] звярнуўся да [[Патрыярх Канстанцінопальскага|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]<ref name="nn_313876" /><ref name="belsat_bysol" />. Увесну 2023 года Патрыярх Канстанцінопальскі задаволіў прашэнні святароў<ref name="nn_313876" />. У адказ патрыяршы экзарх у Беларусі Веніямін выдаў указ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Кухты і Роя ў свяшчэннаслужэнні]]<ref name="nn_ban">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314189|title=БПЦ забараніла служыць святарам Георгію Рою і Аляксандру Кухце|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. На [[Вялікдзень]] 16 красавіка 2023 года святары правялі ў Вільні ў памяшканні [[Лютэранская царква (Вільня)|лютэранскай царквы]] першае набажэнства для беларусаў у юрысдыкцыі Канстанцінопаля, якое сабрала каля 150 чалавек<ref name="nn_easter">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Пазней была сфарміравана паўнавартасная [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларуская праваслаўная парафія]], якая пачала арандаваць уласнае памяшканне ў цэнтры літоўскай сталіцы і перайшла на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_exarchate">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="belsat_bysol" />. Святары прынцыпова адмовіліся ад камерцыялізацыі храма: у парафіі адсутнічаюць цэннікі на трэбы, свечачны кіёск і гандаль<ref name="belsat_bysol" />. У лютым 2024 года Аляксандр Кухта афіцыйна ўвайшоў у склад новаўтворанага Экзархата Канстанцінопальскага патрыярхата ў Літве<ref name="nn_exarchate" />. === Праца ў BYSOL і крымінальны пераслед === Увесну 2023 года Аляксандр Кухта далучыўся да каманды фонду салідарнасці [[BYSOL]], дзе ўзначаліў аддзел персанальных збораў для дапамогі пацярпелым ад рэпрэсій беларусам (палітвязням, бежанцам)<ref name="zerkalo_bysol" />. Доўгі час ён выконваў сваю працу ананімна, каб не прыцягваць залішняй увагі<ref name="zerkalo_bysol" />. Аднак у кастрычніку 2025 года на фоне крызісу ў фондзе, звязанага з адстаўкай заснавальніка [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]], Кухта публічна раскрыў сваю ролю ў арганізацыі, каб падтрымаць давер данатораў да праекта<ref name="zerkalo_bysol" />. 2 студзеня 2026 года стала вядома, што ў Беларусі ў дачыненні да Аляксандра Кухты была распачата крымінальная справа па артыкуле 361-4 Крымінальнага кодэкса («[[Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці]]»). Пра гэта паведаміў сам святар у сваіх сацыяльных сетках<ref name="nn_criminal">{{cite web|url=https://nashaniva.com/384836|title=На святара Аляксандра Кухту завялі крымінальную справу|publisher=Наша Ніва|date=2026-01-02|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="ct_criminal">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/kuhta-ugolovnoe-delo/33638586.html|title=В Беларуси против священника Александра Кухты возбудили уголовное дело о содействии "экстремистской" деятельности|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2026-01-02|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае сына<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Кухта Аляксандр}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:відэаблогеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] trndb5n7kg8li86urwkfr0o4xpri41p 0 803887 5130276 5118400 2026-04-21T08:08:55Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне 5130276 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба | грамадзянства = Рэспубліка Беларусь, Канада }} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршыняў планеты, якія маюць вышыню, большую за 8000 метраў над узроўнем мора: '''[[Чо-Айю]]''' (2019), '''[[Манаслу]]''' (2021), '''[[Джамалунгма|Эверэст]]''' (2022), '''К2''' ('''[[Чагары]]''', 2022), '''[[Гашэрбрум II]]''' (2022), '''[[Дхаўлагіры]]''' (2023), '''[[Лхоцзэ]]''' (2023), '''[[Макалу]]''' (2024) і '''[[Анапурна|Анапурну]]''' (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бега, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжанняў у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} kxdypyp4w1m8s604vkmrcetvxn3futc 5130284 5130276 2026-04-21T08:43:37Z M.L.Bot 261 5130284 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} agvjsuhxbh7nt3dubl4vly2fcu9j89w 5130286 5130284 2026-04-21T08:44:10Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130286 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] 24vbsm314tlh5rnseec1j8b0q785eba 5130287 5130286 2026-04-21T08:44:36Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130287 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яноўская}} {{Асоба}} [[Файл:Liliya Ianovskaia.jpg|міні|Лілія Яноўская, канадска-беларуская альпіністка]] '''Лілія Іванаўна Яноўская''', па нараджэнні '''Рабецкая''' ({{ВДП}}) — беларуская [[Альпінізм|альпіністка]]. Жыве ў [[Канада|Канадзе]]. У 2022 годзе стала найстарэйшай жанчынай у гісторыі, якая ўзышла на К2; гэты рэкорд зафіксаваны Guinness World Records<ref name=":4">[https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/513759-oldest-person-to-climb-k2-female Oldest person to climb K2 (female)] // guinnessworldrecords.com </ref>. Guinness таксама адзначае яе як найстарэйшую жанчыну, якая здзейсніла звязку Эверэст + К2. У 2023 годзе яна стала найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры, а ў 2025 годзе — найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Анапурну I<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33380366.html|title=«Гэта вам ня 40 тысяч эўра за Эвэрэст заплаціць». Чаму ўзыходжаньне беларускі Ліліі Яноўскай на Анапурну можна лічыць фантастыкай|publisher=Радыё Свабода|date=12 красавіка 2025}}</ref>, самую рызыкоўную для ўзыходжання паводле паказчыку смяротнасці вяршыню планеты. На пачатак 2026 году яна скарыла 9 з 14 «[[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]» — горных вяршынь планеты, вышынёй болей за 8000 метраў над узроўнем мора: [[Чо-Айю]] (2019), [[Манаслу]] (2021), [[Джамалунгма|Эверэст]] (2022), К2 ([[Чагары]], 2022), [[Гашэрбрум II]] (2022), [[Дхаўлагіры]] (2023), [[Лхоцзэ]] (2023), [[Макалу]] (2024) і [[Анапурна|Анапурну]] (2025), і працягвае рыхтавацца да ўзыходжання на астатнія. На ўсіх скораных вяршынях разгортвае нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. == Біяграфія == Скончыла матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пазней атрымала другую адукацыю ў галіне фінансавага аналізу. У 1998 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў Канаду. Цяпер лічыць Канаду другім домам, краінай, якая дала ёй магчымасць раскрыцца, хадзіць у горы, займацца ўлюбёнай справай. Пасля пераезду разам з мужам развівала сямейны бізнес у сферы апрацоўкі драўніны і вырабу падлогавых пакрыццяў. Спачатку сям’я жыла ў раёне [[Таронта]], пазней — у [[Оквіл]]е<ref name=":0">[https://gripped.com/news/canadian-grandmother-waiting-for-everest-weather-window/ Canadian Grandmother Waiting for Everest Weather Window] // Gripped. The climbing magazine. May 17, 2021.</ref>. Да сур’ёзнага спорту Яноўская прыйшла ў сталым узросце. Яна пачынала з ёгі, пілатэсу, трэнажорнай залы, бегу, скалалажання ў памяшканні і на натуральным рэльефе. Пераломным момантам стаў уласны выклік: да 50-годдзя прабегчы марафон і падняцца на гару [[Кіліманджара]] (самая высокая вяршыня Афрыкі, 5985 метраў). У выніку яна прабегла тры марафоны і ў 2011 годзе ўзышла на Кіліманджара разам з малодшай дачкой Дар’яй<ref name=":0" /> і далей ужо не змагла спыніцца<ref name=":1">[https://gripped.com/profiles/canadian-mother-daughter-team-summits-everest/ Canadian Mother/Daughter Team Summits Everest] // Gripped. The climbing magazine. May 16, 2022.</ref>. === Пачатак альпінісцкай кар’еры === Да пераходу на васьмітысячнікі Лілія Яноўская ўжо мела досвед узыходжання у розных горных сістэмах. Сярод вяршыняў, якія згадваюцца ў публікацыях пра яе, — [[Матэргорн]], Піка-дэ-Арысаба, [[Аканкагуа]], а таксама іншыя вяршыні ў [[Альпы|Альпах]], [[Анды|Андах]] і [[Гімалаі|Гімалаях]]. Яна актыўна займалася ледалазствам і скалалазаннем, што стала асновай для пераходу да вышыннага альпінізму<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">Mike Baker. [https://thehighlander.ca/2022/06/09/from-haliburton-to-everest-highlander-journeys-to-top-of-the-world/ From Haliburton to Everest: Highlander journeys to top of the world] // The Highlander. June 9, 2022</ref> У 2018 годзе яна разам з Дар’яй узышла на [[Ама-Даблам]], а ў 2019 годзе Яноўская ўзышла на Чо-Айю — свой першы васьмітысячнік. У 2021 годзе яна ўзышла на Манаслу<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":5">Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2021/09/29/autumn-2021-himalayan-season-who-really-summited-manaslu-this-year/ Autumn 2021 Himalayan Season: Who Really Summited Manaslu This Year?]</ref>. === Эверэст === Першая спроба ўзыходжання на [[Эверэст]] у 2021 годзе была перапыненая з-за заражэння [[COVID-19]] у базавым лагеры. У 2022 годзе Яноўская вярнулася на гару і 14 мая дасягнула вяршыні разам з дачкой Дар’яй. У канадскай прэсе гэта ўзыходжанне адзначалася і як асабістае дасягненне Ліліі Яноўскай, і як рэдкі прыклад сумеснага ўзыходжання маці і дачкі на Эверэст. У матэрыяле The Highlander яна была названа найстарэйшай канадскай жанчынай, якая ўзышла на Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":5" />. === К2 === 22 ліпеня 2022 года Яноўская ўзышла на К2, другую па вышыні гару свету, і стала першай жанчынай у гісторыі, якая дасягнула яе вяршыні ва ўзросце 62 гады. Рэкорд зафіксаваны Guinness World Records. У тым жа сезоне яна здзейсніла ўзыходжанне і на [[Гашэрбрум II]], такім чынам завяршыўшы сезон з трыма васьмітысячнікамі: Эверэстам, К2 і Гашэрбрумам II<ref name=":4" /><ref>[https://gripped.com/news/liliya-ianovskaia-is-first-canadian-woman-to-ever-summit-k2/ «Ontario Climber is First Canadian Woman Up K2 — Also Summits Everest and Gasherbrum II»] // Gripped. The Climbing Magazine. August 29, 2022.</ref>. У аўтарскім мемуарным тэксце для ''Toronto Life'' Яноўская падрабязна апісала экспедыцыю на К2: цяжкі падыход да базавага лагера праз [[Каракарум]], выхад праз лагеры 1-4, праход праз небяспечны ўчастак Bottleneck, выкарыстанне дадатковага кіслароду вышэй за 7000 метраў і начны штурм вяршыні. Яна пісала, што на момант узыходжання не імкнулася да сусветнага рэкорду як мэты самой па сабе, але пасля вяртання даведалася, што стала рэкардсменкай<ref name=":2">Liliya Ianovskaia. [https://torontolife.com/memoir/this-year-at-62-i-became-the-oldest-woman-in-history-to-summit-k2/ This year, at 62, I became the oldest woman in history to summit K2]. Toronto Life, October 18, 2022</ref>. === Лхоцзэ і Дхаўлагіры === 24 мая 2023 года Яноўская ўзышла на Лхоцзэ, чацвёртую па вышыні гару свету. 30 верасня 2023 года яна дасягнула вяршыні Дхаўлагіры. Пасля гэтага ўзыходжання яе назвалі найстарэйшай жанчынай, якая ўзышла на Дхаўлагіры. Гэта пацвердзілі і профільныя гімалайскія рэсурсы, і афіцыйныя паведамленні на яе ўласным сайце<ref name=":6">Liliya Ianovskaia [асабісты блог]. «[https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-lhotse-8516m/ Liliya Ianovskaia summits Lhotse (8,516m)]» and «Liliya Ianovskaia summits Dhaulagiri (8,167m)».</ref><ref>[https://thehimalayantimes.com/nepal/liliya-ianovskaia-becomes-oldest-female-to-climb-dhaulagiri Liliya Ianovskaia becomes oldest female to climb Dhaulagiri] // The Himalayan Times Sep 29, 2023</ref>. === Макалу і Анапурна I === 6 мая 2024 года Яноўская ўзышла на Макалу, якая стала яе восьмым васьмітысячнікам. У красавіку 2025 года яна ўзышла на Анапурну I, якая стала дзявятым васьмітысячнікам у яе спісе. Профільныя аглядальнікі сезону і яе ўласны сайт адзначылі, што дзякуючы гэтаму ўзыходжанню яна стала найстарэйшай жанчынай, якая дасягнула вяршыні Анапурны I<ref>Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-makalu-8485m/ Liliya Ianovskaia summits Makalu (8485m)].</ref><ref name=":7">Liliya Ianovskaia. [https://www.liliyaianovskaia.ca/news/liliya-ianovskaia-summits-annapurna-i-8091m/ Liliya Ianovskaia Summits Annapurna I (8,091m)].</ref><ref>Alan Arnette. [https://www.alanarnette.com/blog/2025/04/07/annapurna-2025-summit-and-missing-sherpas/ Annapurna 2025: Summit and Missing Sherpas].</ref>. == Грамадская і сімвалічная роля == У публічных паведамленнях пра Лілію Яноўскую неаднаразова падкрэсліваецца яе беларускае паходжанне і канадскае грамадзянства, і адзначаецца, што на вяршынях яна ўзнімае бел-чырвона-белы сцяг разам з канадскім. Яна сама адкрыта гаварыла, што Беларусь сфармавала яе як асобу, а Канада дала ёй магчымасць рэалізаваць сябе як альпіністку. Такім чынам, яе публічны вобраз звязаны не толькі са спортам, але і з беларускай прысутнасцю ў свеце<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. Канадская прэса падае яе гісторыю як прыклад позняга, але выключна паспяховага ўваходу ў высокі альпінізм<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref name=":7" />. == Сям’я == Лілія Яноўская мае трох дачок: Вольгу, Кацярыну і Дар’ю. [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская|Вольга Яноўская]] — выдавец беларускае літаратуры на англійскай мове, заснавальніца і кіраўніца выдавецтва Grunwald Publishing. Кацярына Яноўская — сузаснавальніца спартыўнага стартапу Fitofan. Дар’я Яноўская таксама займаецца альпінізмам і ўдзельнічала разам з маці ў шэрагу экспедыцый, у тым ліку на Кіліманджара і Эверэст<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У адкрытых публічных сацыяльных паведамленнях у ''Facebook'' Яноўская адзначае, што жыве ў [[Канмор]]ы, [[Альберта (правінцыя)|Альберта]], Канада, і піша пра пяцёх унукаў<ref>Liliya Ianovskaia Facebook. [https://www.facebook.com/liliya.ianovskaia.mountaineer/posts/greetings-from-beautiful-canmore-alberta-%EF%B8%8F/694532538699581/ «Greetings from beautiful Canmore, Alberta!»].</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Яноўская Лілія Іванаўна}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Канады]] i17ckfgw6becii18pbhl9qdbjhfda5i 0 804059 5130301 5112972 2026-04-21T09:29:37Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, вікіфікацыя 5130301 wikitext text/x-wiki [[Файл:Panna-aptechkowa.jpg|міні|Панна аптэчковая — ілюстрацыя да кнігі «Сакатала бочачка» (2017)]] Панна аптэчкова ({{lang-pl|panna apteczkowa}}) — службовая пасада ў [[Шляхта|шляхецкіх]] дамах эпохі [[сарматызм]]у і першай паловы XIX стагоддзя, адказная за ўтрыманне гэтак званай «аптэчкі», якую займалі незамужнія жанчыны, найчасцей з незаможных шляхецкіх родаў. Наліўкі ў шляхецкім доме звычайна захоўвалі ў г.зв. «аптэчцы прыемнай», якая часта мела выгляд адмысловай шафы, накшталт cучаснага міні-бару, звычайна навясной, замыканай на ключ. Але ў больш багатых дамах пад «аптэчку» магло выдзяляцца і асобнае памяшканне. Там жа захоўваліся і прыправы, ласункі (сушаныя слівы, разынкі, мігдал, пернікі), экзатычныя каланіяльныя тавары накшталт кавы і гарбаты. Ключ ад «аптэчкі прыемнай» знаходзіўся ў распараджэнні гаспадыні дому або яе блізкай даверанай асобы — ахмістрыні, рэспектовай, а часта асаблівай «панны аптэчковай». Аптэчку адмыкалі ў прамежках паміж асноўнымі прыёмамі ежы або з нагоды прыёму гасцей. Даўняя традыцыя ведала некалькі дзясяткаў рэцэптаў настоек і налівак, якім прыпісваліся пэўныя лекавыя ўласцівасці — кожная ад нейкай іншай хваробы. Некаторыя з іх таксама ўжываліся толькі з пэўных сямейных або каляндарных нагодаў. Усе гэтыя запасы належала своечасова папаўняць і быць гатовай у любы момант даць справаздачу гаспадару (часцей — гаспадыні). Дарэчы, аптэчка прыемная ў значнай частцы была адпаведнікам сучаснай хатняй аптэчкі, бо шмат якія настойкі з зёлак і лічыліся лекамі ад тых ці іншых хваробаў, а прафесійных лекараў не хапала нават на заможныя сем’і, так што часта іншых лекаў і не ведалі. Часам панны аптэчковыя браліся лячыць усе хваробы цела і нават душы, ад мігрэні і меланхоліі, да ліхаманкі і халеры. Апроч напояў, яны загадвалі разнастайнымі канфітурамі, свойскімі цукеркамі, пернікамі, абаранкамі ды іншымі слодычамі, сушонымі сырамі, сокамі, касметычнымі сродкамі, дарагімі замежнымі спецыямі — шафранам, перцам, ваніллю і інш. Калі ж у сярэдзіне XIX ст. пачала перамагаць сучасная навуковая медыцына, і навуковыя таварыствы публікавалі спісы лекаў, якія неабходна мець у кожным прыстойным доме, гэтыя публікацыі адрасаваліся перадусім ''паннам аптэчковым''. Заваяваўшы іх давер, можна было разлічваць на прыхільнасць усяго адукаванага ды прыстойнага грамадства. Былі гэта сапраўды панны, г.зн. жанчыны незамужнія, бо клопату з той аптэчкай было столькі, што часу на сям’ю не заставалася. І самымі вялікімі майстрыцамі гэтай справы ганарыліся не менш чым кухмістрамі, давалі належнае ўтрыманне, а пры нагодзе яны нават маглі знайсці неблагую партыю. У свой час прагрымеў ці не на ўсю Літву выпадак з Эльжбетай Унароўскай (Elżbieta Wnorowska), паннай аптэчковай паноў [[Пацы|Пацаў]] з іх маёнтку [[Езна]] (цяпер Езнас у Літве). Было гэта ў 1772 г., рыхтык падчас 1-га падзелу Рэчы Паспалітай, а занатаваў гэты выпадак славуты мемуарыст [[Марцін Матушэвіч]]. Панна Эльжбета была далёкай сваячкай Пацаў і змалку выхоўвалася ў іх доме. Яна яшчэ падлеткам пачала дапамагаць панне аптэчковай, навучылася добра разбірацца ў хатняй медыцыне і гарэльніцтве, а з цягам часу і заняла яе месца. Была «поўнай прыгажосці і прывабнасці», і ледзь дасягнула 24 гадоў. Яе рукі пачаў дамагацца шляхціч Задорскі, прыстойны і нябедны, але панна Эльжбета ўсё ніяк не магла наважыцца. Пасля году бясплённых заляцанняў пан Задорскі, добра ведаючы месца на ўскрайку пушчы, дзе панна Эльжбета разам з дваровымі дзяўчатамі збірае зёлкі, падвячоркам пад’ехаў туды з некалькімі пахолкамі, схапіў панну, пасадзіў на свайго каня, і галопам умкнуў у сваю сядзібу. Назаўтра, ужо заручаныя, маладыя ў поўнай згодзе з’явілася перад Пацамі з просьбай дазволіць шлюб. Жыццё маладой пары складалася шчасліва, панна Эльжбета, здаецца, ніколі не пашкадавала пра выкраданне. І не забывалася штовосень высылаць да двору Пацаў вялікі кош са сваімі фірмовымі наліўкамі ды канфітурамі. Іншы вядомы мемуарыст, [[Лукаш Галамбёўскі]], успамінаў, што на яго памяці ў князёў Любецкіх (маршалка пінскага і яго жонкі), у часы [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]], была ўзорная ахмістрыня, нейкая Паўлоўская. «Склеп пад капліцай ледзьве мог змясціць усе тыя запасы, як нельга лепш спарадкаваныя, падпісаныя, у бутлях, слоіках, мяшках, мяшочках, на шматлікіх паліцах, цалкам зачыняючы сцены зверху дадолу. У меней заможных усе тыя запасы змяшчаліся ў адной або дзвюх шафках. Ці ўсё з тых хатніх лекаў заўсёды дапамагалі, не нам судзіць належыць; аднак такі клопат пра здароўе сям’і і падданых нязменна выклікаў захапленне». Панны аптэчковыя павінны былі валодаць досыць шырокімі і разнастайнымі кампетэнцыямі: разбірацца як у навуковых кнігах аб травах і іх лячэбных уласцівасцях, так і ў [[Народная медыцына|народнай медыцыне]], умець практычна знаходзіць у наваколлях і нарыхтоўваць усе неабходныя расліны, гнаць гарэлкі, воцаты, настойваць настойкі, варыць канфітуры, падрыхтоўваць касметычныя сродкі, дбайна захоўваць нарыхтаванае ад псавання і крадзяжу, для чаго неабходныя былі і пэўныя [[Бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскія]] навыкі. Ведаць і ўмець яшчэ незлічоную масу розных рэчаў. Адказнасць на іх ляжала вялікая, і, як правіла, яны з ёй годна спраўляліся, але самая вялікая небяспека, якая ім пагражала, была ў лёгкім доступе да алкаголю. Некаторыя не вытрымлівалі: пачыналі патроху спрабаваць уласныя прадукты пры кожнай падставе: для апетыту, ад галаўнога болю, «ад нерваў», на сон… і ў выніку банальна співаліся. Самай вядомай з паннаў аптэчковых была [[Барбара Міцкевіч|Барбара Маеўская]], маці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], якая займала гэтую пасаду ў маёнтку [[Чомбраў]] да свайго замужжа ў 1795 годзе<ref>{{Cite web|author=Алесь Белы|url=https://www.patreon.com/posts/barbara-samaia-z-83155026|title=Барбара Маеўская — самая славутая з «паннаў аптэчковых»|website=patreon.com}}</ref>. == Літаратура == * Кухмістр Верашчака. Сакатала бочачка: праўдзівая гісторыя нашых напояў / Кухмістр Верашчака [<nowiki/>[[Алесь Белы]]]. — Мінск: Янушкевіч, 2017. — 208 с. — ISBN 978-985-7165-37-7. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Прафесіі паводле тыпу]] [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Шляхта]] c3119tfzgz838orya7x0b2fyrubo9vo 0 804108 5130277 5112512 2026-04-21T08:15:45Z IP781584110 134977 пунктуацыя, стыль, афармленне 5130277 wikitext text/x-wiki {{пісьменніца}} '''Марыя<!--Віктараўна--> Бадзей''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[паэтка]], [[перакладчыца]] і рэдактарка. == Біяграфія == Нарадзілася 20 красавіка 1997 года ў [[Ваўкавыск]]у{{r|lyrik}}. У дзяцінстве жыла на вёсцы ў Заходняй Беларусі, гісторыя якой стала адной з ключавых тэм яе пазнейшай творчасці{{r|chas}}. Скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], вывучала славянскую, беларускую і польскую філалогію. Навучалася ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]] па кірунках «філасофія» і «літаратура». Таксама навучалася ў [[Школа маладога літаратара|Школе маладога літаратара]].{{r|lyrik}} Станам на 2020 год жыла ў Мінску{{r|lyrik}}. == Дзейнасць == Ініцыятарка і галоўная рэдактарка культурна-асветніцкага праекта Wir.by. Заснавальніца паэтычнага праекта Zramy. У 2015—2020 гадах была адной з арганізатараў Мінскага фестывалю моў.{{r|lyrik}} == Творчасць == Пісаць вершы пачала ў другой палове 2010-х гадоў, творы публікаваліся ў часопісах «[[Верасень (часопіс)|Верасень]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», альманаху «Scriptorium»{{r|lyrik}}. Тэксты паэткі ў перакладзе Вячаслава Лявіцкага на ўкраінскую мову друкаваліся ў газеце «Культура і жыццё» ({{lang-uk|«Культура і життя»}}){{r|lyrik}}. Таксама творы публікуюцца на парталах TAŬBIN і Lyrikline{{r|lyrik}}{{r|kniga}}. У 2022 годзе вершы Марыі Бадзей увайшлі ў «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» (складальніца [[Вальжына Морт]]), выдадзеную ініцыятывай «[[Пфляўмбаўм (выдавецтва)|Пфляўмбаўм]]»{{r|chas}}. 19 чэрвеня 2022 года ўдзельнічала ў прэзентацыі выдання ў Берлінскай акадэміі мастацтваў{{r|chas}}. У 2023 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў дэбютны паэтычны зборнік Марыі Бадзей «Мёд і дым»{{r|arsen}}, кніга змяшчае вершы, напісаныя ў 2017—2023 гадах{{r|kniga}}. Творы ў зборніку характарызуюцца выкарыстаннем вольнага санета, верлібра, вершаў у прозе, а таксама насычанасцю архетыпічнымі вобразамі, алітэрацыямі і ўнутранымі рыфмамі{{r|kniga}}. Асноўная тэмы творчасці — памяць і гісторыя Заходняй Беларусі, фіксацыя «працэсу дажывання» і трансфармацыі космасу беларускай вёскі XX стагоддзя{{r|chas}}. Творам уласцівы асацыятыўны мантаж лінгвістычных вобразаў і прасторавыя зрухі ў тэксце{{r|lyrik}}. == Прызнанне == * Літаратурная прэмія «[[Залаты апостраф]]» (2018) у намінацыі «Дэбют»{{r|lyrik}}{{r|kniga}}. * Прэмія конкурсу «Неба з сабой» (2020){{r|lyrik}}. * Кароткі спіс паэтычнай [[Прэмія імя Наталлі Арсенневай|прэміі імя Наталлі Арсенневай]] з кнігай «Мёд і дым» (2023){{r|arsen}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="lyrik">{{cite web |url=https://www.lyrikline.org/ru/poety/maryja-badziej |title=Maryja Badziej · Lyrikline.org |author= |website=lyrikline.org |date= |access-date=2026-03-14}}</ref> <ref name="arsen">{{cite web |url=https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-trojki-najljepshykh-paetychnykh-knih-2022-i-2023.html |title=Журы назвала тройкі найлепшых паэтычных кніг 2022 і 2023 |author= |website=bellit.info |date=2024-09-11 |access-date=2026-03-14}}</ref> <ref name="kniga">{{cite web |url=https://bellit.store/%d0%bc%d1%91%d0%b4-%d1%96-%d0%b4%d1%8b%d0%bc-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%8b%d1%8f-%d0%b1%d0%b0%d0%b4%d0%b7%d0%b5%d0%b9/ |title=Мёд і дым. Марыя Бадзей |author=Міхал Бараноўскі |website=Новыя беларускія кнігі |date=2026-03-14 |access-date=2026-03-14}}</ref> <ref name="chas">{{cite web |url=https://novychas.online/kultura/63-paetki-dze-vy-stolki-znajszli-u-berline-pr |title=«63 паэткі — дзе вы столькі знайшлі?» У Берліне прэзентавалі адну з першых кніг пра паэзію беларусак |author= |website=Новы Час / DW |date=2022-06-22 |access-date=2026-03-14}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://wir.by/be|title=Wir.by Галоўная|website=wir.by|access-date=2026-03-14}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бадзей Марыя}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] rsz4fppj6xs86bi5u7s1i3hmeq720m7 2 804216 5130176 5113208 2026-04-20T19:37:43Z Malarz pl 7578 Malarz pl перанёс старонку [[Удзельнік:RerraNastaliq]] у [[Удзельнік:Renamed user 40f55e42530eab7ba5fbae8d5889b9e5]] не пакінуўшы перасылкі: Аўтаматычна перанесена старонка пры змене імя ўдзельніка з «[[Special:CentralAuth/RerraNastaliq|RerraNastaliq]]» на «[[Special:CentralAuth/Renamed user 40f55e42530eab7ba5fbae8d5889b9e5|Renamed user 40f55e42530eab7ba5fbae8d5889b9e5]]» 5113208 wikitext text/x-wiki {{Кароткія звесткі|Iranian guitarist, singer and composer}} {{Use dmy dates|date=December 2021}} {{Infobox musical artist | Імя = Курош Ягхмаі | image = KouroshYaghmaei.jpg | caption = Ягхмаі ў 1970-х | Сапраўднае імя = {{lang|fa|کورش یغمایی}} | Дата нараджэння = {{Birth date and age|1946|12|3|df=y}} | Месца нараджэння = [[Шахруд, Іран]] | Псеўданімы = The Godfather of Iranian psychedelic rock, The king of rock | Паходжанне = [[Тэгеран]] | Жанр = {{hlist|[[Рок-музыка|Рок]]|[[Іранскі рок]]|[[фолк-рок]]|[[псіхадэлічны рок]]|[[прагрэсіўны рок]]|[[поп]]|[[псіхадэлічны поп]]}} | Дзейнасць = {{hlist|Спявак|музыка|кампазітар}} | Інструменты = {{hlist|Вакал|гітара|бас|[[Vox Continental]]}} | Гады актыўнасці = 1973–present | label = [[Now-Again Records|Now-Again]], [[Stones Throw Records|Stones Throw]], [[Caltex Records|Caltex]] | current_member_of = | Сайт = {{URL|kourosh-yaghmaei.com}} }} '''Курош Ягмаі''' ([[Персідская мова|перс]]. : ''کورش یغمایی ;'' таксама пішацца як ''Kourosh Yaghmaee''; нарадз. 3 снежня 1946 г.) — [[Іран|іранскі]] спявак, аўтар песень, кампазітар і прадзюсар, які пачаў сваю кар'еру ў пачатку 1970-х гадоў. Лічыцца адным з найвялікшых персідскіх [[Псіхадэлічны рок|псіхадэлічных рок]]- музыкаў у гісторыі іранскай рок- музыкі, ён вядомы як «Хросны бацька іранскага псіхадэлічнага року» а таксама «Кароль року» . t3yejrm8xxogx23c36lghsyscwos6sq 0 804275 5130282 5113618 2026-04-21T08:21:39Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5130282 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Маржан Сатрапі''' ({{lang-fr|Marjane Satrapi}}, {{lang-fa|مرجانه ساتراپی}}; {{ДН|22|11|1969}}, {{МН|Рэшт}}) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. Сярод яе найбольш вядомых твораў — графічны раман ''«Персеполіс»'' і яго экранізацыя, графічныя раманы ''«Курыца са слівамі»'', ''«Жанчына, жыццё, свабода»''<ref>{{Cite web|url=https://www.thebookseller.com/rights/seven-stories-snaps-up-woman-life-freedom-edited-by-satrapi|title=Seven Stories snaps up Woman, Life, Freedom edited by Satrapi|author=Baley|first=Sian|website=The Bookseller|date=October 12, 2023|access-date=August 27, 2024}}</ref> і [[біяграфічны фільм]] пра [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыю Кюры]] ''«Радыёактыўны»''. == Біяграфія == Сатрапі нарадзілася ў Іране, вырасла ў іранскай сям’і вышэйшага сярэдняга класа і вучылася ў франкамоўным ліцэі. Абое яе бацькоў падтрымлівалі пратэсты супраць манархіі [[Махамед Рэза Пехлеві|апошняга шаха]]. Прадзед Сатрапі па матчынай лініі, Насер аль-Дзін Шах Каджар, быў шахам Ірана з 1848 па 1896 год.<ref name="Hattenstone">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2008/mar/29/biography|title=Simon Hattenstone interviews Marjane Satrapi, whose best-selling comic book Persepolis is now an award-winning film!|author=Hattenstone|first=Simon|website=[[The Guardian]]|date=29 March 2008|access-date=8 December 2018}}</ref> Калі ў 1979 годзе адбылася [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Іранская рэвалюцыя]], яе бацькі негатыўна ўспрынялі прыход да ўлады ісламскіх фундаменталістаў. У юнацтве Сатрапі сутыкнулася з жорсткасцю новага рэжыма. Многія з яе родных і сяброў падвяргаліся пераследу, арыштам і забойствам. Бацькі Сатрапі арганізавалі вучобу за мяжой, каб абараніць яе. У 1983 годзе Сатрапі прыехала ў [[Вена|Вену]] і паступіла ў Французскі ліцэй. Пасля навучання ў ліцэі яна вярнулася ў Іран, вывучала візуальныя камунікацыі ў Ісламскім універсітэце Азад у Тэгеране, там жа атрымала ступень магістра. У 1990 годзе Сатрапі выйшла замуж за ветэрана [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайны]], у 1992 годзе развялася. Пасля гэтага пераехала ў [[Страсбур]]г для навучання ў Вышэйшай школе мастацтваў Рэйна. Бацькі параілі ёй застацца ў Еўропе назаўсёды. У 1997 годзе Сатрапі пераехала ў Парыж, ажанілася з грамадзянінам Швецыі Маціясам Рыпай. Сатрапі стала сусветна вядомай пасля выхаду ў 2000—2003 гадах некалькіх частак яе аўтабіяграфічнага [[Комікс|графічнага рамана]] ''«Персеполіс»'', якія апісваюць яе дзяцінства ў Іране і юнацтва ў Еўропе. Яе наступныя графічныя раманы ''«Вышыўкі»'' і ''«Курыца са слівамі»'' таксама былі добра ўспрынятыя. ''«Персеполіс»'' быў адаптаваны ў аднайменны анімацыйны фільм. Фільм дэбютаваў на [[Канскі кінафестываль 2007|Канскім кінафестывалі 2007 года]] і падзяліў спецыяльны прыз журы з фільмам Карласа Рэйгадаса «''Ціхае святло''». <ref name="festival-cannes.com">{{Cite web|url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/4434938/year/2007.html|title=Festival de Cannes: Persepolis|website=festival-cannes.com|access-date=20 December 2009}}</ref> Франкамоўны фільм, створаны Сатрапі разам з рэжысёрам Вінсентам Паронна, агучвалі [[К’яра Мастраяні]], [[Катрын Дэнёў]], Даніэль Дарыё і Сімон Абкарыян. Англійскую версію фільма агучвалі [[Джына Роўлендс]], [[Шон Пен]] і [[Ігі Поп]], яна была намінавана на прэмію «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы анімацыйны поўнаметражны фільм|Лепшы анімацыйны фільм]]» на [[Оскар (кінапрэмія, 2008)|80-й цырымоніі ўручэння прэміі «Оскар»]] у студзені 2008 года. Сатрапі стала першай жанчынай, намінаванай на гэтую ўзнагароду. Іранскі ўрад асудзіў фільм і дамогся яго зняцця з Бангкокскага міжнароднага кінафестывалю.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16126274|title=Highly Acclaimed 'Persepolis' Denounced by Iran|author=Masters|first=Kim|website=NPR.org|date=8 November 2007|access-date=13 March 2019}}</ref> Нягледзячы на гэта, ''«Персеполіс»'' быў вельмі паспяховым фільмам як у крытыкаў, так і ў гледачоў, маючы больш за мільён праглядаў толькі ў Францыі. На [[Сезар (прэмія, 2008)|прэміі «Сезар» у 2008 годзе]] фільм атрымаў узнагароду за лепшы дэбютны фільм. Сатрапі і Паронна працягнулі супрацоўніцтва экранізацыяй рамана ''«Курыца са слівамі»'', якая выйшла ў канцы 2011 года.<ref>{{Cite web|lang=fr|url=http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=136634.html|title=Poulet aux prunes|website=[[AlloCiné]]|publisher=Tiger Global|access-date=6 September 2011}}</ref> У 2014 годзе Сатрапі зняла камедыйны фільм жахаў ''«Галасы»'', у якім зняліся [[Раян Рэйнальдс]], Ганна Кендрык і Джэма Артэртан.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.dreadcentral.com/news/85301/new-stills-hear-voices/|title=New Stills Hear The Voices - Dread Central|website=Dread Central|date=13 January 2015|access-date=10 February 2016}}</ref> У 2019 годзе Сатрапі зняла біяграфічны фільм пра двухразовую лаўрэатку [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыю Кюры]] пад назвай ''«Радыёактыўны»''.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://variety.com/2018/film/global/amazon-marjane-astrapi-radioactive-marie-curie-biopic-1202704419/|title=Amazon Boards Marjane Satrapi's Marie Curie Biopic 'Radioactive' (EXCLUSIVE)|author=Keslassy|first=Elsa|website=Variety|date=19 February 2018|access-date=13 March 2019}}</ref> === Палітычны актывізм === Пасля выбараў у Іране ў чэрвені 2009 года Сатрапі і іранскі рэжысёр Мохсен Махмальбаф выступілі ў Еўрапейскім парламенце, каб прадставіць дакумент, нібыта атрыманы ад члена іранскай выбарчай камісіі, у якім сцвярджалася, што кансерватыўны дзеючы прэзідэнт [[Махмуд Ахмадзінежад]] атрымаў толькі 12 % галасоў, а апазіцыйны кандыдат Мір Хасейн Мусаві насамрэч перамог на выбарах. У 2022 годзе Сатрапі падтрымала [[Пратэсты ў Іране (2022)|пратэсты пасля смерці Махсы Аміні]]. Яна стварыла графічную анталогію ''«Жанчына, жыццё, свабода»'', якая дакументавала пратэст і яго культурны кантэкст для заходняй аўдыторыі. У студзені 2025 года Сатрапі адмовілася ад найвышэйшай афіцыйнай узнагароды Францыі — [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]], спасылаючыся на крывадушнасць Францыі ў адносінах да Ірана.<ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2025/01/14/l-artiste-marjane-satrapi-refuse-la-legion-d-honneur-en-raison-de-l-attitude-hypocrite-de-la-france-vis-a-vis-de-l-iran_6496518_823448.html#:~:text=Culture-,L%27artiste%20Marjane%20Satrapi%20refuse%20la%20L%C3%A9gion%20d%27honneur%20en,dans%20l%27attribution%20de%20visas|title=L'Artiste Marjane Satrapi refuse la Légion d'honneur en raison de l'« attitude hypocrite de la France vis-à-vis de l'Iran »|website=[[Le Monde]]|date=14 January 2025}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Франкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5396i4ec0wrvu511jeoq860u03cda3i 0 804327 5130293 5114170 2026-04-21T09:07:43Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5130293 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Адэля з Устроні''' — літвінская [[паэтэса]] сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Жыла (сама, ці яе лірычная гераіня) над [[Нёман]]ам. Пісала вершы на беларускай і польскай мовах. == Творчасць == У 1850 годзе напісала на [[беларуская мова|беларускай мове]] [[беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] невялікую паэму «Мачаха» пра каханне смелага юнака і абяздоленай дзяўчыны-сіраты. Напісаная пад уплывам [[рамантызм]]у, паэма змяшчала народна-песенныя матывы [[Панямонне|Панямоння]], напоўненыя любоўю да роднай зямлі — [[Літва (зямля)|Літвы]]. Паводле сюжэту паэмы, закаханы юнак у бурлівую непагадзь збіраецца пераплыць на чоўне [[Нёман]], каб сустрэцца з любай дзяўчынай, і розныя прыродныя стыхіі (барок, Нёман) збіраюцца дапамагчы яму з «літвінскай» салідарнасці, паўтараючы рэфрэнам: ''Ці гэта я ня літоўчык?'' У канцы твору значылася імя аўтаркі — Адэля (магчыма, псеўданім) з Устроні і дата напісання твору — 1850. Цалкам твор упершыню надрукаваны ў 1986 годзе. Рукапіс паэмы захоўваецца ў бібліятэцы [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў [[Кракаў|Кракаве]]. Імя Адэлі з Устроні трапіла ў беларускую літаратуру дзякуючы [[Адам Мальдзіс|Адаму Мальдзісу]] ў 1969 годзе<ref>{{Cite web|author=Адам Мальдзіс|url=https://www.sb.by/articles/zagadka-adnago-rukap-snaga-tvora-1284987364.html|title=Загадка аднаго рукапіснага твора|website=sb.by|date=2010-09-16}}</ref>. У тым самым рукапісе Адам Мальдзіс знайшоў таксама і верш гэтай жа аўтаркі на польскай мове «Кракаў», у якім расказваецца пра пажар у горадзе — як мяркуецца, у час «[[Вясна народаў|Вясны народаў]]» 1848 года, і выказваюцца розныя прароцтвы<ref>[https://libro-lida.wixsite.com/my-site/%D0%B0%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%8F-%D0%B7-%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96 Адэля з Устроні] // Лідская раённая бібліятэка імя Янкі Купалы. (Па гэтай жа спасылцы — публікацыя тэксту паэмы «Мачыха».)</ref>. Паэма «Мачыха» напісаная ў разгар мікалаеўскага «[[Змрочнае сямігоддзе|Змрочнага сямігоддзя]]», пад час чарговага ўзмацнення рэпрэсій супраць удзельнікаў патрыятычных асяродкаў, гэтым тлумачыцца і схаванне аўтаркі (ці аўтара) за псеўданімам, і заклік да «літвінскай» салідарнасці. Магчыма, што і сам матыў пераправы праз Нёман — алегарычны, і намякае на будучае паўстанне, якое мае прынесці вызваленне («сустрэчу з каханай») ад царскай улады-«мачыхі». == Асоба == [[Адам Мальдзіс]] меркаваў, што Адэліна [[Устрынь-Боркі|Устронь]] — гэта вёска ў былой Ганчарскай воласці Лідскага павету. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя паселішча існавала, але невядома, ці была там жанчына з імем Адэля. На думку [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірыны Багдановіч]], за псеўданімам імаверна хаваецца [[Габрыэля Пузына|Габрыэля з Гюнтэраў Пузыніна]]. Літаратуразнаўца аналізавала польскамоўны верш «Кракаў» як «ключ» да вызначэння аўтарства паэмы «Мачаха», звязваючы гэтыя творы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Мальдис, А. Адэля из Устрони / А. И. Мальдис // Регионы Беларуси. Гродненская область : энциклопедия / редкол.: В. В. Андриевич (гл. ред.) [и др.]. — Минск, 2014. — Т. 4. Кн. 1. — С. 11. * {{Крыніцы/ЭКБ|1|Адэля з Устроні|69|Мальдзіс, А.}} * Багдановіч, І. Загадка Адэлі з Устроні / І. Багдановіч // Залатая горка / І. Багдановіч. — Мінск : Кнігазбор, 2016. — С. 134—150. * Баршчэўскi, Л. Адэля з Устроні : пра бел. паэтэсу сяр. 19 ст. Жыла ў фальварку Устронь Лід. пав. / Л. П. Баршчэўскі // Баршчэўскі, Л. П. Беларуская літаратура і свет: ад эпохі рамантызму да нашых дзён: папулярныя нарысы / Л. П. Баршчэўскі, П. В. Васючэнка, М. А. Тычына. — Мінск, 2007. — C. 82. * Мальдзiс, А. Адэля з Устроні : [Ганчарскай воласці Лідскага павета] / А. Мальдзіс // Памяць: Ліда. Лідскі раён: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. В. Г. Баранаў і інш., маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 2004. — C. 137—138. * Мальдзiс, А. Адэля з Устроні : паэтка, жыла ў фальварку Устронь Лід. павета / А. Мальдзіс // Лiдская газета. — 2010. — 28 снежня. — C. 5. * Багдановiч, I. Адэля ці Габрыэля: спроба разгадкі аўтарства паэмы «Мачаха» / Ірына Багдановіч // Роднае слова. — 2007. — № 10. — C. 14-18. * Рублевская, Л. [https://www.sb.by/articles/adelya-z-ustroni.html «Адэля з Устроні» : кто был автором белорусской поэмы «Мачаха»?] / Людмила Рублевская // СБ. Беларусь сегодня. — 2020. — 11 января. — С. 16. * Хiтрун, А. Хто ж ты, Адэля з Устроні? : паэтка, жыла ў фальварку Устронь Лідскага павету / А. Хітрун // Лiдская газета. — 2009. — 8 жніўня. — C. 4. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] oeysw5rs90xoe1tbpkw72nnxl9vxz22 0 804360 5130302 5115174 2026-04-21T09:38:17Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне 5130302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rusiecki-Żniwiarka.jpg|міні|Жняя. Карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]], 1844.]] '''Жняя''' або '''жнейка'''<ref>[https://slounik.org/145620.html жнейка / жняя // жняярка] // Слоўнік паронімаў беларускай мовы</ref> — у традыцыйнай аграрнай гаспадарцы жанчына, якая займалася ўборкай збожжавых культур (жыта, пшаніцы, ячменю) з дапамогай ручнога [[Серп|сярпа]]. У даіндустрыяльную эпоху гэта быў адзін з самых цяжкіх, але ганаровых жаночых заняткаў, які патрабаваў цягавітасці і адмысловага майстэрства. Фактычна амаль кожная сялянская жанчына працаздольнага ўзросту на перыяд жніва рабілася жняёй. [[Жніво]] заўсёды было калектыўнай працай. Адзінокая жняя — адносна рэдкая з’ява; часцей за ўсё гэта была група жанчын-жнеек. У славянскай культуры існаваў звычай «[[Талака (звычай)|талакі]]», калі суседзі збіраліся разам, каб хутка ўбраць ураджай у адной сям’і або ў панскім маёнтку. Сімвалам жняі заўсёды быў серп. У адрозненне ад мужчынскай касьбы «[[Літоўка (каса)|літоўкай]]» (касой), жніво сярпом дазваляла захоўваць ледзь не кожнае зярнятка і акуратна ўкладваць сцёблы ў снапы. Майстэрства жняі ацэньвалася па чысціні поля: добрая працаўніца не пакідала пасля сябе «агрэхаў» (нязрэзаных каласоў). Пры жніве важнае значэнне надавалі першаму і апошняму зжатым снапам — «гаспадару» і «жытняй бабе», якія сімвалізавалі сабой [[зажынкі]] і [[дажынкі]]. Зажынкі, як правіла, ладзілі ў суботу: лічылі яе, згодна з народнымі вераваннямі, найлепшым днём. Зажынаць выходзіла гаспадыня з дочкамі або нявесткай. З сабой бралі кавалак хлеба, сала, соль або спецыяльна для гэтага адціснуты [[клінковы сыр]]. На [[Палессе|Палессі]] зажынкі пачынала сталая, мудрая і аўтарытэтная ў вёсцы жанчына. Зажынальніцы павінны былі адпаведна апрануцца. Кісць правай рукі жняі перавязвалі жгутом саломы, што нібыта служыла абярэгам ад стомленасці і няшчасных выпадкаў і давала моц рукам. Зжатае жыта вязалі ў снапы, ставілі ў «бабкі», якія налічвалі 5—12 снапоў. Потым высушаныя ў бабках снапы складвалі ў копы, па 60 снапоў кожная. Пры заканчэнні жніва на апошнім загоне пакідалі жменю нязжатага жыта, якое звязвалі стужкай або саломінай. Паміж сцяблін начыста выполвалі траву, прычым палолі не голай рукой, а ахінутай рукавом ці хусцінкай. Гэты працэс называўся «завіванне» ці «палонне барады». Паралельна з гэтым абрадам «завівання барады» тры дзяўчыны спляталі дажынкавы вянок: адна выбірала палосы, імкнучыся, каб сярод іх трапілі спарышы (двайныя палосы), другая пляла вянок, а трэцяя яго падтрымлівала. Кожная жняя, дажынаючы апошні загон, адкладвала па каласку для аднаго супольнага дажынкавага снапа. Узяўшы дажынкавы сноп, усклаўшы на галаву адной з абраных дзяўчат вянок з каласоў і палявых кветак, пад звонкія гукі дажынкавых песень жнеі ішлі дахаты, у двор. Іх сустракалі каля ганка ці брамы гаспадар з гаспадыняй. Прыняўшы з рук жней дажынкавы сноп і вянок, гаспадар запрашаў работніц на дажынкавую трапезу. Сярод страў, якія гатавалі на дажынкі, былі [[блін]]ы, [[масла]], [[сыта]] і густая каша (каб налета пасевы былі такія густыя). На дажынкі выпякалі каравай. У некаторых месцах дажынкі спраўлялі двойчы — па заканчэнні жніва азімых і яравых. Духоўны змест дажынкавага святкавання складалі песні. Дажынкавы абрад звязаны з культам зямлі і ўрадлівасці, у ім паслядоўна выяўляецца працоўная аснова, услаўляецца цяжкая праца жанчыны-жняі. Існаваў цэлы пласт архаічнай народнай культуры — [[жніўныя песні]]<ref>Арсень Ліс. [https://knihi-online.com/zniunyja-piesni-arsien-lis.html?page=13 Жніўныя песні.] Мінск: Навука і тэхніка, 1993.