Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 8170 5130790 5054746 2026-04-22T21:09:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130790 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |найменне = Герб Літвы з 1992 г. Аўтар праекта — мастак Арунас Каждайліс |выява = Coat of arms of Lithuania.svg |памер выявы = 150px |сярэдні = Coat of arms of the President of Lithuania.svg |сярэдні_шырыня = 175px |сярэдні_подпіс = Герб прэзідэнта Літвы |малы = |малы_шырыня = 150px |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = Часовы герб Літоўскай Рэспублікі 1990-1992 Аўтар праекта — скульптар [[Юозас Зікарас]] }} '''Герб Літвы, Віціс''' ({{lang-lt|Vytis}} — вершнік) — дзяржаўны герб [[Літва|Літвы]]; вызначаны 15-м артыкулам [[Канстытуцыя Літоўскай Рэспублікі|Канстытуцыі Літоўскай Рэспублікі]], прынятай рэферэндумам 1992 года, і апісаны ў Законе аб дзяржаўным гербе. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1990–1991).svg|140px|міні|злева|Герб Літвы 1990—1991 гг.]] У 1919 годзе незалежная Літоўская дзяржава ўзяла сабе герб былога [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] — «[[Пагоня|Пагоню]]», пад назвай «Віціс». Прыняцце старажытнага герба мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Літоўскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасць з Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады многія дзяржаўныя дзеячы Літвы паказвалі на неадпаведнасць герба менавіта літоўскай гістарычнай традыцыі, у літоўскім друку агучваліся прапановы змяніць назву краіны на [[Жамойць]], а герб — на жамойцкага [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. У 1935 годзе прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі {{нп5|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не літоўскае (славянскае<ref name="Arlou-2012-373"/>) паходжанне Пагоні і паведаміў, што ідзе праца па стварэнні новага дзяржаўнага герба. Напэўна, гэту працу перарвалі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 |date=11 жніўня 2011 }}, [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. У 1940 годзе, калі Літва ўвайшла ў склад [[СССР]], «Віціс» быў забаронены для ўжытку. Напярэдадні распаду [[СССР|Савецкага Саюза]], «Віціс» разам з іншымі гістарычнымі сімваламі стаў сімвалам нацыянальнага адраджэння Літвы. У 1988 годзе атрымаў статус нацыянальнага сімвала ў Літоўскай ССР, з 11 сакавіка 1990 года стаў яе дзяржаўным сімвалам, 10 красавіка 1990 года атрымаў афіцыйны статус герба, зацверджаны Вярхоўным Саветам Літоўскай ССР. == Назва == Пошук літоўскага слова для азначэння герба ВКЛ «Пагоні» пачаўся ўжо ў XVII ст. Тым часам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцін Шырвід]] прапаноўваў два словы — ''waykitoias'' (прыблізны пераклад з літ.: «''чалавек, які ганяе каго-небудзь''») і ''waykimas'' (прыблізны пераклад з літ.: «''праследаванне''»).{{sfn|Rimša|2004|p=61-63}} У літоўскамоўнай літаратуры канца XVIII — пачатку XIX ст. «Пагоню» звычайна звалі ''Vaikymas'' (''Праследаванне''). У сярэдзіне XIX ст. [[Сіманас Даўкантас]] прапанаваў свой [[неалагізм]] ''výtis'' (з малой літары і з націскам на першым складзе), але не для азначэння «Пагоні» цалкам, а толькі для яе вершніка — рыцара. Для азначэння ж «Пагоні» цалкам слова «''Vytís''» (з вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню ўжыў [[Мікалоюс Акелаіціс]] (''Mikalojus Akelaitis'') у 1884 годзе.{{sfn|Rimša|2004|p=61-63}} Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Літве для азначэння «Пагоні». Аднак, яшчэ працяглы час трывалі спрэчкі пра націскны склад — першы або другі. Толькі ў 1930-я гады з гэтым вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''».