</ref>, якія спяваліся жнейкамі хорам, а запявалай выступала, як правіла, зажынальніца. Яны адрозніваліся ад святочных: гэта былі працяглыя, рытмічныя мелодыі, якія дапамагалі сінхранізаваць рухі сярпа і палегчыць манатонную працу пад пякучым сонцам. У тэкстах часта згадваецца цяжар працы («спіна баліць», «сонца пячэ»), але таксама апяваецца ўрадлівасць зямлі. == Вобраз у культуры == На пачатку XIX стагоддзя, з распаўсюджаннем ідэй [[рамантызм]]у, архетыпічны вобраз жняі, якой людзі ўсіх сацыяльных класаў абавязаныя хлебам, з народнай культуры трапляе ў высокую, кніжную. Іх працу пачынаюць услаўляць «літвінскія» паэты-рамантыкі (пераважна на польскай мове) — [[Ян Чачот]], [[Адам Міцкевіч]] і іншыя. У паэме Міцкевіча «[[Пан Тадэвуш]]» (кніга шостая) апісваецца жніво і характэрны спеў жнеек пад цяжкую працу: <blockquote><poem> Пачаўся жнеяў спеў працяглы і маркотны, Так сумны, аднастайны, як дзень гэты слотны, І тым сумнейшы, што ў імгле без рэха гіне. Вось хруснулі сярпы у спелай азіміне, І рад касцоў сячэ атаву на лагчыне, Насвістваючы песню; а ў канцы пакосаў Спыняюцца ўсе, менцяць або клеплюць косы. Людзей не ўбачыш, толькі чуецца ў тумане Звон кос, сярпоў ды песняў стройнае гучанне. </poem></blockquote> Шырокую вядомасць у гэты перыяд атрымала карціна [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]] «Жняя» (1844). З нараджэннем новай беларускай літаратуры ў канцы XIX — на пачатку XX стагоддзяў, вобраз жняі на доўгі час робіцца ў ёй адным з цэнтральных — тым больш, што масавая механізацыя ўборачных прац, у сувязі з тэхналагічным адставаннем Расійскай імперыі і СССР ад перадавых краін, надышла толькі праз некалькі дзесяцігоддзяў, а на асабістых надзелах, нават пасля [[Калектывізацыя|калектывізацыі]], яшчэ доўга працягвалі жаць сярпом. Праграмнае гучанне набыў верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя» (1911), які ў школе вучылі на памяць некалькі пакаленняў беларускіх школьнікаў: <blockquote><poem> Як сама царыца Ў залатой кароне, Йдзе яна ў вяночку Паміж спелых гоняў. З каласкоў вяночак — Моладасці сведка — На ёй зіхаціцца, Як у садзе кветка<ref>Янка Купала. [https://knihi.com/Janka_Kupala/Zniaja.html Жняя] // Беларуская Палічка</ref>. </poem></blockquote> Амаль адначасова (1912) [[Якуб Колас]] піша верш «Жніўныя песні»<ref>Якуб Колас. [https://knihi.com/Jakub_Kolas/Zniunyja_piesni.html Жніўныя песні] // Беларуская Палічка.</ref>. Сапраўдны гімн цяжкой працы жнеек пад палаючым сонцам, з рэфрэнам «а жнейкі жнуць» змяшчаецца ў ягонай паэме «Новая зямля» (раздзел XXV)<ref>Якуб Колас. [[s:Новая зямля (1923)/XXV|Новая зямля (раздзел XXV, «Летнім часам»)]].</ref>. Падобныя вобразы фігуруюць у творах многіх іншых беларускіх паэтаў і празаікаў, паступова робячыся банальнымі, прапагандысцкімі штампамі, і з цягам часу іх актуальнасць і эмацыйная значнасць, асабліва са зменай тэхналагічнага ўкладу, пачала прыкметна зніжацца. Тым не менш, у гістарычнай рэтраспектыве «жніво» застаецца ў культуры ўніверсальнай метафарай збору плёну любой доўгай, сур’ёзнай, асэнсаванай працы, а вобраз жняі — адным з галоўных нацыянальных архетыпаў, і яшчэ чакае новых таленавітых творцаў, якія здолеюць яго сімвалічна пераасэнсаваць. == Галерэя == <gallery> Lubiašoŭ. Любяшоў (I. Sierbaŭ, 1912) (9).jpg|Жнеі. [[Любэшыў|Любяшоў]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]. Фота [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]], 1912 год. 2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|«Жніво» Міхася Сеўрука (1937) на паштовай марцы Беларусі 2005 года. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жаночыя заняткі]] [[Катэгорыя:Ураджай]] [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] 5wsddtwxn0116r835je82gsuu2bv6c9 0 804467 5130298 5116120 2026-04-21T09:18:54Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне 5130298 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} [[Файл:Narewka_galeria_Tamary_Sołoniewicz_13.07.2009_p.jpg|міні|250x250пкс|Галерэя імя Тамары Саланевіч у Нараўцы]] [[Файл:Czy_słyszysz_jak_płacze_ziemia....png|міні|Кадр з фільма Тамары Салоневіч «Ці чуеш ты, як зямля плача…» (1987), які распавядае пра знос вёскі на Падляшшы дзеля будаўніцтва вадасховішча Семяноўка.]] [[Файл:Skwery_Tamary_Sołonieiwcz_Białystok.jpg|міні|Мемарыяльная дошка — бульвар Тамары Саланевіч у Беластоку]] '''Тамара Саланевіч''' ({{ДН|17|9|1938}} у [[Нарэўка (гміна)|Нарэўцы]] — {{ДС|18|7|2000}} у [[Беласток]]у) — беларуска-польская [[Рэжысёр|кінарэжысёрка]] і [[сцэнарыст]]ка дакументальных фільмаў. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і даваеннай беларускай інтэлігенцыі, яе бацькамі былі Мікалай і Вольга Саланевічы. Вучылася ў пачатковай школе ў Нарэўцы, а затым у агульнаадукацыйным ліцэі ў [[Міхалова (Польшча)|Міхалове]]. Скончыла факультэт польскай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] і аспірантуру па журналістыцы. З сярэдзіны 1960-х гадоў яна працавала на [[Польскае тэлебачанне|Польскім тэлебачанні]], у штодзённай праграме «Дзённік тэлевізійны», у рэпартажным аддзеле Першага канала, у аддзелах сацыяльнага і дакументальнага кіно, а таксама ў Студыі дакументальных фільмаў у Лодзі. У 1990-х гадах супрацоўнічала з Беластоцкім аддзяленнем рэгіянальнага тэлебачання. [[Падляшша]] з яго шматнацыянальнай і шматканфесійнай культурай натхніла тэматыку большасці фільмаў Саланевіч. Свой першы фільм пра гэты рэгіён яна зняла ў 1966 годзе. ''«Мястэчка на ўскрайку пушчы»'' — фільм пра жыццё ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]] ў той час. Многія з яе фільмаў атрымалі ўзнагароды на фестывалях у Польшчы і за мяжой. Сярод яе найбольш вядомых і ўзнагароджаных фільмаў: ''«Матэчнік»'' — прэмія «Залаты экран» у 1975 годзе; ''«Антыгона ў стадоле»'' — бронзавая ўзнагарода «Конік» на Кракаўскім фестывалі дакументальнага кіно; ''«Гэля Пацэвічаўна з Задважанаў»'' — сярэбраная ўзнагарода «Конік» на Кракаўскім фестывалі дакументальнага кіно; ''«Зямля»'' — Гран-пры на Кракаўскім фестывалі дакументальнага кіно; ''«Вузкая каляіна»'' — прэмія ''«Салідарнасці»'' у 1981 годзе і першы прыз на сацыяльна-палітычным кінафестывалі 1984 года; і ''«Польскі падкідыш»'' — прэмія Асацыяцыі польскіх журналістаў у 1997 годзе. == Фільмаграфія == # 1966 — ''Miasto na skraju puszczy'' (рэалізацыя{{слова?}}, сцэнарыстка) # 1974 — ''Antygona w stodole'' (рэалізацыя, сцэнарыстка) # 1975 — ''Hela Pacewiczówna z Zadworzan'' (рэжысёрка) # 1977 — ''Ziemia'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1978 — ''Kto za, kto przeciw, kto się wstrzymał'' (рэалізацыя, сцэнарыстка) # 1982 — ''Wąski tor'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1985 — ''Kresowa ballada 1935'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1985 — ''Nieobecny, poległ na polu chwały'' (рэалізацыя) # 1987 — ''Siłaczka z goran'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1987 — ''Wiatrak w dolinie'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1987 — ''Czy słyszysz jak płacze ziemia…'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1988 — ''Andrzej i Maria'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1988 — ''Żertwa'' (рэжысёрка, рэалізацыя на ТВ, сцэнарыстка) # 1993 — ''Melodia duszy'' (рэжысёрка, сцэнарыстка) # 1994 — ''Już niepotrzebni'' (рэжысёрка) # 1995 — ''Bizancjum w Hajnówce'' (рэжысёрка) # 1995 — ''Przeżycie obywatela Pikutina'' (рэжысёрка) # 1995 — ''Polski podrzutek'' (рэжысёрка) # 1995 — ''Łemko ze Żdyni'' (рэжысёрка) # 1997 — ''Polski podrzutek II'' (рэжысёрка) # 1997 — ''Gorzkie zwycięstwo'' (рэжысёрка) # 1999 — ''Tango bezrobotnych'' (рэжысёрка) # 2000 — ''Tatarzy w Polsce'' (рэжысёрка) == Кінапрэміі == * 1981 — ''Хто за, хто супраць, хто ўстрымаўся?'' Кракаў, Нацыянальны фестываль кароткаметражных фільмаў, Прэмія KAFLREF і TV NSZZ ''«Салідарнасць»'', Мазавецкае ваяводства * 1978 — ''Ziemia'' Кракаў, Нацыянальны фестываль кароткаметражных фільмаў, Гран-пры «Залаты конь-хобі» * 1977 — ''Ziemia'' Лодзь, Гран-пры (ФФ Сацыяльна-палітычны) * 1976 — ''Hela Pacewiczówna z Zadworzanie'' Люблін, Нацыянальны фестываль сельскагаспадарчага кіно, 2-я прэмія * 1976 — ''Hela Pacewiczówna z Zadworzanie'' Кракаў, Нацыянальны фестываль кароткаметражных фільмаў, Спецыяльны прыз «Сярэбраны конь-хобі» * 1975 — ''«Антыгона ў стадоле»'' Кракаў, Нацыянальны фестываль кароткаметражных фільмаў, бронзавы конік * 1974 — ''«Антыгона ў стадоле»'' Люблін, Нацыянальны сельскагаспадарчы кінафестываль, 1-ы прыз; 6-ы Нацыянальны сельскагаспадарчы кінафестываль — узнагарода старшыні Камітэта радыё і тэлебачання ў катэгорыі тэлевізійных фільмаў == Ушанаванне памяці == У самым цэнтры Беластока знаходзіцца бульвар Тамары Саланевіч (размешчаны ўздоўж ракі Белай і праспекта Пілсудскага і цягнецца ад вуліцы Генрыка Сянкевіча да вуліцы Фабрычнай)<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.info.bialystok.pl/skwery/soloniewicz/obiekt.php|title=Skwer Tamary Sołoniewicz|website=info.bialystok.pl}}</ref>. У Гайнаўцы ёсць вуліца, названая ў гонар Тамары Саланевіч, а ў Нарэўцы — галерэя, названая ў яе гонар. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Польшчы]] t0xj5kw3z43vck07p4vg5069oo11i2k 0 804523 5130288 5116118 2026-04-21T08:55:41Z IP781584110 134977 стыль, афармленне, спасылкі; удакладненне сцвярджэння 5130288 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Лера Барадзіцкая''' (або '''Барадзіцкі''', англ. ''Lera Boroditsky'', поўнае імя — ''Валерыя Раманаўна Барадзіцкая''; нар. {{ДН|7|5|1976}}, [[Мінск]]<ref>[https://entitled-opinions.com/2008/11/03/josh-landy-with-lera-boroditsky-on-language-and-thought/ Josh Landy with Lera Boroditsky on language and thought] // Entitled Opinions with Robert Harrison, Nov 3, 2008.</ref>) — амерыканская псіхалінгвістка, спецыялістка па [[Кагнітыўныя навукі|кагнітыўнай навуцы]], прафесар, даследчыца ў галіне мовы і пазнання. Зрабіла вялікі ўнёсак у распрацоўку тэорыі лінгвістычнай адноснасці<ref>{{Cite web|url=http://lera.ucsd.edu/papers/|title=Boroditsky – Papers|website=lera.ucsd.edu|access-date=2016-04-25}}</ref>. Часопіс Utne Reader ў 2011 годзе назваў яе ў ліку 25 людзей, чые ідэі змянілі свет<ref>[https://www.utne.com/Politics/25-visionaries-changing-your-world-2011 25 Visionaries Who Are Changing Your World 2011] // utne.com October 10, 2011</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў Мінску ў яўрэйскай сям’і, якая эмігравала ў [[ЗША]] ў 1988 годзе. Атрымала ступень бакалаўра ў галіне кагнітыўнай навукі ў Паўночна-Заходнім універсітэце ў Эванстане, [[Ілінойс]]. Затым паступіла ў аспірантуру ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]], дзе атрымала ступень доктара філасофіі ў галіне [[Кагнітыўная псіхалогія|кагнітыўнай псіхалогіі]]. Вяла даследаванні пад навуковым кіраўніцтвам Гордана Боуэра. Пазней там жа ў Стэнфардзе была выкладчыкам (assistant professor) кафедры псіхалогіі, філасофіі і лінгвістыкі. Станам на 2026 год яна з’яўляецца ад’юнкт-прафесарам (associate professor) кагнітыўных навук ва ўніверсітэце Каліфорніі ў [[Сан-Дыега]]. Яе даследаванні дазволілі па-новаму зірнуць на спрэчнае пытанне, ці ўплывае мова, на якой мы гаворым, на наша мысленне ({{нп5|гіпотэза лінгвістычнай адноснасці||ru|Гипотеза лингвистической относительности}}). Яна абапіраецца на пераканаўчыя прыклады міжмоўных адрозненняў у мысленні і ўспрыманні, якія выцякаюць з сінтаксічных або лексічных адрозненняў паміж мовамі. Так, у англійскай мове розніца паміж словамі «кубак» (cup) і «шклянка» (glass) грунтуецца на матэрыяле, з якога зроблены прадмет, у той час як у рускай мове розніца паміж падобнымі словамі вызначаецца формай прадмета<ref>Alan Yu. [https://www.npr.org/sections/health-shots/2013/12/30/258376009/how-language-seems-to-shape-ones-view-of-the-world How Language Seems To Shape One's View Of The World] // npr.org January 2, 2014 </ref>. Або, у іншым яе прыкладзе, носьбіты [[Англійская мова|англійскай мовы]] ўспрымаюць час аналагічна іх уяўленню прасторавага гарызантальнага руху, у той час як носьбіты [[Кітайская мова|кітайскай мовы]] асацыююць цячэнне часу з вертыкальным рухам. Яна таксама сцвярджае, што гэтыя адрозненні не цалкам вызначаюць канцэптуалізацыю, бо носьбітаў адной мовы можна навучыць думаць гэтак жа, як носьбіты іншых моў, без неабходнасці вывучаць цалкам якую-небудзь іншую ​​мову. Такім чынам, паводле Барадзіцкай, родныя мовы могуць уплываць на пазнанне, але гэты ўплыў не абсалютны<ref>{{Cite journal|last=Boroditsky|first=Lera|title=Does language shape thought? Mandarin and English speakers' conceptions of time|journal=Cognitive Psychology|volume=43|issue=1|pages=1—22|year=2001|doi=10.1006/cogp.2001.0748|url=http://lera.ucsd.edu/papers/mandarin.pdf}}</ref>. Яе даклады і лекцыі паўплывалі на даследаванні ў псіхалогіі, філасофіі і лінгвістыцы; у іх прыводзіліся доказы і факты ў процівагу распаўсюджанаму перакананню, што чалавечае ўспрыманне з’яўляецца ў значнай ступені ўніверсальным і не залежыць ад мовы і культуры. Апроч навуковай працы, Барадзіцкая таксама чытае навукова-папулярныя лекцыі для шырокай публікі, яе працы асвятляюцца ў навінах і СМІ. == Публікацыі == * {{Cite journal|author1=Thibodeau PH|author2=Boroditsky L|year=2015|title=Measuring Effects of Metaphor in a Dynamic Opinion Landscape|journal=PLoS ONE|volume=10|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0133939}} * {{Cite journal|author1=Thibodeau PH|author2=Boroditsky L|year=2013|title=Natural Language Metaphors Covertly Influence Reasoning|journal=PLoS ONE|volume=8|issue=1|doi=10.1371/journal.pone.0052961}} * {{Cite journal|author1=Boroditsky, L.|author2=Ramscar, M.|year=2002|title=The roles of body and mind in abstract thought|journal=Psychological Science|volume=13|issue=2|pages=185—188|doi=10.1111/1467-9280.00434}} * {{Cite journal|author=Boroditsky, L.|year=2001|title=Does language shape thought? English and Mandarin speakers' conceptions of time|journal=Cognitive Psychology|volume=43|issue=1|pages=1—22|doi=10.1006/cogp.2001.0748}} * {{Cite journal|author=Boroditsky, L.|year=2000|title=Metaphoric Structuring: Understanding time through spatial metaphors|journal=Cognition|volume=75|issue=1|pages=1—28|doi=10.1016/S0010-0277(99)00073-6}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-21}} 04ovd8b9kye0eclee8zr2sk28f6c065 0 805603 5130319 5125058 2026-04-21T11:08:59Z Jaŭhien 59102 /* Гл. таксама */ Арфаграфія беларускай мовы 5130319 wikitext text/x-wiki '''Арфаэ́пія белару́скай мо́вы''' — сукупнасць нормаў [[Беларуская мова|беларускай]] [[Літаратурная мова|літаратурнай]] мовы, якія ахопліваюць правілы вымаўлення [[гук мовы|гукаў]] і іх спалучэнняў. == Гісторыя == [[Арфаэпія|Арфаэпічныя]] нормы беларускай літаратурнай мовы сфарміраваліся ў XIX — пачатку XX стагоддзя на аснове сістэмы вымаўлення [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]] і першапачаткова вызначаліся высокай ступенню варыянтнасці. Іх станаўленню спрыяла актывізацыя тэатральнай справы (дзейнасць [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|І. Буйніцкага]], адкрыццё дзяржаўных тэатраў у [[Мінск]]у і [[Віцебск]]у ў 1920-я гады), арганізацыя рэгулярнага радыёэфіру ў 1925 годзе, публічныя лекцыі [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. В. Багдановіча]], [[Пётр Апанасавіч Бузук|П. А. Бузука]], [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Я. В. Воўка-Левановіча]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Ю. Лёсіка]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. М. Некрашэвіча]] і іншых<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Арфаэпія|том=1|старонкі=218}}</ref>. == Вымаўленне галосных гукаў і іх спалучэнняў == Правілы вымаўлення і напісання [[Галосныя|галосных]] у пераважнай большасці выпадкаў супадаюць. Пад [[націск]]ам усе галосныя вымаўляюцца выразна: ''р[э́]кі, [з’э́]млі, в[о́]льны, [л’о́]гкі, пр[а́]вільны, з[в’а́]зка, [в’і́]льгаць, в[ы́]бары, д[у́]мка, [z’у́]ба''<ref name="Энцыклапедыя">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Арфаэпія|старонкі=51—52}}</ref>. У вымаўленні галосных не пад націскам адзначаюцца пэўныя асаблівасці. Ненаціскныя гукі [э], [о], [а] пасля цвёрдых [[Зычныя|зычных]] ва ўсіх складах — пераднаціскных і паслянаціскных — вымаўляюцца як выразны гук [а], толькі карацейшы за націскны ([[аканне]], на пісьме абазначаецца літарай '''а'''): ''р[а]чны́, ц[а]на́, дв[а]ры́, г[а]рады́, тр[а]ва́, с[а]давіна́, палі́ц[а]''. Галосны [э] у ненаціскным становішчы захоўвае сваё гучанне толькі ў [[Іншамоўныя словы|словах іншамоўнага паходжання]]: ''[э]по́ха, [э]кскава́тар, р[э]канстру́кцыя''. На пісьме гэтаму гуку адпавядае літара '''э'''. У некаторых словах, запазычаных праз [[Руская мова|рускую мову]], пасля [р], [ц] вымаўляецца як [ы] (на пісьме перадаецца літарай '''ы'''): ''бр[ы]зе́нт, др[ы]зі́на, інж[ы]не́р, канц[ы]ля́рыя, р[ы]со́ра''. Словы з націскнымі складамі ''ро, ло, рэ'' не падпарадкоўваюцца аканню. Не пад націскам [о], [э] у розных формах слова або ў аднакарэнных словах замяняюцца гукам [ы]: ''кр[о]ў — кр[ы]ві́, гл[о́]тка — гл[ы]то́к, бл[о́]хі — бл[ы]ха́, хр[э́]сьбіны — хр[ы]шчэ́нне''<ref name="Энцыклапедыя" />. Пасля мяккіх зычных гукі [э], [о], [а] вымаўляюцца як [а] толькі ў першым [[Склад (мова)|складзе]] перад націскам ([[яканне]], на пісьме — літара '''я'''): ''[в’а]се́лле, [л’а]со́к, [м’а]до́к, [с’а]ло́, г[л’а]дзе́ць''. У [[Часціца (часціна мовы)|часціцы]] ''не'' і [[прыназоўнік]]у ''без'' вымаўляецца [а], калі націск падае на першы склад наступнага за імі слова: ''[н’а] ве́даў, [н’а] пры́йдзе, [б’аз] ры́бы, [б’аз] ба́цькі''. У першым пераднаціскным складзе [э] захоўваецца ў большасці запазычаных слоў: ''а[б’э]лі́ск, [б’э]нзі́н, [г’э]ро́й, [м’э]да́ль, [п’э]ро́н, [с’э]зо́н'', але ''[с’а]ржа́нт''. Ва ўсіх іншых ненаціскных складах пасля мяккіх зычных у спрадвечна беларускіх словах вымаўляецца [э], набліжаны да [а]: ''[з’э^ал’э^а]нава́ты, во́[з’э^а]ра, [с’э^а]ляні́н''. На месцы спрадвечнага (этымалагічнага) [а] у гэтых складах можа вымаўляцца таксама выразны гук [а]: ''[л’а]мантава́́ць, [п’а]цярня́, [ц’а]гнікі́, су́[в’а]зь'', параўнанне ''[л’а́]мант, [п’а́]ць, [ц’а́]гнеш, [в’а́]жаш''<ref name="Энцыклапедыя" />. Націскныя і ненаціскныя галосныя [і], [ы] пасля зычных у сярэдзіне слова вымаўляюцца выразна: ''[л’і́]тара, [в’і]нава́ты, назо́ў[н’і]к, пам[ы́]лка, п[ы]та́нне, дабе́гч[ы]''. Перад націскным [і] у пачатку слова і ў сярэдзіне пасля галоснага ў вымаўленні развіваецца [[Прыстаўны гук|прыстаўны зычны гук]] [й]: ''[й]і́хні, [й]і́ней, [й]і́скры, кра[й]і́на, ма[й]і́мі''. Прыстаўны [й] з’яўляецца таксама пасля галоснага, пасля апострафа і мяккага знака як перад націскным, так і перад ненаціскным [і]: ''кра[й]і́, у сям’[й]і́, у Іль[й]і́, у вы́ра[й]і, се́м’[й]і, Іль[й]іча́''. Пасля цвёрдага зычнага (акрамя [γ], [к], [х]) на стыку слоў, частак [[Складанае слова|складанага слова]] або [[Марфема|марфем]] вымаўляецца гук [ы], які на пісьме можа абазначацца як літарай '''ы''', так і літарай '''і''': ''брат [ы] сястра, пед[ы]нстыту́т, уз[ы]сці́'', але ''іх [і] няма''. Пачатковы ненаціскны [і], а таксама [[злучнік]] ''і'' пасля слова, якое заканчваецца на галосны, пры адсутнасці паўзы паміж словамі замяняецца ў вымаўленні на [й]: ''на [й]гры́шчы, маці [й] дачка, прыйшлі [й] сказалі, не [й]дзі''. Такая ж замена адбываецца і пасля [[Прыстаўка (мова)|прыставак]] на галосны: ''за[й]гра́ць, па[й]сці́, вы́[й]сці''<ref name="Энцыклапедыя" />. Галосны [у] вымаўляецца выразна і ў націскным, і ў ненаціскным становішчы: ''в[у́]ліца, адв[у]чы́цца, г[у]тарко́вы, сці́сн[у]ць''. Пасля галоснага пачатковы [у] і прыназоўнік ''у'' замяняюцца на зычны [ў]: ''прыехалі [ў]чора, дарога [ў] полі, ва [ў]ніверсітэце, брата [ў]ладзіміра'' (Уладзіміра), на [ў]рале (на Урале), (ва ўласных назвах пачатковы гук [ў] на пісьме абазначаецца адпаведна літарай '''У''': ''ва Ушачах''). У запазычаных словах на ''-ум, -ус'' пасля галоснага гук [у] утварае самастойны склад і вымаўляецца нязменна: ''аквары[у]м, калёкві[у]м''<ref name="Энцыклапедыя" />. У спалучэннях галосных [іо], [іа], [іэ] у сярэдзіне запазычаных слоў узнікае ўстаўны ([[Эпентэза|эпентэтычны]]) гук [й]: ''б[ійо́]лаг, б[ійа]ло́гія, д[ыйа]рэ́за, пац[ыйэ́]нт''<ref name="Даведнік">{{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонкі=37—38|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4}}</ref>. == Вымаўленне зычных гукаў і іх спалучэнняў == Зычныя гукі ў становішчы перад галоснымі вымаўляюцца выразна і нязменна: ''[дароγа], [чароды], [γрымоты]''<ref name="Даведнік" />. Перад гукамі [р], [л], [м], [н], [в], [й] зычныя вымаўляюцца выразна: ''д[р]овы, с[л]ых, з[м]ычка, с[в]абода, [бйу]''<ref name="Даведнік" />. Гук [γ] вымаўляецца працяжна. Гэты заднеязычны звонкі і шчылінны гук сустракаецца як у спрадвечна беларускіх, так і ў большасці запазычаных слоў: ''[γ]арох, а[γ]арод, [γ'э]ктар, [γ]арнізон''. [[Звонкі велярны выбухны зычны|Выбухны [г]]] вымаўляецца толькі ў некаторых запазычаных словах, у спалучэнні [зг] і на месцы [к] перад звонкімі зычнымі: ''[г]анак, [г]узік, [г]онта, [г]аза, [г]валт, [г’і]рса, шва[г’э]р, ма[зг’і], ва[г]зал'' (вакзал), ''ру[г]зак'' (рукзак), ''э[г]замен'' (экзамен), ''э[г]зэмпляр'' (экзэмпляр), ''та[г] было'' (так было)<ref name="Энцыклапедыя" />. Губна-зубны гук [в] вымаўляецца перад галоснымі: ''гала[в]а, [в]ышыня''. Пасля галоснага перад зычным і пасля галоснага ў канцы слова ён замяняецца губна-губным гукам [ў]: ''галоўка, траўка, галоў, траваў''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [ж], [ш], [ž], [ч], [р] у беларускай літаратурнай мове заўсёды цвёрдыя: ''[жы]віца, [шэ]сце, даж[žы], [ча]тыры, [ра]біна''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [ž], [z], [z’] — афрыкаты (злітныя); яны вымаўляюцца як адзін гук, які на пісьме абазначаецца дзвюма літарамі, але ад афрыкат трэба адрозніваць спалучэнні літар ''дж, дз'', якія на стыку прыстаўкі і кораня абазначаюць два гукі і вымаўляюцца раздзельна: ''а[д]-[ж]ыць, па[д]-[ж]аць, па[д]-[ж]ылкі, па[д]-[з’]емны''. Афрыката [ž] сустракаецца ў спрадвечна беларускіх словах, пераважна ў дзеясловах і аддзеяслоўных назоўніках, а таксама ў некаторых запазычаных: ''са[ž]у, са[ž]анец, агаро[ž]аны, агаро[ž]а, [ž]эмпер''. Цвёрдая афрыката [z] ужываецца ў некаторых [[Гукаперайманне|гукапераймальных]] беларускіх словах і запазычаннях з [[Польская мова|польскай мовы]]: ''[z]ынкаць, [z]вынкаць, пэн[z]аль, нэн[z]а, ксян[z]а'', а таксама на стыку слоў перад звонкім зычным: ''хлопе[z] бы прыйшоў'' (хлопец бы прыйшоў). Мяккая афрыката [z’] больш пашырана ў беларускай мове: ''[z’э]ці, [z’а]ліць, бара[z’]ба, каман[z’]ір, [z’у]на''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [д], [т] пры змякчэнні вымаўляюцца як [z’], [ц’] ([[дзеканне]] і [[цеканне]]): ''брыга[д]а — у брыга[z’э], пала[т]а — у пала[ц’э]''. У пераважнай большасці запазычаных слоў гукі [д], [т] вымаўляюцца цвёрда: ''[д]экан, [д]ывізія, [д]элегат, [т]эатр, кры[т]ыка'', але: ''[z’у] шэс, э[ц’у]д, [ц’і]р, [ц’у]ль''. Перад мяккім [в’] гукі [д], [т] змякчаюцца і змяняюцца на |z’], [ц’]: ''ба[ц’]вінне, [ц’]вёрды, змяр[ц’]велы, ча[ц’]вёрты, [z’]веры, [z’]ве''. На стыку прыстаўкі і [[Корань (мовазнаўства)|кораня]], у прыназоўніках, у формах [[Давальны склон|давальнага]] і [[Месны склон|меснага]] склону [[назоўнік]]аў на ''-тва, -тво'' перад мяккім [в’] зычныя [д], [т] не памякчаюцца: ''а[д]весці, па[д]вечар, у Лі[т]ве, у харас[т]ве''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [з’], [с’], [z’], [ц’] сваім утварэннем адрозніваюцца ад адпаведных парных цвёрдых гукаў [з], [с], [z], [ц]. Пры іх вымаўленні [[язык]] прыціскаецца да пярэдняй часткі цвёрдага [[Паднябенне|паднябення]], таму яны больш мяккія. Гукі [з], [с] у адпаведнасці з правіламі літаратурнага вымаўлення памякчаюцца перад мяккімі зычнымі і ў словах, і на стыку слоў ([[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асімілятыўнае]] памякчэнне): ''[з’]мена, бая[з’]лівы, [з’] дзедам, [с’]ветлы, [с’]мех, [с’] сіняга неба''. Перад заднеязычнымі мяккімі [γ’], [г’], [к’], [х’] такога памякчэння не адбываецца: ''[з]гінацца, [с]кінуць, [с]хіліцца''<ref name="Энцыклапедыя" />. Гукі [н], [л] памякчаюцца перад мяккімі [z’], [ц’], [н’], [й]: ''му[н’]дзір, на фро[н’]це, малі[н’]нік, ка[н’йа]к, насто[л’]нік''<ref name="Энцыклапедыя" />. Падоўжаныя зычныя вымаўляюцца як адзін доўгі гук: ''га[л’:]ё, пыта[н’:]е, збо[ж:]а, узвы[ш:]а''<ref name="Энцыклапедыя" />. Звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі вымаўляюцца як глухія, а глухія перад звонкімі — як звонкія: ''наро[т]'' (народ), ''хле[п]'' (хлеб), ''яга[т]ка'' (ягадка), ''гры[п]кі'' (грыбкі), ''ка[з’]ба'' (касьба), ''фу[д]бол'' (футбол)<ref name="Энцыклапедыя" />. У спалучэннях шыпячых гукаў са свісцячымі або свісцячых з шыпячымі папярэдні гук прыпадабняецца да наступнага: ''купае[с’:]я'' (купаешся), ''у крыні[ц:]ы'' (у крынічцы), ''[ж:]аты'' (зжаты), ''пагру[шч]ык'' (пагрузчык), ''ра[шч]ысціць'' (расчысціць), ''ра[ш:]ыць'' (расшыць)<ref name="Энцыклапедыя" />. Да наступных гукаў прыпадабняюцца [д], [т] у спалучэннях ''дч, тч, дц, тц'', і гэтыя спалучэнні вымаўляюцца адпаведна як [ч:] або [ц:]: ''перакла[ч:]ык'' (перакладчык), ''пераплё[ч:]ык'' (пераплётчык); ''у ло[ц:]ы'' (у лодцы), ''у пала[ц:]ы'' (у палатцы). Спалучэнне ''зск'' вымаўляецца як [ск]: ''каўка[ск’]і'' (каўказскі); спалучэнне ''дск'' — як [цк]: ''грама[цк’]і'' (грамадскі)<ref name="Энцыклапедыя" />. У спалучэннях [кл’], [бл’], [бр], [пр], [рн], [тр], калі імі заканчваецца слова, паміж зычнымі з’яўляецца [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваны]] (скарочаны) гук [ъ], падобны да [а]: ''спекта[къл’]'' (спектакль), ''ансам[бъл’]'' (ансамбль), ''ве[пър]'' (вепр), ''зу[бър]'' (зубр), ''ме[тър]'' (метр), ''го[рън]'' (горн), у некаторых спалучэннях гэта замацавалася і на пісьме (''дзёран'')<ref name="Энцыклапедыя" />. Спалучэнне ''чн'' вымаўляецца так, як пішацца: ''ру[чн]ы, па[чн]у, сма[чн]ы'', але ''яе[чн]я'' і ''яе[шн]я''. У словах, якія заканчваюцца спалучэннем [с’ц’], апошні гук вымаўляецца выразна: ''рада[с’ц’]'' (радасць), ''магчыма[с’ц’]'' (магчымасць), ''свежа[с’ц’]'' (свежасць)<ref name="Энцыклапедыя" />. == Гл. таксама == * [[Беларуская фанетыка]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] ttafleva7jbd396q7c2scakpqrxfqxl 0 805907 5130321 5124649 2026-04-21T11:10:34Z Jaŭhien 59102 /* Гл. таксама */ Арфаграфія беларускай мовы 5130321 wikitext text/x-wiki '''Суча́сная белару́ская літарату́рная мо́ва''' — адна з формаў [[Беларуская мова|беларускай]] нацыянальнай мовы, якая на дадзеным этапе абслугоўвае культурныя запатрабаванні грамадства і выконвае камунікатыўную функцыю ў мастацкай літаратуры, навуцы і адукацыі, сродках масавай інфармацыі, дзяржаўных установах і інш. == Гісторыя фарміравання == Тэрмін «сучасная» ў дачыненні да беларускай літаратурнай мовы пакуль канчаткова не акрэслены. Спроба вызначыць храналагічныя межы сучаснай беларускай літаратурнай мовы ад часу з’яўлення першых арыгінальных (аўтарскіх) беларускіх твораў у XIX стагоддзі супярэчыць адной з найважнейшых прымет [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]] — наяўнасці аднастайных (адзіных) нормаў яе ўжывання ў грамадстве. У беларускай літаратурнай мове XIX стагоддзя не існавала ўстойлівых [[Графіка, мова|графічных]], [[арфаграфія|арфаграфічных]], [[Граматыка|граматычных]] і [[Лексіка|лексічных]] нормаў. На беларускай мове не ствараліся падручнікі, не вялося навучанне, яна не дапускалася ў сферу справаводства{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=48}}. Пачатковай мяжой сучаснай беларускай літаратурнай мовы з’яўляецца так званы «нашаніўскі перыяд» (пачатак XX стагоддзя, час выдання газеты «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» ў 1906—1915 гадах). Для яго характэрна станаўленне лексічнага складу, нацыянальных нормаў, функцыянальных стыляў і іншых спецыфічных асаблівасцей беларускай мовы. На старонках газеты былі надрукаваны творы новага пакалення беларускіх пісьменнікаў ([[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]], [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]], [[Зміцер Жылуновіч|Ц. Гартнага]], [[Карусь Каганец|К. Каганца]], [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=48}}. На «Нашу ніву» пачалі арыентавацца і іншыя тагачасныя беларускія перыядычныя выданні. Асноўныя нормы сучаснай беларускай літаратурнай мовы ўпершыню на навуковай аснове былі сфармуляваны ў «[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыцы для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] (1918), а яе асноўныя прынцыпы выкарыстаны ў шэрагу вучэбных дапаможнікаў 1920-х гг{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=80}}. Паступова нормы беларускай мовы стабілізаваліся і кадыфікаваліся ў граматыках і слоўніках. Беларуская мова пачала паўнавартасна функцыянаваць у вуснай і пісьмовай формах у розных сферах грамадска-культурнага жыцця, стала агульнанацыянальным сродкам зносін, найважнейшым складнікам нацыянальнай культуры{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=48}}. == Дыялектная аснова == Фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы навукоўцы адносяць да пачатку XIX стагоддзя. У гэты час пачалі з’яўляцца першыя мастацкія творы на літаратурнай мове. Аднак характэрнай асаблівасцю пачатковага этапу станаўлення беларускай літаратурнай мовы з’яўлялася адсутнасць у ёй адзінай [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнай асновы]]. Мастацкія творы гэтага перыяду мелі відавочныя прыметы той [[Гаворка|гаворкі]], якая была роднай для іх аўтараў (ананімныя творы XVIII — пачатку XIX стагоддзя, творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]], [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Янка Лучына|Я. Лучыны]], [[Адам Гурыновіч|А. Гурыновіча]], [[Альгерд Абуховіч|А. Абуховіча]] і інш.). Пры ўсёй дыялектнай стракатасці тагачаснай мовы беларускай мастацкай літаратуры і публіцыстыкі найбольш актыўна працэс утварэння літаратурнай мовы адбываўся ў цэнтры Беларусі (зона паміж [[Вільня]]й і [[Мінск]]ам){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. Гукавы склад, граматыка і слоўнік [[Сярэднебеларускія гаворкі|цэнтральных беларускіх гаворак]] пакладзены ў аснову літаратурнай мовы і вызначаюць своеасаблівае нацыянальнае аблічча і самабытнасць беларускай мовы{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. Важнае значэнне мела лексічная сістэма (слоўнікавы склад) жывой народнай мовы цэнтральнай тэрыторыі ў распрацоўцы беларускай навуковай тэрміналогіі, у прыватнасці [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчай]] і [[Сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] (назвы жывёльнага і расліннага свету ў беларусаў, найменні традыцыйных сродкаў вытворчасці, звязаных з рамёствамі і заняткамі мясцовага насельніцтва і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. На [[фанетыка|фанетычныя]] асаблівасці дыялектнай мовы насельніцтва цэнтральных раёнаў арыентуюцца ў сучасным літаратурным вымаўленні тэатр, радыё і тэлебачанне. На іх абапіраліся навукоўцы пры распрацоўцы [[Арфаэпія беларускай мовы|арфаэпічных нормаў беларускай мовы]]{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104}}. Адначасова з узнікненнем і развіццём на беларускай мове арыгінальнай мастацкай літаратуры і публіцыстыкі актывізавалася праца па збіранні [[фальклор]]ных твораў ([[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. Баброўскі]], [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Ян Баршчэўскі|Я. Баршчэўскі]], [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. Бяссонаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У. Дабравольскі]], [[Адам Ганоры Кіркор|А. Кіркор]], [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіч]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Нікіфароўскі]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ігнат Іосіфавіч Шыдлоўскі|І. Шыдлоўскі]], [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. Янчук]] і інш). Сабраныя фальклорныя матэрыялы дазвалялі шырокаму колу зацікаўленых людзей бліжэй пазнаёміцца са слоўнікам і [[фразеалогія]]й жывой народнай мовы, стваралі неабходныя ўмовы для глыбокага і дэталёвага вывучэння яе асаблівасцей{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=104—105}}. Адначасова з фальклорнымі публікацыямі з’явіліся навуковыя даследаванні беларускай дыялектнай мовы, былі падрыхтаваны першыя слоўнікі ([[Караль Апель|К. Апель]], У. Дабравольскі, [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]], М. Коласаў, І. Насовіч, [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў|І. Нядзёшаў]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманаў]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербаў]], А. Сержпутоўскі і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105}}. Усё гэта мела велізарнае значэнне ў складаным працэсе фарміравання сучаснай беларускай літаратурнай мовы, у станаўленні яе нацыянальнай спецыфікі, у адборы найбольш характэрных і адначасова самых пашыраных сродкаў для агульнанародных зносін з ліку назапашаных за стагоддзі скарбаў моўнай творчасці{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105}}. Асаблівасці сучаснай беларускай літаратурнай мовы сфарміраваліся з 3 асноўных крыніц: агульнабеларускія рысы, асаблівасці [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту]], асаблівасці [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходняга дыялекту]]{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105}}. === Агульнабеларускія рысы === Абапіраючыся ў сваім станаўленні і развіцці на беларускую дыялектную мову, літаратурная мова ўспрыняла і засвоіла шэраг яе агульнабеларускіх рыс{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=105—106}}: * [[дзеканне]], [[цеканне]]; * [[аканне]], [[яканне]]; * пераход ''е'' ў ''о'': ''мёд, возера''; * цвёрдае вымаўленне шыпячых і [ц]: ''жыта, чысты, цэп''; * наяўнасць спалучэнняў [шч], [ž]: ''шчупак, дажджы''; * пераход [в] і [л] пры пэўных умовах у [ў]: ''праўда, здароў, пайшоў, шоўк''; * наяўнасць чаргаванняў ''ро — ры, ло — лы'': ''гром — грымець; глотка — глытаць''; * цвёрдае вымаўленне губных на канцы слова і перад [й]: ''сем, сып, б’ю, п’ю, сям’я''; * невыбухны (фрыкатыўны) характар гука [ү]: ''глеба, паслуга''; * цвёрдае вымаўленне гука [р] у пераважнай большасці беларускіх гаворак: ''грыбы, дрэва''; * мяккасць [[Зычныя|зычных]] перад [[Галосныя|галоснымі]] пярэдняга рада: ''вяселле, зіма''; * наяўнасць [[Прыстаўны гук|прыстаўных]] галосных на пачатку слова перад спалучэннем плаўнага з зычным: ''іржа, ільняны, аржаны''; * наяўнасць [[Клічны склон|клічнай формы]]: ''браце, дружа, сябра''; * пераход [ү], [к], [х] у [з], [ц], [с] у склонавых формах [[назоўнік]]аў: ''нага — назе; страха — страсе; малако — на малацэ''; * мяккасць ''т'' (''ць'') у формах 3-й [[Асоба (мовазнаўства)|асобы]] адзіночнага і множнага [[Граматычны лік|ліку]] [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] (''гаворыць — гавораць'') і інш. Пералічаныя вышэй агульнадыялектныя рысы мелі выключна важнае значэнне ў фарміраванні сучаснай беларускай літаратурнай мовы і яе далейшым развіцці{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=106}}. === Рысы паўднёва-заходняга дыялекту === З ліку шырока распаўсюджаных асаблівасцей паўднёва-заходняга дыялекту ў літаратурнай мове прадстаўлены{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=106—107}}: * [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|недысімілятыўнае]] аканне, гэта значыць вымаўленне гука [а] на месцы галосных няверхняга пад’ёму [а], [о], [э] пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных у першым складзе перад [[націск]]ам незалежна ад якасці націскнога галоснага, характару суседніх зычных і [[Склад (мова)|склада]]: ''трава́, вада́, каса́, кава́ль, цана́, травы́, траво́й, траву́, вады́, вадзе́, вадо́й'' і іншыя; * недысімілятыўнае яканне, гэта значыць вымаўленне гука [а] пасля мяккіх зычных у першым складзе перад націскам незалежна ад якасці націскнога галоснага і характару суседніх зычных: [з’амл’а́], [в’асна́], [ с’астра́], [з’амл’і́], [в’асны́], [с’астры́], [з’амл’у́], [в’асну́], [с’астру́], [үл’аžу́], [в’ас’о́лы], [н’ав’э́стка] і г.д.; * цвёрдае вымаўленне гука [р], уласцівае большасці беларускіх гаворак: [тры], [рабы́], [б’аро́за], [үры́п], [рэ́чка], [з’в’эр], [ц’ап’э́р] і г.д.; * наяўнасць [[Канчатак|канчатка]] ''-ы'' (''-і'') у [[Назоўны склон|назоўным склоне]] адзіночнага ліку [[прыметнік]]аў, неасабовых [[займеннік]]аў і парадкавых [[лічэбнік]]аў у мужчынскім [[Граматычны род|родзе]]: ''бе́лы, сі́ні, пя́ты, гэ́ты''; * ужыванне займеннікаў ''гэ́ты, гэ́такі''; * адсутнасць фіналі ''-ць'' у формах 3-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў I [[Спражэнне|спражэння]] (''нясе́, вязе́, зна́е'') і наяўнасць гэтай фіналі ў дзеясловах II спражэння (''ко́сіць, но́сіць, ляжы́ць''); * паслядоўнае і дакладнае размежаванне формаў 3-й асобы множнага ліку дзеясловаў I спражэння на ''-уць'' (''-юць''): ''бяру́ць, чыта́юць'' і II спражэння на ''-аць'' (''-яць''): ''ко́сяць, глядзя́ць''; * ужыванне націскной фіналі ''-це'' ў форме 2-й асобы множнага ліку дзеясловаў абвеснага [[Лад дзеяслова|ладу]]: ''несяце́, бераце́''; * выкарыстанне формаў дзесловаў 1-й асобы множнага ліку загаднага ладу на ''-ем, -ма'': ''нясе́м, жнем, гля́ньма, ся́дзьма''; * выкарыстанне [[Дзеепрыслоўе|дзеепрыслоўяў]] на ''-учы'' (''-ючы''), ''-ачы'' (''-ячы''), уласцівае большасці беларускіх гаворак: ''спява́ючы, ко́сячы, несучы́''; * ужыванне сінтаксічных канструкцый з дзеясловам-[[выказнік]]ам: ''ён пайшо́ў''; * ужыванне [[прыназоўнік]]а ''да'' пры дзеясловах у канструкцыях тыпу ''пайшо́ў да ле́су, да рэ́чкі, да во́зера''; * выкарыстанне безасабова-прэдыкатыўных канструкцый са словамі ''трэ́ба, патрэ́бна, няма''; * ужыванне традыцыйнай народнай лексікі: ''гаспада́р, гаспады́ня, гаспада́рка, хло́пец, ка́чка, абру́с, бру́чка, сенажа́ць, мянта́шка'' і г.д. === Рысы паўночна-ўсходняга дыялекту === З ліку рэгіянальных асаблівасцей паўночна-ўсходняга дыялекту літаратурная мова засвоіла наступныя{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=107}}: * фанемны склад галосных гукаў [а], [о], [у], [ы], [і], [э] (у супрацьвагу гаворкам паўднёва-заходняга дыялекту, дзе ёсць закрытыя галосныя [о], [э]); * наяўнасць падоўжаных зычных на месцы старажытнага спалучэння «''мяккі зычны'' + ''ьй''» у пазіцыі перад галосным: ''зе́лле, кало́ссе, каме́нне, ружжо́, су́чча, суддзя́, пало́ззе, куцця́, заці́шша''; * аглушэнне звонкіх зычных на канцы слова і ў сярэдзіне слова перад глухімі: [сат], [z’эт], [но́шка], [ка́ска] і азванчэнне глухіх зычных у сярэдзіне слова перад звонкімі: [каз’ба́], [про́з’ба]; гэтая фанетычная асаблівасць характэрная таксама і шэрагу гаворак паўднёва-заходняга дыялекту; * формы назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду на ''-ы'' (''-і'') у назоўным склоне множнага ліку: ''дамы́, гарады́, сёлы, вёдры, во́кны, палі́, бало́ты''; * поўныя нясцягнутыя формы прыметнікаў жаночага і ніякага роду у назоўным і [[Вінавальны склон|вінавальным]] склонах адзіночнага ліку: ''но́вая ха́та, но́вае сяло́, но́вую ха́ту''; * форма [[Месны склон|меснага склону]] адзіночнага ліку прыметнікаў, займеннікаў і парадкавых лічэбнікаў мужчынскага і ніякага роду на ''-ым'' (''-ім''): ''аб бе́лым, аб сі́нім, аб гэ́тым, аб пя́тым''; * форма [[Давальны склон|давальнага склону]] множнага ліку назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду з канчаткам ''-ам'' (''-ям''): ''ляса́м, нажа́м, паля́м''; * форма меснага склону множнага ліку назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду з канчаткам ''-ах'' (''-ях''): ''у дама́х, у гарада́х, у паля́х''; * ужыванне дзеяслова ''ёсць''; * формы дзеясловаў 1-й асобы множнага ліку з націскам на канчатку ''-ом'' (''-ём''): ''вязём, ідзём, бяро́м''; * формы дзеясловаў 2-й асобы множнага ліку загаднага ладу на ''-ыце'' (''-іце''): ''бяры́це, нясі́це, вязі́це''; * формы будучага складанага [[Час дзеяслова|часу]] з дзеясловам ''буду'': ''бу́ду рабі́ць, бу́ду хадзі́ць, бу́ду чыта́ць''; * супадзенне формаў роднага і вінавальнага склонаў у назоўніках, якія абазначаюць назвы жывых істот: ''пагна́ць каро́ў, лаві́ць мышэ́й''; * супадзенне формаў назоўнага і [[Родны склон|роднага]] склонаў у словах, што абазначаюць [[Неадушаўлёнасць|неадушаўлёныя]] прадметы: ''зрабі́ў стол, знайшо́ў грыб''; * ужыванне традыцыйнай народнай лексікі: ''пу́ня, кут, ляме́ш, ла́пік, бу́льба, дзірва́н'' і інш. === Фарміраванне нормаў літаратурнай мовы === Такім чынам, сучасная беларуская літаратурная мова ў пачатковы перыяд свайго фарміравання цалкам абапіралася на структуру тых народных гаворак, у якіх аб’ядналіся найбольш агульныя і пашыраныя рысы найбуйнейшых дыялектычных адзінак — паўднёва-заходняга і паўночна-ўсходняга дыялектаў. Гэта абумовіла дваісты характар нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы і ў пэўнай ступені тлумачыць шматлікія ваганні пры выбары яе асобных нормаў{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=107}}. Літаратурная мова ўспрыняла ў якасці нормаў тыя рэгіянальныя асаблівасці цэнтральных гаворак, якія характэрны для большасці астатніх беларускіх гаворак або для аднаго з дыялектаў. Па-за нормамі літаратурнай мовы засталіся ў асноўным тыя дыялектныя рысы, што з’яўляюцца вузкарэгіянальнымі або невядомыя цэнтральным беларускім гаворкам{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=107}}. == Моўныя нормы == [[Моўная норма|Норма]] — адна з істотных уласцівасцей літаратурнай мовы, што забяспечвае яе паўнавартаснае функцыянаванне. Норма абавязкова захоўвае маўленчыя традыцыі і задавальняе паўсядзённыя патрэбы грамадства. Паняцце нормы літаратурнай мовы распаўсюджваецца на ўсе яе ўзроўні. У адпаведнасці з гэтым вылучаюць{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=181—182}}: * [[арфаэпія|арфаэпічныя]] нормы — правілы вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў у вусным маўленні. Напрыклад, нарматыўным з’яўляецца вымаўленне фрыкатыўнага гука [ү] у спрадвечна беларускіх словах [''үалава́''] (''галава''), [''үнуц’''] (''гнуць''); вымаўленне [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухнога [г]]] у некаторых запазычаных словах [''шва́г’эр''], [''гвалт''], [''га́нак''], [''гу́з’ік'']; цвёрдае вымаўленне шыпячых і [р]: [''ша́пка''], [''часнόк''], [''жа́ба''], [''рэ́зац’'']; аглушэнне звонкіх зычных перад глухімі і на канцы слова: [''лы́шка''], [''бл’і́ска''], [''аүарόт''], [''дуп''] і інш.; * [[Акцэнталогія|акцэнталагічныя]] нормы — правілы пастаноўкі націску: ''спі́на'', а не ''спіна́''; ''мы́сленне'', а не ''мысле́нне''; ''цяжа́р'', а не ''ця́жар''; ''вы́падак'', а не ''выпа́дак'' і г.д.; * [[арфаграфія|арфаграфічныя]] нормы — правілы аднастайнай перадачы вуснага маўлення на пісьме: напісанне [[Прыстаўка (мова)|прыставак]] ''з-'', ''уз-'', ''раз-'', ''без-'' (''бяз-''), ''цераз-'' перад звонкімі зычнымі з літарай ''з'', а перад глухімі — з літарай ''с'': ''зрабіць, бездакорны, ускласці, бясшумны''; напісанне прыставак ''ад-'', ''над-'', ''пад-'', ''перад-'', ''аб-'' нязменна і перад звонкімі, і перад глухімі зычнымі: ''адрэзаць, адкапаць, перадвыбарчы, абгаварыць, абхадзіць''; напісанне звонкіх зычных у сярэдзіне слова перад глухімі і на канцы слова: ''градка, адказ, моладзь, мядзведзь'' і інш.; * [[Марфалогія мовы|марфалагічныя]] нормы — правілы [[Словазмяненне|словазмянення]]: ужыванне лічэбнікаў ''два'' (''дзве''), ''абодва'' (''абедзве''), ''тры'', ''чатыры'' ў [[Творны склон|творным склоне]] адзіночнага ліку з канчаткам ''-ма'': ''двума, дзвюма, трыма, чатырма, абодвума, абедзвюма''; напісанне [[суфікс]]а ''-іва-'' (''-ыва-'') у дзеяслове тады, калі ў 1-й асобе адзіночнага ліку ён канчаецца на ''-ваю'' і перад ''-ва'' ёсць спалучэнне зычных з апошнімі ''л, н, р'': ''падкрэсліваю — падкрэсліваць, запэўніваю — запэўніваць, адыгрываю — адыгрываць''; калі перад ''-ваю'' няма такога спалучэння зычных, то пішацца суфікс ''-ва-'': ''выбельваю — выбельваць, выменьваю — выменьваць'' і інш.; * [[Сінтаксіс мовы|сінтаксічныя]] нормы — правілы пабудовы граматычных канструкцый: пры дзеясловах ''смяяцца, жартаваць'' і некаторых іншых ужываецца [[Дапаўненне (сінтаксіс)|дапаўненне]] з прыназоўнікам ''з'': ''смяяцца з яго, жартаваць з дзяцей''; пры дзеясловах ''дзякаваць, дараваць, прабачыць'' дапаўненне ставіцца ў давальным склоне: ''даруйце мне, прабачце мне'' і іншыя; * [[лексіка|лексічныя]] нормы — правілы ўжывання слова: ''адчыніць акно'', але: ''адкрыць'' (''пачаць'') ''сход''; у літаратурнай мове немэтазгодна ўжываць вузкадыялектную (''каплу́н'' ‘цура’, ''жудзе́ль'' ‘парасё’) або [[Прастамоўе|прастамоўную]] лексіку (''траплό'' ‘балбатун’, ''швэндацца'' ‘хадзіць’ і інш.). Сведчаннем грамадскага прызнання той ці іншай нормы літаратурнай мовы з’яўляецца рэгулярнасць і масавасць ужывання канкрэтнай з’явы ў працэсе камунікацыі. Найбольш паказальнай формай такога прызнання выступае '''кадыфікацыя''' — апісанне і замацаванне норм літаратурнай мовы ў слоўніках, граматыках, агульных і галіновых энцыклапедыях, вучэбных дапаможніках і інш{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=182}}. Нарматыўнасць літаратурнай мовы з’яўляецца рэгулятарам яе [[Сінхранія|сінхранічнага]] функцыянавання і [[Дыяхранія|дыяхранічнага]] развіцця. Яна абумоўлена фактарамі як знешнімі (неабходнасць стандартызацыі дакументаў, агульнасць дыдактычных задач школы, дыялектныя і іншамоўныя ўплывы і інш.), так і ўнутранымі (наяўнасць маўленчых варыянтаў, працэсы фанетычнага і лексічна-граматычнага развіцця, адзінства правапіснай сістэмы і інш.){{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=182}}. Значная роля ў захаванні і пашырэнні норм літаратурнай мовы належыць мастацкай літаратуры, тэатру, сістэме адукацыі, сродкам масавай інфармацыі{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|2022|с=182}}. == Гл. таксама == * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] * [[Арфаэпія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4|ref=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] ojacfv5kxxmw4orpzel2gr8j5qjiyvp 0 806428 5130155 5127154 2026-04-20T19:08:37Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ордэн Базыльян]] 5130155 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ордэн Базыльян]] p94f7zk2dfmlshj4doyxjuhhg83wz0k 0 806488 5130154 5127423 2026-04-20T19:08:27Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Хабілітацыя]] 5130154 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хабілітацыя]] m2qpwlsgzkux3ijpd81cj5rfw2ccjrh 0 806575 5130062 5129293 2026-04-20T16:46:44Z MakEditor 165254 5130062 wikitext text/x-wiki Марфінізм Пылку ({{lang-ru|Морфинизм Пыльцы}}) - музычны артыст. {{Музычны калектыў | Назва = Марфінізм Пылку | Фота = Morphinism Pollen photo.jpg | Подпіс = {{lang-ru|Морфинизм Пыльцы}} | Гады = 2017 - {{Н.ч.}} | Мова = Руская }}{{Дапісаць}} spch1zwsrycs4dsdliz7pkat36k6b0r 0 806583 5130156 5129315 2026-04-20T19:08:47Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юдаль Пэн]] 5130156 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юдаль Пэн]] iq94h7tg1qzi96m2xv67rvieu6gc3go 0 806591 5129868 5129852 2026-04-20T12:09:39Z MocnyDuham 99818 Выдаліў згодна з 3.а [[ВП:КДВ]] 5129868 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Фармат == Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Галоўнай тэмай і слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|title="За границами": что обсуждали белорусы на TEDx в Варшаве|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420065803/https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|archive-date=2026-04-20}}</ref>. Назва «Ulica Minska», нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве<ref name=":2" />. Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B'Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Генеральным партнёрам мерапрыемства выступіла кампанія <nowiki>''Melnichek Investments'', а галоўным партнёрам — ''SMAR Global''</nowiki><ref name=":3" /> Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры і тэмы == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] 33tp14g8l0s657bq7hwxy0qdwo2exuy 5129951 5129868 2026-04-20T14:46:40Z MocnyDuham 99818 шаблон 5129951 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Фармат == Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Галоўнай тэмай і слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|title="За границами": что обсуждали белорусы на TEDx в Варшаве|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420065803/https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|archive-date=2026-04-20}}</ref>. Назва «Ulica Minska», нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве<ref name=":2" />. Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Генеральным партнёрам мерапрыемства выступіла кампанія <nowiki>''Melnichek Investments'', а галоўным партнёрам — ''SMAR Global''</nowiki><ref name=":3" /> Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры і тэмы == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] cjvvtt2kk4s7zidnrrzmhhvxxv9avpl 5130082 5129951 2026-04-20T17:09:50Z Siarhei V 122587 5130082 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Фармат == Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Галоўнай тэмай і слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|title="За границами": что обсуждали белорусы на TEDx в Варшаве|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420065803/https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|archive-date=2026-04-20}}</ref>. Адметная асаблівасць мерапрыемства у тым што паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), то беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма "Ulica Mińska" ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме з-за [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага і сацыяльнага крызісу]]. Дадаткова назва «Ulica Minska», нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве<ref name=":2" />. Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Генеральным партнёрам мерапрыемства выступіла кампанія <nowiki>''Melnichek Investments'', а галоўным партнёрам — ''SMAR Global''</nowiki><ref name=":3" /> Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры і тэмы == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] 3y8be3xlyborz4urm5mr3y4wge4lfmo 5130311 5130082 2026-04-21T10:33:51Z Siarhei V 122587 5130311 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Канцэпцыя і гісторыя стварэння == Праграма канферэнцыі складалася з выступаў дакладчыкаў (да 10 хвілін) па такіх тэмах, як развіццё тэхналогій, [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], радыяцыйнай хіміі, паліталогіі і «эканомікі даверу». Слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|title="За границами": что обсуждали белорусы на TEDx в Варшаве|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420065803/https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|archive-date=2026-04-20}}</ref>. Рабочымі мовамі мерапрыемства сталі беларуская і руская (у адпаведнасці з міжнароднымі патрабаваннямі да транскрыпцыі і субцітравання TED). Рашэнне аб правядзенні канферэнцыі менавіта ў Варшаве было абумоўлена лакалізацыяй адной з найбуйнейшых і найбольш актыўных супольнасцей беларускіх эмігрантаў. Адметная асаблівасць мерапрыемства у тым што паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), таму беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма "Ulica Mińska" ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме з-за [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага і сацыяльнага крызісу]]. То бок выбар назвы ''TEDxUlicaMinska'' стаў кампрамісам паміж жорсткімі геаграфічнымі правіламі ліцэнзавання TED і сімвалізмам: з аднаго боку, імпрэза была прывязаная да рэальнай варшаўскай вуліцы Мінскай (польск.: Ulica Mińska), якая з'яўляецца культурным і крэатыўным цэнтрам горада, з іншага боку — назва служыла прамой эмацыйнай адсылкай да сталіцы Беларусі<ref name=":2" />. Менавіта таму TEDxUlicaMinska пазіцыянаваўся як цалкам новы, самастойны і экзільны праект беларусаў «у выгнанні». Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Генеральным партнёрам мерапрыемства выступіла кампанія <nowiki>''Melnichek Investments'', а галоўным партнёрам — ''SMAR Global''</nowiki><ref name=":3" /> Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры і тэмы == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] g0mfs70u7wsqrq5hzuedp9vd9vt9al8 5130312 5130311 2026-04-21T10:34:12Z Siarhei V 122587 5130312 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Картка мерапрыемства |country={{Сцягафікацыя|Польшча}} |сайт=https://tedxulicaminska.com/ |location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99 |status=Праведзена |name=TEDxUlicaMinska |genre=Канферэнцыя (фармат TEDx) |venue={{iw|Форт Макотаў|Форт Макотаў|pl|Fort M Twierdzy Warszawa}} (B'Fort) |first=18 красавіка 2026 |organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай) |image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]] |caption=лагатып канферэнцыі }} '''TEDxUlicaMinska''' — канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}</ref>, якая адбылася 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Мерапрыемства было прысвечана ідэям беларускай супольнасці і навуковай дыяспары.<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам [[Ганна Казлова|Ганны Казловай]]). Паводле ацэнак СМІ, падзея сабрала каля 300 гледачоў<ref name=":1" /> і стала першай канферэнцыяй франшызы TEDx, якую арганізавала беларуская дыяспара ў эміграцыі па-за межамі Беларусі.<ref name=":2">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2026/04/15/tedx/|title=В Варшаве пройдет первая беларусская конференция TEDx в эмиграции|last=MOST|website=MOST Media|date=2026-04-15|access-date=2026-04-20}}</ref><ref name=":4" /> == Канцэпцыя і гісторыя стварэння == Праграма канферэнцыі складалася з выступаў дакладчыкаў (да 10 хвілін) па такіх тэмах, як развіццё тэхналогій, [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], радыяцыйнай хіміі, паліталогіі і «эканомікі даверу». Слоганам канферэнцыі стала канцэпцыя «За межамі» (Beyond borders) — канферэнцыя прысвячалася людзям, якія вымушана ці па ўласным выбары перасеклі фізічныя або прафесійныя межы, і працягнулі сваю дзейнасць у іншых краінах<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://planbmedia.io/signal/tedxulicaminska-za-mezhami-kanferencyya-pra-ljudzej-yakiya-perasjokli-mezhy-i-zmyanili-neshta-sabe-i-svece.html|title=18 красавіка Варшава прыме TEDxUlicaMińska|first=План|last=Б|website=План Б.|date=2026-04-17|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|title="За границами": что обсуждали белорусы на TEDx в Варшаве|author=Татьяна Гаргалык|date=2026-04-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420065803/https://www.dw.com/ru/za-granicami-cto-obsuzdali-belorusy-na-tedx-v-varsave|archive-date=2026-04-20}}</ref>. Рабочымі мовамі мерапрыемства сталі беларуская і руская (у адпаведнасці з міжнароднымі патрабаваннямі да транскрыпцыі і субцітравання TED). Рашэнне аб правядзенні канферэнцыі менавіта ў Варшаве было абумоўлена лакалізацыяй адной з найбуйнейшых і найбольш актыўных супольнасцей беларускіх эмігрантаў. Адметная асаблівасць мерапрыемства у тым што паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), таму беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма "Ulica Mińska" ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме з-за [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага і сацыяльнага крызісу]]. То бок выбар назвы ''TEDxUlicaMinska'' стаў кампрамісам паміж жорсткімі геаграфічнымі правіламі ліцэнзавання TED і сімвалізмам: з аднаго боку, імпрэза была прывязаная да рэальнай варшаўскай вуліцы Мінскай (польск.: Ulica Mińska), якая з'яўляецца культурным і крэатыўным цэнтрам горада, з іншага боку — назва служыла прамой эмацыйнай адсылкай да сталіцы Беларусі<ref name=":2" />. Менавіта таму TEDxUlicaMinska пазіцыянаваўся як цалкам новы і самастойны праект беларусаў «у выгнанні». Пляцоўкай для правядзення стала крэатыўная прастора B’Fort, створаная на месцы гістарычных руінаў аднаго з фартоў Варшаўскай крэпасці ХІХ стагоддзя<ref name=":1" />. Генеральным партнёрам мерапрыемства выступіла кампанія <nowiki>''Melnichek Investments'', а галоўным партнёрам — ''SMAR Global''</nowiki><ref name=":3" /> Агульная працягласць канференцыі склала больш за 5 гадзін.<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|title=У Варшаве адбылася канферэнцыя TEDxUlicaMińska|last=|website=Рацыя|date=2026-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420112701/https://racyja.com/by/kultura/u-varsave-adbylasja-kanferencyja-tedxulicaminska/|archive-date=2026-04-20|access-date=2026-04-20}}</ref> == Спікеры і тэмы == Праграма канферэнцыі была падзелена на тры тэматычныя блокі па 4 дакладчыка ў блоку, агулам на сцэну выйшлі 11 дакладчыкаў <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":3" /> * Леў Львоўскі — эканаміст, акадэмічны дырэктар даследчага цэнтра BEROC * Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг. * Анастасія Зайцава—стратэг, ментар * Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка * [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. * [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца, журналістка. Па бюракратычных прычынах выступ пісьменніцы Таццяны Заміроўскай дэманстраваўся гледачам у фармаце жывой трансляцыі<ref name=":3" />. * Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар * Рамі Дхам—праграміст * Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], сузаснавальніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]] * [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— навуковец, хімік, эксперт па радыяцыйнай і хімічнай бяспецы * Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер * [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— IT-прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems. == Гл. таксама == * [[TED (канферэнцыя)]] * [[Папулярызацыя навукі]] == Зноскі == {{заўвагі}} [[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]] [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]] [[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]] 6f3vldavs98japywgpjtkxh1ibgxqy7 1 806595 5129987 5129855 2026-04-20T15:27:37Z Plaga med 116903 /* Значнасць */ Адказ 5129987 wikitext text/x-wiki == Значнасць == Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03) :Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03) :::Прывітанне! Па выніках мерапрыемства выйшлі публікацыі у буйных медыях (Люстэрка, Белсат, DW). Дадаў іх у артыкул, прыбяру шаблон "Значнасць" [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::::адзначу, што значнасць яшчэ хісткая ўсё ж [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 20 красавіка 2026 (+03) :::::Ну чаго, я мяркую што наяўнасць адразу некалькіх разгорнутых рэпартажных матэрыялаў у найбуйнейшых рэгіянальных і міжнародных медыя цалкам задавальняе патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці з шматкратным запасам. Значнасць - яна ж па наяўнасці дэталёвага асвятлення ў незалежных другасных АД. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 14:44, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::скажам так, нібы і не пасуе пад выдаленне і сярод многіх артыкулаў у нас у вікі ў прынцыпе шараговы кандыдат. Але калі па добрым рахунку глядзець, то няма трацічных, шмат грунтуецца на цытатах выступоўцаў, афіляваных асоб. Я б не выдаляў, але ёсць над чым працаваць усё ж. Мала часу прайшло, аднак. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:27, 20 красавіка 2026 (+03) g8og9jg68rkgs376jyn39w6m6g41x3e 5129991 5129987 2026-04-20T15:33:18Z JerzyKundrat 174 5129991 wikitext text/x-wiki == Значнасць == Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03) :Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03) :::Прывітанне! Па выніках мерапрыемства выйшлі публікацыі у буйных медыях (Люстэрка, Белсат, DW). Дадаў іх у артыкул, прыбяру шаблон "Значнасць" [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::::адзначу, што значнасць яшчэ хісткая ўсё ж [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 20 красавіка 2026 (+03) :::::Ну чаго, я мяркую што наяўнасць адразу некалькіх разгорнутых рэпартажных матэрыялаў у найбуйнейшых рэгіянальных і міжнародных медыя цалкам задавальняе патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці з шматкратным запасам. Значнасць - яна ж па наяўнасці дэталёвага асвятлення ў незалежных другасных АД. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 14:44, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::скажам так, нібы і не пасуе пад выдаленне і сярод многіх артыкулаў у нас у вікі ў прынцыпе шараговы кандыдат. Але калі па добрым рахунку глядзець, то няма трацічных, шмат грунтуецца на цытатах выступоўцаў, афіляваных асоб. Я б не выдаляў, але ёсць над чым працаваць усё ж. Мала часу прайшло, аднак. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:27, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: выдалім з цягам часу, як стане відавочна, што цікавасць не выходзіла за рамкі навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 20 красавіка 2026 (+03) cr4esnr5thqna15yn9mmgjomqqobke7 5129993 5129991 2026-04-20T15:34:56Z JerzyKundrat 174 5129993 wikitext text/x-wiki == Значнасць == Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03) :Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03) :::Прывітанне! Па выніках мерапрыемства выйшлі публікацыі у буйных медыях (Люстэрка, Белсат, DW). Дадаў іх у артыкул, прыбяру шаблон "Значнасць" [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::::адзначу, што значнасць яшчэ хісткая ўсё ж [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 20 красавіка 2026 (+03) :::::Ну чаго, я мяркую што наяўнасць адразу некалькіх разгорнутых рэпартажных матэрыялаў у найбуйнейшых рэгіянальных і міжнародных медыя цалкам задавальняе патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці з шматкратным запасам. Значнасць - яна ж па наяўнасці дэталёвага асвятлення ў незалежных другасных АД. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 14:44, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::скажам так, нібы і не пасуе пад выдаленне і сярод многіх артыкулаў у нас у вікі ў прынцыпе шараговы кандыдат. Але калі па добрым рахунку глядзець, то няма трацічных, шмат грунтуецца на цытатах выступоўцаў, афіляваных асоб. Я б не выдаляў, але ёсць над чым працаваць усё ж. Мала часу прайшло, аднак. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:27, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: выдалім з цягам часу, як стане відавочна, што цікавасць не выходзіла за рамкі навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::: 300 гледачоў, ну да, значная аўдыторыя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:34, 20 красавіка 2026 (+03) 2jtjdfajsk6oh44pzvb2s0x72yuzk5v 5130025 5129993 2026-04-20T16:08:50Z Siarhei V 122587 /* Значнасць */ Адказ 5130025 wikitext text/x-wiki == Значнасць == Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03) :Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03) :::Прывітанне! Па выніках мерапрыемства выйшлі публікацыі у буйных медыях (Люстэрка, Белсат, DW). Дадаў іх у артыкул, прыбяру шаблон "Значнасць" [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::::адзначу, што значнасць яшчэ хісткая ўсё ж [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 20 красавіка 2026 (+03) :::::Ну чаго, я мяркую што наяўнасць адразу некалькіх разгорнутых рэпартажных матэрыялаў у найбуйнейшых рэгіянальных і міжнародных медыя цалкам задавальняе патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці з шматкратным запасам. Значнасць - яна ж па наяўнасці дэталёвага асвятлення ў незалежных другасных АД. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 14:44, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::скажам так, нібы і не пасуе пад выдаленне і сярод многіх артыкулаў у нас у вікі ў прынцыпе шараговы кандыдат. Але калі па добрым рахунку глядзець, то няма трацічных, шмат грунтуецца на цытатах выступоўцаў, афіляваных асоб. Я б не выдаляў, але ёсць над чым працаваць усё ж. Мала часу прайшло, аднак. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:27, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: выдалім з цягам часу, як стане відавочна, што цікавасць не выходзіла за рамкі навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::: 300 гледачоў, ну да, значная аўдыторыя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:34, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::Цікава, гэта ў вас гумар такі ці як? Фармат TED гістарычна з'яўляецца закрытым і камерным, там нават па ліцэнзіях існуюць жорсткія ліміты на гледачоў. Так што іронія тут, прабачце, выглядае як у Глеба Капусціна з шукшынскага "Срезал". [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 19:08, 20 красавіка 2026 (+03) 94wfwdxl589d1t68ea7r1nf9picrque 5130028 5130025 2026-04-20T16:10:04Z JerzyKundrat 174 5130028 wikitext text/x-wiki == Значнасць == Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03) :Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03) :::Прывітанне! Па выніках мерапрыемства выйшлі публікацыі у буйных медыях (Люстэрка, Белсат, DW). Дадаў іх у артыкул, прыбяру шаблон "Значнасць" [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::::адзначу, што значнасць яшчэ хісткая ўсё ж [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 20 красавіка 2026 (+03) :::::Ну чаго, я мяркую што наяўнасць адразу некалькіх разгорнутых рэпартажных матэрыялаў у найбуйнейшых рэгіянальных і міжнародных медыя цалкам задавальняе патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці з шматкратным запасам. Значнасць - яна ж па наяўнасці дэталёвага асвятлення ў незалежных другасных АД. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 14:44, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::скажам так, нібы і не пасуе пад выдаленне і сярод многіх артыкулаў у нас у вікі ў прынцыпе шараговы кандыдат. Але калі па добрым рахунку глядзець, то няма трацічных, шмат грунтуецца на цытатах выступоўцаў, афіляваных асоб. Я б не выдаляў, але ёсць над чым працаваць усё ж. Мала часу прайшло, аднак. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:27, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: выдалім з цягам часу, як стане відавочна, што цікавасць не выходзіла за рамкі навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::: 300 гледачоў, ну да, значная аўдыторыя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:34, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::Цікава, гэта ў вас гумар такі ці як? Фармат TED гістарычна з'яўляецца закрытым і камерным, там нават па ліцэнзіях існуюць жорсткія ліміты на гледачоў. Так што іронія тут, прабачце, выглядае як у Глеба Капусціна з шукшынскага "Срезал". [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 19:08, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Ціпа эліта сабралась. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 20 красавіка 2026 (+03) 7qjmqxyyymzil0ind6ir71l9zir6sb3 5130032 5130028 2026-04-20T16:16:14Z Siarhei V 122587 /* Значнасць */ Адказ 5130032 wikitext text/x-wiki == Значнасць == Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03) :Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03) :::Прывітанне! Па выніках мерапрыемства выйшлі публікацыі у буйных медыях (Люстэрка, Белсат, DW). Дадаў іх у артыкул, прыбяру шаблон "Значнасць" [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::::адзначу, што значнасць яшчэ хісткая ўсё ж [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:38, 20 красавіка 2026 (+03) :::::Ну чаго, я мяркую што наяўнасць адразу некалькіх разгорнутых рэпартажных матэрыялаў у найбуйнейшых рэгіянальных і міжнародных медыя цалкам задавальняе патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці з шматкратным запасам. Значнасць - яна ж па наяўнасці дэталёвага асвятлення ў незалежных другасных АД. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 14:44, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::скажам так, нібы і не пасуе пад выдаленне і сярод многіх артыкулаў у нас у вікі ў прынцыпе шараговы кандыдат. Але калі па добрым рахунку глядзець, то няма трацічных, шмат грунтуецца на цытатах выступоўцаў, афіляваных асоб. Я б не выдаляў, але ёсць над чым працаваць усё ж. Мала часу прайшло, аднак. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:27, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: выдалім з цягам часу, як стане відавочна, што цікавасць не выходзіла за рамкі навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::: 300 гледачоў, ну да, значная аўдыторыя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:34, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::Цікава, гэта ў вас гумар такі ці як? Фармат TED гістарычна з'яўляецца закрытым і камерным, там нават па ліцэнзіях існуюць жорсткія ліміты на гледачоў. Так што іронія тут, прабачце, выглядае як у Глеба Капусціна з шукшынскага "Срезал". [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 19:08, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Ціпа эліта сабралась. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Не ведаю што на гэта сказаць. Для любога адукаванага чалавека ў свеце слова TED прыкладна тое ж, што і слова Вікіпедыя. І тое што беларуская дыяспара атрымала свой, дыяспаральны, TEDx - гэта падзея. Таму што ў Беларусі зараз проста ў прынцыпе няма ліцэнзіятаў, тых хто мае права для арганізацыі такіх імпрэз. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 19:16, 20 красавіка 2026 (+03) ar3gg9jmn2b97jq5nki0pmwzvrpwnxy 0 806642 5129998 5129766 2026-04-20T15:42:49Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5129998 wikitext text/x-wiki {{Значнасць}} {{Навуковец|імя=Ганна Казлова|імя_ад_нараджэння=|дата_нараджэння=13 сакавіка 1988|месца_нараджэння=Мінск, Беларусь|грамадзянства={{сцяг|Беларусь}} Беларусь|навуковая_сфера=Малекулярная генетыка, спартыўная генетыка, медыцынская генетыка|месца_працы=РНПЦ спорту (Мінск); Genetico (Масква); Zaz Ventures (Бруксэль)|альма-матэр=[[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Д. Сахарава]] (Мінск)|навуковая_ступень=Магістр біялагічных навук|вядомы_з-за=Навуковая камунікацыя; канферэнцыі TEDxNiamiha, TEDxMinsk, TEDxUlicaMińska; праект «Навукот»}} '''Ганна Казлова''' ({{ДН|13|3|1988}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская навукоўца, малекулярная генетык, магістр біялагічных навук, папулярызатарка навукі, лектарка і арганізатарка публічных мерапрыемстваў. Спецыялізуецца ў медыцынскай і спартыўнай генетыцы. Вядомая як спікер<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8|title=Как предсказывать будущее по генетическому коду? {{!}} Анна Козлова {{!}} TEDxNiamiha|last=TEDx Talks|date=2016-02-10|access-date=2026-04-20}}</ref> і ліцэнзіят канферэнцый [[TEDx|TEDxNiamiha]] і [[TEDx|TEDxMinsk]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/32944|title=TEDxMinsk|website=www.ted.com|access-date=2026-04-20}}</ref>, а таксама як стваральнік праекта аб навукова-папулярнай літаратуры «Навукот» (PopScienceCat). == Біяграфія == Нарадзілася 13 сакавіка 1988 года ў Мінску. Скончыла факультэт экалагічнай медыцыны [[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Д. Сахарава|Міжнароднага дзяржаўнага экалагічнага ўніверсітэта імя А. Д. Сахарава]] (Мінск). Там жа абараніла магістарскую дысертацыю па генетыцы спорту.<ref name="facultativ">{{cite web|url=https://facultativ.by/avtory/anna-kozlova/|title=Ганна Казлова|publisher=Клуб інтэлектуальнага досугу «Факультатыў»|accessdate=2026-04-20}}</ref> Працавала навуковым супрацоўнікам у НДІ фізічнай культуры і спорту, затым у Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры спорту (Мінск), а таксама ў Цэнтры генетычнай і рэпрадукцыйнай медыцыны Genetico (Масква).<ref name="facultativ" /> Па стане на 2023 год — кансультант па інавацыйным фінансаванні ў кампаніі Zaz Ventures (Бруксэль).<ref name="arhe">{{cite web|url=https://elementy.ru/events/445477|title=Ганна Казлова. «ЖУДАСЦЬ У НАШАЙ ДНК»|date=2023-07-08|publisher=Элементы навукі / лекторый «Архэ»|accessdate=2026-04-20}}</ref> У 2020 годзе правяла каля шасці месяцаў у Перу і Балівіі: кароткая паездка супала з увядзеннем карантынных абмежаванняў з-за пандэміі COVID-19. Гэты перыяд апісала ў інтэрв’ю для летняга лагера «Марабу» (2021).<ref name="marabou">{{cite web|url=https://camp.marabou.club/int_kozlova_summer2021|title=Ганна Казлова: «Мы бачым, што вельмі многія сучасныя тэхналогіі… ужо даўно апісаны фантастамі»|date=2021|publisher=Marабу.club|accessdate=2026-04-20}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — медыцынская генетыка. У ранні перыяд кар’еры спецыялізавалася на спартыўнай генетыцы: даследавала генетычныя прэдыктары спартыўных здольнасцей, фізіялагічнай адаптацыі і рызык для здароўя атлетаў.<ref name="booknik">{{cite web|url=http://booknik.ru/authors/anna-kozlova|title=Ганна Казлова|publisher=Букнік / Фонд Аві Хай|accessdate=2026-04-20}}</ref> Пазней кола прафесійных інтарэсаў пашырылася да клінічнай і рэпрадукцыйнай генетыкі (Genetico, Масква), а таксама да кіравання навуковымі праектамі і кансалтынгу ў галіне інавацыйнага фінансавання. == Папулярызацыя навукі == Казлова актыўна займаецца навуковай камунікацыяй, чытаючы лекцыі для дзяцей і дарослых у Расіі і Беларусі. Сярод пляцовак — музей навукі «Элементо», праект A: Architectural Thinking School for Children, «Курылка Гутэнберга», Big Summer PechaKucha Night Moscow, культурна-асветны цэнтр «Архэ» (Масква), кніжныя і навуковыя фестывалі.<ref name="facultativ" /> Таксама ўдзельнічае ў адукацыйных праектах платформы «Тэорыі і практыкі»<ref>{{cite web|url=https://theoryandpractice.ru/presenters/41727-anna-kozlova/courses|title=Ганна Казлова — курсы|publisher=Тэорыі і практыкі|accessdate=2026-04-20}}</ref> і яўрэйскага культурнага праекта «Эшколот».<ref>{{cite web|url=https://eshkolot.ru/spikery/42859|title=Ганна Казлова|publisher=Эшколот|accessdate=2026-04-20}}</ref> === Дзіцячыя адукацыйныя курсы («Марабу») === З 2016 года з’яўляецца пастаянным лектарам міжнароднага дзіцячага лагера «Марабу». Распрацавала і вядзе аўтарскія курсы для дзяцей і падлеткаў:<ref name="marabou" /> * ''«Генетыка суперге́роеў»'' — уводзіны ў малекулярную генетыку праз вобразы масавай культуры, разлічана на дзяцей 8-12 гадоў;<ref name="euroradio">{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/novae-pakalenne-trevozhnyy-molekulyarnyy-genetik-anna-kozlova|title=Новае пакаленне. Трывожны малекулярны генетык Ганна Казлова|date=2019-08-08|publisher=Еўрарадыё|accessdate=2026-04-20}}</ref> * ''«Гуморы Гіпакрата: кароткая гісторыя сярэднявечнай навукі і медыцыны»''; * ''«Генетыка немагчымага»'' — разбор перадавых біятэхналогій (кланаванне, біяпрынтынг, генетычная мадыфікацыя, даследаванні старэння) праз прызму навуковай фантастыкі і коміксаў; курс чытаўся не менш за восем разоў.<ref name="marabou" /> === Лекцыі для шырокай аўдыторыі === Сярод найбольш вядомых публічных лекцый: * ''«Нязручныя пытанні генетыкі. Этнічнасць, раса, інтэлект»'' — пра магчымасці і абмежаванні генетычнага дэтэрмінізму, расавыя і гендарныя тэорыі;<ref>{{cite web|url=https://eshkolot.ru/spikery/42859|title=Этнічнасць, раса, інтэлект — лекцыя 19 лістапада 2019|date=2019-11-19|publisher=Эшколот|accessdate=2026-04-20}}</ref> * ''«Жудасць у нашай ДНК. Як генетыка мутавала ў бадзі-хорар»'' (цэнтр «Архэ», анлайн, ліпень 2023) — пра адлюстраванне страхаў, звязаных з генетычнай інжынерыяй і эпідэміямі, у кінематографе жанру бадзі-хорар.<ref name="arhe" /> == TEDx == З 2015 года Казлова звязана з рухам [[TEDx]]. У тым жа годзе выступіла спікерам канферэнцыі TEDxNiamiha з дакладам «Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе» — пра генетычныя прэдыктары спартыўных дасягненняў і індывідуальных фізіялагічных рэакцый.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8|title=Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе? — Ганна Казлова — TEDxNiamiha|date=2016-02-10|publisher=YouTube|accessdate=2026-04-20}}</ref> Адразу пасля выступлення ўвайшла ў каманду арганізатараў. Пазней стала са-ліцэнзіятам, а потым ліцэнзіятам канферэнцыі TEDxMinsk — гэта значыць асобай, якая атрымлівае афіцыйную ліцэнзію ад TED і нясе адказнасць перад арганізацыяй за выкананне правіл правядзення мерапрыемства. У рамках гэтай ролі планавала канферэнцыі, прыцягвала партнёраў і спікераў разам з камандай валанцёраў, а таксама куравала падрыхтоўку спікераў да выступленняў.<ref name="marabou" /> Акрамя асноўнай штогадовай канферэнцыі, удзельнічала ў арганізацыі TEDxYouth@Minsk — канферэнцыі для падлеткаў. Таксама з’яўляецца ўдзельніцай каманды канферэнцыі TEDxNiamiha.<ref name="euroradio" /> Па ўласных словах, у руху TEDx яе прыцягвае магчымасць ствараць пляцоўку для мясцовых ідэй і аб’ядноўваць людзей з розным сацыяльным бэкграундам вакол агульнай філасофіі адкрытага дыялогу.<ref name="marabou" /> У сакавіку 2025 года выступіла спікерам на канферэнцыі TEDxMarvila (Лісабон, Партугалія) у рамках тэмы «The Art of Being Human» («Мастацтва быць чалавекам»). Канферэнцыя адбылася 1 сакавіка 2025 года ў Convento do Beato. Даклад «The Science of Parenting: Embracing the Chaos of Genetics and Motherhood» прысвечаны ролі генетыкі і выпадковасці ў выхаванні дзяцей: Казлова разглядала генетычнае тэставанне, ЭКА і тое, як навакольнае асяроддзе і непрадбачальнасць жыцця фарміруюць лёс бацькоў і дзяцей.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZdcehyjP74|title=The Science of Parenting: Embracing the Chaos of Genetics and Motherhood — Anna Kozlova — TEDxMarvila|date=2025-03-28|publisher=YouTube / TEDx Talks|accessdate=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tedxmarvila.com/speakers-2025/|title=Speakers 2025|publisher=TEDxMarvila|accessdate=2026-04-20}}</ref> Акрамя таго, у 2026 годзе выступіла ліцэнзіятам і вядучай канферэнцыі [[TEDxUlicaMińska]] (Варшава).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92786966/wulica-minska-tedx|title=«Вы радиоактивные – и это прекрасная новость». О чем говорили на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-04-20}}</ref> == Медыя == У лістападзе 2018 года дала разгорнутае інтэрв’ю партала Onliner (рубрыка «Неформат», аўтар — Паліна Шуміцкая) у сувязі з навінай пра нараджэнне першых генетычна мадыфікаваных людзей — дзяўчынак-блізнят Наны і Лулу, геном якіх быў адрэдагаваны кітайскім навукоўцам Хі Джэнкі.<ref name="onliner">{{cite web|url=https://people.onliner.by/2018/11/30/neformat-91|title=«Будучыня, якой усе так баяцца, ужо надышла». Размова з генетыкам пра першых генетычна мадыфікаваных людзей, клонаў і рэальную фантастыку|date=2018-11-30|publisher=Onliner / Людзі|accessdate=2026-04-20}}</ref> У інтэрв’ю Казлова растлумачыла сутнасць генетычнага дэтэрмінізму, прынцыпы генна-інжынерных тэхналогій і біяэтычныя дыскусіі вакол рэдагавання чалавечага генома. Пра страх перад новымі тэхналогіямі Казлова сказала:{{Цытата|Будучыня, якой усе так баяцца, ужо надышла. Можна колькі заўгодна адгароджвацца ад яе, але давайце паглядзім праўдзе ў вочы: нам вельмі, вельмі падабаецца не паміраць ад воспы, не ляжаць месяц з тэмпературай пасля кожнага паходу да стаматолага і ўяўляць свет, у якім хутка, магчыма, не будзе эпідэміі СНІДу.|Анна Казлова, Onliner, 2018}}Пра лагіку навуковага прагрэсу і неэфектыўнасць забаронаў:{{Цытата|Немагчыма «закрыць назад» навуковае адкрыццё або, тым больш, створаную на яго аснове тэхналогію. Забароны і бессэнсоўныя абмежаванні тут, як правіла, прыводзяць толькі да таго, што цэлы навуковы накірунак выцясняецца ў зону маргінальнага — гэта значыць становіцца яшчэ менш даступным, менш вывучаным і менш кантраляваным.|Анна Казлова, Onliner, 2018}}У жніўні 2024 года дала інтэрв’ю для аўтарскай праграмы «Lifestyle» Наталлі Алесік (радыё SWH+). У размове ў фармаце фрыстайл Казлова разбірала міфы і факты вакол генетыкі, тлумачыла, што сучасная навука можа і чаго не можа, а таксама чаму ГМО-прадукты не даюць людзям плаўнікоў ці свячэння.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7DHRLUjaiKo|title=Анна Казлова, малекулярны генетык у праграме Lifestyle|date=2024-08-14|publisher=YouTube / Наталля Алесік kurolesik|accessdate=2026-04-20}}</ref>{{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://theoryandpractice.ru/presenters/41727-anna-kozlova/courses Профіль на Тэорыі і практыкі] * [https://eshkolot.ru/spikery/42859 Профіль на Эшколот] * [https://facultativ.by/avtory/anna-kozlova/ Профіль у клубе «Факультатыў»] * [https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8 TEDxNiamiha — «Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе?» (YouTube)] * [https://elementy.ru/events/445477 Лекцыя «Жудасць у нашай ДНК» на Элементах] * [http://booknik.ru/authors/anna-kozlova Профіль на Букніку] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлова Ганна}} qwrlgzs3cdhro36r5oypfcit561jehm 5129999 5129998 2026-04-20T15:43:24Z JerzyKundrat 174 5129999 wikitext text/x-wiki {{Значнасць}} {{Навуковец|імя=Ганна Казлова|імя_ад_нараджэння=|дата_нараджэння=13 сакавіка 1988|месца_нараджэння=Мінск, Беларусь|грамадзянства={{сцяг|Беларусь}} Беларусь|навуковая_сфера=Малекулярная генетыка, спартыўная генетыка, медыцынская генетыка|месца_працы=РНПЦ спорту (Мінск); Genetico (Масква); Zaz Ventures (Бруксэль)|альма-матэр=[[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Д. Сахарава]] (Мінск)|навуковая_ступень=Магістр біялагічных навук|вядомы_з-за=Навуковая камунікацыя; канферэнцыі TEDxNiamiha, TEDxMinsk, TEDxUlicaMińska; праект «Навукот»}} '''Ганна Казлова''' ({{ДН|13|3|1988}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская навукоўца, малекулярная генетык, папулярызатарка навукі, лектарка і арганізатарка публічных мерапрыемстваў. Спецыялізуецца ў медыцынскай і спартыўнай генетыцы. Вядомая як спікер<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8|title=Как предсказывать будущее по генетическому коду? {{!}} Анна Козлова {{!}} TEDxNiamiha|last=TEDx Talks|date=2016-02-10|access-date=2026-04-20}}</ref> і ліцэнзіят канферэнцый [[TEDx|TEDxNiamiha]] і [[TEDx|TEDxMinsk]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/32944|title=TEDxMinsk|website=www.ted.com|access-date=2026-04-20}}</ref>, а таксама як стваральнік праекта аб навукова-папулярнай літаратуры «Навукот» (PopScienceCat). == Біяграфія == Нарадзілася 13 сакавіка 1988 года ў Мінску. Скончыла факультэт экалагічнай медыцыны [[Міжнародны дзяржаўны экалагічны ўніверсітэт імя А. Д. Сахарава|Міжнароднага дзяржаўнага экалагічнага ўніверсітэта імя А. Д. Сахарава]] (Мінск). Там жа абараніла магістарскую дысертацыю па генетыцы спорту.<ref name="facultativ">{{cite web|url=https://facultativ.by/avtory/anna-kozlova/|title=Ганна Казлова|publisher=Клуб інтэлектуальнага досугу «Факультатыў»|accessdate=2026-04-20}}</ref> Працавала навуковым супрацоўнікам у НДІ фізічнай культуры і спорту, затым у Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтры спорту (Мінск), а таксама ў Цэнтры генетычнай і рэпрадукцыйнай медыцыны Genetico (Масква).<ref name="facultativ" /> Па стане на 2023 год — кансультант па інавацыйным фінансаванні ў кампаніі Zaz Ventures (Бруксэль).<ref name="arhe">{{cite web|url=https://elementy.ru/events/445477|title=Ганна Казлова. «ЖУДАСЦЬ У НАШАЙ ДНК»|date=2023-07-08|publisher=Элементы навукі / лекторый «Архэ»|accessdate=2026-04-20}}</ref> У 2020 годзе правяла каля шасці месяцаў у Перу і Балівіі: кароткая паездка супала з увядзеннем карантынных абмежаванняў з-за пандэміі COVID-19. Гэты перыяд апісала ў інтэрв’ю для летняга лагера «Марабу» (2021).<ref name="marabou">{{cite web|url=https://camp.marabou.club/int_kozlova_summer2021|title=Ганна Казлова: «Мы бачым, што вельмі многія сучасныя тэхналогіі… ужо даўно апісаны фантастамі»|date=2021|publisher=Marабу.club|accessdate=2026-04-20}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Асноўная сфера навуковых інтарэсаў — медыцынская генетыка. У ранні перыяд кар’еры спецыялізавалася на спартыўнай генетыцы: даследавала генетычныя прэдыктары спартыўных здольнасцей, фізіялагічнай адаптацыі і рызык для здароўя атлетаў.