{{sfn|Rimša|2004|p=61-63}} == Структура == На [[Чырвоны колер|чырвоным]] фоне геральдычнага шчыта намаляваны сярэбраны вершнік у латах на белым кані, з паднятым у правай руцэ над галавой сярэбраным мячом. На левым плячы вершніка [[Сіні колер|сіні]] шчыт з падвойным залатым крыжам. Сядло і аброць у каня сіняга колеру, дзяржальня мяча, страмёны, злучэнні збруі і іншыя дэталі — залатога колеру. У каня хвост падняты ўверх. == Выкарыстанне == Карыстацца пячаткамі, бланкамі дакументаў, вокладкамі і тытульнымі старонкамі друкаваных выданняў з Гербам Літвы маюць права * [[Сейм Літвы]] і падначаленыя ўстановы, * [[Прэзідэнт Літоўскай Рэспублікі]], Урад Літвы і яго ўстановы, міністэрствы, * Банк Літвы, * Адміністрацыі начальнікаў [[Паветы Літвы|паветаў]], * Канстытуцыйны суд і суды, Генеральная пракуратура і тэрытарыяльныя пракуратуры, * Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі і яго тэрытарыяльныя падраздзяленні, Служба спецыяльных расследаванняў, установы паліцыі, * дыпламатычныя прадстаўніцтвы і консульскія ўстановы, * установы самакіравання, якія не маюць усталяваных афіцыйных гербаў, дзяржаўныя ўстановы адукацыі і навукі, * прыставы і натарыусы, некаторыя іншыя службовыя асобы (напрыклад, старасты ў мясцовасцях, дзе адсутнічаюць установы грамадзянскай метрыкацыі, выкарыстоўваюць гербавую пячатку пры рэгістрацыі смерці і здзяйсненні натарыяльных дзеянняў). На пячатках вершнік (элемент дзяржаўнага герба) адлюстроўваецца без поля геральдычнага шчыта. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> Arms of the Duchy of Samogitia.svg|[[Мядзведзь (герб)|Мядзведзь]] — гістарычны герб [[Жамойць|Жамойці]] (XVI—XVIII стагоддзі) Duchy of Samogitia Coat of Arms.png|Герб Жамойцкага княства. Каля 1586 г. Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|Герб княстваў і абласцей Беларускіх і Літоўскіх на гербе Расійскай імперыі Coat of arms of Lithuania (1920).png|Адзін з варыянтаў герба Літвы (1920) National Arms of Lithuania 1936.svg|Герб, які выкарыстоўваўся на банкнотах і плакатах ў 1920–1930 гады Older version of Lithuania COA.png|Малюнак герба Ю. Зікараса (1925 г.), які выкарыстоўваўся на манетах Літвы да 1940 г. Литовский герб - Эдуардас Красаускас. 1930.jpg|Герб, які выкарыстоўваўся на марках і ў чыгуначным ведамстве ў 1930-я гады Coat of arms on the Foreign Passport of the Republic of Lithuania 1940.svg|Герб з пашпарта Літоўскай Рэспублікі 1940 года Emblem of Lithuanian SSR (early version).svg|[[Герб Літоўскай ССР]] National coat of arms of Lithuania in 1990-1991.gif|Герб Літоўскай рэспублікі ў 1990—1991 гадах<ref>[http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 Aruodai. Lietuvių kultūros šaltinių elektroninis sąvadas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210820184101/http://www.aruodai.lt/paieska2/vaizdas.php?VId=2489 |date=20 жніўня 2021 }} (aruodai.lt)</ref><ref>[https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP Герб Литвы 1990 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210820193128/https://aminoapps.com/c/artrus/page/blog/gerb-litvy-1990-goda/n0kl_nVSLu8R4pY7EP6MZp5J3aLjQ1BLzP |date=20 жніўня 2021 }} (aminoapps.com)</ref><ref>[https://images.vector-images.com/img/106/litva_coa_1990.gif/?lng=en Image: Litva COA 1990] (vector-images.com)</ref><ref>[http://www.heraldicum.ru/lietuva/state.htm Гербы Литовской Республики] (heraldicum.ru)</ref> Stamp printed in Lithuania state arms Vytis 1991.svg|Літоўская марка 1991 года з дзяржаўным гербам Coat of arms of the Seimas of Lithuania.svg|Вялікі герб Літвы </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Літвы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Rimša|год=2004|загаловак=Heraldika. Iš praeities į dabartį|аўтар=Rimša E.