<ref name="booknik">{{cite web|url=http://booknik.ru/authors/anna-kozlova|title=Ганна Казлова|publisher=Букнік / Фонд Аві Хай|accessdate=2026-04-20}}</ref> Пазней кола прафесійных інтарэсаў пашырылася да клінічнай і рэпрадукцыйнай генетыкі (Genetico, Масква), а таксама да кіравання навуковымі праектамі і кансалтынгу ў галіне інавацыйнага фінансавання. == Папулярызацыя навукі == Казлова актыўна займаецца навуковай камунікацыяй, чытаючы лекцыі для дзяцей і дарослых у Расіі і Беларусі. Сярод пляцовак — музей навукі «Элементо», праект A: Architectural Thinking School for Children, «Курылка Гутэнберга», Big Summer PechaKucha Night Moscow, культурна-асветны цэнтр «Архэ» (Масква), кніжныя і навуковыя фестывалі.<ref name="facultativ" /> Таксама ўдзельнічае ў адукацыйных праектах платформы «Тэорыі і практыкі»<ref>{{cite web|url=https://theoryandpractice.ru/presenters/41727-anna-kozlova/courses|title=Ганна Казлова — курсы|publisher=Тэорыі і практыкі|accessdate=2026-04-20}}</ref> і яўрэйскага культурнага праекта «Эшколот».<ref>{{cite web|url=https://eshkolot.ru/spikery/42859|title=Ганна Казлова|publisher=Эшколот|accessdate=2026-04-20}}</ref> === Дзіцячыя адукацыйныя курсы («Марабу») === З 2016 года з’яўляецца пастаянным лектарам міжнароднага дзіцячага лагера «Марабу». Распрацавала і вядзе аўтарскія курсы для дзяцей і падлеткаў:<ref name="marabou" /> * ''«Генетыка суперге́роеў»'' — уводзіны ў малекулярную генетыку праз вобразы масавай культуры, разлічана на дзяцей 8-12 гадоў;<ref name="euroradio">{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/novae-pakalenne-trevozhnyy-molekulyarnyy-genetik-anna-kozlova|title=Новае пакаленне. Трывожны малекулярны генетык Ганна Казлова|date=2019-08-08|publisher=Еўрарадыё|accessdate=2026-04-20}}</ref> * ''«Гуморы Гіпакрата: кароткая гісторыя сярэднявечнай навукі і медыцыны»''; * ''«Генетыка немагчымага»'' — разбор перадавых біятэхналогій (кланаванне, біяпрынтынг, генетычная мадыфікацыя, даследаванні старэння) праз прызму навуковай фантастыкі і коміксаў; курс чытаўся не менш за восем разоў.<ref name="marabou" /> === Лекцыі для шырокай аўдыторыі === Сярод найбольш вядомых публічных лекцый: * ''«Нязручныя пытанні генетыкі. Этнічнасць, раса, інтэлект»'' — пра магчымасці і абмежаванні генетычнага дэтэрмінізму, расавыя і гендарныя тэорыі;<ref>{{cite web|url=https://eshkolot.ru/spikery/42859|title=Этнічнасць, раса, інтэлект — лекцыя 19 лістапада 2019|date=2019-11-19|publisher=Эшколот|accessdate=2026-04-20}}</ref> * ''«Жудасць у нашай ДНК. Як генетыка мутавала ў бадзі-хорар»'' (цэнтр «Архэ», анлайн, ліпень 2023) — пра адлюстраванне страхаў, звязаных з генетычнай інжынерыяй і эпідэміямі, у кінематографе жанру бадзі-хорар.<ref name="arhe" /> == TEDx == З 2015 года Казлова звязана з рухам [[TEDx]]. У тым жа годзе выступіла спікерам канферэнцыі TEDxNiamiha з дакладам «Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе» — пра генетычныя прэдыктары спартыўных дасягненняў і індывідуальных фізіялагічных рэакцый.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8|title=Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе? — Ганна Казлова — TEDxNiamiha|date=2016-02-10|publisher=YouTube|accessdate=2026-04-20}}</ref> Адразу пасля выступлення ўвайшла ў каманду арганізатараў. Пазней стала са-ліцэнзіятам, а потым ліцэнзіятам канферэнцыі TEDxMinsk — гэта значыць асобай, якая атрымлівае афіцыйную ліцэнзію ад TED і нясе адказнасць перад арганізацыяй за выкананне правіл правядзення мерапрыемства. У рамках гэтай ролі планавала канферэнцыі, прыцягвала партнёраў і спікераў разам з камандай валанцёраў, а таксама куравала падрыхтоўку спікераў да выступленняў.<ref name="marabou" /> Акрамя асноўнай штогадовай канферэнцыі, удзельнічала ў арганізацыі TEDxYouth@Minsk — канферэнцыі для падлеткаў. Таксама з’яўляецца ўдзельніцай каманды канферэнцыі TEDxNiamiha.<ref name="euroradio" /> Па ўласных словах, у руху TEDx яе прыцягвае магчымасць ствараць пляцоўку для мясцовых ідэй і аб’ядноўваць людзей з розным сацыяльным бэкграундам вакол агульнай філасофіі адкрытага дыялогу.<ref name="marabou" /> У сакавіку 2025 года выступіла спікерам на канферэнцыі TEDxMarvila (Лісабон, Партугалія) у рамках тэмы «The Art of Being Human» («Мастацтва быць чалавекам»). Канферэнцыя адбылася 1 сакавіка 2025 года ў Convento do Beato. Даклад «The Science of Parenting: Embracing the Chaos of Genetics and Motherhood» прысвечаны ролі генетыкі і выпадковасці ў выхаванні дзяцей: Казлова разглядала генетычнае тэставанне, ЭКА і тое, як навакольнае асяроддзе і непрадбачальнасць жыцця фарміруюць лёс бацькоў і дзяцей.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nZdcehyjP74|title=The Science of Parenting: Embracing the Chaos of Genetics and Motherhood — Anna Kozlova — TEDxMarvila|date=2025-03-28|publisher=YouTube / TEDx Talks|accessdate=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tedxmarvila.com/speakers-2025/|title=Speakers 2025|publisher=TEDxMarvila|accessdate=2026-04-20}}</ref> Акрамя таго, у 2026 годзе выступіла ліцэнзіятам і вядучай канферэнцыі [[TEDxUlicaMińska]] (Варшава).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92786966/wulica-minska-tedx|title=«Вы радиоактивные – и это прекрасная новость». О чем говорили на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-04-20}}</ref> == Медыя == У лістападзе 2018 года дала разгорнутае інтэрв’ю партала Onliner (рубрыка «Неформат», аўтар — Паліна Шуміцкая) у сувязі з навінай пра нараджэнне першых генетычна мадыфікаваных людзей — дзяўчынак-блізнят Наны і Лулу, геном якіх быў адрэдагаваны кітайскім навукоўцам Хі Джэнкі.<ref name="onliner">{{cite web|url=https://people.onliner.by/2018/11/30/neformat-91|title=«Будучыня, якой усе так баяцца, ужо надышла». Размова з генетыкам пра першых генетычна мадыфікаваных людзей, клонаў і рэальную фантастыку|date=2018-11-30|publisher=Onliner / Людзі|accessdate=2026-04-20}}</ref> У інтэрв’ю Казлова растлумачыла сутнасць генетычнага дэтэрмінізму, прынцыпы генна-інжынерных тэхналогій і біяэтычныя дыскусіі вакол рэдагавання чалавечага генома. Пра страх перад новымі тэхналогіямі Казлова сказала:{{Цытата|Будучыня, якой усе так баяцца, ужо надышла. Можна колькі заўгодна адгароджвацца ад яе, але давайце паглядзім праўдзе ў вочы: нам вельмі, вельмі падабаецца не паміраць ад воспы, не ляжаць месяц з тэмпературай пасля кожнага паходу да стаматолага і ўяўляць свет, у якім хутка, магчыма, не будзе эпідэміі СНІДу.|Анна Казлова, Onliner, 2018}}Пра лагіку навуковага прагрэсу і неэфектыўнасць забаронаў:{{Цытата|Немагчыма «закрыць назад» навуковае адкрыццё або, тым больш, створаную на яго аснове тэхналогію. Забароны і бессэнсоўныя абмежаванні тут, як правіла, прыводзяць толькі да таго, што цэлы навуковы накірунак выцясняецца ў зону маргінальнага — гэта значыць становіцца яшчэ менш даступным, менш вывучаным і менш кантраляваным.|Анна Казлова, Onliner, 2018}}У жніўні 2024 года дала інтэрв’ю для аўтарскай праграмы «Lifestyle» Наталлі Алесік (радыё SWH+). У размове ў фармаце фрыстайл Казлова разбірала міфы і факты вакол генетыкі, тлумачыла, што сучасная навука можа і чаго не можа, а таксама чаму ГМО-прадукты не даюць людзям плаўнікоў ці свячэння.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7DHRLUjaiKo|title=Анна Казлова, малекулярны генетык у праграме Lifestyle|date=2024-08-14|publisher=YouTube / Наталля Алесік kurolesik|accessdate=2026-04-20}}</ref>{{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://theoryandpractice.ru/presenters/41727-anna-kozlova/courses Профіль на Тэорыі і практыкі] * [https://eshkolot.ru/spikery/42859 Профіль на Эшколот] * [https://facultativ.by/avtory/anna-kozlova/ Профіль у клубе «Факультатыў»] * [https://www.youtube.com/watch?v=SHsupcSLcM8 TEDxNiamiha — «Як прадказваць будучыню па генетычным кодзе?» (YouTube)] * [https://elementy.ru/events/445477 Лекцыя «Жудасць у нашай ДНК» на Элементах] * [http://booknik.ru/authors/anna-kozlova Профіль на Букніку] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлова Ганна}} p1q0zj8qsq59c9gvzq8u58eylr7xbmq 0 806649 5129880 5129764 2026-04-20T12:32:22Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5129880 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Макрына Пашкоўская''', сапраўднае імя '''Людміла Іванаўна Міронава''' ({{ВДП}}) — беларуская мастачка. Асноўная тэма творчасці — архітэктурны гарадскі пейзаж Мінска. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1946 годзе ў Шаўлях (Літоўская ССР) у сям’і служачага. Скончыла сярэднюю школу і радыётэхнічны інстытут. Пераехала на сталае жыхарства ў [[Мінск]].{{r|bdamlm_bio}} Мастацкую дзейнасць пачала ў 1982 годзе, наведвала студыю выяўленчага мастацтва пад кіраўніцтвам [[Мікалай Яфімавіч Цурыкаў|Мікалая Цурыкава]], пазней вучылася ў [[Вадзім Аляксандравіч Муравіцкі|Вадзіма Муравіцкага]]. Паралельна навучалася на пяцігадовых мастацкіх курсах жывапісу і графікі. На творчае станаўленне мастачкі ўплывалі беларускія мастакі [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўген Кулік]] і [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]].{{r|bdamlm_bio}} == Творчасць == Творчасць Макрыны Пашкоўскай засяроджана на гістарычным абліччы Мінска, у прыватнасці [[Верхні Горад|Верхняга горада]], «[[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]]», «[[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]]» і іншых месцах. У творах імкнецца перадаць атмасферу старога горада праз выявы надворкаў, арак, брам і помнікаў архітэктуры, многія з якіх пазней рэканструяваны або цалкам страчаны.{{r|bdamlm_bio}} Стварае ў розных графічных тэхніках — папера, кардон, аловак, [[туш]], пяро, вугаль, крэйда, [[пастэль]], [[сангіна]], [[Соус (выяўленчае мастацтва)|соус]]. У 2008 годзе ў «[[Маладосць (часопіс)|Маладосці]]» (№ 3) выйшла інтэрв’ю з Макрынай Пашкоўскай, узятае [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесем Карлюкевічам]]{{r|bdamlm_bio}}. Дакументы і творы мастачкі захоўваюцца ў фондах [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (фонды 372{{r|bdamlm_bio}} і 374<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/133347/|title=Собрание документов деятелей искусства .: Информация о фонде .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-20}}</ref>). У 2024 годзе ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва створана віртуальная выстаўка твораў Макрыны Пашкоўскай «Сустрэча на Гасціным двары», прымеркаваная да Дня горада Мінска{{r|arch_bel}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="bdamlm_bio">{{Cite web|lang=be-by|url=https://bdamlm.by/vystavi/virtualnyya-vystavi/sustrecha-na-gastsinym-dvary|title=Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва - Сустрэча на Гасціным двары - Віртуальная выстава “Сустрэча на Гасціным двары” да Дня горада Мінска. На выставе прадстаўлены малюнкі мастачкі Макрыны Пашкоўскай|website=bdamlm.by|access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="arch_bel">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://archives.gov.by/blog/news/1060280|title=Белорусский государственный архив-музей литературы и искусства представляет виртуальную выставку «Сустрэча на Гасціным двары», приуроченную ко Дню города {{!}} Архивы Беларуси|access-date=2026-04-20}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be-by|url=https://bdamlm.by/vystavi/virtualnyya-vystavi/sustrecha-na-gastsinym-dvary/makryna-pashkouskaya|title=Віртуальныя выставы > Сустрэча на Гасціным двары > Макрына Пашкоўская|website=bdamlm.by|date=2024-09-13|publisher=Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|access-date=2026-04-20}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пашкоўская Макрына}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] na56ndhp8y5es73sclx0e9bc44e5fgm 5129891 5129880 2026-04-20T12:54:13Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5129891 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Макрына Пашкоўская''', сапраўднае імя '''Людміла Іванаўна Міронава''' ({{ВДП}}) — беларуская мастачка. Асноўная тэма творчасці — архітэктурны гарадскі пейзаж Мінска. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1946 годзе ў Шаўлях (Літоўская ССР) у сям’і служачага. Скончыла сярэднюю школу і радыётэхнічны інстытут. Пераехала на сталае жыхарства ў [[Мінск]].{{r|bdamlm_bio}} Мастацкую дзейнасць пачала ў 1982 годзе, наведвала студыю выяўленчага мастацтва пад кіраўніцтвам [[Мікалай Яфімавіч Цурыкаў|Мікалая Цурыкава]], пазней вучылася ў [[Вадзім Аляксандравіч Муравіцкі|Вадзіма Муравіцкага]]. Паралельна навучалася на пяцігадовых мастацкіх курсах жывапісу і графікі. На творчае станаўленне мастачкі ўплывалі беларускія мастакі [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўген Кулік]] і [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]].{{r|bdamlm_bio}} == Творчасць == Творчасць Макрыны Пашкоўскай засяроджана на гістарычным абліччы Мінска, у прыватнасці [[Верхні Горад|Верхняга горада]], «[[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскага прадмесця]]», «[[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]]» і іншых месцаў. У творах імкнецца перадаць атмасферу старога горада праз выявы надворкаў, арак, брам і помнікаў архітэктуры, многія з якіх пазней рэканструяваны або цалкам страчаны.{{r|bdamlm_bio}} Стварае ў розных графічных тэхніках — папера, кардон, аловак, [[туш]], пяро, вугаль, крэйда, [[пастэль]], [[сангіна]], [[Соус (выяўленчае мастацтва)|соус]]. У 2008 годзе ў «[[Маладосць (часопіс)|Маладосці]]» (№ 3) выйшла інтэрв’ю з Макрынай Пашкоўскай, узятае [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесем Карлюкевічам]]{{r|bdamlm_bio}}. Дакументы і творы мастачкі захоўваюцца ў фондах [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускага дзяржаўнага архіва-музея літаратуры і мастацтва]] (фонды 372{{r|bdamlm_bio}} і 374<ref>{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/133347/|title=Собрание документов деятелей искусства .: Информация о фонде .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-04-20}}</ref>). У 2024 годзе ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва створана віртуальная выстаўка твораў Макрыны Пашкоўскай «Сустрэча на Гасціным двары», прымеркаваная да Дня горада Мінска{{r|arch_bel}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="bdamlm_bio">{{Cite web|lang=be-by|url=https://bdamlm.by/vystavi/virtualnyya-vystavi/sustrecha-na-gastsinym-dvary|title=Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва - Сустрэча на Гасціным двары - Віртуальная выстава “Сустрэча на Гасціным двары” да Дня горада Мінска. На выставе прадстаўлены малюнкі мастачкі Макрыны Пашкоўскай|website=bdamlm.by|access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="arch_bel">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://archives.gov.by/blog/news/1060280|title=Белорусский государственный архив-музей литературы и искусства представляет виртуальную выставку «Сустрэча на Гасціным двары», приуроченную ко Дню города {{!}} Архивы Беларуси|access-date=2026-04-20}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be-by|url=https://bdamlm.by/vystavi/virtualnyya-vystavi/sustrecha-na-gastsinym-dvary/makryna-pashkouskaya|title=Віртуальныя выставы > Сустрэча на Гасціным двары > Макрына Пашкоўская|website=bdamlm.by|date=2024-09-13|publisher=Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|access-date=2026-04-20}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пашкоўская Макрына}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 79ov2h0si3exz54kzedj6eq1zg9lca1 1 806656 5129865 5129768 2026-04-20T12:05:38Z Siarhei V 122587 Адказ 5129865 wikitext text/x-wiki Значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Бачна, што гэта актыўны калянавуковы спікер і не болш. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:14, 20 красавіка 2026 (+03) :<nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Пакінуць|Пакінуць]]<nowiki>}} Паважаны спадар, JerzyKundrat, неяк узнікаюць думкі пра wiki-hounding :)). Спачатку намінацыя на выдаленне артыкула пра TEDxUlicaMinska, а зараз адразу ж намінацыя на выдаленне артыкула пра арганізатара імпрэзы. Як любяць казаць некаторыя людзі «не супраць тых ваюем». Але добра. Да самога артыкула. Ганна Казлова з'яўляецца </nowiki>''адзіным'' беларускім афіцыйным ліцэнзіятам сусветнай арганізацыі TED і ключавым арганізатарам ''гістарычнай'' першай канферэнцыі франшызы ў асяроддзі беларускай дыяспары за мяжой. Маштаб яе ўплыву як арганізатара і грамадскага дзеяча дэталёва зафіксаваны і пацверджаны матэрыяламі буйных рэгіянальных СМІ. Паглядзім, канечне, на меркаванне супольнасці. На ўсялякі выпадак, калі супольнасць вырашыць згадзіцца з намінацыяй, то ОК, адзінае адзначу, што я ў такім выпадку магу інтэграваць дадзеныя артыкула у артыкул [[TEDxUlicaMinska]] (у асобны паўнавартасны раздзел «Арганізатары і куратары»), а на намінаваны артыкул накінуць плашку-перакіраванне. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:05, 20 красавіка 2026 (+03) 0w9y95bmixliaz4lb9vbs7sfp37oyyu 5129878 5129865 2026-04-20T12:29:23Z JerzyKundrat 174 5129878 wikitext text/x-wiki Значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Бачна, што гэта актыўны калянавуковы спікер і не болш. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:14, 20 красавіка 2026 (+03) :<nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Пакінуць|Пакінуць]]<nowiki>}} Паважаны спадар, JerzyKundrat, неяк узнікаюць думкі пра wiki-hounding :)). Спачатку намінацыя на выдаленне артыкула пра TEDxUlicaMinska, а зараз адразу ж намінацыя на выдаленне артыкула пра арганізатара імпрэзы. Як любяць казаць некаторыя людзі «не супраць тых ваюем». Але добра. Да самога артыкула. Ганна Казлова з'яўляецца </nowiki>''адзіным'' беларускім афіцыйным ліцэнзіятам сусветнай арганізацыі TED і ключавым арганізатарам ''гістарычнай'' першай канферэнцыі франшызы ў асяроддзі беларускай дыяспары за мяжой. Маштаб яе ўплыву як арганізатара і грамадскага дзеяча дэталёва зафіксаваны і пацверджаны матэрыяламі буйных рэгіянальных СМІ. Паглядзім, канечне, на меркаванне супольнасці. На ўсялякі выпадак, калі супольнасць вырашыць згадзіцца з намінацыяй, то ОК, адзінае адзначу, што я ў такім выпадку магу інтэграваць дадзеныя артыкула у артыкул [[TEDxUlicaMinska]] (у асобны паўнавартасны раздзел «Арганізатары і куратары»), а на намінаваны артыкул накінуць плашку-перакіраванне. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:05, 20 красавіка 2026 (+03) :: Гэта не намінацыя, пакуль што. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:29, 20 красавіка 2026 (+03) 3h8zgf1acoaxrgg5s5kl3e8ku57d0za 5129887 5129878 2026-04-20T12:51:28Z JerzyKundrat 174 5129887 wikitext text/x-wiki Значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Бачна, што гэта актыўны калянавуковы спікер і не болш. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:14, 20 красавіка 2026 (+03) :<nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Пакінуць|Пакінуць]]<nowiki>}} Паважаны спадар, JerzyKundrat, неяк узнікаюць думкі пра wiki-hounding :)). Спачатку намінацыя на выдаленне артыкула пра TEDxUlicaMinska, а зараз адразу ж намінацыя на выдаленне артыкула пра арганізатара імпрэзы. Як любяць казаць некаторыя людзі «не супраць тых ваюем». Але добра. Да самога артыкула. Ганна Казлова з'яўляецца </nowiki>''адзіным'' беларускім афіцыйным ліцэнзіятам сусветнай арганізацыі TED і ключавым арганізатарам ''гістарычнай'' першай канферэнцыі франшызы ў асяроддзі беларускай дыяспары за мяжой. Маштаб яе ўплыву як арганізатара і грамадскага дзеяча дэталёва зафіксаваны і пацверджаны матэрыяламі буйных рэгіянальных СМІ. Паглядзім, канечне, на меркаванне супольнасці. На ўсялякі выпадак, калі супольнасць вырашыць згадзіцца з намінацыяй, то ОК, адзінае адзначу, што я ў такім выпадку магу інтэграваць дадзеныя артыкула у артыкул [[TEDxUlicaMinska]] (у асобны паўнавартасны раздзел «Арганізатары і куратары»), а на намінаваны артыкул накінуць плашку-перакіраванне. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:05, 20 красавіка 2026 (+03) :: Гэта не намінацыя, пакуль што. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:29, 20 красавіка 2026 (+03) ::: першая канферэнцыя франшызы не з'яўляецца ''гістарычнай''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 20 красавіка 2026 (+03) jc746vvzhfkuykolmeypdpxju212vqn 5130049 5129887 2026-04-20T16:34:52Z Siarhei V 122587 Адказ 5130049 wikitext text/x-wiki Значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Бачна, што гэта актыўны калянавуковы спікер і не болш. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:14, 20 красавіка 2026 (+03) :<nowiki>{{</nowiki>[[Шаблон:Пакінуць|Пакінуць]]<nowiki>}} Паважаны спадар, JerzyKundrat, неяк узнікаюць думкі пра wiki-hounding :)). Спачатку намінацыя на выдаленне артыкула пра TEDxUlicaMinska, а зараз адразу ж намінацыя на выдаленне артыкула пра арганізатара імпрэзы. Як любяць казаць некаторыя людзі «не супраць тых ваюем». Але добра. Да самога артыкула. Ганна Казлова з'яўляецца </nowiki>''адзіным'' беларускім афіцыйным ліцэнзіятам сусветнай арганізацыі TED і ключавым арганізатарам ''гістарычнай'' першай канферэнцыі франшызы ў асяроддзі беларускай дыяспары за мяжой. Маштаб яе ўплыву як арганізатара і грамадскага дзеяча дэталёва зафіксаваны і пацверджаны матэрыяламі буйных рэгіянальных СМІ. Паглядзім, канечне, на меркаванне супольнасці. На ўсялякі выпадак, калі супольнасць вырашыць згадзіцца з намінацыяй, то ОК, адзінае адзначу, што я ў такім выпадку магу інтэграваць дадзеныя артыкула у артыкул [[TEDxUlicaMinska]] (у асобны паўнавартасны раздзел «Арганізатары і куратары»), а на намінаваны артыкул накінуць плашку-перакіраванне. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:05, 20 красавіка 2026 (+03) :: Гэта не намінацыя, пакуль што. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:29, 20 красавіка 2026 (+03) ::: першая канферэнцыя франшызы не з'яўляецца ''гістарычнай''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:51, 20 красавіка 2026 (+03) ::::Калі б гаворка ішла проста пра чарговую рэгіянальную ліцэнзію TEDx то пытанняў бы не было. Але мы маем справу з унікальным для франшызы з'явішчам: арганізацыяй інтэлектуальнага форуму "ў выгнанні" ва ўмовах глабальнага палітычнага і сацыяльнага крызісу. Паколькі ліцэнзаванне TED строга прывязана да мясцовай геаграфіі (і атрымаць ліцэнзію на імя нацыянальнай дыяспары тэхнічна немагчыма), то лічыце, што беларускай супольнасцю ў эміграцыі быў створаны прэцэдэнт праз выкарыстанне тапоніма "Ulica Mińska" ў Варшаве для кансалідацыі спікераў, пазбаўленых магчымасці выступаць у сябе на радзіме. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 19:34, 20 красавіка 2026 (+03) 8i0n8a5nqkg4d5iwzckoe222nic27rf 14 806660 5130244 5129779 2026-04-21T06:08:20Z Kurcke 159380 5130244 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты паводле краін|Азербайджан]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Інстытуты Азербайджана]] b5cmsr8vci1k6cre3mfgtpqp0vs8vs3 0 806669 5129922 5129808 2026-04-20T14:04:27Z Андрэй 2403 Б 152769 Перасылае да [[Магілёў (тэлерадыёкампанія)]] 5129922 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Магілёў (тэлерадыёкампанія)]] {{Тэлеканал | назва = Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | поўная назва = Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | ширыня = 200 | краіна = Беларусь | зона вяшчання = [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|20px]] [[Магілёўская вобласць]] | час вяшчання = 6:00—0:00 | мова = [[Беларуская мова|беларуская]]<br>[[Руская мова|руская]] | цэнтр = [[Магілёў]], | створаны = [[1 студзеня]] [[1989]] г. | фармат = [[16:9]] ([[SDTV]])<br>[[1080i]] ([[HDTV]])) | тематыка = агульная | заснавальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТРК]] | уладальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТРК]] | кіраўнік = Таццяна Аляксандраўна Ларына — дырэктар | сайт = http://tvrmogilev.by }} '''Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў»''' — [[Беларусь|беларуская]] абласная ТРК у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Телепраграмы ТРК «Магілёў» выходзяць у эфір на тэлеканале «[https://www.tvrmogilev.by/ru/ Беларусь 4]» Могилев». Радыёпраграмы ТРК «Магілёў» выходзяць у эфір на «Радыё Магілёў». == Кароткая гісторыя тэлерадыёвяшчання Магілёўшчыны == У канцы 1920-х у горадзе пачалі ўсталёўваць [[рэпрадуктар]]ы, дзе было магчыма слухаць рэспубліканскае радыёвяшчанне. 27 лістапада 1933 года, пастановай постановлением [[Савет народных камісараў БССР|СНК БССР]] быў створаны камітэт па радыёфікацыі і радыёвяшчанню пры выканаўчым камітэце Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных. Падчас [[ВАВ]] праца Магілёўскага радыё была прыпынена, але аднавіла сваю работу 25 сакавіка 1944 года ў [[Крычаў|Крычаве]], бо [[Магілёў]] яшчэ знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. == Магілёўская студыя тэлебачання== [[1 студзеня]] [[1989]] года была створана Магілёўская студыя тэлебачання. 4 студзеня 1989 года у рамках канала Беларускага тэлебачання трансліравалася першая перадача з Магілёўскай студыі — 10-мінутны інфармацыйны выпуск «Дзень вобласцi». У кастрычніку 1997 года ў Магілёўскай студыі тэлебачання з'явіўся канал на 14 гадзін вяшчаня ў суткі. З кастрычніка 2003 г. пасля рэарганізацыі вяшчання тэлепраграмы пачалі выходзіць ў сетцы тэлеканала «Лад» («Беларусь-2»). З восені 2006 г. інфармацыйныя праграмы пачалі выходзіць на Першым Нацыянальным канале: 2 выпускі «Навіны-рэгіён» у буднія дні і 1 — у выходныя. 8 верасня 2015 года «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» пачала працу на тэлеканале «Беларусь 4» з 18-гадзінным штодзённым аб'ёмам вяшчання. ТРК «Магілёў» штотыдзень вырабляе больш за 20 розных тэлевізійных праектаў, стварае праграмы для рэспубліканскіх тэлеканалаў «Беларусь-1», «Беларусь-2», «Беларусь-3», «Беларусь-24». 31 снежня 2024 г. ТРК атрымала спецыяльную прэмію Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастцтва за рэалізацыю міжнароднага маладзёжнага патрыятычнага праекта «Дарогамі Памяці і Славы»<ref>[https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-484-ad-31-snezna-2024-g Указ № 484 ад 31 снежня 2024 г. Аб прысуджэнні спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Радыё Магілёў == {{main|Магілёў (радыё)}} [[15 верасня]] [[1997]] г.пачала працаваць першая ў Беларусі рэгіянальная радыёстанцыя «Новае радыё Магілёў». З 2016 г. Радыё Магілёў перайшло на FM-вяшчанне. У 2017 г. станцыя адзначыла 20-годдзе вяшчання<ref>[http://belsmi.by/index/news/society/22860/ 20 лет в эфире]// СМІ Беларусі, 07.09.2017</ref>. === Вяшчанне === Радыёстанцыя працуе ў FM-дыяпазоне: * [[Магілёў]], [[Чавусы]], [[Горкі]], [[Быхаў]], [[Шклоў]] — 96,4 FM; * [[Бялынічы]], [[Бялыніцкі раён]], [[Круглае]] — 106,8/96,4 FM; * [[Дрыбін]] — 100,4/96,4 FM; * [[Бабруйск]], [[Глуск]], [[Кіраўск]] — 106,6 FM; * [[Асіповічы]], [[Клічаў]] — 102,3 FM; * [[Касцюковічы]], [[Краснаполле]], [[Хоцімск]] — 99,4 FM; * [[Клімавічы]] — 100/99,4 FM; * [[Крычаў]], Чэрыкаў — 100 FM; * [[Мсціслаў]] — 100,4 FM; * [[Слаўгарад]] — 102,7 FM<ref>згодна [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio-ru сайту ТРК «Магілёў»]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio-ru сайт ТРК] і мабільныя прыкладанні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.tvrmogilev.by/ Тэлебачанне «Магілёў»] * [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio/ Радыё Магілёў] * [https://www.prfm.ru/radio/mogilev.html Радыё Магілёў на Рrfm.ru] === Сацыяльныя сеткі Радыё Магілёў === * [https://www.instagram.com/radio_mogilev/channel/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radio_mogilev TikTok] {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Магілёўскай вобласці]] 4x1ysf2v3karu89fjquvu7ewerj09xj 0 806675 5129923 2026-04-20T14:05:16Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Тэлеканал | назва = Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | поўная назва = Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | ширыня = 200 | краіна = Беларусь | зона вяшчання = [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|20px]] [[Магілёўская вобласць]] | час вяшчання =...» 5129923 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал | назва = Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | поўная назва = Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | ширыня = 200 | краіна = Беларусь | зона вяшчання = [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|20px]] [[Магілёўская вобласць]] | час вяшчання = 6:00—0:00 | мова = [[Беларуская мова|беларуская]]<br>[[Руская мова|руская]] | цэнтр = [[Магілёў]], | створаны = [[1 студзеня]] [[1989]] г. | фармат = [[16:9]] ([[SDTV]])<br>[[1080i]] ([[HDTV]])) | тематыка = агульная | заснавальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТРК]] | уладальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТРК]] | кіраўнік = Таццяна Аляксандраўна Ларына — дырэктар | сайт = http://tvrmogilev.by }} '''Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў»''' — [[Беларусь|беларуская]] абласная ТРК у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Телепраграмы ТРК «Магілёў» выходзяць у эфір на тэлеканале «[https://www.tvrmogilev.by/ru/ Беларусь 4]» Могилев». Радыёпраграмы ТРК «Магілёў» выходзяць у эфір на «Радыё Магілёў». == Кароткая гісторыя тэлерадыёвяшчання Магілёўшчыны == У канцы 1920-х у горадзе пачалі ўсталёўваць [[рэпрадуктар]]ы, дзе было магчыма слухаць рэспубліканскае радыёвяшчанне. 27 лістапада 1933 года, пастановай постановлением [[Савет народных камісараў БССР|СНК БССР]] быў створаны камітэт па радыёфікацыі і радыёвяшчанню пры выканаўчым камітэце Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных. Падчас [[ВАВ]] праца Магілёўскага радыё была прыпынена, але аднавіла сваю работу 25 сакавіка 1944 года ў [[Крычаў|Крычаве]], бо [[Магілёў]] яшчэ знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. == Магілёўская студыя тэлебачання== [[1 студзеня]] [[1989]] года была створана Магілёўская студыя тэлебачання. 4 студзеня 1989 года у рамках канала Беларускага тэлебачання трансліравалася першая перадача з Магілёўскай студыі — 10-мінутны інфармацыйны выпуск «Дзень вобласцi». У кастрычніку 1997 года ў Магілёўскай студыі тэлебачання з'явіўся канал на 14 гадзін вяшчаня ў суткі. З кастрычніка 2003 г. пасля рэарганізацыі вяшчання тэлепраграмы пачалі выходзіць ў сетцы тэлеканала «Лад» («Беларусь-2»). З восені 2006 г. інфармацыйныя праграмы пачалі выходзіць на Першым Нацыянальным канале: 2 выпускі «Навіны-рэгіён» у буднія дні і 1 — у выходныя. 8 верасня 2015 года «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» пачала працу на тэлеканале «Беларусь 4» з 18-гадзінным штодзённым аб'ёмам вяшчання. ТРК «Магілёў» штотыдзень вырабляе больш за 20 розных тэлевізійных праектаў, стварае праграмы для рэспубліканскіх тэлеканалаў «Беларусь-1», «Беларусь-2», «Беларусь-3», «Беларусь-24». 31 снежня 2024 г. ТРК атрымала спецыяльную прэмію Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастцтва за рэалізацыю міжнароднага маладзёжнага патрыятычнага праекта «Дарогамі Памяці і Славы»<ref>[https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-484-ad-31-snezna-2024-g Указ № 484 ад 31 снежня 2024 г. Аб прысуджэнні спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Радыё Магілёў == {{main|Магілёў (радыё)}} [[15 верасня]] [[1997]] г.пачала працаваць першая ў Беларусі рэгіянальная радыёстанцыя «Новае радыё Магілёў». З 2016 г. Радыё Магілёў перайшло на FM-вяшчанне. У 2017 г. станцыя адзначыла 20-годдзе вяшчання<ref>[http://belsmi.by/index/news/society/22860/ 20 лет в эфире]// СМІ Беларусі, 07.09.2017</ref>. === Вяшчанне === Радыёстанцыя працуе ў FM-дыяпазоне: * [[Магілёў]], [[Чавусы]], [[Горкі]], [[Быхаў]], [[Шклоў]] — 96,4 FM; * [[Бялынічы]], [[Бялыніцкі раён]], [[Круглае]] — 106,8/96,4 FM; * [[Дрыбін]] — 100,4/96,4 FM; * [[Бабруйск]], [[Глуск]], [[Кіраўск]] — 106,6 FM; * [[Асіповічы]], [[Клічаў]] — 102,3 FM; * [[Касцюковічы]], [[Краснаполле]], [[Хоцімск]] — 99,4 FM; * [[Клімавічы]] — 100/99,4 FM; * [[Крычаў]], Чэрыкаў — 100 FM; * [[Мсціслаў]] — 100,4 FM; * [[Слаўгарад]] — 102,7 FM<ref>згодна [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio-ru сайту ТРК «Магілёў»]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio-ru сайт ТРК] і мабільныя прыкладанні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.tvrmogilev.by/ Тэлебачанне «Магілёў»] * [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio/ Радыё Магілёў] * [https://www.prfm.ru/radio/mogilev.html Радыё Магілёў на Рrfm.ru] === Сацыяльныя сеткі Радыё Магілёў === * [https://www.instagram.com/radio_mogilev/channel/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radio_mogilev TikTok] {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Магілёўскай вобласці]] p8uhdcu07sz5c460rixfrb0ech7mj2m 5129924 5129923 2026-04-20T14:06:47Z Андрэй 2403 Б 152769 5129924 wikitext text/x-wiki {{Тэлеканал | назва = Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | поўная назва = Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» | ширыня = 200 | краіна = Беларусь | зона вяшчання = [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|20px]] [[Магілёўская вобласць]] | час вяшчання = 6:00—0:00 | мова = [[Беларуская мова|беларуская]]<br>[[Руская мова|руская]] | цэнтр = [[Магілёў]], | створаны = [[1 студзеня]] [[1989]] г. | фармат = [[16:9]] ([[SDTV]])<br>[[1080i]] ([[HDTV]])) | тематыка = агульная | заснавальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТРК]] | уладальнік = [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|БТРК]] | кіраўнік = Таццяна Аляксандраўна Ларына — дырэктар | сайт = http://tvrmogilev.by }} '''Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Тэлерадыёкампанія «Магілёў»''' — [[Беларусь|беларуская]] абласная ТРК у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Телепраграмы ТРК «Магілёў» выходзяць у эфір на тэлеканале «[https://www.tvrmogilev.by/ru/ Беларусь 4]» Магілёў». Радыёпраграмы ТРК «Магілёў» выходзяць у эфір на «Радыё Магілёў». == Кароткая гісторыя тэлерадыёвяшчання Магілёўшчыны == У канцы 1920-х у горадзе пачалі ўсталёўваць [[рэпрадуктар]]ы, дзе было магчыма слухаць рэспубліканскае радыёвяшчанне. 27 лістапада 1933 года, пастановай постановлением [[Савет народных камісараў БССР|СНК БССР]] быў створаны камітэт па радыёфікацыі і радыёвяшчанню пры выканаўчым камітэце Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных. Падчас [[ВАВ]] праца Магілёўскага радыё была прыпынена, але аднавіла сваю работу 25 сакавіка 1944 года ў [[Крычаў|Крычаве]], бо [[Магілёў]] яшчэ знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. == Магілёўская студыя тэлебачання== [[1 студзеня]] [[1989]] года была створана Магілёўская студыя тэлебачання. 4 студзеня 1989 года у рамках канала Беларускага тэлебачання трансліравалася першая перадача з Магілёўскай студыі — 10-мінутны інфармацыйны выпуск «Дзень вобласцi». У кастрычніку 1997 года ў Магілёўскай студыі тэлебачання з'явіўся канал на 14 гадзін вяшчаня ў суткі. З кастрычніка 2003 г. пасля рэарганізацыі вяшчання тэлепраграмы пачалі выходзіць ў сетцы тэлеканала «Лад» («Беларусь-2»). З восені 2006 г. інфармацыйныя праграмы пачалі выходзіць на Першым Нацыянальным канале: 2 выпускі «Навіны-рэгіён» у буднія дні і 1 — у выходныя. 8 верасня 2015 года «Тэлерадыёкампанія «Магілёў» пачала працу на тэлеканале «Беларусь 4» з 18-гадзінным штодзённым аб'ёмам вяшчання. ТРК «Магілёў» штотыдзень вырабляе больш за 20 розных тэлевізійных праектаў, стварае праграмы для рэспубліканскіх тэлеканалаў «Беларусь-1», «Беларусь-2», «Беларусь-3», «Беларусь-24». 31 снежня 2024 г. ТРК атрымала спецыяльную прэмію Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастцтва за рэалізацыю міжнароднага маладзёжнага патрыятычнага праекта «Дарогамі Памяці і Славы»<ref>[https://president.gov.by/ru/documents/ukaz-no-484-ad-31-snezna-2024-g Указ № 484 ад 31 снежня 2024 г. Аб прысуджэнні спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Радыё Магілёў == {{main|Магілёў (радыё)}} [[15 верасня]] [[1997]] г.пачала працаваць першая ў Беларусі рэгіянальная радыёстанцыя «Новае радыё Магілёў». З 2016 г. Радыё Магілёў перайшло на FM-вяшчанне. У 2017 г. станцыя адзначыла 20-годдзе вяшчання<ref>[http://belsmi.by/index/news/society/22860/ 20 лет в эфире]// СМІ Беларусі, 07.09.2017</ref>. === Вяшчанне === Радыёстанцыя працуе ў FM-дыяпазоне: * [[Магілёў]], [[Чавусы]], [[Горкі]], [[Быхаў]], [[Шклоў]] — 96,4 FM; * [[Бялынічы]], [[Бялыніцкі раён]], [[Круглае]] — 106,8/96,4 FM; * [[Дрыбін]] — 100,4/96,4 FM; * [[Бабруйск]], [[Глуск]], [[Кіраўск]] — 106,6 FM; * [[Асіповічы]], [[Клічаў]] — 102,3 FM; * [[Касцюковічы]], [[Краснаполле]], [[Хоцімск]] — 99,4 FM; * [[Клімавічы]] — 100/99,4 FM; * [[Крычаў]], Чэрыкаў — 100 FM; * [[Мсціслаў]] — 100,4 FM; * [[Слаўгарад]] — 102,7 FM<ref>згодна [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio-ru сайту ТРК «Магілёў»]</ref>. Таксама ідзе вяшчанне праз [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio-ru сайт ТРК] і мабільныя прыкладанні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.tvrmogilev.by/ Тэлебачанне «Магілёў»] * [https://www.tvrmogilev.by/ru/radio/ Радыё Магілёў] * [https://www.prfm.ru/radio/mogilev.html Радыё Магілёў на Рrfm.ru] === Сацыяльныя сеткі Радыё Магілёў === * [https://www.instagram.com/radio_mogilev/channel/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radio_mogilev TikTok] {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Тэлеканалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Магілёўскай вобласці]] ox5qxxyelm343p4281fxv4sajgqsver 0 806676 5129926 2026-04-20T14:08:45Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенс...» 5129926 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Болградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам Галадамору ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая і грамадская дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам Халакосту і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя В. Жабцінскага (Украіна, 2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Медаль Пушкіна (Расія, 2008) — за ўклад у захаванне культурнай спадчыны{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} m4gndnrh8jsfcxj4a994q0bl139mfbd 5129930 5129926 2026-04-20T14:14:34Z M.L.Bot 261 /* Узнагароды */ 5129930 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам Галадамору ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая і грамадская дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам Халакосту і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага таварыства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Медаль Пушкіна (Расія, 2008) — за ўклад у захаванне культурнай спадчыны{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} bkk6a8xxr7wjhdllrcadmjkxpeahmfm 5129934 5129930 2026-04-20T14:24:21Z M.L.Bot 261 5129934 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам [[Галадаморы (Украіна)|Галадамору]] ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам [[Халакост|Халакосту]] і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе яўрэйска-славянскія моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага таварыства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Медаль Пушкіна (Расія, 2008) — за ўклад у захаванне культурнай спадчыны{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} 2tvz137f6v4w6nmofdtrusjdps9hgjp 5129936 5129934 2026-04-20T14:25:24Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Славісты Ізраіля]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5129936 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам [[Галадаморы (Украіна)|Галадамору]] ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам [[Халакост|Халакосту]] і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе яўрэйска-славянскія моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага таварыства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Медаль Пушкіна (Расія, 2008) — за ўклад у захаванне культурнай спадчыны{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Славісты Ізраіля]] n4erttjlhquhf0mopubp5bnmcioa2qd 5129948 5129936 2026-04-20T14:43:34Z M.L.Bot 261 /* Узнагароды */ 5129948 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам [[Галадаморы (Украіна)|Галадамору]] ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам [[Халакост|Халакосту]] і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе яўрэйска-славянскія моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага таварыства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Залаты медаль імя Аляксандра Пушкіна Інстытута рускай мовы РАН (2002) за заслугі ў распаўсюджванні рускай мовы ў свеце{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Славісты Ізраіля]] h81t8i051r0fq8tos9kkigpkwupghkp 5129953 5129948 2026-04-20T14:47:28Z M.L.Bot 261 /* Узнагароды */ 5129953 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам [[Галадаморы (Украіна)|Галадамору]] ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам [[Халакост|Халакосту]] і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе яўрэйска-славянскія моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага Таварыства сяброўства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Залаты медаль імя Аляксандра Пушкіна Інстытута рускай мовы РАН (2002) за заслугі ў распаўсюджванні рускай мовы ў свеце{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Славісты Ізраіля]] sl559w20jtlbjr9a6cfyokjpywe95dm 5129960 5129953 2026-04-20T14:51:56Z M.L.Bot 261 /* Узнагароды */ 5129960 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам [[Галадаморы (Украіна)|Галадамору]] ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У ідышыстыцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам [[Халакост|Халакосту]] і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе яўрэйска-славянскія моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага Таварыства сяброўства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Залаты медаль імя Аляксандра Пушкіна Інстытута рускай мовы РАН (2002) — за заслугі ў распаўсюджванні рускай мовы ў свеце{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Славісты Ізраіля]] n8w5hxz4cbc1v61on1lhkmkg0sluntn 5129965 5129960 2026-04-20T14:57:30Z M.L.Bot 261 /* Навуковая дзейнасць */ 5129965 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вольф Абрамавіч Москавіч''' ({{lang-en|Wolf Moskovich}}; {{ВДП}}) — савецкі і ізраільскі філолаг, лінгвіст, славіст і культуролаг{{r|ort}}. Прафесар-эмерыт Іерусалімскага яўрэйскага ўніверсітэта, замежны член Нацыянальнай акадэміі навук Украіны і Славенскай акадэміі навук і мастацтваў{{r|sazu|huji}}. Піянер камп’ютарнай лінгвістыкі ў СССР, стваральнік навуковай серыі «Jews and Slavs» і даследчык моўных кантактаў. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1936 года ў Балградзе ў Бесарабіі Каралеўства Румынія (цяпер у Адэскай вобласці Украіны){{r|sazu}}. Дзяцінства жыў у шматмоўным асяроддзі, дзе суіснавалі румынская, руская, украінская, балгарская, гагаўзская мовы і ідыш. Сярэднюю адукацыю атрымаў у [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]{{r|ort}}. У 1953 годзе паступіў на арабскае аддзяленне Маскоўскага інстытута ўсходазнаўства, пасля яго расфарміравання ў 1954 годзе пераведзены ў Чарнавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт, скончыў яго ў 1958 годзе{{r|ort}}. Да 1961 года працаваў настаўнікам у Новай Жадаве на Букавіне{{r|ort}}. У 1961—1965 гадах навучаўся ў аспірантуры Маскоўскага дзяржаўнага інстытута замежных моў, у 1965 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю{{r|ort}}. У 1965—1974 гадах працаваў у Маскве ў сістэме Дзяржаўнага камітэта па справах вынаходстваў і адкрыццяў, займаў пасаду дырэктара лабараторыі апрацоўкі і пошуку інфармацыі{{r|sazu}}. У гэты перыяд выкладаў камп’ютарную лінгвістыку на філалагічным факультэце МДУ{{r|ort}}. У 1971 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ў Інстытуце мовазнаўства АН СССР (Ленінград). Паралельна ўдзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях Інстытута славяназнаўства АН СССР{{r|ort}}. У кастрычніку 1974 года Москавіч рэпатрыяваўся ў Ізраіль{{r|sazu}}. У 1975—1976 гадах быў выканаўцам абавязкаў загадчыка кафедры русістыкі Тэль-Авіўскага ўніверсітэта{{r|ort}}. У 1976—2004 гадах працаваў у Іерусалімскім яўрэйскім універсітэце, у 1979 годзе атрымаў званне прафесара і ўзначаліў кафедру рускіх і славянскіх даследаванняў. З 1993 года член Міжнароднага камітэта славістаў{{r|sazu}}. Замежны член Нацыянальных акадэмій навук Украіны і Славеніі{{r|sazu}}. Быў запрошаным прафесарам ва ўніверсітэтах Оксфарда (выкладаў ідыш 10 гадоў), Лондана, Карнэла, Пенсільваніі, Рыма і Браціславы{{r|uje90}}. Член Савета дырэктараў арганізацыі «Ukrainian Jewish Encounter» (UJE){{r|uje90}}. Актыўна садзейнічаў украінска-яўрэйскаму дыялогу, арганізаваў мемарыяльныя канферэнцыі ў Чарнаўцах (2008, 2018){{r|prize}}. У 2023—2025 гадах дапамог ва ўсталяванні помніка ахвярам [[Галадаморы (Украіна)|Галадамору]] ў Іерусаліме{{r|uje90}}. У красавіку 2026 года акадэмічная супольнасць адзначыла яго 90-гадовы юбілей{{r|uje90}}. == Навуковая дзейнасць == У 1960-1970-я гады Москавіч распрацоўваў тэорыю інфармацыйных моў і метады аўтаматызаванага пошуку. Яго манаграфія «Статистика и семантика» (1969) стала асновай для стварэння больш за 100 частотных слоўнікаў у СССР. Прапанаваў метадалогію «нарміравання» тэхнічнай мовы, што ўвасобілася ў «Словаре ключевых слов международной патентной классификации» (1972){{r|huji}}. Москавіч выступаў супраць «заходнецэнтрычнасці» ў інфармацыйнай навуцы. Ён крытыкаваў падыход, пры якім навуковыя працы, створаныя па-за межамі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі, ігнараваліся ў глабальных базах даных, што стварала ілюзію адсутнасці навуковай базы ў іншых краінах{{r|sigir}}. У іудаіцы змагаўся з «сіндромам гебраістыкі» — акадэмічнай прадузятасцю, якая разглядала ідыш як «ніжэйшую» або маргінальную мову{{r|defend}}. Працуючы ў Оксфардскім універсітэце, Москавіч спрыяў выхаду ідыш-даследаванняў з вузкаэтнічнага кантэксту ў прастору ўніверсальнай еўрапейскай філалогіі{{r|defend}}. Москавіч разглядаў «Вялікі слоўнік мовы ідыш» як «жывы помнік» ахвярам [[Халакост|Халакосту]] і сродак вяртання мовы ў актыўную навуковую прастору. Таксама даследаваў палітычны дыскурс на прадмет ультранацыяналізму і антысемітызму, выкарыстоўваючы лінгвістыку як інструмент дэканструкцыі ідэалогій нянавісці{{r|huji}}. З 1993 года Москавіч рэдагуе серыю «Jews and Slavs» (27 тамоў на 2022 год), якая даследуе яўрэйска-славянскія моўныя і культурныя кантакты{{r|uje90}}. Яго «метад Москавіча» палягае ў выкарыстанні анамастыкі (даследавання прозвішчаў) як гістарычнай крыніцы для рэканструкцыі міграцый і сувязяў паміж народамі. == Узнагароды == * Залаты медаль імя Уладзіміра Жабцінскага Таварыства сяброўства «Украіна — Ізраіль» (2000) — за ўмацаванне паразумення паміж народамі{{r|uje90|ort}}. * Залаты медаль імя Аляксандра Пушкіна Інстытута рускай мовы РАН (2002) — за заслугі ў распаўсюджванні рускай мовы ў свеце{{r|sazu}}. * Lifetime Achievement Award (Ізраіль, 2023) — за адраджэнне і развіццё культуры ідыш{{r|uje90|prize}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="ort">{{cite web |url=https://eleven.co.il/state-of-israel/science/12855/ |title=Москович Вольф |author= |date=2015-08-08 |publisher=Электронная еврейская энциклопедия |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sazu">{{cite web |url=https://www.sazu.si/en/members/wolf-moskovich |title=Wolf Moskovich |author= |date= |publisher=Slovenian Academy of Sciences and Arts |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="huji">{{cite web |url=https://en.russian.huji.ac.il/people/wolf-moskovich |title=Prof. Wolf Moskovich |author= |date=2026-04-20 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="uje90">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/glorious-anniversary-uniting-israel-and-ukraine/ |title=Glorious anniversary uniting Israel and Ukraine |author=Shimon Briman |date=2026-04-07 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="sigir">{{cite web |url=https://sigir.org/files/museum/pub-03/57.pdf |title=PERSPECTIVE PAPER: QUANTITATIVE LINGUISTICS* |author=Wolf Moskovich |date= |publisher=SIGIR |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="defend">{{cite web |url=https://defendinghistory.com/defending-the-real-history-of-the-oxford-centre-for-hebrew-and-jewish-studies/111949 |title=Defending the History of: Yiddish at Oxford |author= |date=2022-10-03 |publisher=Defending History |access-date=2026-04-20}}</ref> <ref name="prize">{{cite web |url=https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/professor-wolf-moskovich-awarded-highest-prize-for-the-study-of-yiddish/ |title=Professor Wolf Moskovich awarded highest prize for Yiddish |author=Shimon Briman |date=2023-12-14 |publisher=UJE |access-date=2026-04-20}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Москавіч Вольф Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Славісты Ізраіля]] d6m6tb0lpvz4svybkfalgfrsy3o3wzu 0 806677 5129931 2026-04-20T14:15:18Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Вольф Москавіч]] 5129931 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вольф Москавіч]] 8k94gdhdo1m8hss01q02jcawehtzagr 0 806678 5130034 2026-04-20T16:18:09Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)]] 5130034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)]] 3615klxjfhdvtmg1vdjaa1hym2q4nzh 0 806679 5130070 2026-04-20T16:57:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (т...» 5130070 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == Збіранне матэрыялаў для будучай манаграфіі пачалося ў 1877 годзе. На працягу амаль 30 гадоў Міхал Федароўскі праводзіў палявыя даследаванні пераважна на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Найбольш шчыльна былі ахоплены [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі паветы]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. Этнограф планаваў выдаць сваю працу ў 10 тамах, якія павінны былі ахапіць усе бакі фізічнай і духоўнай культуры селяніна{{sfn|Саламевіч|1972|с=38}}. Першы том пабачыў свет у 1897 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] пры падтрымцы Антрапалагічнай камісіі Акадэміі навук{{sfn|Саламевіч|1972|с=41}}. Другі і трэці тамы выйшлі адпаведна ў 1902 і 1903 гадах. Пасля пераезду Федароўскага ў [[Варшава|Варшаву]] ў 1904 годзе сістэматычная праца над выданнем наступных тамоў спынілася{{sfn|Саламевіч|1972|с=41}}. Наступныя тамы выдаваліся ўжо пасля смерці аўтара. Чацвёрты том быў падрыхтаваны да друку вядомым этнографам Чэславам Пяткевічам і выдадзены ў 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. Праца над песеннымі матэрыяламі ўзнавілася толькі ў пасляваенны час, і пяты ды шосты тамы былі апублікаваныя ў 1958 і 1960 гадах. У 1969 годзе выйшлі сёмы і восьмы тамы, якія змяшчалі дадаткі і паказальнікі{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам (чэрці, ведзьмы, ваўкалакі, здані), а таксама вераванням, звязаным з прыродай (жывёлы, расліны, метэаралагічныя з’явы). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру (этыка, права, медыцына, сельская гаспадарка, рамёствы){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, міфалагічныя казкі, а таксама казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя паданні, анекдоты, бытавыя і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў Антося Высоцкага і Рамана Галамбёўскага{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 прыказак і прымавак, а таксама 520 загадак. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай парэміяграфіі{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны любоўныя, сямейныя, вясельныя, каляндарна-абрадавыя, салдацкія, гумарыстычныя песні і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя Я. Карловічам і І. Трачыкам{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == Федароўскі імкнуўся да максімальна дакладнай перадачы фанетычных, лексічных і сінтаксічных асаблівасцей жывой беларускай мовы. Пры запісе ён не карыстаўся [[Фанограф|фанографам]] або іншай тэхнікай, а спадзяваўся выключна на ўласнае вуха. Для адлюстравання дыялектных рыс (напрыклад, мяккасці зычных, спецыфічных дыфтонгаў, дзекання і цекання) этнограф выкарыстоўваў польскую транскрыпцыю з дадатковымі дыякрытычнымі знакамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=75—79}}. Аднак пры падрыхтоўцы тэкстаў да друку (асабліва казак і песень) аўтар часта праводзіў літаратурную і стылістычную рэдактуру. Ён дапускаў аб'яднанне розных варыянтаў аднаго сюжэта (кантамінацыю), выпраўляў рытміку песень, а часам і мадыфікаваў мову інфарматара ў бок літаратурнай нормы. Таксама з маральна-этычных меркаванняў Федароўскі часта не ўключаў у асноўныя выданні «фрывольныя» або нецэнзурныя тэксты, адводзячы ім асобныя сшыткі ў сваім архіве{{sfn|Саламевіч|1972|с=104—105}}. Значнай праблемай для этнографа стала сістэматызацыя сабранага матэрыялу. Пры класіфікацыі прыказак ён выкарыстаў метад Самуэля Адальберга, размясціўшы іх у алфавітным парадку паводле «галоўнага» або «апорнага» слова (напрыклад, усе прыказкі пра бога сабраны пад літарай «Б», пра галаву — пад «Г»). Гэта стварала пэўныя цяжкасці для тэматычнага пошуку, бо прыказкі з аднолькавым сэнсам маглі апынуцца ў розных месцах{{sfn|Саламевіч|1972|с=145—146}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], Ян Бадуэн дэ Куртэнэ, Іржы Паліўка, Уладзімір Гнацюк. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 6jaojso4cnm1ljm5hi9usb6rj02n489 5130077 5130070 2026-04-20T17:02:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест тамоў */ 5130077 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == Збіранне матэрыялаў для будучай манаграфіі пачалося ў 1877 годзе. На працягу амаль 30 гадоў Міхал Федароўскі праводзіў палявыя даследаванні пераважна на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Найбольш шчыльна былі ахоплены [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі паветы]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. Этнограф планаваў выдаць сваю працу ў 10 тамах, якія павінны былі ахапіць усе бакі фізічнай і духоўнай культуры селяніна{{sfn|Саламевіч|1972|с=38}}. Першы том пабачыў свет у 1897 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] пры падтрымцы Антрапалагічнай камісіі Акадэміі навук{{sfn|Саламевіч|1972|с=41}}. Другі і трэці тамы выйшлі адпаведна ў 1902 і 1903 гадах. Пасля пераезду Федароўскага ў [[Варшава|Варшаву]] ў 1904 годзе сістэматычная праца над выданнем наступных тамоў спынілася{{sfn|Саламевіч|1972|с=41}}. Наступныя тамы выдаваліся ўжо пасля смерці аўтара. Чацвёрты том быў падрыхтаваны да друку вядомым этнографам Чэславам Пяткевічам і выдадзены ў 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. Праца над песеннымі матэрыяламі ўзнавілася толькі ў пасляваенны час, і пяты ды шосты тамы былі апублікаваныя ў 1958 і 1960 гадах. У 1969 годзе выйшлі сёмы і восьмы тамы, якія змяшчалі дадаткі і паказальнікі{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == Федароўскі імкнуўся да максімальна дакладнай перадачы фанетычных, лексічных і сінтаксічных асаблівасцей жывой беларускай мовы. Пры запісе ён не карыстаўся [[Фанограф|фанографам]] або іншай тэхнікай, а спадзяваўся выключна на ўласнае вуха. Для адлюстравання дыялектных рыс (напрыклад, мяккасці зычных, спецыфічных дыфтонгаў, дзекання і цекання) этнограф выкарыстоўваў польскую транскрыпцыю з дадатковымі дыякрытычнымі знакамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=75—79}}. Аднак пры падрыхтоўцы тэкстаў да друку (асабліва казак і песень) аўтар часта праводзіў літаратурную і стылістычную рэдактуру. Ён дапускаў аб'яднанне розных варыянтаў аднаго сюжэта (кантамінацыю), выпраўляў рытміку песень, а часам і мадыфікаваў мову інфарматара ў бок літаратурнай нормы. Таксама з маральна-этычных меркаванняў Федароўскі часта не ўключаў у асноўныя выданні «фрывольныя» або нецэнзурныя тэксты, адводзячы ім асобныя сшыткі ў сваім архіве{{sfn|Саламевіч|1972|с=104—105}}. Значнай праблемай для этнографа стала сістэматызацыя сабранага матэрыялу. Пры класіфікацыі прыказак ён выкарыстаў метад Самуэля Адальберга, размясціўшы іх у алфавітным парадку паводле «галоўнага» або «апорнага» слова (напрыклад, усе прыказкі пра бога сабраны пад літарай «Б», пра галаву — пад «Г»). Гэта стварала пэўныя цяжкасці для тэматычнага пошуку, бо прыказкі з аднолькавым сэнсам маглі апынуцца ў розных месцах{{sfn|Саламевіч|1972|с=145—146}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], Ян Бадуэн дэ Куртэнэ, Іржы Паліўка, Уладзімір Гнацюк. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 3qqvrp739xse3byw391m2st7tyrmbhd 5130084 5130077 2026-04-20T17:13:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя стварэння і выдання */ 5130084 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == Федароўскі імкнуўся да максімальна дакладнай перадачы фанетычных, лексічных і сінтаксічных асаблівасцей жывой беларускай мовы. Пры запісе ён не карыстаўся [[Фанограф|фанографам]] або іншай тэхнікай, а спадзяваўся выключна на ўласнае вуха. Для адлюстравання дыялектных рыс (напрыклад, мяккасці зычных, спецыфічных дыфтонгаў, дзекання і цекання) этнограф выкарыстоўваў польскую транскрыпцыю з дадатковымі дыякрытычнымі знакамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=75—79}}. Аднак пры падрыхтоўцы тэкстаў да друку (асабліва казак і песень) аўтар часта праводзіў літаратурную і стылістычную рэдактуру. Ён дапускаў аб'яднанне розных варыянтаў аднаго сюжэта (кантамінацыю), выпраўляў рытміку песень, а часам і мадыфікаваў мову інфарматара ў бок літаратурнай нормы. Таксама з маральна-этычных меркаванняў Федароўскі часта не ўключаў у асноўныя выданні «фрывольныя» або нецэнзурныя тэксты, адводзячы ім асобныя сшыткі ў сваім архіве{{sfn|Саламевіч|1972|с=104—105}}. Значнай праблемай для этнографа стала сістэматызацыя сабранага матэрыялу. Пры класіфікацыі прыказак ён выкарыстаў метад Самуэля Адальберга, размясціўшы іх у алфавітным парадку паводле «галоўнага» або «апорнага» слова (напрыклад, усе прыказкі пра бога сабраны пад літарай «Б», пра галаву — пад «Г»). Гэта стварала пэўныя цяжкасці для тэматычнага пошуку, бо прыказкі з аднолькавым сэнсам маглі апынуцца ў розных месцах{{sfn|Саламевіч|1972|с=145—146}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], Ян Бадуэн дэ Куртэнэ, Іржы Паліўка, Уладзімір Гнацюк. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] nxdkk1ujw3yi1zhc8zi9j2j6psxd4yg 5130085 5130084 2026-04-20T17:20:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Метадалогія і прынцыпы запісу */ 5130085 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: Ян Дзежка з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], Тадэвуш Мацвейчык, Антось Высоцкі, а таксама Паўліна Керсноўская, ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялектызмы|дыялектнымі]] асаблівасцямі. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя дыякрытычныя знакі для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, падоўжаных галосных, дыфтонгаў, цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» (эратычныя ці нецэнзурныя) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва Кракаўскай Акадэміі навук патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп (любоўныя, сямейныя, жніўныя, купальскія і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], Ян Бадуэн дэ Куртэнэ, Іржы Паліўка, Уладзімір Гнацюк. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 30s4mp55tfybkb5vd7uvq6dh5xlooaz 5130086 5130085 2026-04-20T17:24:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі */ 5130086 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 813z8lqmmbe52u5g4pe2g6s2ryjbk5s 5130091 5130086 2026-04-20T17:28:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5130091 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] g2caffxzjheeo6utsvu7mifoz11gq6g 5130094 5130091 2026-04-20T17:36:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Першыя гады збіральніцтва */ 5130094 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] ju6an5ybrazr05vpn83p0wmq0ewta25 5130097 5130094 2026-04-20T17:38:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі */ 5130097 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У казках і паданнях выразна адлюстраваны багаты дэманалагічны свет (вера ў чэрцей, вадзянікоў, упыроў). Характэрнай асаблівасцю беларускага казачнага эпасу, адзначанай даследчыкамі на аснове збораў Федароўскага, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць класічных волатаў-волатаў (тыпу расійскага [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]]), якія замяняюцца мясцовымі гістарычнымі або легендарнымі персанажамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Парэміяграфічная спадчына (прыказкі і прымаўкі) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам. Многія тэксты маюць антыпанскі і антыклерыкальны характар, высмейваюць прагнасць памешчыкаў, крывадушнасць духавенства і цяжар прыгоннага права (напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''). Народная мудрасць таксама крытычна ставіцца да сляпой веры ў бога (''«У бога вер, але богу не вер»''){{sfn|Саламевіч|1972|с=161—164}}. Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам. У тэкстах шырока выкарыстоўваецца мастацкі прыём псіхалагічнага паралелізму, калі з'явы прыроды супастаўляюцца з душэўным станам чалавека. Найбольш падрабязна і глыбока Федароўскі зафіксаваў вясельныя песні і прыпеўкі (асабліва ў Слонімскім і Ваўкавыскім паветах), якія дэталёва апісваюць кожны этап традыцыйнага беларускага вяселля{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 3hhnze869mu5t6t35ntwiwilnr3kawy 5130126 5130097 2026-04-20T18:27:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Характарыстыка фальклорнага матэрыялу */ 5130126 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка|казках]], паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям'і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] dmloz24ryxnybryczw3pilav5eawtmu 5130129 5130126 2026-04-20T18:29:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас */ 5130129 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур'ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык Сяргей Саўчанка адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы (як расійскай, так і польскай) часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаваным «[[Нарэчча|нарэччам]]» або дыялектам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню светапогляду, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям'і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] r2nt2trf9vhoqk7tly6m1paccugu7bm 5130131 5130129 2026-04-20T18:29:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Адкат праўкі [[Special:Diff/5130129|5130129]] аўтарства [[Special:Contributions/Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[User talk:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 5130131 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка|казках]], паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям'і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == З'яўленне першых тамоў «Люду беларускага» стала выбітнай падзеяй у еўрапейскай славістыцы. Працу высока ацанілі такія вядомыя вучоныя, як [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Бадуэн дэ Куртэнэ]], [[Іржы Паліўка]], [[Уладзімір Гнацюк]]. Выданне наглядна дэманстравала самабытнасць, багацце і самастойнасць беларускай мовы і культуры, абвяргаючы тэорыі тых, хто лічыў яе толькі «дыялектам» рускай або польскай мовы{{sfn|Саламевіч|1972|с=110}}. Паводле ацэнкі даследчыкаў, шматтомнік М. Федароўскага да сённяшняга дня застаецца адной з найважнейшых крыніц для этнографаў, фалькларыстаў, лінгвістаў і гісторыкаў, з'яўляючыся сапраўднай энцыклапедыяй народнага жыцця Беларусі{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] dmloz24ryxnybryczw3pilav5eawtmu 5130132 5130131 2026-04-20T18:29:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Значэнне працы */ 5130132 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка|казках]], паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям'і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур'ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык Сяргей Саўчанка адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы (як расійскай, так і польскай) часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаваным «[[Нарэчча|нарэччам]]» або дыялектам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню светапогляду, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 9bibfk6b4afespgjxn218lkczithrxa 5130135 5130132 2026-04-20T18:32:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры */ 5130135 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка|казках]], паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям'і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур'ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык Сяргей Саўчанка адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[Гаворка|гаворкай]]» або [[Дыялект|дыялектам]]. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[Светапогляд|светапогляду]], тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] tg8mya9fwboh5vylzjbyuuq22e0bjq9 5130153 5130135 2026-04-20T19:05:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Месца ў гісторыі навукі */ 5130153 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі Літоўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[Аканом|аканома]] маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага тома<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877–1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}: {{цытата| Калі мяне ў 1877 годзе лёс пасяліў на Літоўскай Русі, пераканаўшыся, што для этналагічных даследаванняў цяжка знайсці больш удзячнае поле, я паставіў сабе за галоўную мэту распрацоўку ўсебаковай манаграфіі гэтай правінцыі на падставе матэрыялаў, запазычаных ля самай крыніцы. Таму я стараўся найперш дакладна пазнаць мову народу і толькі тады прыступіў да гэтай працы. {{арыгінальны тэкст|pl|Gdy mnie w roku 1877 opatrzność usadowiła na Rusi Litewskiej, przekonawszy się, że dla badań etnologicznych trudno o wdzięczniejsze niż tutaj pole, postanowiłem sobie za cel główny opracowanie wszechstronnej monografii tej prowincyi na podstawie materiałów zaczerpniętych u samego źródła. Starałem się tedy przedewszystkiem dokładnie poznać język ludu i wówczas dopiero przystąpiłem do tej pracy.}} }} Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар'ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб'ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада|Шахеразадай]]»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «[[Wisła]]» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэміі ведаў у Кракаве]]. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі змог перадаць рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[Слоўнік|слоўнікам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад'езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[Анекдот|анекдоты]], [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч|Я. Карловічам]] і [[І. Трачык|І. Трачыкам]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб'ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур'ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка|казках]], паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з'яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям'і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур'ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Высока ацэньваў руплівасць і самаахвярнасць этнографа вядомы беларускі літаратар і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]. У лісце да Федароўскага ад 1913 года ён пісаў<ref>Ліст А. Ельскага да М. Федароўскага ад 1/20 сакавіка 1913 г. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. — № 429/149—150.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=163}}: {{цытата|Бог абдарыў Вас капітальнымі здольнасцямі, ведамі, воляй, незвычайнай працавітасцю, талентам яднання сэрцаў і магутнасцю пяра... на карысць беднага краю... для ратавання ва ўсіх адносінах дарагой па продках спадчыны»{{арыгінальны тэкст|pl|Bóg Was obdarzył kapitalną zdolnością, wiedzą, wolą, niezwykłą pracowitością, talentem jednania serc i potęgą pióra [...] na pożytek kraju biednego [...] dla ratowania pod każdym względem drogiej po przodkach spuścizny.}}. }} Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык [[Сяргей Саўчанка]] адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі<ref>У. Гнацюк. Етнографічний збірник, т. VI. Львів, 1899, стор. 148.</ref><ref>С. В. Савченко. Русская народная сказка. Киев, 1914, стр. 242.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[Гаворка|гаворкай]]» або [[Дыялект|дыялектам]]. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[Светапогляд|светапогляду]], тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. Пра незгасальную актуальнасць манаграфіі сведчыць той факт, што ў студзені 1997 года ў [[Педагагічны ўніверсітэт імя Камісіі нацыянальнай адукацыі ў Кракаве|Педагагічным універсітэце Кракава]] адбылася спецыяльная навуковая сесія, прысвечаная 100-годдзю выдання першага тома «Люду беларускага»{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} * {{артыкул|ref=Krajewska|аўтар=Krajewska M.|загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania|год=2022|выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera|тып=часопіс|нумар=32|старонкі=149—174}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] goyqjbg92jrm9wga0ucueb7dvvotlkp 5130157 5130153 2026-04-20T19:08:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5130157 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі́ Літо́ўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[аканом]]а маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага тома<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}: {{цытата| Калі мяне ў 1877 годзе лёс пасяліў на Літоўскай Русі, пераканаўшыся, што для этналагічных даследаванняў цяжка знайсці больш удзячнае поле, я паставіў сабе за галоўную мэту распрацоўку ўсебаковай манаграфіі гэтай правінцыі на падставе матэрыялаў, запазычаных ля самай крыніцы. Таму я стараўся найперш дакладна пазнаць мову народу і толькі тады прыступіў да гэтай працы. {{арыгінальны тэкст|pl|Gdy mnie w roku 1877 opatrzność usadowiła na Rusi Litewskiej, przekonawszy się, że dla badań etnologicznych trudno o wdzięczniejsze niż tutaj pole, postanowiłem sobie za cel główny opracowanie wszechstronnej monografii tej prowincyi na podstawie materiałów zaczerpniętych u samego źródła. Starałem się tedy przedewszystkiem dokładnie poznać język ludu i wówczas dopiero przystąpiłem do tej pracy.}} }} Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар’ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў ягоды падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб’ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «[[Wisła]]» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэміі ведаў у Кракаве]]. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі змог перадаць рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[слоўнік]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад’езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[анекдот]]ы, [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч]]ам і [[І. Трачык]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб’ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур’ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка]]х, паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з’яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям’і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур’ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Высока ацэньваў руплівасць і самаахвярнасць этнографа вядомы беларускі літаратар і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]. У лісце да Федароўскага ад 1913 года ён пісаў<ref>Ліст А. Ельскага да М. Федароўскага ад 1/20 сакавіка 1913 г. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. — № 429/149—150.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=163}}: {{цытата|Бог абдарыў Вас капітальнымі здольнасцямі, ведамі, воляй, незвычайнай працавітасцю, талентам яднання сэрцаў і магутнасцю пяра... на карысць беднага краю... для ратавання ва ўсіх адносінах дарагой па продках спадчыны»{{арыгінальны тэкст|pl|Bóg Was obdarzył kapitalną zdolnością, wiedzą, wolą, niezwykłą pracowitością, talentem jednania serc i potęgą pióra [...] na pożytek kraju biednego [...] dla ratowania pod każdym względem drogiej po przodkach spuścizny.}}. }} Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык [[Сяргей Саўчанка]] адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі<ref>У. Гнацюк. Етнографічний збірник, т. VI. Львів, 1899, стор. 148.</ref><ref>С. В. Савченко. Русская народная сказка. Киев, 1914, стр. 242.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[гаворка]]й» або [[дыялект]]ам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[светапогляд]]у, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. Пра незгасальную актуальнасць манаграфіі сведчыць той факт, што ў студзені 1997 года ў [[Педагагічны ўніверсітэт імя Камісіі нацыянальнай адукацыі ў Кракаве|Педагагічным універсітэце Кракава]] адбылася спецыяльная навуковая сесія, прысвечаная 100-годдзю выдання першага тома «Люду беларускага»{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} * {{артыкул|ref=Krajewska|аўтар=Krajewska M.|загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania|год=2022|выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera|тып=часопіс|нумар=32|старонкі=149—174}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] qgjc6sn8to4j2d487hwc662aosgv42b 5130174 5130157 2026-04-20T19:35:33Z Hapanovicz Anton 147000 /* Першыя гады збіральніцтва */ арфаграфія 5130174 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі́ Літо́ўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[аканом]]а маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага тома<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}: {{цытата| Калі мяне ў 1877 годзе лёс пасяліў на Літоўскай Русі, пераканаўшыся, што для этналагічных даследаванняў цяжка знайсці больш удзячнае поле, я паставіў сабе за галоўную мэту распрацоўку ўсебаковай манаграфіі гэтай правінцыі на падставе матэрыялаў, запазычаных ля самай крыніцы. Таму я стараўся найперш дакладна пазнаць мову народу і толькі тады прыступіў да гэтай працы. {{арыгінальны тэкст|pl|Gdy mnie w roku 1877 opatrzność usadowiła na Rusi Litewskiej, przekonawszy się, że dla badań etnologicznych trudno o wdzięczniejsze niż tutaj pole, postanowiłem sobie za cel główny opracowanie wszechstronnej monografii tej prowincyi na podstawie materiałów zaczerpniętych u samego źródła. Starałem się tedy przedewszystkiem dokładnie poznać język ludu i wówczas dopiero przystąpiłem do tej pracy.}} }} Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар’ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў яго падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб’ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «[[Wisła]]» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэміі ведаў у Кракаве]]. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі змог перадаць рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[слоўнік]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад’езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[анекдот]]ы, [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч]]ам і [[І. Трачык]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб’ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур’ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка]]х, паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з’яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям’і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур’ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Высока ацэньваў руплівасць і самаахвярнасць этнографа вядомы беларускі літаратар і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]. У лісце да Федароўскага ад 1913 года ён пісаў<ref>Ліст А. Ельскага да М. Федароўскага ад 1/20 сакавіка 1913 г. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. — № 429/149—150.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=163}}: {{цытата|Бог абдарыў Вас капітальнымі здольнасцямі, ведамі, воляй, незвычайнай працавітасцю, талентам яднання сэрцаў і магутнасцю пяра... на карысць беднага краю... для ратавання ва ўсіх адносінах дарагой па продках спадчыны»{{арыгінальны тэкст|pl|Bóg Was obdarzył kapitalną zdolnością, wiedzą, wolą, niezwykłą pracowitością, talentem jednania serc i potęgą pióra [...] na pożytek kraju biednego [...] dla ratowania pod każdym względem drogiej po przodkach spuścizny.}}. }} Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык [[Сяргей Саўчанка]] адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі<ref>У. Гнацюк. Етнографічний збірник, т. VI. Львів, 1899, стор. 148.</ref><ref>С. В. Савченко. Русская народная сказка. Киев, 1914, стр. 242.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[гаворка]]й» або [[дыялект]]ам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[светапогляд]]у, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. Пра незгасальную актуальнасць манаграфіі сведчыць той факт, што ў студзені 1997 года ў [[Педагагічны ўніверсітэт імя Камісіі нацыянальнай адукацыі ў Кракаве|Педагагічным універсітэце Кракава]] адбылася спецыяльная навуковая сесія, прысвечаная 100-годдзю выдання першага тома «Люду беларускага»{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} * {{артыкул|ref=Krajewska|аўтар=Krajewska M.|загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania|год=2022|выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera|тып=часопіс|нумар=32|старонкі=149—174}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] imw9mzdlv5b2ly0vkmn716x9ja13a44 5130211 5130174 2026-04-20T20:52:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Культура Беларусі]]; ±[[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]]→[[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130211 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі́ Літо́ўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй усяго жыцця Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[аканом]]а маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага тома<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}: {{цытата| Калі мяне ў 1877 годзе лёс пасяліў на Літоўскай Русі, пераканаўшыся, што для этналагічных даследаванняў цяжка знайсці больш удзячнае поле, я паставіў сабе за галоўную мэту распрацоўку ўсебаковай манаграфіі гэтай правінцыі на падставе матэрыялаў, запазычаных ля самай крыніцы. Таму я стараўся найперш дакладна пазнаць мову народу і толькі тады прыступіў да гэтай працы. {{арыгінальны тэкст|pl|Gdy mnie w roku 1877 opatrzność usadowiła na Rusi Litewskiej, przekonawszy się, że dla badań etnologicznych trudno o wdzięczniejsze niż tutaj pole, postanowiłem sobie za cel główny opracowanie wszechstronnej monografii tej prowincyi na podstawie materiałów zaczerpniętych u samego źródła. Starałem się tedy przedewszystkiem dokładnie poznać język ludu i wówczas dopiero przystąpiłem do tej pracy.}} }} Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар’ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў яго падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб’ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «[[Wisła]]» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэміі ведаў у Кракаве]]. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі змог перадаць рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[слоўнік]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад’езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[анекдот]]ы, [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч]]ам і [[І. Трачык]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб’ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур’ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка]]х, паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з’яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям’і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур’ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Высока ацэньваў руплівасць і самаахвярнасць этнографа вядомы беларускі літаратар і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]. У лісце да Федароўскага ад 1913 года ён пісаў<ref>Ліст А. Ельскага да М. Федароўскага ад 1/20 сакавіка 1913 г. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. — № 429/149—150.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=163}}: {{цытата|Бог абдарыў Вас капітальнымі здольнасцямі, ведамі, воляй, незвычайнай працавітасцю, талентам яднання сэрцаў і магутнасцю пяра... на карысць беднага краю... для ратавання ва ўсіх адносінах дарагой па продках спадчыны»{{арыгінальны тэкст|pl|Bóg Was obdarzył kapitalną zdolnością, wiedzą, wolą, niezwykłą pracowitością, talentem jednania serc i potęgą pióra [...] na pożytek kraju biednego [...] dla ratowania pod każdym względem drogiej po przodkach spuścizny.}}. }} Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык [[Сяргей Саўчанка]] адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі<ref>У. Гнацюк. Етнографічний збірник, т. VI. Львів, 1899, стор. 148.</ref><ref>С. В. Савченко. Русская народная сказка. Киев, 1914, стр. 242.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[гаворка]]й» або [[дыялект]]ам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[светапогляд]]у, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. Пра незгасальную актуальнасць манаграфіі сведчыць той факт, што ў студзені 1997 года ў [[Педагагічны ўніверсітэт імя Камісіі нацыянальнай адукацыі ў Кракаве|Педагагічным універсітэце Кракава]] адбылася спецыяльная навуковая сесія, прысвечаная 100-годдзю выдання першага тома «Люду беларускага»{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} * {{артыкул|ref=Krajewska|аўтар=Krajewska M.|загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania|год=2022|выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera|тып=часопіс|нумар=32|старонкі=149—174}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] lu0qm3s02kaej48t5okkvlgrjyzeomt 5130233 5130211 2026-04-21T05:30:16Z JerzyKundrat 174 /* Першыя гады збіральніцтва */ 5130233 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі́ Літо́ўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[аканом]]а маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага тома<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}: {{цытата| Калі мяне ў 1877 годзе лёс пасяліў на Літоўскай Русі, пераканаўшыся, што для этналагічных даследаванняў цяжка знайсці больш удзячнае поле, я паставіў сабе за галоўную мэту распрацоўку ўсебаковай манаграфіі гэтай правінцыі на падставе матэрыялаў, запазычаных ля самай крыніцы. Таму я стараўся найперш дакладна пазнаць мову народу і толькі тады прыступіў да гэтай працы. {{арыгінальны тэкст|pl|Gdy mnie w roku 1877 opatrzność usadowiła na Rusi Litewskiej, przekonawszy się, że dla badań etnologicznych trudno o wdzięczniejsze niż tutaj pole, postanowiłem sobie za cel główny opracowanie wszechstronnej monografii tej prowincyi na podstawie materiałów zaczerpniętych u samego źródła. Starałem się tedy przedewszystkiem dokładnie poznać język ludu i wówczas dopiero przystąpiłem do tej pracy.}} }} Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар’ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў яго падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб’ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў выдатны этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «[[Wisła]]» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэміі ведаў у Кракаве]]. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі змог перадаць рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[слоўнік]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад’езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[анекдот]]ы, [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч]]ам і [[І. Трачык]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб’ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур’ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка]]х, паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з’яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям’і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку выдатных навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур’ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Высока ацэньваў руплівасць і самаахвярнасць этнографа вядомы беларускі літаратар і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]. У лісце да Федароўскага ад 1913 года ён пісаў<ref>Ліст А. Ельскага да М. Федароўскага ад 1/20 сакавіка 1913 г. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. — № 429/149—150.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=163}}: {{цытата|Бог абдарыў Вас капітальнымі здольнасцямі, ведамі, воляй, незвычайнай працавітасцю, талентам яднання сэрцаў і магутнасцю пяра... на карысць беднага краю... для ратавання ва ўсіх адносінах дарагой па продках спадчыны»{{арыгінальны тэкст|pl|Bóg Was obdarzył kapitalną zdolnością, wiedzą, wolą, niezwykłą pracowitością, talentem jednania serc i potęgą pióra [...] na pożytek kraju biednego [...] dla ratowania pod każdym względem drogiej po przodkach spuścizny.}}. }} Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык [[Сяргей Саўчанка]] адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі<ref>У. Гнацюк. Етнографічний збірник, т. VI. Львів, 1899, стор. 148.</ref><ref>С. В. Савченко. Русская народная сказка. Киев, 1914, стр. 242.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[гаворка]]й» або [[дыялект]]ам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[светапогляд]]у, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. Пра незгасальную актуальнасць манаграфіі сведчыць той факт, што ў студзені 1997 года ў [[Педагагічны ўніверсітэт імя Камісіі нацыянальнай адукацыі ў Кракаве|Педагагічным універсітэце Кракава]] адбылася спецыяльная навуковая сесія, прысвечаная 100-годдзю выдання першага тома «Люду беларускага»{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} * {{артыкул|ref=Krajewska|аўтар=Krajewska M.|загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania|год=2022|выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera|тып=часопіс|нумар=32|старонкі=149—174}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] r6rwvpws6xljd849umvee48dvvc8irb 5130235 5130233 2026-04-21T05:52:06Z JerzyKundrat 174 5130235 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Люд беларускі |Арыгінал = {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} |Выява = |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Манаграфія]], [[зборнік]] |Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] (тэксты), [[польская мова|польская]] (каментарыі) |Выдавецтва = Акадэмія навук у Кракаве (I—III тт.), пазней іншыя |Выпуск = 1897—1969 |Старонак = |isbn = }} '''«Люд белару́скі на Русі́ Літо́ўскай»''' (поўная арыгінальная назва: {{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}} — ''«Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах»'') — шматтомная фундаментальная этнаграфічная і фальклорная праца польскага і беларускага даследчыка [[Міхал Федароўскі|Міхала Федароўскага]]. Выданне з’яўляецца адным з найбуйнейшых і найбольш значных збораў па духоўнай і матэрыяльнай культуры беларускага народа, які ўключае тысячы казак, паданняў, песень, прыказак, загадак і апісанняў абрадаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. == Гісторыя стварэння і выдання == === Першыя гады збіральніцтва === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі у 1877 г.]] Ідэяй Міхала Федароўскага стала стварэнне манументальнай кнігі пра [[беларускі народ]], вывучэнню якога ён аддаў больш за трыццаць гадоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=6}}. Сістэматычная збіральніцкая праца пачалася ў 1877 годзе, калі ён пераехаў на тэрыторыю [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў якасці [[аканом]]а маёнткаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=20}}. Як пазней успамінаў сам аўтар у прадмове да першага тома<ref>''Federowski M.'' Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905. — Kraków, 1897. — T. I. — S. IX.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}: {{цытата| Калі мяне ў 1877 годзе лёс пасяліў на Літоўскай Русі, пераканаўшыся, што для этналагічных даследаванняў цяжка знайсці больш удзячнае поле, я паставіў сабе за галоўную мэту распрацоўку ўсебаковай манаграфіі гэтай правінцыі на падставе матэрыялаў, запазычаных ля самай крыніцы. Таму я стараўся найперш дакладна пазнаць мову народу і толькі тады прыступіў да гэтай працы. {{арыгінальны тэкст|pl|Gdy mnie w roku 1877 opatrzność usadowiła na Rusi Litewskiej, przekonawszy się, że dla badań etnologicznych trudno o wdzięczniejsze niż tutaj pole, postanowiłem sobie za cel główny opracowanie wszechstronnej monografii tej prowincyi na podstawie materiałów zaczerpniętych u samego źródła. Starałem się tedy przedewszystkiem dokładnie poznać język ludu i wówczas dopiero przystąpiłem do tej pracy.}} }} Напачатку Федароўскі сутыкнуўся з цяжкасцямі: мясцовыя сяляне ставіліся да яго з насцярожанасцю і недаверам, што было выклікана «звычайнай скрытнасцю селяніна і сарамяжнай нясмеласцю». Пераадолець гэты бар’ер яму дапамаглі парады вядомага этнографа [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]]. Глогер навучыў яго падыходам і метадам працы з народам, што дазволіла Федароўскаму хутка наладзіць кантакт з мясцовымі жыхарамі і пачаць масавы запіс фальклору{{sfn|Саламевіч|1972|с=19}}. Паступова этнограф аб’ездзіў уздоўж і ўпоперак велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. === Падрыхтоўка і змена планаў выдання === Вялікі ўплыў на фарміраванне навуковага метаду Федароўскага зрабіў этнограф і лінгвіст Ян Карловіч, які распрацаваў «Параднік для збіральнікаў народных твораў». Карловіч асабіста прыязджаў да Федароўскага ў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ў 1889 і 1891 гадах, дзе дапамагаў сістэматызаваць матэрыялы і рабіў [[Нотны запіс|нотныя запісы]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=28—29}}. Менавіта Я. Карловіч прапанаваў збіральніку супрацоўніцтва з этнаграфічным часопісам «[[Wisła]]» і ў 1889 годзе рэкамендаваў яго [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэміі ведаў у Кракаве]]. Дзякуючы гэтай пратэкцыі ў 1896 годзе М. Федароўскі перадаў рукапіс першага тома свайго галоўнага твора ў выдавецтва Акадэміі{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Да 1886 года Федароўскі ўжо меў падрыхтаваныя чатыры серыі (каля шасці тамоў) сабранага матэрыялу. Першапачаткова ён разлічваў выдаць сваю працу ў дзесяці тамах. Паводле яго ўласнага плана, выданне павінна было пачынацца з [[Геаграфія|фізіяграфіі]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], апісанняў фізічных і духоўных рыс народа, [[Сельскагаспадарчыя прылады працы|сельскагаспадарчага інвентару]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадаў]], а завяршацца фальклорнымі тэкстамі і [[слоўнік]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=42}}. Аднак у 1889 годзе прафесар [[Ізідар Капярніцкі]] з [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] паведаміў Федароўскаму, што Акадэмія згодна штогод выдаваць па адным томе яго працы. Пры гэтым Капярніцкі паставіў жорсткую ўмову: матэрыял павінен быць згрупаваны не па тэматычных раздзелах (як хацеў аўтар), а строга па геаграфічным прынцыпе: па правінцыях, губернях і паветах. Гэтае патрабаванне прымусіла Федароўскага цалкам перарабляць ужо падрыхтаваныя да друку тамы. Ён вымушаны быў адмовіцца ад выдання гістарычна-фізіяграфічнага ўступу і сканцэнтравацца выключна на вераваннях, казках і песнях{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. === Выхад першых тамоў і ад’езд з Беларусі === Пасля перапрацоўкі структуры, у 1897 годзе ў Кракаве выйшаў першы том «Люду беларускага», прысвечаны народнай міфалогіі, вераванням і забабонам. За ім у 1902 годзе пабачыў свет другі том (казкі пра жывёл і чарадзейныя), а ў 1903 годзе — трэці том (гістарычныя і мясцовыя паданні, бытавыя казкі, анекдоты){{sfn|Саламевіч|1972|с=41—44}}. [[Файл:Міхал Федароўскі.jpg|міні|злева|Міхал Федароўскі у 1923 годзе]] Праца над наступнымі тамамі была перарвана асабістымі і гаспадарчымі трагедыямі. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі пацярпеў фінансавы крах (з-за паводак яго палі і сенажаці залівала вадой некалькі гадоў запар). Да гэтага дадаліся сямейныя няшчасці: ад [[Інфекцыйныя захворванні|заразных хвароб]] памерлі трое яго дзяцей, пасля чаго ён разышоўся з жонкай. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены Федароўскі быў вымушаны назаўжды пакінуць [[Беларусь]] і пераехаць у [[Варшава|Варшаву]], забраўшы з сабой куфры з тысячамі неапублікаваных рукапісаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=36—41}}. У Варшаве яму даводзілася працаваць бібліятэкарам і антыкварам, каб зарабіць на жыццё, што практычна спыніла выдавецкую дзейнасць аж да яго смерці ў 1923 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=48—62}}. === Пасмяротныя выданні === Нягледзячы на смерць аўтара, яго манументальная праца працягвала жыць. Чацвёрты том «Люду беларускага», які ўключаў каля 10 000 прыказак і прымавак, быў падрыхтаваны да друку вядомым даследчыкам Палесся [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і прафесарам [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]]. Гэты том выйшаў у 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] частка рукапісаў Федароўскага магла загінуць, але асноўны масіў дакументаў быў уратаваны і захаваўся ў архівах. Праца па выданні велізарнай песеннай спадчыны аднавілася толькі ў пасляваенны час{{sfn|Саламевіч|1972|с=47—57}}. У 1958 годзе выйшаў пяты том, а ў 1960 годзе — шосты том, якія ўтрымлівалі больш за чатыры тысячы беларускіх песень з нотнымі запісамі. Нарэшце, у 1969 годзе былі выдадзены сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Змест тамоў == Выданне ўяўляе сабой тэматычна размеркаваны зборнік фальклорных тэкстаў і этнаграфічных апісанняў. * '''Том I. Вера, вераванні і забабоны''' (1897). Змяшчае 2835 запісаў. Том падзелены на дзве часткі. Першая прысвечана міфалогіі: боствам, святым, дэманам ([[чэрці]], [[Ведзьма|ведзьмы]], [[Ваўкалак|ваўкалакі]], [[Здань|здані]]), а таксама вераванням, звязаным з прыродай ([[жывёлы]], [[расліны]], [[метэаралагічныя з’явы]]). Другая частка апісвае духоўную і матэрыяльную культуру ([[этыка]], [[права]], [[медыцына]], [[сельская гаспадарка]], [[рамёствы]]){{sfn|Саламевіч|1972|с=40—41}}. * '''Том II. Казкі пра жывёл і чарадзейныя''' (1902). Уключае 410 тэкстаў. Змяшчае жывёльны эпас, [[міфалагічныя казкі]], а таксама [[Чарадзейныя казкі|казкі пра чараўнікоў, ведзьмаў і цуды]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=44}}. * '''Том III. Паданні і казкі (бытавыя)''' (1903). Уключае 571 тэкст. Змяшчае гістарычныя і мясцовыя [[Паданне|паданні]], [[анекдот]]ы, [[Бытавыя казкі|бытавыя]] і гумарыстычныя казкі. Многія тэксты запісаны ад выдатных казачнікаў [[Антось Высоцкі|Антося Высоцкага]] і [[Раман Галамбёўскі|Рамана Галамбёўскага]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=45—46}}. * '''Том IV. Прыказкі, прымаўкі, загадкі''' (1935). Змяшчае каля 10 000 [[Прыказка|прыказак]] і [[Прымаўка|прымавак]], а таксама 520 [[Загадка|загадак]]. Гэта адзін з найбуйнейшых збораў беларускай [[Парэміяграфія|парэміяграфіі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=138}}. * '''Тамы V і VI. Песні''' (1958, 1960). Уключаюць 4171 песенны тэкст. Змешчаны [[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Вясельныя песні|вясельныя]], [[Каляндарна-абрадавыя песні|каляндарна-абрадавыя]], [[Салдацкія песні|салдацкія]], [[гумарыстычныя песні]] і прыпеўкі. Таксама прыводзяцца нотныя запісы мелодый, зробленыя [[Я. Карловіч]]ам і [[І. Трачык]]ам{{sfn|Саламевіч|1972|с=221}}. * '''Тамы VII і VIII''' (1969). Змяшчаюць дадатковыя матэрыялы, індэксы і паказальнікі да папярэдніх тамоў песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=11}}{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Метадалогія і прынцыпы запісу == === Палявыя даследаванні і праца з інфарматарамі === Нягледзячы на адсутнасць спецыяльнай этнаграфічнай адукацыі, [[Міхал Федароўскі]] выпрацаваў выключна строгую і навукова абгрунтаваную сістэму збіральніцкай працы. Перад пачаткам экспедыцый ён складаў спецыяльныя апытальныя праграмы (анкеты), па якіх пасляў апытваў сялян. Гэта дазваляла яму сістэматызаваць матэрыял і не выпускаць з-пад увагі важныя дэталі паўсядзённага жыцця, гаспадаркі ці народнай медыцыны{{sfn|Саламевіч|1972|с=70}}. Этнограф не абмяжоўваўся выпадковымі запісамі, а імкнуўся да франтальнага, вычарпальнага даследавання мясцовасці. Ён праводзіў строгі адбор інфарматараў, аддаючы перавагу найбольш здольным, інтэлігентным і дасведчаным носьбітам традыцыі. Сярод яго найлепшых памочнікаў былі таленавітыя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]], а таксама [[Паўліна Керсноўская]], ад якой ён запісаў каля 300 песень{{sfn|Саламевіч|1972|с=68—69}}. === Праблема фанетычнага запісу === У канцы XIX стагоддзя прыборы для гуказапісу (напрыклад, [[фанограф]]) яшчэ не мелі шырокага распаўсюджвання ў палявой этнаграфіі, таму Федароўскі фіксаваў тэксты і мелодыі выключна на слых. Галоўнай задачай ён лічыў максімальна дакладную перадачу жывой [[Беларуская мова|беларускай гаворкі]] з усімі яе [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектнымі асаблівасцямі]]. Для гэтага даследчык карыстаўся [[Польскі алфавіт|польскім алфавітам]], уводзячы ў яго дадатковыя [[дыякрытычныя знакі]] для абазначэння спецыфічных беларускіх гукаў (напрыклад, [[Падоўжаныя галосныя|падоўжаных галосных]], [[Дыфтонг|дыфтонгаў]], цвёрдага «р» і г.д.){{sfn|Саламевіч|1972|с=98}}. У пытаннях [[Транскрыпцыя (лінгвістыка)|транскрыпцыі]] Федароўскі часта ішоў на канфлікт з рэдактарамі і навуковымі кансультантамі. Вядомы польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] раіў яму змякчаць або ўніфікаваць некаторыя складаныя для польскага чытача фанетычныя формы. Аднак Федароўскі катэгарычна адмаўляўся, даказваючы, што ў розных паветах сяляне гавораць па-рознаму (напрыклад, выкарыстоўваюць формы ''cieły'' або ''cyjely''), і патрабаваў пакідаць тэксты ў іх першазданным, хай і «недалікатным» выглядзе<ref>''Karłowicz J.'' [Рэцэнзія на том I «Люд беларускі»] // Wisła. 1890. T. IV. S. 159.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=79—80}}. === Рэдактарскае ўмяшанне і цэнзура === Нягледзячы на прынцыповасць падчас палявых запісаў, на этапе падрыхтоўкі матэрыялаў да выдання ў друкарні Федароўскі (а пазней і іншыя рэдактары тамоў) часта парушаў правіла недатыкальнасці тэксту. Імкнучыся зрабіць казкі больш лагічнымі і прыгожымі, ён праводзіў іх літаратурную апрацоўку: выпраўляў сінтаксічныя памылкі, дадаваў словы ад сябе, а таксама шырока выкарыстоўваў [[Кантамінацыя (літаратуразнаўства)|кантамінацыю]] — аб’ядноўваў розныя варыянты аднаго і таго ж казачнага сюжэта ў адзін «ідэальны» тэкст{{sfn|Саламевіч|1972|с=101—102}}. Выбітны фалькларыст [[Уладзімір Якаўлевіч Проп|Уладзімір Проп]], аналізуючы падобныя метады працы выдаўцоў XIX стагоддзя, адзначаў, што такая стылістычная праўка пазбаўляла народную казку яе сапраўднага вуснага характару, ператвараючы яе ў паўлітаратурны твор<ref>''Пропп В. Я.'' Текстологическое редактирование записей фольклора // Русский фольклор. Вып. I. — М.—Л., 1956. — С. 205.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=104}}. Акрамя таго, кіруючыся маральна-этычнымі нормамі свайго часу, Федароўскі адфільтроўваў «фрывольныя» ([[Эротыка|эратычныя]] ці [[Нецэнзурная лексіка|нецэнзурныя]]) народныя песні, жарты і прыпеўкі. Яны не ўключаліся ў асноўныя тамы «Люду беларускага», а перапісваліся ў асобныя сшыткі, многія з якіх так і засталіся ў архівах{{sfn|Саламевіч|1972|с=265—267}}. === Прынцыпы сістэматызацыі матэрыялу === Сур’ёзнай праблемай для манаграфіі стала класіфікацыя велізарнага масіву тэкстаў. Выдавецтва [[Кракаўская Акадэмія навук|Кракаўскай Акадэміі навук]] патрабавала геаграфічнага падзелу (па паветах), але Федароўскі абараніў тэматычны і жанравы прынцып. Аднак пры сістэматызацыі [[Парэміяграфія|парэміяграфічнага]] матэрыялу (прыказак і прымавак) ён пазычыў метад польскага даследчыка [[Самуэль Адальберг|Самуэля Адальберга]]<ref>''Adalberg S.'' Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich. — Warszawa, 1889—1894.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=145}}. Гэты метад палягаў на размяшчэнні прыказак у алфавітным парадку паводле так званага «апорнага» або «галоўнага» слова (напрыклад, слова «галава» ці «бог»). Такі фармальны падыход прывёў да таго, што прыказкі з аднолькавым сэнсам і філасофскім пасылам апынуліся раскіданымі па розных тамах і старонках зборніка, што значна ўскладніла карыстанне ім для будучых даследчыкаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=151—153}}. Песенны матэрыял Федароўскі дзяліў паводле тэматычных і абрадавых груп ([[Любоўныя песні|любоўныя]], [[Сямейныя песні|сямейныя]], [[Жніўныя песні|жніўныя]], [[Купальскія песні|купальскія]] і г.д.), хоць і тут з-за шматзначнасці песень часта ўзнікалі цяжкасці з вызначэннем іх дакладнага месца ў структуры кнігі{{sfn|Саламевіч|1972|с=212—213}}. == Характарыстыка фальклорнага матэрыялу == === Міфалогія, дэманалогія і казачны эпас === Сабраныя ў «Людзе беларускім» матэрыялы ўсебакова характарызуюць светапогляд беларускага селяніна XIX стагоддзя. У [[казка]]х, паданнях і легендах надзвычай шырока і дэталёва адлюстраваны багаты свет народнай [[дэманалогія|дэманалогіі]] і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Федароўскі зафіксаваў велізарную колькасць сюжэтаў пра [[Чэрці|чэрцей]], [[Ведзьма|ведзьмаў]], [[Ваўкалак|ваўкалакаў]], [[Упыр|упыроў]] і розныя чарадзейныя метамарфозы. Спецыфічнай рысай беларускага [[казачны эпас|казачнага эпасу]], якую выявілі даследчыкі на аснове гэтых збораў, з’яўляецца амаль поўная адсутнасць традыцыйных усходнеславянскіх [[багатыр]]оў (напрыклад, [[Ілья Мурамец|Ільі Мурамца]])<ref>''Карский Е. Ф.'' [Рэцэнзія на том III «Люд беларускі»] // Известия ОРЯС. — 1904.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=127}}. Іх месца часцей за ўсё займаюць мясцовыя гістарычныя ці легендарныя постаці, а таксама простыя кемлівыя сяляне, якія перамагаюць нячыстую сілу або паноў не фізічнай моцай, а розумам і хітрасцю. У зборы прадстаўлены ўсе віды казак: пра жывёл, чарадзейныя, а таксама сацыяльна-бытавыя анекдоты, многія з якіх маюць унікальныя матывы, адсутныя ў вядомых рускіх зборніках [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. Афанасьева]] ці ўкраінскіх зборах [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|У. Гнацюка]]<ref>''Гнатюк В.'' Етнографічний збірник. Т. VI. — Львів, 1899. — С. 148.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=124—132}}. === Парэміяграфія і сацыяльны пратэст === [[Парэміяграфія|Парэміяграфічная]] спадчына ([[прыказка|прыказкі]], [[прымаўка|прымаўкі]], праклёны і вітанні) вызначаецца глыбокім сацыяльным зместам і налічвае каля 10 000 адзінак. Гэты масіў значна дапоўніў і пашырыў вядомы зборнік [[Іван Іванавіч Насовіч|І. Насовіча]]<ref>''Носович И. И.'' Сборник белорусских пословиц. — СПб., 1874.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=146}}. У прыказках яскрава праяўляецца класавы антаганізм і нянавісць да прыгнятальнікаў часоў [[прыгоннае права|прыгоннага права]]. Многія тэксты маюць востры антыпанскі характар, напрыклад, ''«Панская ласка да парога»'', ''«Нігдачкі пан не быў бы панам, каб не ўмеў махляваць»''{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. Не менш выразна гучаць і [[антыклерыкалізм|антыклерыкальныя]] матывы, якія высмейваюць прагнасць духавенства і дэманструюць часам вельмі скептычнае стаўленне селяніна да афіцыйнай рэлігіі: ''«У бога вер, але богу не вер»'', ''«Бог не роўна дзеліць: аднаму дае многа, а другому мала»''. У народнай свядомасці і паўсядзённым побыце вера ў бога цесна перапляталася з дахрысціянскімі паганскімі ўяўленнямі і практычнай жыццёвай мудрасцю{{sfn|Саламевіч|1972|с=161—165}}. === Паэтыка і тэматыка песеннага фальклору === Песенны матэрыял манаграфіі ўражвае сваім лірызмам, эмацыянальнасцю і жанравай разнастайнасцю. Федароўскі зафіксаваў тысячы тэкстаў, якія суправаджалі чалавека ад калыскі да магілы. Сярод іх шырока прадстаўлены [[любоўная песня|любоўныя]], [[сямейная песня|сямейныя]] і [[вясельная песня|вясельныя песні]]. Асабліва трагічна і пранізліва гучаць [[сіроцкая песня|сіроцкія песні]], дзе сірата падчас вяселля скардзіцца памерлым бацькам на сваю горкую долю і адзіноту ў чужой сям’і{{sfn|Саламевіч|1972|с=234}}. Вялікую ўвагу этнограф надаў [[каляндарна-абрадавая песня|каляндарна-абрадавым песням]], якія дапамагалі селяніну ў яго цяжкай гаспадарчай працы і былі прывязаныя да канкрэтных пораў года: гэта [[вяснянка|вяснянкі]], [[валачобная песня|валачобныя]], [[юраўская песня|юраўскія]], [[купальская песня|купальскія]] і [[жніўная песня|жніўныя]]. У гэтых тэкстах народная паэтыка дасягае найвышэйшага майстэрства. Ананімныя стваральнікі песень віртуозна выкарыстоўвалі разгорнуты [[псіхалагічны паралелізм]], пры якім стан прыроды (напрыклад, пахіленая каліна ці пажоўклае лісце) сіметрычна супастаўляецца з душэўным станам і перажываннямі чалавека{{sfn|Саламевіч|1972|с=271—272}}. Тэксты багата аздобленыя мяккімі памяншальна-ласкальнымі формамі, пастаяннымі [[эпітэт]]амі і маюць адточаную, звонкую [[рыфма|рыфму]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=275—276}}. Асобны, надзвычай драматычны пласт складаюць песні сацыяльнага пратэсту — [[рэкруцкая песня|рэкруцкія]] і [[салдацкая песня|салдацкія]]. Яны без прыкрас апісваюць жахі 25-гадовай вайсковай службы ў царскай арміі, [[Рэкруцтва|гвалтоўны набор у рэкруты]] («яму ручкі звязалі, яму ножкі скавалі») і гора маці, якая назаўжды развітваецца з сынам{{sfn|Саламевіч|1972|с=254—255}}. Таксама Федароўскі як уважлівы даследчык заўважыў і зафіксаваў працэс культурнай міграцыі і адаптацыі суседніх фальклорных формаў. Напрыклад, польскія танцавальныя мелодыі, такія як [[Кракавяк|кракавякі]] і [[Мазурка (танец)|мазуркі]], трывала ўвайшлі ў побыт заходнебеларускага сялянства, аднак яны набылі спецыфічны беларускі каларыт, іншы тэмп і зусім новы тэкставы змест, які часта быў невядомы ў самой Польшчы{{sfn|Саламевіч|1972|с=189—191}}. == Значэнне працы == === Навуковае прызнанне і ацэнка сучаснікаў === Выхад у свет першых тамоў «Люду беларускага» стаў надзвычай важнай падзеяй у еўрапейскай [[Славістыка|славістыцы]] і [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Праца Міхала Федароўскага адразу атрымала высокую ацэнку з боку навукоўцаў таго часу. Расійскі і беларускі этнограф [[Мікалай Андрэевіч Янчук|Мікалай Янчук]] у лісце да аўтара адзначаў, што гэтыя выданні настолькі сур’ёзныя, што зрабілі б гонар любой навуковай установе або акадэміі<ref>''Янчук Н. А.'' [Ліст да М. Федароўскага ад 10 студзеня 1910 г.] // Архіў М. Федароўскага.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=52}}. Высока ацэньваў руплівасць і самаахвярнасць этнографа вядомы беларускі літаратар і краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]]. У лісце да Федароўскага ад 1913 года ён пісаў<ref>Ліст А. Ельскага да М. Федароўскага ад 1/20 сакавіка 1913 г. // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта. — № 429/149—150.</ref>{{sfn|Krajewska|2022|с=163}}: {{цытата|Бог абдарыў Вас капітальнымі здольнасцямі, ведамі, воляй, незвычайнай працавітасцю, талентам яднання сэрцаў і магутнасцю пяра... на карысць беднага краю... для ратавання ва ўсіх адносінах дарагой па продках спадчыны»{{арыгінальны тэкст|pl|Bóg Was obdarzył kapitalną zdolnością, wiedzą, wolą, niezwykłą pracowitością, talentem jednania serc i potęgą pióra [...] na pożytek kraju biednego [...] dla ratowania pod każdym względem drogiej po przodkach spuścizny.}}. }} Вядомы даследчык беларускай мовы акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] неаднаразова падкрэсліваў выключную дакладнасць фанетычнага запісу і каштоўнасць манаграфіі для [[Дыялекталогія|лінгвістычных]] даследаванняў<ref>''Карский Е. Ф.'' Новый польский труд по белорусской этнографии // Известия ОРЯС. — 1899. — Т. IV. — С. 352.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Чэшскі славіст [[Іржы Паліўка]] ўхваліў навуковы апарат выдання, асабліва зручныя прадметныя і алфавітныя паказальнікі, якія значна палягчалі працу фалькларыстаў па параўнаўчым аналізе сюжэтаў<ref>''Polívka J.'' [Рэцэнзія] // Archiv für slavische Philologie. — 1907. — Bd. XXIX.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=84}}. Украінскі этнограф [[Уладзімір Міхайлавіч Гнацюк|Уладзімір Гнацюк]] і расійскі даследчык [[Сяргей Саўчанка]] адзначалі, што дзякуючы Федароўскаму беларускі казачны матэрыял заняў сваё пачэснае месца ў славянскім эпасе, узбагаціўшы яго новымі, невядомымі раней матывамі і вобразамі<ref>У. Гнацюк. Етнографічний збірник, т. VI. Львів, 1899, стор. 148.</ref><ref>С. В. Савченко. Русская народная сказка. Киев, 1914, стр. 242.</ref>{{sfn|Саламевіч|1972|с=111}}. === Сцвярджэнне самабытнасці беларускай культуры === У XIX стагоддзі ў афіцыйнай навуцы, як расійскай, так і польскай, часта панавала грэблівае стаўленне да [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якую лічылі толькі сапсаванай «[[гаворка]]й» або [[дыялект]]ам. Шматтомная праца Федароўскага стала магутным навуковым аргументам супраць гэтых [[Шавінізм|шавіністычных]] тэорый. На велізарным фактычным матэрыяле збіральнік паказаў самастойнасць беларускай мовы, яе багатую лексіку, глыбокія ўнутраныя законы развіцця, устойлівую [[Фанетыка|фанетычную]] і [[Сінтаксіс|сінтаксічную]] структуру{{sfn|Саламевіч|1972|с=87}}. Сабраны фальклор абверг уяўленні пра культурную беднасць беларускага селяніна. Федароўскі прадэманстраваў высокі ўзровень народнай [[Паэтыка|паэтыкі]], філасофскую глыбіню [[светапогляд]]у, тонкі псіхалагізм і этыку мясцовых жыхароў. Яго зборы даказалі, што беларускі народ стварыў уласную, арыгінальную духоўную культуру, здольную канкурыраваць са спадчынай суседніх народаў{{sfn|Саламевіч|1972|с=282}}. === Месца ў гісторыі навукі === Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і дакладнасці перадачы матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з такімі фундаментальнымі працамі славянскай этнаграфіі, як «Люд» польскага даследчыка [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], а таксама зборы беларускіх фалькларыстаў [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Для сучаснай навукі — гісторыі, літаратуразнаўства, этнаграфіі і лінгвістыкі — манаграфія Федароўскага застаецца невычарпальнай сапраўднай энцыклапедыяй жыцця, побыту і традыцый насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Яна захавала для нашчадкаў цэлы пласт духоўнай спадчыны, які ў выніку гістарычных катаклізмаў і цывілізацыйных змен мог быць назаўжды страчаны{{sfn|Саламевіч|1972|с=279—280}}. Пра незгасальную актуальнасць манаграфіі сведчыць той факт, што ў студзені 1997 года ў [[Педагагічны ўніверсітэт імя Камісіі нацыянальнай адукацыі ў Кракаве|Педагагічным універсітэце Кракава]] адбылася спецыяльная навуковая сесія, прысвечаная 100-годдзю выдання першага тома «Люду беларускага»{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |ref=Саламевіч}} * {{артыкул|ref=Krajewska|аўтар=Krajewska M.|загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania|год=2022|выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera|тып=часопіс|нумар=32|старонкі=149—174}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 1897 года]] [[Катэгорыя:Кнігі па фальклоры]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] 14rfmourrsmzepql9i8sbfqgfp955pq 0 806680 5130087 2026-04-20T17:26:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ян Карловіч]] 5130087 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ян Карловіч]] g3lubx71owaxvej0j9nutpqxxsv69un 0 806681 5130089 2026-04-20T17:27:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] 5130089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] hsze91fhac5tnysadslya73i75bn65p 0 806682 5130090 2026-04-20T17:27:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] 5130090 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] hsze91fhac5tnysadslya73i75bn65p 0 806683 5130092 2026-04-20T17:28:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] 5130092 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] hsze91fhac5tnysadslya73i75bn65p 0 806684 5130093 2026-04-20T17:28:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] 5130093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Люд беларускі на Русі Літоўскай]] hsze91fhac5tnysadslya73i75bn65p 0 806685 5130134 2026-04-20T18:30:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іржы Поліўка]] 5130134 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іржы Поліўка]] cj99fa7e5wuaq4tgxks42u3hwb7ja7z 0 806686 5130142 2026-04-20T18:52:04Z CheburekWithMeat 166412 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/150290389|Подоляко, Владимир Семёнович]]» 5130142 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет|імя=Уладзімір Падаляка|грамадзянства={{USSR}}→{{BLR}}|клуб=[[Працоўныя Рэзервы]] ([[Мінск]])|дата нараджэння=1 мая 1956 (69 гадоў)|трэнеры=[[Анатоль Іванавіч Юлін]]|IAAF=14350794|800м=1:46:24}}'''''Уладзімір Сямёнавіч Падаляка''''' (нар. [[1 мая]] [[1956]]) — савецкі і беларускі лёгкаатлет, спецыяліст па бегу на сярэднія дыстанцыі. Выступаў на ўсесаюзным узроўні ў 1976–1981 гадах, чэмпіён СССР, былы рэкардсмен свету ў эстафеце 4 × 800 метраў, фіналіст чэмпіянату Еўропы ў Празе. Прадстаўляў Мінск і спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Майстар спорту СССР міжнароднага класа. Трэнер па лёгкай атлетыцы. == Біяграфія == Нарадзіўся Ўладзімір Падаляка 1 мая 1956 года. Пачынаў займацца лёгкай атлетыкай у горадзе [[Наваполацк|Наваполацку]], затым пастаянна пражываў у [[Мінск|Мінску]]. Праходзіў падрыхтоўку пад кіраўніцтвам заслужанага майстра спорту і заслужанага трэнера СССР [[Анатоль Іванавіч Юлін|Анатоля Іванавіча Юліна]], выступаў за добраахвотнае спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Упершыню заявіў пра сябе ў сезоне 1976 года, калі ў бегу на 800 метраў стаў чацвёртым на спаборніцтвах у Кіеве. У 1977 годзе ў той самай дысцыпліне атрымаў перамогу на спаборніцтвах у Падольску. У 1978 годзе ў 800-метровым бегу перамог усіх сапернікаў на Мемарыяле братоў Знаменскіх у Вільні. На ўсесаюзных спаборніцтвах «Дзень бегуна» у Падольску разам з [[Мікалаем Кіраў|Мікалаем Кіравым]], [[Анатоль Рашэтняк|Анатолем Рашэтняком]] і [[Ўладзімір Малаземлін|Ўладзімірам Малаземляным]] усталяваў сусветны рэкорд у эстафеце 4 × 800 метраў — 7:08.1<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|title=World Record Progression of 4x800 Metres Relay|author=|date=|publisher=[[World Athletics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111052403/https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|archive-date=2021-11-11|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы серыі паспяховых выступаў трапіў у асноўны склад савецкай зборнай і атрымаў права абараняць гонар краіны на [[Чэмпіянат Еўропы ў Празе|чэмпіянаце Еўропы ў Празе]] — у фінале дысцыпліны 800 метраў з асабістым рэкордам 1:46.24 прыйшоў да фінішу пятым. Таксама ў гэтым сезоне адзначыўся выступленнем на [[Чэмпіянат СССР у Тбілісі|чэмпіянаце СССР у Тбілісі]], дзе разам з беларускай камандай выйграў бронзавы медаль у эстафеце 4 × 800 метраў. У 1979 годзе ў бегу на 800 метраў стаў сярэбраным прызёрам на дамашнім зімовым чэмпіянаце СССР у Мінску. На летнім чэмпіянаце краіны ў межах VII Спартакіяды народаў СССР у Маскве атрымаў серабро ў індывідуальным бегу на 800 метраў і заваяваў залатую ўзнагароду ў эстафеце 4 × 800 метраў. У 1980 годзе ў дысцыпліне 800 метраў паказаў пяты вынік на Мемарыяле Знаменскіх у [[Масква|Маскве]]. У 1981 годзе выйграў 800 метраў на спаборніцтвах ў Падольску, перамог у эстафеце 4 × 800 метраў на [[Чэмпіянат СССР у Маскве|чэмпіянаце СССР у Маскве]]<ref>{{IAAF|id=14350794|name=Владимир Подоляко}}</ref>. За выдатныя спартыўныя дасягненні ўдастоены ганаровага звання «[[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]]». Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры заняўся трэнерскай дзейнасцю, працаваў у Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства ў Мінску, займаў пасаду старшага трэнера нацыянальнай зборнай Беларусі па скачках і па эстафетным бегу. Сярод яго выхаванцаў такія лёгкаатлеты як Ганна Кацянкова, Сяргей Сабалеўскі, Таццяна Булойчык, Аляксандр Козіч<ref>{{Cite web|url=https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|title=С юбилеем, Владимир Семёнович Подоляко!|author=|date=2021-05-01|publisher=Белорусская федерация лёгкой атлетики|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004230034/https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|archive-date=2022-10-04|access-date=2022-09-27|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="1"></references> [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Бегуны на сярэднія дыстанцыі СССР]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 мая]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі]] bsukjblbvftu9mrhqfk4ebzzk2sm1z3 5130144 5130142 2026-04-20T18:55:45Z CheburekWithMeat 166412 вікіфікацыя i афармленне 5130144 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет|імя=Уладзімір Падаляка|грамадзянства={{USSR}}→{{BLR}}|клуб=[[Працоўныя Рэзервы]] ([[Мінск]])|дата нараджэння=1 мая 1956 (69 гадоў)|трэнеры=[[Анатоль Іванавіч Юлін]]|IAAF=14350794|800м=1:46:24|спецыялізацыя=[[Бег на сярэдняй дыстанцыі]]}}'''''Уладзімір Сямёнавіч Падаляка''''' (нар. [[1 мая]] [[1956]]) — савецкі і беларускі лёгкаатлет, спецыяліст па бегу на сярэднія дыстанцыі. Выступаў на ўсесаюзным узроўні ў 1976–1981 гадах, чэмпіён СССР, былы рэкардсмен свету ў эстафеце 4 × 800 метраў, фіналіст чэмпіянату Еўропы ў Празе. Прадстаўляў Мінск і спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Майстар спорту СССР міжнароднага класа. Трэнер па лёгкай атлетыцы. == Біяграфія == Нарадзіўся Ўладзімір Падаляка 1 мая 1956 года. Пачынаў займацца лёгкай атлетыкай у горадзе [[Наваполацк|Наваполацку]], затым пастаянна пражываў у [[Мінск|Мінску]]. Праходзіў падрыхтоўку пад кіраўніцтвам заслужанага майстра спорту і заслужанага трэнера СССР [[Анатоль Іванавіч Юлін|Анатоля Іванавіча Юліна]], выступаў за добраахвотнае спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Упершыню заявіў пра сябе ў сезоне 1976 года, калі ў бегу на 800 метраў стаў чацвёртым на спаборніцтвах у Кіеве. У 1977 годзе ў той самай дысцыпліне атрымаў перамогу на спаборніцтвах у Падольску. У 1978 годзе ў 800-метровым бегу перамог усіх сапернікаў на Мемарыяле братоў Знаменскіх у Вільні. На ўсесаюзных спаборніцтвах «Дзень бегуна» у Падольску разам з [[Мікалаем Кіраў|Мікалаем Кіравым]], [[Анатоль Рашэтняк|Анатолем Рашэтняком]] і [[Ўладзімір Малаземлін|Ўладзімірам Малаземляным]] усталяваў сусветны рэкорд у эстафеце 4 × 800 метраў — 7:08.1<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|title=World Record Progression of 4x800 Metres Relay|author=|date=|publisher=[[World Athletics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111052403/https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|archive-date=2021-11-11|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы серыі паспяховых выступаў трапіў у асноўны склад савецкай зборнай і атрымаў права абараняць гонар краіны на [[Чэмпіянат Еўропы ў Празе|чэмпіянаце Еўропы ў Празе]] — у фінале дысцыпліны 800 метраў з асабістым рэкордам 1:46.24 прыйшоў да фінішу пятым. Таксама ў гэтым сезоне адзначыўся выступленнем на [[Чэмпіянат СССР у Тбілісі|чэмпіянаце СССР у Тбілісі]], дзе разам з беларускай камандай выйграў бронзавы медаль у эстафеце 4 × 800 метраў. У 1979 годзе ў бегу на 800 метраў стаў сярэбраным прызёрам на дамашнім зімовым чэмпіянаце СССР у Мінску. На летнім чэмпіянаце краіны ў межах VII Спартакіяды народаў СССР у Маскве атрымаў серабро ў індывідуальным бегу на 800 метраў і заваяваў залатую ўзнагароду ў эстафеце 4 × 800 метраў. У 1980 годзе ў дысцыпліне 800 метраў паказаў пяты вынік на Мемарыяле Знаменскіх у [[Масква|Маскве]]. У 1981 годзе выйграў 800 метраў на спаборніцтвах ў Падольску, перамог у эстафеце 4 × 800 метраў на [[Чэмпіянат СССР у Маскве|чэмпіянаце СССР у Маскве]]<ref>{{IAAF|id=14350794|name=Владимир Подоляко}}</ref>. За выдатныя спартыўныя дасягненні ўдастоены ганаровага звання «[[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]]». Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры заняўся трэнерскай дзейнасцю, працаваў у Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства ў Мінску, займаў пасаду старшага трэнера нацыянальнай зборнай Беларусі па скачках і па эстафетным бегу. Сярод яго выхаванцаў такія лёгкаатлеты як Ганна Кацянкова, Сяргей Сабалеўскі, Таццяна Булойчык, Аляксандр Козіч<ref>{{Cite web|url=https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|title=С юбилеем, Владимир Семёнович Подоляко!|author=|date=2021-05-01|publisher=Белорусская федерация лёгкой атлетики|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004230034/https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|archive-date=2022-10-04|access-date=2022-09-27|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="1"></references> [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Бегуны на сярэднія дыстанцыі СССР]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 мая]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі]] h1wefv3bz64ithypfxevc1hppm6v2nq 5130168 5130144 2026-04-20T19:25:30Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Падаляка, Уладзімір Сямёнавіч]] у [[Уладзімір Сямёнавіч Падаляка]]: Уніфікацыя назваў 5130144 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет|імя=Уладзімір Падаляка|грамадзянства={{USSR}}→{{BLR}}|клуб=[[Працоўныя Рэзервы]] ([[Мінск]])|дата нараджэння=1 мая 1956 (69 гадоў)|трэнеры=[[Анатоль Іванавіч Юлін]]|IAAF=14350794|800м=1:46:24|спецыялізацыя=[[Бег на сярэдняй дыстанцыі]]}}'''''Уладзімір Сямёнавіч Падаляка''''' (нар. [[1 мая]] [[1956]]) — савецкі і беларускі лёгкаатлет, спецыяліст па бегу на сярэднія дыстанцыі. Выступаў на ўсесаюзным узроўні ў 1976–1981 гадах, чэмпіён СССР, былы рэкардсмен свету ў эстафеце 4 × 800 метраў, фіналіст чэмпіянату Еўропы ў Празе. Прадстаўляў Мінск і спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Майстар спорту СССР міжнароднага класа. Трэнер па лёгкай атлетыцы. == Біяграфія == Нарадзіўся Ўладзімір Падаляка 1 мая 1956 года. Пачынаў займацца лёгкай атлетыкай у горадзе [[Наваполацк|Наваполацку]], затым пастаянна пражываў у [[Мінск|Мінску]]. Праходзіў падрыхтоўку пад кіраўніцтвам заслужанага майстра спорту і заслужанага трэнера СССР [[Анатоль Іванавіч Юлін|Анатоля Іванавіча Юліна]], выступаў за добраахвотнае спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Упершыню заявіў пра сябе ў сезоне 1976 года, калі ў бегу на 800 метраў стаў чацвёртым на спаборніцтвах у Кіеве. У 1977 годзе ў той самай дысцыпліне атрымаў перамогу на спаборніцтвах у Падольску. У 1978 годзе ў 800-метровым бегу перамог усіх сапернікаў на Мемарыяле братоў Знаменскіх у Вільні. На ўсесаюзных спаборніцтвах «Дзень бегуна» у Падольску разам з [[Мікалаем Кіраў|Мікалаем Кіравым]], [[Анатоль Рашэтняк|Анатолем Рашэтняком]] і [[Ўладзімір Малаземлін|Ўладзімірам Малаземляным]] усталяваў сусветны рэкорд у эстафеце 4 × 800 метраў — 7:08.1<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|title=World Record Progression of 4x800 Metres Relay|author=|date=|publisher=[[World Athletics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111052403/https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|archive-date=2021-11-11|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы серыі паспяховых выступаў трапіў у асноўны склад савецкай зборнай і атрымаў права абараняць гонар краіны на [[Чэмпіянат Еўропы ў Празе|чэмпіянаце Еўропы ў Празе]] — у фінале дысцыпліны 800 метраў з асабістым рэкордам 1:46.24 прыйшоў да фінішу пятым. Таксама ў гэтым сезоне адзначыўся выступленнем на [[Чэмпіянат СССР у Тбілісі|чэмпіянаце СССР у Тбілісі]], дзе разам з беларускай камандай выйграў бронзавы медаль у эстафеце 4 × 800 метраў. У 1979 годзе ў бегу на 800 метраў стаў сярэбраным прызёрам на дамашнім зімовым чэмпіянаце СССР у Мінску. На летнім чэмпіянаце краіны ў межах VII Спартакіяды народаў СССР у Маскве атрымаў серабро ў індывідуальным бегу на 800 метраў і заваяваў залатую ўзнагароду ў эстафеце 4 × 800 метраў. У 1980 годзе ў дысцыпліне 800 метраў паказаў пяты вынік на Мемарыяле Знаменскіх у [[Масква|Маскве]]. У 1981 годзе выйграў 800 метраў на спаборніцтвах ў Падольску, перамог у эстафеце 4 × 800 метраў на [[Чэмпіянат СССР у Маскве|чэмпіянаце СССР у Маскве]]<ref>{{IAAF|id=14350794|name=Владимир Подоляко}}</ref>. За выдатныя спартыўныя дасягненні ўдастоены ганаровага звання «[[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]]». Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры заняўся трэнерскай дзейнасцю, працаваў у Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства ў Мінску, займаў пасаду старшага трэнера нацыянальнай зборнай Беларусі па скачках і па эстафетным бегу. Сярод яго выхаванцаў такія лёгкаатлеты як Ганна Кацянкова, Сяргей Сабалеўскі, Таццяна Булойчык, Аляксандр Козіч<ref>{{Cite web|url=https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|title=С юбилеем, Владимир Семёнович Подоляко!|author=|date=2021-05-01|publisher=Белорусская федерация лёгкой атлетики|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004230034/https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|archive-date=2022-10-04|access-date=2022-09-27|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="1"></references> [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Бегуны на сярэднія дыстанцыі СССР]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 мая]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі]] h1wefv3bz64ithypfxevc1hppm6v2nq 5130170 5130168 2026-04-20T19:27:07Z JerzyKundrat 174 5130170 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет|імя=Уладзімір Падаляка|грамадзянства={{USSR}}→{{BLR}}|клуб=[[Працоўныя Рэзервы]] ([[Мінск]])|дата нараджэння=1 мая 1956 (69 гадоў)|трэнеры=[[Анатоль Іванавіч Юлін]]|IAAF=14350794|800м=1:46:24|спецыялізацыя=[[Бег на сярэдняй дыстанцыі]]}}'''''Уладзімір Сямёнавіч Падаляка''''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і беларускі лёгкаатлет, спецыяліст па бегу на сярэднія дыстанцыі. Выступаў на ўсесаюзным узроўні ў 1976–1981 гадах, чэмпіён СССР, былы рэкардсмен свету ў эстафеце 4 × 800 метраў, фіналіст чэмпіянату Еўропы ў Празе. Прадстаўляў Мінск і спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Майстар спорту СССР міжнароднага класа. Трэнер па лёгкай атлетыцы. == Біяграфія == Нарадзіўся Ўладзімір Падаляка 1 мая 1956 года. Пачынаў займацца лёгкай атлетыкай у горадзе [[Наваполацк|Наваполацку]], затым пастаянна пражываў у [[Мінск|Мінску]]. Праходзіў падрыхтоўку пад кіраўніцтвам заслужанага майстра спорту і заслужанага трэнера СССР [[Анатоль Іванавіч Юлін|Анатоля Іванавіча Юліна]], выступаў за добраахвотнае спартыўнае таварыства «[[Працоўныя рэзервы]]». Упершыню заявіў пра сябе ў сезоне 1976 года, калі ў бегу на 800 метраў стаў чацвёртым на спаборніцтвах у Кіеве. У 1977 годзе ў той самай дысцыпліне атрымаў перамогу на спаборніцтвах у Падольску. У 1978 годзе ў 800-метровым бегу перамог усіх сапернікаў на Мемарыяле братоў Знаменскіх у Вільні. На ўсесаюзных спаборніцтвах «Дзень бегуна» у Падольску разам з [[Мікалаем Кіраў|Мікалаем Кіравым]], [[Анатоль Рашэтняк|Анатолем Рашэтняком]] і [[Ўладзімір Малаземлін|Ўладзімірам Малаземляным]] усталяваў сусветны рэкорд у эстафеце 4 × 800 метраў — 7:08.1<ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|title=World Record Progression of 4x800 Metres Relay|author=|date=|publisher=[[World Athletics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111052403/https://www.worldathletics.org/records/by-progression/459?type=1|archive-date=2021-11-11|access-date=2022-10-05|url-status=live}}</ref>. Дзякуючы серыі паспяховых выступаў трапіў у асноўны склад савецкай зборнай і атрымаў права абараняць гонар краіны на [[Чэмпіянат Еўропы ў Празе|чэмпіянаце Еўропы ў Празе]] — у фінале дысцыпліны 800 метраў з асабістым рэкордам 1:46.24 прыйшоў да фінішу пятым. Таксама ў гэтым сезоне адзначыўся выступленнем на [[Чэмпіянат СССР у Тбілісі|чэмпіянаце СССР у Тбілісі]], дзе разам з беларускай камандай выйграў бронзавы медаль у эстафеце 4 × 800 метраў. У 1979 годзе ў бегу на 800 метраў стаў сярэбраным прызёрам на дамашнім зімовым чэмпіянаце СССР у Мінску. На летнім чэмпіянаце краіны ў межах VII Спартакіяды народаў СССР у Маскве атрымаў серабро ў індывідуальным бегу на 800 метраў і заваяваў залатую ўзнагароду ў эстафеце 4 × 800 метраў. У 1980 годзе ў дысцыпліне 800 метраў паказаў пяты вынік на Мемарыяле Знаменскіх у [[Масква|Маскве]]. У 1981 годзе выйграў 800 метраў на спаборніцтвах ў Падольску, перамог у эстафеце 4 × 800 метраў на [[Чэмпіянат СССР у Маскве|чэмпіянаце СССР у Маскве]]<ref>{{IAAF|id=14350794|name=Владимир Подоляко}}</ref>. За выдатныя спартыўныя дасягненні ўдастоены ганаровага звання «[[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]]». Пасля завяршэння спартыўнай кар’еры заняўся трэнерскай дзейнасцю, працаваў у Рэспубліканскай школе вышэйшага спартыўнага майстэрства ў Мінску, займаў пасаду старшага трэнера нацыянальнай зборнай Беларусі па скачках і па эстафетным бегу. Сярод яго выхаванцаў такія лёгкаатлеты як Ганна Кацянкова, Сяргей Сабалеўскі, Таццяна Булойчык, Аляксандр Козіч<ref>{{Cite web|url=https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|title=С юбилеем, Владимир Семёнович Подоляко!|author=|date=2021-05-01|publisher=Белорусская федерация лёгкой атлетики|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004230034/https://bfla.eu/news/rezultaty/s-yubileem-vladimir-semyenovich-podolyako/|archive-date=2022-10-04|access-date=2022-09-27|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Падаляка Уладзімір Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны СССР па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Бегуны на сярэднія дыстанцыі СССР]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі]] qpoil8zyntsxvon4dlqspgbqgay2m73 0 806687 5130169 2026-04-20T19:25:30Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Падаляка, Уладзімір Сямёнавіч]] у [[Уладзімір Сямёнавіч Падаляка]]: Уніфікацыя назваў 5130169 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Сямёнавіч Падаляка]] ii4gx1831m2bogxlu1ikt87xcg0h3bo 3 806688 5130171 2026-04-20T19:27:52Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5130171 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:27, 20 красавіка 2026 (+03) ngnogi8nr9n68c0otzk49yriqd48emg 0 806689 5130184 2026-04-20T19:58:40Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Групоўка}} '''Дарадчы сход маджахедаў, Меджліс шура аль-муджахідзін''' ({{lang-ar|مجلس شور ال المجاهدين}}) — галаўная арганізацыя васьмі<ref>{{артыкул|загаловак=Al-Qaida linked group moves to patch up rift among insurgent factions|выдавецтва=International Herald Tribune|год=17-04-2007|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080127...» 5130184 wikitext text/x-wiki {{Групоўка}} '''Дарадчы сход маджахедаў, Меджліс шура аль-муджахідзін''' ({{lang-ar|مجلس شور ال المجاهدين}}) — галаўная арганізацыя васьмі<ref>{{артыкул|загаловак=Al-Qaida linked group moves to patch up rift among insurgent factions|выдавецтва=International Herald Tribune|год=17-04-2007|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080127050439/http://www.iht.com/articles/ap/2007/04/17/africa/ME-GEN-Iraq-Insurgent-Split.php|archivedate=2008-01-27}}</ref> [[суніты|суніцкіх]] [[ісламізм|ісламісцкіх]] [[Іракскія паўстанцы|паўстанцкіх]] груповак ([[Аль-Каіда ў Іраку]], [[Армія пераможнай абшчыны|Джэйш ат-Таіфа аль-Мансура]] і інш.), якія прымалі ўдзел у барацьбе супраць [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнародных кааліцыйных сіл у Іраку]], а таксама супраць іракскіх фарміраванняў, створаных пры падтрымцы [[ЗША]]. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Іракская вайна}{ [[Катэгорыя:Іранскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] iurqjvbr6nfphxbop74ze8w1jfbibw8 5130186 5130184 2026-04-20T19:58:55Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5130186 wikitext text/x-wiki {{Групоўка}} '''Дарадчы сход маджахедаў, Меджліс шура аль-муджахідзін''' ({{lang-ar|مجلس شور ال المجاهدين}}) — галаўная арганізацыя васьмі<ref>{{артыкул|загаловак=Al-Qaida linked group moves to patch up rift among insurgent factions|выдавецтва=International Herald Tribune|год=17-04-2007|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080127050439/http://www.iht.com/articles/ap/2007/04/17/africa/ME-GEN-Iraq-Insurgent-Split.php|archivedate=2008-01-27}}</ref> [[суніты|суніцкіх]] [[ісламізм|ісламісцкіх]] [[Іракскія паўстанцы|паўстанцкіх]] груповак ([[Аль-Каіда ў Іраку]], [[Армія пераможнай абшчыны|Джэйш ат-Таіфа аль-Мансура]] і інш.), якія прымалі ўдзел у барацьбе супраць [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнародных кааліцыйных сіл у Іраку]], а таксама супраць іракскіх фарміраванняў, створаных пры падтрымцы [[ЗША]]. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] 752foogv874t4f37r9nssnwy27wajo3 5130289 5130186 2026-04-21T09:06:03Z DBatura 73587 5130289 wikitext text/x-wiki {{Групоўка}} '''Дарадчы сход маджахедаў, Меджліс шура аль-муджахідзін''' ({{lang-ar|مجلس شور ال المجاهدين}}) — галаўная арганізацыя васьмі<ref>{{артыкул|загаловак=Al-Qaida linked group moves to patch up rift among insurgent factions|выдавецтва=International Herald Tribune|год=17-04-2007|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080127050439/http://www.iht.com/articles/ap/2007/04/17/africa/ME-GEN-Iraq-Insurgent-Split.php|archivedate=2008-01-27}}</ref> [[суніты|суніцкіх]] [[ісламізм|ісламісцкіх]] [[Іракскія паўстанцы|паўстанцкіх]] груповак ([[Аль-Каіда ў Іраку]], [[Армія пераможнай абшчыны|Джэйш ат-Таіфа аль-Мансура]], [[Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа]] і інш.), якія прымалі ўдзел у барацьбе супраць [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнародных кааліцыйных сіл у Іраку]], а таксама супраць іракскіх фарміраванняў, створаных пры падтрымцы [[ЗША]]. == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] b4fj7zi123g69vvwpi8n6gebsl6hmsg 0 806690 5130197 2026-04-20T20:21:13Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Тэрарыстычная атака}} А 13:30 [[15 красавіка]] [[2026]] года ўзброены падлетак адкрыў агонь у двары школы імя Айсера Чаліка (г. [[Аніктшубата]], правінцыя [[Кахраманмараш (правінцыя)|Кахраманмараш]], [[Турцыя]]), пасля чаго пракраўся ўнутр і працягнуў напад у адным з...» 5130197 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} А 13:30 [[15 красавіка]] [[2026]] года ўзброены падлетак адкрыў агонь у двары школы імя Айсера Чаліка (г. [[Аніктшубата]], правінцыя [[Кахраманмараш (правінцыя)|Кахраманмараш]], [[Турцыя]]), пасля чаго пракраўся ўнутр і працягнуў напад у адным з класаў<ref>{{Cite web|url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/|title=Kahramanmaraş'ta ortaokula silahlı saldırı: 9 kişi hayatını kaybetti, 3'ü ağır 13 kişi yaralı|lang=tr|first=Haber|last=Merkezi|website=Medyascope|date=2026-04-15}}</ref>. У ходзе атакі было выкарыстана пяць адзінак агнястрэльнай зброі і сем магазінаў<ref>{{Cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512|title=Öğrenciler camdan atlayarak canlarını kurtardı - Sözcü Gazetesi|lang=tr|first=Derleyen: Ümit|last=Karadağ|website=www.sozcu.com.tr|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15}}</ref>. Загінулі 10 чалавек (адна з ахвяр памерла на наступны дзень у бальніцы ад атрыманых траўмаў<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/turkey-school-shootings-kahramanmaras-sanliurfa-5f3332b3242a64e9d2e6a3ba58072c05|title=Death toll from Turkey's second school shooting in a week rises to 10|lang=en|website=AP News|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}</ref>.) і яшчэ 12 атрымалі раненні. Першапачаткова паведамлялася, што нападнік пакончыў з сабой, аднак пасля высветлілася, што яго скруцілі і абясшкодзілі настаўнікі і работнік сталовай; калі ж стралок паспрабаваў вырвацца, да іх падышоў да Неджметын Бекчы<ref>{{Cite web|url=https://oxu.az/ru/v-mire/kakimi-byli-poslednie-slova-shkolnika-ustroivshego-vooruzhennoe-napadenie-v-turcii|title=Какими были последние слова школьника, устроившего вооруженное нападение в Турции?|lang=ru|website=Oxu.az|date=2026-04-17|access-date=2026-04-19}}</ref>, кухар і бацька двух вучняў, у спробе спыніць параніў стрэлка ў нагу нажом са школьнай сталовай. У выніку нанесенай раны ім ненаўмысна была закранута сцегнавая артэрыя,што прывяло да смерці нападніка ад кровастраты<ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/live-kahramanmarasta-okulda-katliam-yapan-isa-aras-mersinlinin-babasi-ugur-mersinlinin-ifadesi-ortaya-cikti-7572182|title=son daki̇ka kahramanmaraş haberleri: Kahramanmaraş'ta okulda katliam yapan İsa Aras Mersinli'nin babasının ifadesi ortaya çıktı!|lang=tr|website=Milliyet|date=2026-04-16|access-date=2026-04-19}}</ref>. Інцыдэнт адбыўся праз 28 гадзін пасля іншага выпадку стральбы ў школе ў раёне Сіверэк правінцыі [[Шанлыўрфа (правінцыя)|Шанлыўрфа>]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/14/europe/turkey-school-shooting-intl|title=Gunman opens fire at high school in Turkey, wounding at least 16|lang=en|first=Peter|last=Wilkinson|website=CNN|date=2026-04-14|access-date=2026-04-15}}</ref>. Стралок быў ідэнтыфікаваны як 14-гадовы Іса Арас Мерсінлі ({{lang-tr|Isa Aras Mersinli}}), вучань 8-га класа гэтай школы. Паведамляецца, што ён пракраўся ў школу са зброяй свайго бацькі, былога паліцэйскага, якую ён схаваў у заплечніку<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/15/four-killed-in-turkiyes-second-school-shooting-in-two-days|title=At least nine people killed in Turkiye’s second school shooting in two days|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227|title=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days|lang=en|first=Share by|last=Email|website=Pique Newsmagazine|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|last2=Facebook|first2=Share on|last3=X|first3=Share on|last4=LinkedIn|first4=Share on|last5=Message|first5=Share via Text}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Красавік 2026]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 красавіка]] rvnrjv2ipr34ydf8vlyvmu7tti9t7wn 5130199 5130197 2026-04-20T20:21:55Z DBatura 73587 5130199 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} А 13:30 [[15 красавіка]] [[2026]] года ўзброены падлетак адкрыў агонь у двары школы імя Айсера Чаліка (г. [[Аніктшубата]], правінцыя [[Кахраманмараш (правінцыя)|Кахраманмараш]], [[Турцыя]]), пасля чаго пракраўся ўнутр і працягнуў напад у адным з класаў<ref>{{Cite web|url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/|title=Kahramanmaraş'ta ortaokula silahlı saldırı: 9 kişi hayatını kaybetti, 3'ü ağır 13 kişi yaralı|lang=tr|first=Haber|last=Merkezi|website=Medyascope|date=2026-04-15}}</ref>. У ходзе атакі было выкарыстана пяць адзінак агнястрэльнай зброі і сем магазінаў<ref>{{Cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512|title=Öğrenciler camdan atlayarak canlarını kurtardı - Sözcü Gazetesi|lang=tr|first=Derleyen: Ümit|last=Karadağ|website=www.sozcu.com.tr|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15}}</ref>. Загінулі 10 чалавек (адна з ахвяр памерла на наступны дзень у бальніцы ад атрыманых траўмаў<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/turkey-school-shootings-kahramanmaras-sanliurfa-5f3332b3242a64e9d2e6a3ba58072c05|title=Death toll from Turkey's second school shooting in a week rises to 10|lang=en|website=AP News|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}</ref>.) і яшчэ 12 атрымалі раненні. Першапачаткова паведамлялася, што нападнік пакончыў з сабой, аднак пасля высветлілася, што яго скруцілі і абясшкодзілі настаўнікі і работнік сталовай; калі ж стралок паспрабаваў вырвацца, да іх падышоў да Неджметын Бекчы<ref>{{Cite web|url=https://oxu.az/ru/v-mire/kakimi-byli-poslednie-slova-shkolnika-ustroivshego-vooruzhennoe-napadenie-v-turcii|title=Какими были последние слова школьника, устроившего вооруженное нападение в Турции?|lang=ru|website=Oxu.az|date=2026-04-17|access-date=2026-04-19}}</ref>, кухар і бацька двух вучняў, у спробе спыніць параніў стрэлка ў нагу нажом са школьнай сталовай. У выніку нанесенай раны ім ненаўмысна была закранута сцегнавая артэрыя,што прывяло да смерці нападніка ад кровастраты<ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/live-kahramanmarasta-okulda-katliam-yapan-isa-aras-mersinlinin-babasi-ugur-mersinlinin-ifadesi-ortaya-cikti-7572182|title=son daki̇ka kahramanmaraş haberleri: Kahramanmaraş'ta okulda katliam yapan İsa Aras Mersinli'nin babasının ifadesi ortaya çıktı!|lang=tr|website=Milliyet|date=2026-04-16|access-date=2026-04-19}}</ref>. Інцыдэнт адбыўся праз 28 гадзін пасля іншага выпадку стральбы ў школе ў раёне Сіверэк правінцыі [[Шанлыўрфа (правінцыя)|Шанлыўрфа]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/14/europe/turkey-school-shooting-intl|title=Gunman opens fire at high school in Turkey, wounding at least 16|lang=en|first=Peter|last=Wilkinson|website=CNN|date=2026-04-14|access-date=2026-04-15}}</ref>. Стралок быў ідэнтыфікаваны як 14-гадовы Іса Арас Мерсінлі ({{lang-tr|Isa Aras Mersinli}}), вучань 8-га класа гэтай школы. Паведамляецца, што ён пракраўся ў школу са зброяй свайго бацькі, былога паліцэйскага, якую ён схаваў у заплечніку<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/15/four-killed-in-turkiyes-second-school-shooting-in-two-days|title=At least nine people killed in Turkiye’s second school shooting in two days|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227|title=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days|lang=en|first=Share by|last=Email|website=Pique Newsmagazine|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|last2=Facebook|first2=Share on|last3=X|first3=Share on|last4=LinkedIn|first4=Share on|last5=Message|first5=Share via Text}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Красавік 2026]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 красавіка]] g98tg8dju4ofdt6i9kj42cvfckrwyqu 5130200 5130199 2026-04-20T20:22:15Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5130200 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} А 13:30 [[15 красавіка]] [[2026]] года ўзброены падлетак адкрыў агонь у двары школы імя Айсера Чаліка (г. [[Аніктшубата]], правінцыя [[Кахраманмараш (правінцыя)|Кахраманмараш]], [[Турцыя]]), пасля чаго пракраўся ўнутр і працягнуў напад у адным з класаў<ref>{{Cite web|url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/|title=Kahramanmaraş'ta ortaokula silahlı saldırı: 9 kişi hayatını kaybetti, 3'ü ağır 13 kişi yaralı|lang=tr|first=Haber|last=Merkezi|website=Medyascope|date=2026-04-15}}</ref>. У ходзе атакі было выкарыстана пяць адзінак агнястрэльнай зброі і сем магазінаў<ref>{{Cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512|title=Öğrenciler camdan atlayarak canlarını kurtardı - Sözcü Gazetesi|lang=tr|first=Derleyen: Ümit|last=Karadağ|website=www.sozcu.com.tr|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15}}</ref>. Загінулі 10 чалавек (адна з ахвяр памерла на наступны дзень у бальніцы ад атрыманых траўмаў<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/turkey-school-shootings-kahramanmaras-sanliurfa-5f3332b3242a64e9d2e6a3ba58072c05|title=Death toll from Turkey's second school shooting in a week rises to 10|lang=en|website=AP News|date=2026-04-16|access-date=2026-04-16}}</ref>.) і яшчэ 12 атрымалі раненні. Першапачаткова паведамлялася, што нападнік пакончыў з сабой, аднак пасля высветлілася, што яго скруцілі і абясшкодзілі настаўнікі і работнік сталовай; калі ж стралок паспрабаваў вырвацца, да іх падышоў да Неджметын Бекчы<ref>{{Cite web|url=https://oxu.az/ru/v-mire/kakimi-byli-poslednie-slova-shkolnika-ustroivshego-vooruzhennoe-napadenie-v-turcii|title=Какими были последние слова школьника, устроившего вооруженное нападение в Турции?|lang=ru|website=Oxu.az|date=2026-04-17|access-date=2026-04-19}}</ref>, кухар і бацька двух вучняў, у спробе спыніць параніў стрэлка ў нагу нажом са школьнай сталовай. У выніку нанесенай раны ім ненаўмысна была закранута сцегнавая артэрыя,што прывяло да смерці нападніка ад кровастраты<ref>{{Cite web|url=https://www.milliyet.com.tr/gundem/live-kahramanmarasta-okulda-katliam-yapan-isa-aras-mersinlinin-babasi-ugur-mersinlinin-ifadesi-ortaya-cikti-7572182|title=son daki̇ka kahramanmaraş haberleri: Kahramanmaraş'ta okulda katliam yapan İsa Aras Mersinli'nin babasının ifadesi ortaya çıktı!|lang=tr|website=Milliyet|date=2026-04-16|access-date=2026-04-19}}</ref>. Інцыдэнт адбыўся праз 28 гадзін пасля іншага выпадку стральбы ў школе ў раёне Сіверэк правінцыі [[Шанлыўрфа (правінцыя)|Шанлыўрфа]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/14/europe/turkey-school-shooting-intl|title=Gunman opens fire at high school in Turkey, wounding at least 16|lang=en|first=Peter|last=Wilkinson|website=CNN|date=2026-04-14|access-date=2026-04-15}}</ref>. Стралок быў ідэнтыфікаваны як 14-гадовы Іса Арас Мерсінлі ({{lang-tr|Isa Aras Mersinli}}), вучань 8-га класа гэтай школы. Паведамляецца, што ён пракраўся ў школу са зброяй свайго бацькі, былога паліцэйскага, якую ён схаваў у заплечніку<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/15/four-killed-in-turkiyes-second-school-shooting-in-two-days|title=At least nine people killed in Turkiye’s second school shooting in two days|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227|title=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days|lang=en|first=Share by|last=Email|website=Pique Newsmagazine|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|last2=Facebook|first2=Share on|last3=X|first3=Share on|last4=LinkedIn|first4=Share on|last5=Message|first5=Share via Text}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Красавік 2026 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 красавіка]] 4hpxz1iv7ufilwqmxaeq6onn6hde9kc 0 806691 5130212 2026-04-20T20:53:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Чорт]] 5130212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[чорт]] pufxloj090gg5gp2491kmnmn70jdmjg 0 806692 5130213 2026-04-20T21:01:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Файл:The Yellow Drawing Room at Buckingham Palace – James Roberts.jpg|thumb|Жоўтая гасцёўня ў [[Букінгемскі палац|Букінгемскім палацы]] аздоблена ў стылі шынуазры.]] '''Шынуазры́''' ({{lang-fr|chinoiserie}} — кітайшчына; ад ''[[wikt:chinois#French|chinois]]'' — «кітайскі») — выкарыстанне матываў і стылявых прыё...» 5130213 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Yellow Drawing Room at Buckingham Palace – James Roberts.jpg|thumb|Жоўтая гасцёўня ў [[Букінгемскі палац|Букінгемскім палацы]] аздоблена ў стылі шынуазры.]] '''Шынуазры́''' ({{lang-fr|chinoiserie}} — кітайшчына; ад ''[[wikt:chinois#French|chinois]]'' — «кітайскі») — выкарыстанне матываў і стылявых прыёмаў традыцыйнага [[Мастацтва Кітая|кітайскага мастацтва]] ў еўрапейскай [[Архітэктура|архітэктуры]], [[Жывапіс|жывапісе]], [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладным мастацтве]], касцюме, афармленні архітэктурных [[Інтэр’ер|інтэр'ераў]] і ўладкаванні садова-паркавых ансамбляў, пераважна ў XVII—XVIII стагоддзях. Як мастацкі стыль шынуазры з'яўляецца адной з галін [[арыенталізм]]у і, у больш шырокім сэнсе, [[экзотыка|экзатызму]]<ref>{{cite web|url = http://www.oed.com/view/Entry/31805?redirectedFrom=Chinoiserie#eid9510224|title = Chinois|publisher = [[The Oxford English Dictionary]]|access-date = 2015-12-09}}</ref>. Эстэтыка шынуазры выяўлялася па-рознаму ў залежнасці ад рэгіёна і цесна звязана са стылем [[ракако]]<ref>{{cite web |last=Victoria and Albert Museum, Digital Media |title=Style Guide: Chinoiserie |url=http://www.vam.ac.uk/content/articles/s/style-guide-chinoiserie/ |access-date=12 April 2018 |website=www.vam.ac.uk |title-be=Даведнік па стылях: Шынуазры}}</ref>. Абодва стылі характарызуюцца багатым дэкорам, асіметрыяй, акцэнтам на матэрыялах, а таксама стылізаванай прыродай і сюжэтамі, прысвечанымі адпачынку і задавальненням. У шынуазры асноўная ўвага надаецца сюжэтам, якія ў той час лічыліся еўрапейцамі тыповымі для кітайскай культуры. == Гісторыя == === Зараджэнне і крыніцы === [[Файл:Le Jardin chinois (detail) by François Boucher.jpg|thumb|left|''Кітайскі сад'', карціна ў стылі шынуазры, мастак [[Франсуа Бушэ]]; 1742; палатно, алей; 40.5 x 48 см<ref>{{cite book|first=John A.|last=Parks|title=Universal Principles of ART|date=2015|publisher=Rockport Publishers|isbn=978-1-63159-030-6|page=54|language=en}}</ref>|254x254px]] Шынуазры пранікла ў еўрапейскае мастацтва і дэкор у сярэдзіне-канцы XVII стагоддзя; на вывучэнне арыенталізму паўплывалі працы [[Афанасій Кірхер|Афанасія Кірхера]]. Першыя праявы стылю звязаны з дзейнасцю буйных гандлёвых кампаній, такіх як [[Галандская Ост-Індская кампанія]], якія пастаўлялі ў Еўропу кітайскія тавары: [[фарфор]], [[лак|лакавыя]] вырабы, [[шоўк]] і іншыя прадметы раскошы. Гэтыя тавары выклікалі вялікую цікавасць у еўрапейскай арыстакратыі. Росквіт папулярнасці шынуазры прыйшоўся на сярэдзіну XVIII стагоддзя, калі стыль стаў неад'емнай часткай [[ракако]]. У гэты перыяд працавалі такія выдатныя майстры, як [[Франсуа Бушэ]], [[Томас Чыпендэйл]] і [[Жан-Батыст Пільман]], якія актыўна выкарыстоўвалі кітайскія матывы ў сваіх творах. Папулярызацыі стылю таксама спрыяў пастаянны прыток кітайскіх і індыйскіх тавараў, якія штогод дастаўляліся ў Еўропу на караблях англійскай, галандскай, французскай і шведскай Ост-Індскіх кампаній. Аднаўленне папулярнасці шынуазры ў Еўропе і ЗША адбылося ў перыяд з сярэдзіны XIX стагоддзя да 1920-х гадоў, і сёння гэты стыль знаходзіць сваё месца ў элітным дызайне інтэр'ераў і модзе. Хоць шынуазры звычайна разумеецца як еўрапейскі стыль, гэта была глабальная з'ява. Мясцовыя версіі шынуазры развіваліся ў Індыі, Японіі, Іране і асабліва ў Лацінскай Амерыцы. Праз [[Манільскія галеоны|гандлёвы шлях Маніла-Акапулька]] іспанскія гандляры прывозілі вялікую колькасць кітайскага фарфору, лаку, тэкстылю і спецый на рынкі Новай Іспаніі ў [[Акапулька]], [[Панама (горад)|Панаме]] і [[Ліма|Ліме]]. Гэтыя тавары натхнялі мясцовых мастакоў і рамеснікаў, напрыклад, керамістаў, якія выраблялі кераміку [[Талавера (кераміка)|Талавера]] ў [[Пуэбла-дэ-Сарагоса|Пуэбла-дэ-Лос-Анхелес]]<ref>{{Cite book|title=Made in the Americas: the new world discovers Asia|last1=Carr|first1=Dennis|last2=Bailey|first2=Gauvin A|last3=Brook|first3=Timothy|last4=Codding|first4=Mitchell|last5=Corrigan|first5=Karina|last6=Pierce|first6=Donna|date=2015-01-01|publisher=MFA Publications, Museum of Fine Arts, Boston |isbn=978-0-87846-812-6|language=en|oclc = 916494129}}</ref>. Існавала і паралельная з'ява, вядомая як «аксідэнтэры» (''occidenterie''), — заходнестылізаваныя тавары, якія вырабляліся ў Кітаі XVIII стагоддзя для кітайскіх спажыўцоў. Гэты стыль выклікаў асаблівую цікавасць у імператараў [[Кансі]] і [[Цяньлун]], што адлюстравана ў архітэктуры палацаў [[Юаньмін'юань|Сiян-Лоў]]<ref>{{Cite journal |last=Kleutghen |first=Kristina |date=2014 |title=Chinese Occidenterie: the Diversity of "Western" Objects in Eighteenth-Century China |url=https://www.jstor.org/stable/24690358 |journal=Eighteenth-Century Studies |volume=47 |issue=2 |pages=117–135 |doi=10.1353/ecs.2014.0006 |jstor=24690358 |s2cid=146268869 |issn=0013-2586}}</ref>. === Папулярызацыя === Існавала шмат прычын, чаму шынуазры набыла такую папулярнасць у Еўропе ў XVIII стагоддзі. Еўрапейцы былі зачараваныя Азіяй дзякуючы пашырэнню гандлю, хоць іх доступ да гэтых культур па-ранейшаму заставаўся абмежаваным. У мастацтве стыль Усходу лічыўся крыніцай натхнення; атмасфера, багатая на вобразы, і гарманічныя дызайны ўсходняга стылю адлюстроўвалі карціну ідэальнага свету, з якога можна было чэрпаць ідэі для пераасэнсавання ўласнай культуры. Па гэтай прычыне стыль шынуазры лічыцца важным вынікам абмену паміж Захадам і Усходам. На працягу XIX стагоддзя, асабліва ў яго другой палове, стыль шынуазры быў асіміляваны пад агульным паняццем [[экзотыка|экзатызму]]<ref> 張省卿 ([[Sheng-Ching Chang]])，《東方啓蒙西方 – 十八世紀德國沃里兹（Wörlitz）自然風景園林之中國元素(Dongfang qimeng Xifang- shiba shiji Deguo Wolizi (Wörlitz) ziran fengjing yuanlin zhi Zhongguo yuansu) 》 (The East enlightening the West – Chinese elements in the 18th century landscape gardens of Wörlitz in Germany), 台北 (Taipei)：輔仁大學出版社(Furendaxue chubanshe; Fu Jen University Bookstore), 2015, pp. 37–44.</ref>. Хоць корань слова «шынуазры» — «Chine» (Кітай), еўрапейцы XVII і XVIII стагоддзяў не мелі дакладнага ўяўлення пра тое, якім быў Кітай на самай справе. Такія тэрміны, як «Усход», «Далёкі Усход» або «Кітай», часта выкарыстоўваліся як узаемазаменныя для абазначэння рэгіёна Усходняй Азіі, дзе кітайская культура была дамінуючай. Пасля распаўсюджвання апавяданняў [[Марка Пола]], веды еўрапейцаў пра Кітай працягвалі грунтавацца пераважна на справаздачах гандляроў і дыпламатычных пасланнікаў. З другой паловы XVII стагоддзя важную ролю ў гэтым абмене інфармацыяй адыгралі [[езуіты]], чые місіянерскія даследаванні і моўныя працы далі еўрапейскай грамадскасці новае, больш глыбокае ўяўленне пра Кітайскую імперыю і яе культуру<ref> 張省卿 ([[Sheng-Ching Chang]])，《東方啓蒙西方 – 十八世紀德國沃里兹（Wörlitz）自然風景園林之中國元素(Dongfang qimeng Xifang- shiba shiji Deguo Wolizi (Wörlitz) ziran fengjing yuanlin zhi Zhongguo yuansu) 》 (The East enlightening the West – Chinese elements in the 18th century landscape gardens of Wörlitz in Germany), 台北 (Taipei)：輔仁大學出版社(Furendaxue chubanshe; Fu Jen University Bookstore), 2015, pp. 42–44.</ref>. Паводле [[Вальтэр]]а, «застаецца фактам, што чатыры тысячы гадоў таму, калі мы не ўмелі чытаць, яны [кітайцы] ведалі ўсё істотна карыснае, чым мы ганарымся сёння». === Крытыка і заняпад === Шынуазры не быў паўсюдна папулярным. Некаторыя крытыкі лічылі гэты стыль «адступленнем ад розуму і густу і апусканнем у маральна неадназначны свет, заснаваны на геданізме, адчуваннях і каштоўнасцях, якія ўспрымаліся як жаночыя». Лічылася, што яму не хапае логікі і розуму, на якіх было заснавана антычнае мастацтва. Архітэктар і пісьменнік Роберт Морыс сцвярджаў, што ён «складаўся з адных толькі капрызаў і хімер, без правілаў і парадку, і для яго выканання не патрабуецца ніякай вынаходлівасці». Тыя, хто меў больш археалагічны погляд на Усход, лічылі стыль шынуазры, з яго скажэннямі і мудрагелістым падыходам, насмешкай над сапраўдным кітайскім мастацтвам і архітэктурай<ref name=":0">{{Cite book|title = Chinese Whispers: Chinoiserie in Britain, 1650–1930|last = Beevers|first = David|publisher = Royal Pavilion & Museums|year = 2009|isbn = 978-0-948723-71-1|location = Brighton|pages = 19}}</ref>. Шынуазры захаваўся ў XIX і XX стагоддзях, але яго папулярнасць знізілася. Заўважная страта цікавасці да дэкору ў кітайскім стылі адбылася пасля смерці ў 1830 годзе караля [[Георг IV]], вялікага прыхільніка гэтага стылю. [[Першая опіумная вайна|Першая опіумная вайна]] 1839—1842 гадоў паміж [[Вялікабрытанія|Брытаніяй]] і Кітаем парушыла гандаль і выклікала далейшае зніжэнне цікавасці да Усходу. == Праявы ў мастацтве == === Фарфор і фаянс === З эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]] да XVIII стагоддзя заходнія дызайнеры беспаспяхова спрабавалі імітаваць тэхнічную дасканаласць [[Кітайскі экспартны фарфор|кітайскага]] і [[Японскі экспартны фарфор|японскага]] экспартнага фарфору. Адной з першых удалых спроб быў [[Фарфор Медычы]], які вырабляўся ў Фларэнцыі ў канцы XVI стагоддзя. Іншай важнай спробай стала мануфактура мяккага фарфору ў [[Руан]]е ў 1673 годзе. Прамая імітацыя кітайскіх узораў у [[фаянс]]е пачалася ў канцы XVII стагоддзя, перайшла ў еўрапейскую вытворчасць фарфору (асабліва ў чайных сервізах) і дасягнула свайго піку ў перыяд ракако (каля 1740—1770 гадоў). [[Дэлфцкі фаянс|Дэлфцкая кераміка]], вырабленая ў [[Дэлфт]]е і іншых галандскіх гарадах, пераняла сапраўдны сіне-белы дэкор дынастыі Мін з пачатку XVII стагоддзя. Раннія керамічныя вырабы [[Майсенская парцаляна|Майсенскай]] і іншых фабрык натуральна імітавалі кітайскія ўзоры, хоць формы для сталовага і чайнага посуду звычайна заставаліся заходнімі, часта заснаванымі на формах са срэбра. <gallery widths="170" heights="170"> File:MediciPorcelainBottle1.png|alt=Бутэлька з фарфору Медычы; 1575-1587; Луўр. Фарфоравая мануфактура Casino of San Marco была адной з найстарэйшых паспяховых спроб імітацыі кітайскага фарфору ў еўрапейскай гісторыі.|[[Фарфор Медычы|Бутэлька з фарфору Медычы]]; 1575–1587; [[Луўр]]. Мануфактура была адной з найстарэйшых паспяховых спроб імітацыі кітайскага фарфору ў Еўропе. File:Coffeepot MET DP166663.jpg|Аўстрыйскі кафейнік; каля 1720; цвёрды фарфор; [[Метраполітэн-музей]] ([[Нью-Ёрк]]) File:Covered vase MET DP260828.jpg|Вазы з вечкамі; каля 1770; мяккі фарфор; Метраполітэн-музей File:Dish with a Chinoiserie design. Porcelain decorated in overglaze enamels. 1735-1740 CE. From Jingdezhen, China; possibly decorated in Canton (Guangzhou). Victoria and Albert Museum, London, UK.jpg|Талерка з дызайнам у стылі шынуазры. 1735–1740 гг. З Цзіндэчжэня, Кітай; магчыма, дэкаравана ў Кантоне (Гуанчжоу). [[Музей Вікторыі і Альберта]], Лондан. </gallery> === Жывапіс, графіка і арнамент === Элементы кітайскага жывапісу, якія былі інтэграваны ў еўрапейскае мастацтва, уключаюць асіметрычныя кампазіцыі, лёгкія сюжэты і агульнае адчуванне мудрагелістасці. Мастакі [[Антуан Вато]], [[Франсуа Бушэ]] і [[Жан-Анарэ Фраганар]] стварылі шэраг карцін і малюнкаў на «кітайскія тэмы». Асабліва значны ўклад унёс мастак-арнаменталіст і гравёр [[Жан-Батыст Пільман]], чые альбомы гравюр, такія як «Стылізаваныя кветкі ў кітайскім стылі для шоўку і паркалю» (1760), шырока выкарыстоўваліся ў роспісе фарфору, тканін і папяровых шпалер. Яго кампазіцыі ўяўляюць сабой сумесь фантастычных птушак, кветак, жывёл і чалавечых фігур, што зрабіла «кітайскі стыль» у Францыі вядомым як «стыль Пільмана». === Інтэр'ер і мэбля === [[Файл:Albert von Keller 001.jpg|thumb|left|upright|Кітайская [[Шырма (мэбля)|шырма]] як элемент інтэр'еру на карціне ''Шапэн'' (1873), мастак [[Альберт фон Келер]]]] Еўрапейскія манархі, такія як [[Людовік XV]], аддавалі перавагу шынуазры, бо ён добра спалучаўся са стылем ракако. Цэлыя пакоі, напрыклад, у [[Замак Шанціі|замку Шанціі]], былі распісаны кампазіцыямі ў стылі шынуазры. Пакоі, аздобленыя кітайскімі матывамі, з'явіліся ў палацах Цэнтральнай Еўропы, такіх як замак Вёрліц і палац Пільніц. У палацы [[Сан-Сусі]] ў [[Патсдам]]е былі пабудаваны ''Кітайскі чайны домік'' і ''Дом дракона''. У XVII і XVIII стагоддзях еўрапейцы пачалі вырабляць мэблю, якая імітавала кітайскую лакавую мэблю. Яе часта ўпрыгожвалі чорным дрэвам, слановай косцю або кітайскімі матывамі, такімі як [[пагада|пагоды]]. [[Томас Чыпендэйл]] спрыяў папулярызацыі вытворчасці мэблі ў стылі шынуазры, апублікаваўшы свой дызайнерскі даведнік «The Gentleman and Cabinet-maker's Director». Яго крэслы і шафы часта ўпрыгожваліся сцэнамі з каляровымі птушкамі, кветкамі і экзатычнымі краявідамі. Пашырэнне выкарыстання шпалер у еўрапейскіх дамах у XVIII стагоддзі таксама адлюстроўвае агульнае захапленне матывамі шынуазры. Спачатку шпалеры, створаныя кітайскімі мастакамі, былі даступныя толькі еўрапейскім арыстакратам, але пазней, калі іх сталі друкаваць, яны сталі даступнымі і для сярэдняга класа. Узоры на шпалерах у стылі шынуазры падобныя да тых, што сустракаюцца на мэблі і фарфоры: пагоды, кветкавыя ўзоры і экзатычныя ўяўныя сцэны. === Архітэктура і садова-паркавае мастацтва === [[Файл:Chinese Village.jpg|thumb|[[Кітайская вёска (Царскае Сяло)|«Кітайская вёска»]] ў [[Царскае Сяло (музей-запаведнік)|Царскім Сяле]], пабудаваная па заказе [[Кацярына II|Кацярыны II]]]] Еўрапейскае разуменне кітайскага садова-паркавага дызайну добра ілюструе выкарыстанне слова ''[[шараваджы]]'', якое азначала прыгажосць без парадку, што выяўляецца ў эстэтычна прыемнай нерэгулярнасці ландшафту. Гэты тэрмін быў уведзены сэрам [[Уільям Тэмпл (дыпламат)|Уільямам Тэмплам]] у яго эсэ ''Пра сады Эпікура'' (1685). Пад уплывам Тэмпла еўрапейскія садоўнікі пачалі ствараць сады, якія, як лічылася, адлюстроўвалі асіметрыю і натуральнасць, уласцівыя садам Усходу. У такіх садах часта высаджвалі духмяныя расліны і дэкаратыўныя дрэвы, размяшчалі камяні, стваралі сажалкі з рыбамі і пракладвалі звілістыя сцяжынкі. Архітэктурныя элементы ўключалі пагоды, павільёны і цырыманіяльныя залы. Прыкладамі такіх ландшафтаў з'яўляюцца [[Каралеўскія батанічныя сады ў К’ю|Каралеўскія сады ў К’ю]] ў Лондане, дзе архітэктар [[Уільям Чэмберс]] пабудаваў [[Вялікая пагада (Лондан)|Вялікую пагаду]]. Рэплікі такіх пабудоў з'явіліся ў Англійскім садзе ў [[Мюнхен]]е, у [[Дротнінгхольм]]е ў [[Швецыя|Швецыі]] і ў [[Царскае Сяло (музей-запаведнік)|Царскім Сяле]] ў [[Расія|Расіі]]. == Шынуазры ў Беларусі == [[Файл:Palazzina cinese 0001.JPG|thumb|«Кітайскі палац» у [[Палерма]], пабудаваны па замове караля [[Фердынанд I (кароль Абедзвюх Сіцылій)|Фердынанда III Сіцылійскага]]]] Яскравым прыкладам шынуазры ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і, у прыватнасці, на тэрыторыі сучаснай Беларусі з'яўляецца інтэр'ер [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] ў сярэдзіне XVIII стагоддзя, у часы [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»|Міхала Казіміра Радзівіла «Рыбанькі»]] і яго жонкі [[Францішка Уршуля Радзівіл|Францішкі Уршулі Радзівіл]]. Гэты перыяд адзначыўся моцным уплывам стылю [[ракако]], які гарманічна спалучаўся з усходнімі матывамі{{sfn|Бажэнава|2020|с=85—86}}. У 1750 годзе ў замку былі створаны так званыя «хіньскія» (кітайскія) пакоі спецыяльна для Францішкі Уршулі. Асабліва вылучалася «лазенка» (ванны пакой), аздобленая [[Дэлфцкі фаянс|дэлфцкімі]] кафлямі, што з'яўлялася адной з форм імітацыі кітайскай керамікі. Сцены былі пакрыты пунсовай тканінай з вышытымі кветкамі і птушкамі, а інтэр'ер дапаўнялі лакаваная мэбля і дэкаратыўныя прадметы{{sfn|Бажэнава|2020|с=92—93}}. Інвентар замка 1764—1765 гадоў падрабязна апісвае шматлікія прадметы ў стылі шынуазры, якія захоўваліся ў скарбніцы («[[Скарбец|скарбцы]]») і ў пакоі пад назвай «Грын Гевельбу» («Зялёныя скляпенні», па аналогіі з дрэздэнскай скарбніцай). Сярод іх былі лакаваныя [[Шкатулка|шкатулкі]], пунсовыя і чорныя лакаваныя [[Кабінет (мэбля)|кабінеты]], касцяныя [[Футляр|футляры]], фішкі для гульні ў [[лато]] ў кітайскім стылі, а таксама лакаваныя [[Шахматны стол|шахматныя столікі]] з інкрустацыяй з [[Эбенавае дрэва|эбенавага дрэва]] і [[Слановая косць|слановай косці]]{{sfn|Бажэнава|2020|с=94—96}}. Шынуазры ў Нясвіжы не быў простай копіяй кітайскіх узораў, а ўяўляў сабой складаны сінтэз еўрапейскага ракако (саксонскага ўзору) і ўсходніх матываў, прычым жаночае асяроддзе адыгрывала ключавую ролю ў яго распаўсюджанні праз моду на рукадзелле, аздабленне інтэр'ераў і прадметаў побыту{{sfn|Бажэнава|2020|с=89}}. == Галерэя == <gallery class="center" widths="150px" heights="160px"> L'Oeuvre D'Antoine Watteau Pientre du Roy en son Academie Roïale de Peinture et Sculpture Gravé d'après ses Tableaux & Desseins originaux...par les Soins de M. de Jullienne MET MM9660.jpg|Кітайская тэма. [[Афорт]] па малюнку [[Антуан Вато|А.&nbsp;Вато]]. Каля 1740 г. Child reaching for a caged bird dli 165005546 cor.tif|Дзіця цягнецца да птушкі ў клетцы. Па гравюры Г. Юк'е з малюнка Ф. Бушэ Giovanni Domenico Tiepolo - Offering of Fruits to Moon Goddess - WGA22386.jpg|Джавані Батыста Цьепола. Дары багіні Месяца. Дэталь роспісу. 1757. Віла Вальмарана, Венета Jean Pillement - Chinoiserie - PPP443 - Musée des Beaux-Arts de la ville de Paris.jpg|Ж.-Б. Пільман. Кампазіцыя ў стылі шынуазры. Палатно, алей. 1765. Музей вытанчаных мастацтваў горада Парыжа Amalienburg Decke in der Kueche.JPG|Палац [[Амаліенбург]]. Роспіс плафона кухні. 1734—1739. [[Німфенбург]], Германія Chinesisches Kabinett Nymphenburg.jpg|Лакавы кабінет з кітайскімі пано. 1730-я гг. [[Німфенбург|Палац Німфенбург]], [[Мюнхен]] Lichtenwalde Chinesisches Zimmer.jpg|Кітайскі салон замка Ліхтэнвальдэ. 1740-я гг. [[Саксонія]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Япанізм]] * [[Арыенталізм]] * [[Цюркаманія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бажэнава В. |загаловак=Искусство шинуазри в Несвиже Радзивиллов XVIII века: дворец как место формирования стиля и репрезентации произведений искусства |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=85—106 |ref=Бажэнава}} * {{кніга |аўтар=Власов В. Г. |загаловак=Шинуазри |частка=Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. |месца=СПб. |выдавецтва=Азбука-Классика |год=2010 |том=Х |старонкі=564—567 |ref=Уласаў}} * {{кніга |аўтар=Honour H. |загаловак=Chinoiserie: The Vision of Cathay |месца=London |выдавецтва=John Murray |год=1961 |ref=Honour}} [[Катэгорыя:Мастацкія стылі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва]] [[Катэгорыя:Ракако]] [[Катэгорыя:Мастацтва Кітая]] 2xeg96zzs6uwsobbpxr56mue3kzdsl2 0 806693 5130214 2026-04-20T21:02:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шынуазры]] 5130214 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шынуазры]] btryxcqa4rzdmtzq9wkdq8q4unm0gzj 14 806694 5130245 2026-04-21T06:09:03Z Kurcke 159380 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Арганізацыі Азербайджана]]» 5130245 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Арганізацыі Азербайджана]] 4rjgl9zf304ea016spjnozwec6ft9m4 0 806695 5130262 2026-04-21T07:07:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іаган Крыштоф Глаўбіц]] 5130262 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іаган Крыштоф Глаўбіц]] 3uwhx8mv68e11z7axe3zhcgr3am1rgh 0 806696 5130274 2026-04-21T08:02:10Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{машынны пераклад}} {{фарматаванне}} [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]] '''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|"маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}...» 5130274 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{фарматаванне}} [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]] '''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|"маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад» ; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} <small>[[Буквально|літар.]]</small> «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі». == Значэнне == Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях: * «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях». Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). <ref>{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}</ref>. Літаральна — «горад-маці». Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.<ref>{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}</ref> Дакладней, гэта «самастойная адзінка паселішча, якая мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншых незалежных адзінак паселішча». Больш вобразна: «каронныя землі». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа быць каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры. :* '''Метраполія''' — « '''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; « '''цэнтр''' каланіяльнай імперыі». :: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі. :: :: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі :: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый. :: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці. '''Гісторыя''' : Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах<ref>{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}</ref> Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі<ref>{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). "Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian". In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}</ref>. : : Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}</ref>. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}</ref>. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}</ref> : У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі<ref>{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}</ref>.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі. : Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак="Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France". Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''В. Галоўчанка'' . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2 * [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метрапол]ія // <span class="citation" id="CITEREFЮЕ2001">скл.: <nowiki><span style="white-space: nowrap;">Ю.</span></nowiki> <nowiki><span style="white-space: nowrap;">С. Шэмшучэнка</span></nowiki> (рэд.) <span style="white-space: nowrap;">[і інш.]</span> . — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">Кіеў</span> : Украінская энцыклапедыя імя <nowiki><span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span></nowiki>, 2001. — Т.&nbsp;3: К — М. — 792&nbsp;с. — ISBN 966-7492-03-6 .</span> p9pk0e8lfqa92tiytkpsdukg293l8am 5130278 5130274 2026-04-21T08:18:19Z M.L.Bot 261 5130278 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Метраполія}} {{машынны пераклад}} {{фарматаванне}} [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]] '''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|"маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад» ; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} <small>[[Буквально|літар.]]</small> «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі». == Значэнне == Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях: * «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях». Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). <ref>{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}</ref>. Літаральна — «горад-маці». Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.<ref>{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}</ref> Дакладней, гэта «самастойная адзінка паселішча, якая мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншых незалежных адзінак паселішча». Больш вобразна: «каронныя землі». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа быць каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры. :* '''Метраполія''' — « '''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; « '''цэнтр''' каланіяльнай імперыі». :: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі. :: :: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі :: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый. :: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці. '''Гісторыя''' : Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах<ref>{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}</ref> Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі<ref>{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). "Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian". In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}</ref>. : : Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}</ref>. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}</ref>. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}</ref> : У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі<ref>{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}</ref>.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі. : Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак="Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France". Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''В. Галоўчанка'' . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2 * [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метрапол]ія // <span class="citation" id="CITEREFЮЕ2001">скл.: <nowiki><span style="white-space: nowrap;">Ю.</span></nowiki> <nowiki><span style="white-space: nowrap;">С. Шэмшучэнка</span></nowiki> (рэд.) <span style="white-space: nowrap;">[і інш.]</span> . — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">Кіеў</span> : Украінская энцыклапедыя імя <nowiki><span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span></nowiki>, 2001. — Т.&nbsp;3: К — М. — 792&nbsp;с. — ISBN 966-7492-03-6 .</span> {{Бібліяінфармацыя}} 1uvdjyna0vp8h7g1mhzp8l8x7fade6i 5130279 5130278 2026-04-21T08:18:44Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Дзяржава]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130279 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Метраполія}} {{машынны пераклад}} {{фарматаванне}} [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]] '''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|"маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад» ; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} <small>[[Буквально|літар.]]</small> «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі». == Значэнне == Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях: * «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях». Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). <ref>{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}</ref>. Літаральна — «горад-маці». Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.<ref>{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}</ref> Дакладней, гэта «самастойная адзінка паселішча, якая мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншых незалежных адзінак паселішча». Больш вобразна: «каронныя землі». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа быць каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры. :* '''Метраполія''' — « '''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; « '''цэнтр''' каланіяльнай імперыі». :: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі. :: :: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі :: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый. :: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці. '''Гісторыя''' : Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах<ref>{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}</ref> Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі<ref>{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). "Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian". In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}</ref>. : : Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}</ref>. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}</ref>. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}</ref> : У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі<ref>{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}</ref>.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі. : Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак="Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France". Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''В. Галоўчанка'' . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2 * [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метрапол]ія // <span class="citation" id="CITEREFЮЕ2001">скл.: <nowiki><span style="white-space: nowrap;">Ю.</span></nowiki> <nowiki><span style="white-space: nowrap;">С. Шэмшучэнка</span></nowiki> (рэд.) <span style="white-space: nowrap;">[і інш.]</span> . — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">Кіеў</span> : Украінская энцыклапедыя імя <nowiki><span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span></nowiki>, 2001. — Т.&nbsp;3: К — М. — 792&nbsp;с. — ISBN 966-7492-03-6 .</span> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржава]] 604o9ijhmdv663c6mi970vkhkvuz5jw 5130280 5130279 2026-04-21T08:20:02Z M.L.Bot 261 5130280 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Метраполія}} {{машынны пераклад|прынамсі вымагае пільнай вычыткі, бо ёсць памылкі яўна рука-хутка-жуткапісныя}} {{фарматаванне}} [[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]] '''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|"маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад» ; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} <small>[[Буквально|літар.]]</small> «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі». == Значэнне == Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях: * «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях». Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). <ref>{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}</ref>. Літаральна — «горад-маці». Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.<ref>{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}</ref> Дакладней, гэта «самастойная адзінка паселішча, якая мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншых незалежных адзінак паселішча». Больш вобразна: «каронныя землі». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа быць каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры. :* '''Метраполія''' — « '''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; « '''цэнтр''' каланіяльнай імперыі». :: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі. :: :: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі :: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый. :: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці. '''Гісторыя''' : Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах<ref>{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}</ref> Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі<ref>{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). "Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian". In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}</ref>. : : Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}</ref>. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}</ref>. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.<ref>{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}</ref> : У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі<ref>{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}</ref>.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі. : Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе<ref>{{Кніга|спасылка=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак="Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France". Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''В. Галоўчанка'' . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2 * [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метрапол]ія // <span class="citation" id="CITEREFЮЕ2001">скл.: <nowiki><span style="white-space: nowrap;">Ю.</span></nowiki> <nowiki><span style="white-space: nowrap;">С. Шэмшучэнка</span></nowiki> (рэд.) <span style="white-space: nowrap;">[і інш.]</span> . — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">Кіеў</span> : Украінская энцыклапедыя імя <nowiki><span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span></nowiki>, 2001. — Т.&nbsp;3: К — М. — 792&nbsp;с. — ISBN 966-7492-03-6 .</span> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржава]] sv6m9ztsiinn36l85e62g8rm75wuxvs 0 806697 5130290 2026-04-21T09:06:18Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{групоўка}} '''Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа''' ({{lang-ar|جيش أهل السنة والجماعة}}) — іракская [[салафізм|салафіцкая]] групоўка, якая змагалася супраць амерыканскіх войскаў і іх мясцовых саюзнікаў падчас [[іракская вайн|Іракскай вайны]]. Сфарміравана ў 2003 годзе,...» 5130290 wikitext text/x-wiki {{групоўка}} '''Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа''' ({{lang-ar|جيش أهل السنة والجماعة}}) — іракская [[салафізм|салафіцкая]] групоўка, якая змагалася супраць амерыканскіх войскаў і іх мясцовых саюзнікаў падчас [[іракская вайн|Іракскай вайны]]. Сфарміравана ў 2003 годзе, была блізкай да [[Армія адзінабожжа і джыхаду|Арміі адзінабожжа і джыхаду]] і [[Аль-Каіда ў Іраку|Аль-Каіды ў Іраку]], і якая гэтак жа ўвайшла ў склад [[дарадчы сход маджахедаў у Іраку|Дарадчага сходу маджахедаў]] і [[Ісламская дзяржава Ірак|ІДІ]]<ref>https://henryjacksonsociety.org/wp-content/uploads/2016/07/IS-leaders-report.pdf</ref>. Заснавальгік [[Абу Бакр аль-Багдадзі]]. Групоўка дзейнічала ў мухафаз [[Салах-эд-Дын (мухафаза)|Салах-эд-Дзін]], [[Дыяла (мухафаза)|Дыяла]] і [[Багдад (мухафаза)|Багдад]]<ref>{{Cite news|title=Abu Bakr al-Baghdadi: Islamic State's driving force|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449|website=BBC News|date=2014-07-31|access-date=2024-04-20|lang=en-GB|archive-date=2014-07-31|archive-url=https://archive.today/20140731104059/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/abu-bakr-al-baghdadi-loner-who-became-leader-islamic-state|title=Abu Bakr al-Baghdadi: The 'loner' who became leader of Islamic State|lang=en|website=Middle East Eye|access-date=2024-04-20|archive-date=2024-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422040822/https://www.middleeasteye.net/news/abu-bakr-al-baghdadi-loner-who-became-leader-islamic-state|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.counterextremism.com/news/sun-abu-bakr-al-baghdadi-has-risen-shy-polite-and-talented-schoolboy-being-mass-killer-25|title=The Sun: ABU Bakr al-Baghdadi has risen from a shy, polite and talented schoolboy to being a mass killer with a $25 million bounty on his head|lang=en|website=Counter Extremism Project|access-date=2024-04-20|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109223213/https://www.counterextremism.com/news/sun-abu-bakr-al-baghdadi-has-risen-shy-polite-and-talented-schoolboy-being-mass-killer-25|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://aymennjawad.org/2019/11/stations-of-abu-bakr-al-baghdadi-life-translation|title='Stations' of Abu Bakr al-Baghdadi's Life: Translation and Analysis|lang=en|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|date=2019-11-07|access-date=2024-04-20|archive-date=2024-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240721042320/https://www.aymennjawad.org/2019/11/stations-of-abu-bakr-al-baghdadi-life-translation|url-status=live}}</ref>. Самаліквідавана пасля стварэння ІДІ<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] qyt49zeqd9mbxovo3yqf93vwm99dht4 5130291 5130290 2026-04-21T09:07:00Z DBatura 73587 5130291 wikitext text/x-wiki {{групоўка}} '''Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа''' ({{lang-ar|جيش أهل السنة والجماعة}}) — іракская [[салафізм|салафіцкая]] групоўка, якая змагалася супраць амерыканскіх войскаў і іх мясцовых саюзнікаў падчас [[іракская вайн|Іракскай вайны]]. Сфарміравана ў 2003 годзе, была блізкай да [[Армія адзінабожжа і джыхаду|Арміі адзінабожжа і джыхаду]] і [[Аль-Каіда ў Іраку|Аль-Каіды ў Іраку]], і якая гэтак жа ўвайшла ў склад [[дарадчы сход маджахедаў у Іраку|Дарадчага сходу маджахедаў]] і [[Ісламская дзяржава Ірак|ІДІ]]<ref>https://henryjacksonsociety.org/wp-content/uploads/2016/07/IS-leaders-report.pdf</ref>. Заснавальнік — [[Абу Бакр аль-Багдадзі]]. Групоўка дзейнічала ў мухафаз [[Салах-эд-Дын (мухафаза)|Салах-эд-Дзін]], [[Дыяла (мухафаза)|Дыяла]] і [[Багдад (мухафаза)|Багдад]]<ref>{{Cite news|title=Abu Bakr al-Baghdadi: Islamic State's driving force|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449|website=BBC News|date=2014-07-31|access-date=2024-04-20|lang=en-GB|archive-date=2014-07-31|archive-url=https://archive.today/20140731104059/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/abu-bakr-al-baghdadi-loner-who-became-leader-islamic-state|title=Abu Bakr al-Baghdadi: The 'loner' who became leader of Islamic State|lang=en|website=Middle East Eye|access-date=2024-04-20|archive-date=2024-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422040822/https://www.middleeasteye.net/news/abu-bakr-al-baghdadi-loner-who-became-leader-islamic-state|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.counterextremism.com/news/sun-abu-bakr-al-baghdadi-has-risen-shy-polite-and-talented-schoolboy-being-mass-killer-25|title=The Sun: ABU Bakr al-Baghdadi has risen from a shy, polite and talented schoolboy to being a mass killer with a $25 million bounty on his head|lang=en|website=Counter Extremism Project|access-date=2024-04-20|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109223213/https://www.counterextremism.com/news/sun-abu-bakr-al-baghdadi-has-risen-shy-polite-and-talented-schoolboy-being-mass-killer-25|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://aymennjawad.org/2019/11/stations-of-abu-bakr-al-baghdadi-life-translation|title='Stations' of Abu Bakr al-Baghdadi's Life: Translation and Analysis|lang=en|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|date=2019-11-07|access-date=2024-04-20|archive-date=2024-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240721042320/https://www.aymennjawad.org/2019/11/stations-of-abu-bakr-al-baghdadi-life-translation|url-status=live}}</ref>. Самаліквідавана пасля стварэння ІДІ<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] bb6w847akqt5lkx8h5adqpffle5dfs5 5130292 5130291 2026-04-21T09:07:27Z DBatura 73587 5130292 wikitext text/x-wiki {{групоўка}} '''Джэйш Ахлю Суна валь Джамаа''' ({{lang-ar|جيش أهل السنة والجماعة}}) — іракская [[салафізм|салафіцкая]] групоўка, якая змагалася супраць амерыканскіх войскаў і іх мясцовых саюзнікаў падчас [[іракская вайна|Іракскай вайны]]. Сфарміравана ў 2003 годзе, была блізкай да [[Армія адзінабожжа і джыхаду|Арміі адзінабожжа і джыхаду]] і [[Аль-Каіда ў Іраку|Аль-Каіды ў Іраку]], і якая гэтак жа ўвайшла ў склад [[дарадчы сход маджахедаў у Іраку|Дарадчага сходу маджахедаў]] і [[Ісламская дзяржава Ірак|ІДІ]]<ref>https://henryjacksonsociety.org/wp-content/uploads/2016/07/IS-leaders-report.pdf</ref>. Заснавальнік — [[Абу Бакр аль-Багдадзі]]. Групоўка дзейнічала ў мухафаз [[Салах-эд-Дын (мухафаза)|Салах-эд-Дзін]], [[Дыяла (мухафаза)|Дыяла]] і [[Багдад (мухафаза)|Багдад]]<ref>{{Cite news|title=Abu Bakr al-Baghdadi: Islamic State's driving force|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449|website=BBC News|date=2014-07-31|access-date=2024-04-20|lang=en-GB|archive-date=2014-07-31|archive-url=https://archive.today/20140731104059/http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28560449|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/abu-bakr-al-baghdadi-loner-who-became-leader-islamic-state|title=Abu Bakr al-Baghdadi: The 'loner' who became leader of Islamic State|lang=en|website=Middle East Eye|access-date=2024-04-20|archive-date=2024-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422040822/https://www.middleeasteye.net/news/abu-bakr-al-baghdadi-loner-who-became-leader-islamic-state|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.counterextremism.com/news/sun-abu-bakr-al-baghdadi-has-risen-shy-polite-and-talented-schoolboy-being-mass-killer-25|title=The Sun: ABU Bakr al-Baghdadi has risen from a shy, polite and talented schoolboy to being a mass killer with a $25 million bounty on his head|lang=en|website=Counter Extremism Project|access-date=2024-04-20|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109223213/https://www.counterextremism.com/news/sun-abu-bakr-al-baghdadi-has-risen-shy-polite-and-talented-schoolboy-being-mass-killer-25|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://aymennjawad.org/2019/11/stations-of-abu-bakr-al-baghdadi-life-translation|title='Stations' of Abu Bakr al-Baghdadi's Life: Translation and Analysis|lang=en|first=Aymenn Jawad|last=Al-Tamimi|website=Aymenn Jawad Al-Tamimi|date=2019-11-07|access-date=2024-04-20|archive-date=2024-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240721042320/https://www.aymennjawad.org/2019/11/stations-of-abu-bakr-al-baghdadi-life-translation|url-status=live}}</ref>. Самаліквідавана пасля стварэння ІДІ<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Іракскія паўстанцы]] [[Катэгорыя:Ісламісцкія тэрарыстычныя арганізацыі]] s73ucj8ak1zixrx659y0gowfkt0zod3 1 806698 5130296 2026-04-21T09:12:44Z ~2026-24458-24 166999 родственица 5130296 wikitext text/x-wiki [https://kosmopoisk.org/blog/yuliya_vopseva.html] 4m2138ek6jpqj9g5izgl1o0h60pd9dr 5130297 5130296 2026-04-21T09:13:45Z NDG 155107 Requesting deletion 5130297 wikitext text/x-wiki {{delete|Spam}} __NOINDEX__ [https://kosmopoisk.org/blog/yuliya_vopseva.html] gt8vvqdqzcdms2xwlhcw3kbm3wd0o99 0 806699 5130313 2026-04-21T10:47:26Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «'''Арфагра{{subst:націск}}фія белару{{subst:націск}}скай мо{{subst:націск}}вы''' — сістэма агульнапрынятых правіл напісання слоў [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Асноўныя задачы беларускай [[Арфаграфія|арфаграфіі]] — рэгламентацыя графічнага ўзнаўлення гукав...» 5130313 wikitext text/x-wiki '''Арфагра́фія белару́скай мо́вы''' — сістэма агульнапрынятых правіл напісання слоў [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. Асноўныя задачы беларускай [[Арфаграфія|арфаграфіі]] — рэгламентацыя графічнага ўзнаўлення гукавога складу [[слова]]; злітнага, паўзлітнага ([[дэфіс]]нага) і раздзельнага напісання; пераносу слоў, а таксама правілы афармлення [[Абрэвіятура|абрэвіятур]], умоўных скарачэнняў<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Арфаграфія|том=1|старонкі=516}}</ref>. == Гісторыя == Беларуская арфаграфія фарміравалася на працягу доўгага часу. Ужо ў ранніх помніках беларускага пісьменства XIV—XV стагоддзяў, у якіх пераважна захоўваліся традыцыйныя нормы [[Старажытнаруская мова|старажытнарускага]] правапісу, знаходзілі адлюстраванне найбольш яркія рысы [[Беларуская фанетыка|беларускай фанетыкі]] (ацвярдзенне [р], шыпячых і [ц], пераход [в] у [ў] у пэўным становішчы, зрэдку — [[аканне]])<ref name="БМ:Эн">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=Арфаграфія|старонкі=49—50}}</ref>. З XIX стагоддзя, калі жывая [[Дыялекты беларускай мовы|народная гаворка]] стала асновай [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]], складваюцца і замацоўваюцца найважнейшыя рысы беларускай арфаграфіі, пашыраецца фанетычны прынцып напісання. Напрыклад, у ананімных паэмах «[[Энеіда навыварат]]» (1845) і «[[Тарас на Парнасе]]» (1889) адлюстравана аканне (''паклон, чаўнок''), [[дзеканне]] і [[цеканне]] (''дзе, будзеце, уцяклі''), наяўнасць гука [ў] (''Саўка, казаў''){{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=32}}. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачалося станаўленне тэорыі беларускай арфаграфіі — найперш у даследаваннях па беларускай граматыцы [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]] і К. Нядзведскага{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=32—33}}. На пачатку XX стагоддзя фарміраванню арфаграфічных нормаў садзейнічала навуковая распрацоўка беларускай мовы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскім]], першыя беларускія газеты — «[[Наша доля]]» (1906), «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» (1906—15), дзейнасць выдавецкага таварыства «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», легальныя і нелегальныя выданні твораў [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]], [[Алаіза Пашкевіч|Цёткі]], [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]] і іншых<ref name="БМ:Эн" />. Станаўленне правапісу ў гэты перыяд мела дынамічны характар і праходзіла, галоўным чынам, стыхійна, непасрэдна ў практыцы кнігадрукавання. У беларускай арфаграфіі акрэсліліся наступныя тэндэнцыі{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=33}}: * арыентацыя на агульнанацыянальныя сродкі; * пашырэнне фанетычнага прынцыпу пры напісанні [[Галосныя|галосных]] (вынік — дастаткова паслядоўнае адлюстраванне акання) і некаторых [[Зычныя|зычных]] (перадача дзекання, цекання, цвёрдасці шыпячых і [р], падаўжэння зычных, пераходу [л] і [в] у [ў]): ''дзве, цябе, нажыў, Дрыбін, Залужжа, далоў, доўга''; * адсутнасць перадачы на пісьме [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыі]] па глухасці-звонкасці і шыпячасці-свісцячасці, нязменнае напісанне спалучэнняў на стыках [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і [[суфікс]]а: ''сведкі, дарожка, лодка'', а таксама [[Прыстаўка (мова)|прыставак]] і [[прыназоўнік]]аў на '''б, д''': ''абсыхае, адказаў''. Першыя спробы стабілізацыі беларускага правапісу рабіліся пераважна ў межах граматыкі. Вынікам стала выданне шэрага арыгінальных прац беларускімі мовазнаўцамі: «Jak prawilna pisać pa biełarusku» [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіча]] ([[Вільня]], 1917), «[[Беларуская граматыка Пачобкі|Hramatyka biełaruskaj mowy]]» [[Баляслаў Пачопка|Б. Пачобкі]] (Вільня, 1918), «Biełaruski prawapis» [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]], А. Луцкевіча (Вільня, 1918), «Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čase hràmatnym» [[Рудольф Абіхт|Р. Абіхта]], Я. Станкевіча ([[Брэслаў]], 1918). Праца «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] (Вільня, 1918) стала першым выданнем, у якім навукова карэктна асвятляліся такія нераспрацаваныя галіны беларускага мовазнаўства, як [[фанетыка]], [[граматыка]], [[словаўтварэнне]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]]. Граматыка была напісана з захаваннем лепшых традыцый тагачаснага ўсходнеславянскага мовазнаўства і апорай на даследаванні акадэмікаў [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. Шахматава]] і Я. Карскага{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=33}}. Прынцыпы «Беларускай граматыкі для школ» Б. Тарашкевіча былі наступныя{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=33}}: * у аснове правапісу — фанетычна-граматычныя асаблівасці [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]; * для напісання галосных выкарыстоўваецца пераважна фанетычны прынцып (перадача акання / [[Яканне|якання]]), для адлюстравання зычных — марфалагічны (выключэнні: адлюстраванне дзекання, цекання, зацвярдзелага [р], [[Прыстаўныя гукі|прыстаўных гукаў]], асіміляцыйнай мяккасці); * словы іншамоўнага паходжання пішуцца ў адпаведнасці з іх вымаўленнем у той мове-крыніцы, адкуль яны былі [[Запазычанне|запазычаны]]: ''літэратура, монолёг, інспэктар''. Дзякуючы гэтаму даследаванню, быў ліквідаваны разнабой у школьным навучанні, выдавецкай і навуковай дзейнасці. Аднак сістэмнага вырашэння не атрымалі наступныя праблемы: напісанне запазычаных і [[Складанае слова|складаных слоў]], уласных назваў{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=33}}. Нормы беларускай арфаграфіі развівалі многія іншыя аўтары падручнікаў і граматык беларускай мовы 1920—1930-х гадоў: [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Я. Лёсік]], Н. Шэўчык і А. Саломенік, І. Пратасевіч і І. Самковіч, В. Рэверэлі і Р. Папіш{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=33}}. У лістападзе 1926 года ў [[Менск]]у была склікана [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]], удзел у якой прынялі каля 70 беларускіх і замежных навукоўцаў, выкладчыкаў, грамадскіх дзеячаў{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=33}}. На канферэнцыі абмяркоўваліся найбольш спрэчныя пытанні беларускага правапісу{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=34}}: * перадача акання / якання ў словах іншамоўнага паходжання; * выкарыстанне [[Мяккі знак|мяккага знака]] для абазначэння асіміляцыйнай мяккасці зычных (напісанні тыпу ''сьнег, зьзяць, дзьве, калосьсе''); * пераход на [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацініцу]] і інш. Даклады, прысвечаныя правапісу, былі абмеркаваны ўдзельнікамі канферэнцыі, а асноўныя ідэі адносна рэфармавання арфаграфіі сістэматызаваліся спецыяльна створанай у кастрычніку 1927 года Правапіснай камісіяй ([[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]], А. Багдановіч, Я. Лёсік, [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскі]], [[Пётр Апанасавіч Бузук|П. Бузук]], [[Іван Кандратавіч Бялькевіч|І. Бялькевіч]], І. Луцэвіч (Я. Купала), [[Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі|У. Чаржынскі]]){{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=34}}. Камісія правяла больш за 30 пасяджэнняў, у выніку якіх у 1930 годзе быў падрыхтаваны «[[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|Беларускі правапіс (праект)]]». Яго асноўныя палажэнні{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=34}}: * не пашыраць фанетычны прынцып на напісанне зычных; * галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных перадаваць на пісьме праз '''я''' толькі ў першым складзе перад [[націск]]ам; * [[Часціца (часціна мовы)|часціцу]] ''не'' і прыназоўнік ''без'' перадаваць нязменна; * словы ''няма'' і ''няхай'' перадаваць праз '''я'''; * гукі [й] і [ў] у пачатку слоў, а таксама пасля слоў, якія заканчваюцца на галосны, перадаваць з дапамогай літар '''і''' і '''ў''' адпаведна. Ва ўмовах нарастання [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|палітычных рэпрэсій]] гэты праект не быў зацверджаны, а замест яго калектывам супрацоўнікаў [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства Беларускай Акадэміі навук]] быў падрыхтаваны новы «Праект спрашчэння беларускага правапісу» (1933). У істотна перапрацаваным і абагульненым выглядзе ён быў зацверджаны пастановай [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] ад 26 жніўня 1933 года «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]»{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=34}}. Асноўныя змены заключаліся ў наступным{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=34—35}}: * перадача акання ў пачатку і сярэдзіне іншамоўных слоў: ''арганізацыя, калектыў''; * аканне ў «інтэрнацыянальна-рэвалюцыйных словах» і вытворных ад іх не перадавалася: ''рэволюцыя, совет, большэвік, комуна, соцыялізм, пролетарый''; * іншамоўныя ўласныя назвы перадаваліся ў адпаведнасці з іх правапісам у мове-крыніцы і захоўвалі ненаціскныя '''э, е''': ''Шэўчэнка, Терэхаў, Чэрнышэўскі, Плеханаў, Егор’еўск, Белінскі, Владзівасток, Орджонікідзе, Жэлезноў''; * ненаціскны [э] пасля мяккіх зычных у спрадвечна беларускіх словах абазначаўся літарай '''я''' толькі ў першым складзе перад націскам, у іншых складах '''е''' захоўвалася і не пад націскам: ''лес — лясу́н — лесаві́к''; * у часціцы ''не'' і прыназоўніку ''без'' нязменна пісалася літара '''е''': ''без меры, не без вынікаў''; * ліквідавалася абазначэнне на пісьме асіміляцыйнай мяккасці: ''смех, збег, жыццё''; * уводзілася нязменнае перадача на пісьме спалучэнняў ''дс, жс, зс, кс, шс'' на стыку апошняга зычнага кораня з суфіксальным '''с''': ''выбаргскі, чэшскі, французскі''; * не перадавалася цвёрдасць зычных перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання: ''марксізм, сістэма, універсітэт'' і інш. У 1934 годзе на аснове пастановы Савета Народных Камісараў Інстытут мовазнаўства Беларускай Акадэміі навук пад кіраўніцтвам [[Андрэй Іванавіч Александровіч|А. Александровіча]] падрыхтаваў і выдаў «Правапіс беларускай мовы»{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=35}}. У 30—40-я гады практыка выкладання мовы ў школе, друкарская практыка выявілі шмат нявырашаных праблем правапісу, многія правілы патрабавалі перагляду. У 1951 годзе Арфаграфічнай камісіяй на чале з Я. Коласам быў падрыхтаваны праект змяненняў беларускага правапісу, вытрыманы ў кірунку далейшага збліжэння беларускай мовы з [[Руская мова|рускай]] (напрыклад, прапаноўвалася поўнасцю адмовіцца ад перадачы якання). Аднак пасля грамадскага абмеркавання праект быў адхілены{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=35}}. 11 мая 1957 года [[Савет Міністраў БССР]] зацвердзіў новы праект Арфаграфічнай камісіі пры [[АН БССР]] «[[Беларускі правапіс (1959)|Аб удакладненні і частковых зменах існуючага беларускага правапісу]]». Прапаноўваліся наступныя змены{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=35}}: * напісанне '''а''' на месцы '''о''' не пад націскам пашыралася на ўсе словы, незалежна ад іх паходжання (за выключэннем слоў тыпу ''трыо, Антарыо''): ''рэвалюцыя, савет, Арджанікідзе''; * уводзілася напісанне '''а''' ('''я''') у першым складзе перад націскам ва ўласных назвах славянскага паходжання (а таксама ў даўно запазычаных — неславянскага): ''Дзяніс, Пячора, Шаўчэнка''; * пашыралася адлюстраванне дзекання і цекання пры перадачы на пісьме ўласных найменняў: ''Цімафееў'' замест ''Тімафееў''; * сістэматызаваўся правапіс раздзяляльнага мяккага знака і [[апостраф]]а, складаных слоў, падоўжаных зычных, асобных формаў [[назоўнік]]аў, [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] і [[лічэбнік]]аў. У адпаведнасці з зацверджаным праектам у 1959 годзе Інстытут мовазнаўства АН БССР пад кіраўніцтвам [[Кандрат Крапіва|К. Атраховіча]] (К. Крапівы) і [[Пятро Глебка|П. Глебкі]] падрыхтаваў «Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=35}}. Аднак і яны не ахоплівалі усіх спрэчных і няясных выпадкаў, таму праца па ўдасканаленні правілаў беларускай арфаграфіі працягнулася. Пасля прыняцця Закона «Аб мовах у Беларускай ССР» у 1990 годзе і набыцця [[Беларусь|Беларуссю]] дзяржаўнага суверэнітэту зноў паўстала пытанне аб рэфармаванні існуючага правапісу. У жніўні 1993 года была прынята пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] «Аб удасканаленні правапісу беларускай літаратурнай мовы», у адпаведнасці з якой стваралася Дзяржаўная камісія па ўдакладненні беларускай арфаграфіі на чале з [[Ніл Гілевіч|Н. Гілевічам]]{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=36}}. Камісія прызнала, што існуючыя правілы беларускага правапісу ў цэлым забяспечваюць функцыянаванне пісьмовай мовы ва ўсіх сферах выкарыстання, не патрабуюць кардынальных змен, і рэкамендавала [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] і [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрству адукацыі Рэспублікі Беларусь]] падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю «Правіл беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», дзе былі б улічаны выказаныя прапановы, а таксама патрэбы моўнай практыкі. У прыватнасці, было рэкамендавана{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=36}}: * пашырыць фанетычны прынцып пісьма як у [[Беларуская лексіка|спрадвечна беларускай лексіцы]] (напісанне мяккага знака для перадачы асіміляцыйнай мяккасці, падпарадкаванне правілу якання слоў тыпу ''дзевяты''), так і ў словах іншамоўнага паходжання (перадача канцавых спалучэнняў ''-эр'', ''-эл''(''ь'') у ненаціскным становішчы праз ''-ар'', ''-ал''(''ь'')); * напісанне '''ў''' у выпадках тыпу ва ''ўніверсітэце, правесці ўніфікацыю''; * пашырыць напісанне мяккага знака: ''сьведчыць, астраханьскі, разьюшаны'' і інш. У 1997 годзе быў створаны калектыў па распрацоўцы правіл арфаграфіі і пунктуацыі ([[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|А. Падлужны]], [[Аляксандр Антонавіч Крывіцкі|А. Крывіцкі]], [[Арнольд Яфімавіч Міхневіч|А. Міхневіч]], [[Павел Паўлавіч Шуба|П. Шуба]], [[Міхаіл Станіслававіч Яўневіч|М. Яўневіч]]), які на працягу 1997—1998 гадоў падрыхтаваў праект новай рэдакцыі «Правіл». Аднак праца была неадназначна ацэнена грамадскасцю{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=36}}. Канчатковы варыянт новай рэдакцыі «Правіл» распрацавала рабочая група пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Іўчанкаў|В. Іўчанкава]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|А. Лукашанца]], якая была створана ў студзені 2008 года Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь. Вынікам стала падпісанне [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] 23 ліпеня 2008 года Закона «[[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]]», які ўступіў у дзеянне з 1 верасня 2010 года{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=36}}. Асноўныя новаўвядзенні ў сферы беларускага правапісу наступныя{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=36}}: * напісанне '''а''' ў частках складанаскарочаных слоў тыпу ''газпрам, выканкам, прафкам''; * напісанне '''а''' ў ненаціскным становішчы на канцы запазычаных слоў тыпу ''адажыа, імпрэсарыа, какава''; * напісанне '''а''' не пад націскам у фіналях запазычаных слоў: ''грэйдар, лідар, камп’ютар, шніцаль''; * пашырэнне напісання '''я''' ў першым складзе перад націскам: ''дзявяты, сямнаццаць, пяцьдзясят''; * пашырэнне напісання '''ў''' у словах іншамоўнага паходжання: ''для ўніята, ва ўніверсітэце, раўнд''; * пашырэнне напісання прыстаўкі ''су-'' ў словах са значэннем сумеснасці, узаемнай сувязі з тым, што названа матывавальнай асновай: ''суграмадзянін, суродзіч, сунаймальнік, супалімер''; * пашырэнне ўжывання суфікса ''-ава-'' (''-ява-'') у дзеясловах і адпаведных аддзеяслоўных назоўніках: ''анатаваць, забетанаваць, рэтушаваць''; * пашырэнне ўжывання вялікай літары ў назвах органаў дзяржаўнай улады, вышэйшых дзяржаўных і рэлігійных пасад, а таксама ў назвах знамянальных падзей і дат: ''Старшыня Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь, Далай-Лама; Нараджэнне Хрыстова, Дзяды''; * спрашчэнне правіл пераносу: ''дзя-цінства, дзя-цін-ства, дзя-цінс-тва, дзя-цінст-ва'' і інш. Усяго прапанавана прыблізна каля дваццаці новаўвядзенняў{{Sfn|БМ:ЭД|2022|p=36}}. == Прынцыпы арфаграфіі == Сучасная беларуская арфаграфія грунтуецца на двух асноўных прынцыпах — фанетычным (захаванне асаблівасцей вымаўлення) і марфалагічным (захаванне нязменнымі асобных марфалагічных частак слова)<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Арфаграфія|том=1|старонкі=218}}</ref>. Паводле фанетычнага прынцыпу перадаюцца спецыфічныя асаблівасці беларускай мовы: аканне і яканне, дзеканне і цеканне, цвёрдасць шыпячых, [ц] і [р], падаўжэнне зычных і інш<ref name="Культура Беларусі" />. Паводле марфалагічнага прынцыпу на пісьме аднастайна перадаюцца ўсе значымыя часткі слова ([[Марфема|марфемы]]) незалежна ад іх вымаўлення ў розных фанетычных пазіцыях: [с’ц’эшка] — ''сцежка'', [п’ашчаны] — ''пясчаны'', [γрамацтва] — ''грамадства''<ref name="Культура Беларусі" />. Традыцыйны прынцып арфаграфіі прадугледжвае захаванне напісанняў, якія не могуць быць растлумачаны з пункту гледжання сучаснага вымаўлення і марфалагічнай будовы слова. Па традыцыі, напрыклад, з вялікай літары пішацца новы радок у вершаваным творы<ref name="Культура Беларусі" />. У паэтычнай арфаграфіі замест '''ў''' можа ўжывацца '''у''' і наадварот, а замест '''й''' — '''і''' і наадварот<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Арфаграфія паэтычная|том=1|старонкі=218}}</ref>. Дыферэнцыяльны прынцып арфаграфіі патрабуе адрознення ў напісанні малой і вялікай літары, слоў асобна, разам і праз злучок, якія маюць аднолькавае гучанне, але рознае значэнне: ''чарот — Чарот, па волі — паволі'', у правапісе прыставак ''з-'' або ''с-'' у словах, утвораных ад дзеяслова ''ісці'' (''зыходзіць з меркаванняў'' і ''сыходзіць з ганка'')<ref name="Культура Беларусі" />. == Арфаграфічныя нормы == Арфаграфічная норма — гэта найбольш пашыранае і агульнапрынятае напісанне слоў і іх частак, што адпавядае прынцыпам беларускай арфаграфіі, а таксама замацаванай у моўнай практыцы грамадства традыцыі. Правапіс галосных '''о, э, а''' ў словах заснаваны на аканні. У спрадвечнабеларускіх і даўно запазычаных іншамоўных словах '''о, э''' пішуцца толькі пад націскам: ''го́лас — галасы́, го́рад — гарады́, чэ́рап — чарапы́, шэ́ры — шарава́тасць''. Ненаціскное '''э''' ў беларускім літаратурным вымаўленні захоўваецца ў іншамоўных неславянскіх словах перад націскным складам і пасля яго, што перадаецца на пісьме: ''экза́мен, рэфо́рма, о́рдэн, эква́тар, экало́гія''. У першым складзе перад націскам замест '''е, ё''' пішацца літара '''я''', а ва ўсіх астатніх ненаціскных складах захоўваецца '''е''': ''лес — лясы́, вёска — вяско́вы, ве́цер, землетрасе́нне''. У словах іншамоўнага (неславянскага) паходжання '''е''' захоўваецца незалежна ад націску: ''семе́стр, кефі́р, Гера́сім, Егі́пет, секу́нда, сезо́н, метро́, герой, Еўро́па''. Ва ўласных назвах '''ў''' у пачатку ніколі не пішацца: ''за Украінай, да Узды, Галіна Уланава''. Калі ў спалучэнні галосных у сярэдзіне запазычаных слоў першым галосным з’яўляецца '''і''' або '''ы''', то паміж ім і наступным галосным узнікае зычны гук [й]: ''дыета, біёграф, рэквіем, варыянт, авіяцыя, біёлаг''. На марфалагічным прынцыпе заснавана напісанне прыставак на ''-д-'' (''ад-, над-, пад-, перад-'') і ''аб-'', звонкіх зычных у канцы слова і іншае. Адначасова існуюць шматлікія правілы правапісу зычных, заснаваныя на фанетычным прынцыпе, напрыклад, напісанне прыставак на ''-з-''. Асіміляцыйная мяккасць, што ўзнікае пад уплывам наступных мяккіх зычных, на пісьме не абазначаецца: ''змена, цвісці, дзве''. == Гл. таксама == * [[Арфаэпія беларускай мовы]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] * [[Наркамаўка]] * [[Тарашкевіца]] * [[Дзеясловіца]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Беларуская мова: энцыклапедычны даведнік|адказны=пад агул. рэд. Д.В. Дзятко|год=2022|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|старонак=495|isbn=978-985-01-1558-4|ref=БМ:ЭД}} {{Беларуская мова}} dar8k4e118vg2qmyiuxtcztxl8z5iat 0 806700 5130314 2026-04-21T10:48:18Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Арфаграфія беларускай мовы]] 5130314 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арфаграфія беларускай мовы]] 5vrjlmnjb5bufupggzj8j4wl3f2v4zx 0 806701 5130315 2026-04-21T10:48:52Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Арфаграфія беларускай мовы]] 5130315 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арфаграфія беларускай мовы]] 5vrjlmnjb5bufupggzj8j4wl3f2v4zx 0 806702 5130316 2026-04-21T10:49:29Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Арфаграфія беларускай мовы]] 5130316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арфаграфія беларускай мовы]] 5vrjlmnjb5bufupggzj8j4wl3f2v4zx 0 806703 5130326 2026-04-21T11:29:28Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)]] 5130326 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)]] m96lsim49e4h2iil3xpxuro425sy4hw 0 806704 5130329 2026-04-21T11:43:00Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] 5130329 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] mu4hlynba7753j6pustedi9wn8wkhzb