|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus Aureus|allpages=192}}: iliustr. tekste. * {{Крыніцы/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} == Спасылкі == * [http://www3.lrs.lt/ru/Herbas_ru.htm Дзяржаўны герб Літвы] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4056&p_k=2&p_rp=N&p_dr=N&p_d=49325 The Coat of Arms of Lithuania] * [http://www3.lrs.lt/pls/inter/w3_viewer.ViewDoc?p_int_tekst_id=9978&p_int_tv_id=135 Seimo puslapis apie Lietuvos valstybės herbą] * [http://www3.lrs.lt/cgi-bin/preps2?Condition1=211959&Condition2= Lietuvos Republikos įstatymas Dėl Lietuvos valstybės herbo] {{Еўропа паводле тэм|Герб|Гербы}} {{Літва ў тэмах}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Літва]] [[Катэгорыя:Гербы Літвы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Літвы]] 1r7hlcog7hbam0intm7kyuksgxevmjk 0 14273 5130721 5114855 2026-04-22T17:35:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130721 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Браўн}} {{навуковец}} [[Image:Map of Zurich by Braun Hogenberg (middle size) (34065120).jpg|thumb|250px|афорт [[Цюрых]] з вышыні птушынага палёту (1581) апублікаваны Георгам Браўнам і Францам Хогенбергам]] '''Георг Браўн''' (''Georg Braun''; {{ДН|||1541}}, {{МН|Кёльн||горад Кёльн}} — {{ДС|||1622}}, {{МС|Кёльн||}}) — сярэдневяковы [[тэолаг]] і [[клірык]]. Укладальнік (супольна з [[Ф. Хогенберг]]ам) і выдавец вядомага [[Атлас Браўна і Хогенберга|атласу еўрапейскіх гарадоў]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Wolfgang Bruhn: ''Alte deutsche Städtebilder: 24 farbige Blätter. Georg Braun; Franz Hogenberg.'' Asmus, Leipzig 1938. Neuauflage 1964. * Georg Braun, Franz Hogenberg: ''Old European Cities: 16th century city maps and texts.'' with a description by Ruthardt Oehme of early map-making techniques. Thames and Hudson, London 1965. * Stephan Füssel, Rem Koolhaas, Historisches Museum Frankfurt am Main: ''Georg Braun, Franz Hogenberg: Civitates orbis terrarum (Städte der Welt).'' 363 Kupferstiche mit 564 Stadtansichten neu herausgegeben und kommentiert. Nach einem Original des Historischen Museums Frankfurt. Das Original erschien von 1572 bis 1618. Taschen, ISBN 978-3-8365-1125-4. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Braun & Hogenberg}} * [http://www.istitutodatini.it/biblio/images/it/riccard/10939/htm/elenco.htm Civitates orbis terrarum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131011013655/http://www.istitutodatini.it/biblio/images/it/riccard/10939/htm/elenco.htm |date=11 кастрычніка 2013 }} * {{cite web |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/artdok/volltexte/2006/233/pdf/Obermeier_Kielansichten.pdf |work=Franz Obermeier, Universität Heidelberg |title=Stadtansichten von Kiel im 16. u. 17. Jhd. |access-date=7 мая 2011}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн Георг}} [[Катэгорыя:Выдаўцы Германіі]] [[Катэгорыя:Картографы Германіі]] 1emxj6kxteoxb7icj1d03czyiz9cox1 0 15352 5130657 5130441 2026-04-22T12:27:19Z Lš-k. 16740 5130657 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Беларуская граматыка для школ}} {{Літаратурны твор|Выява={{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120}} |Подпіс выявы=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918) кірыліцай і лацінкай|Назва=Беларуская граматыка для школ}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' ({{lang-be-lat|Biełaruskaja hramatyka dla škoł|1}}) — школьная [[граматыка]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]], апрацаваная [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (1917—1918) і выдадзеная ў 1918 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] паралельна [[Кірыліца|кірыліцкімі]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскімі]] літарамі. Ёсць першай агульнапрынятай граматыкай беларускай мовы. Граматыка некалькі разоў перавыдавалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], ляжала ў аснове праграм выкладання беларускай мовы ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] да 1933 года. Стала асновай усіх далейшых ліній развіцця беларускай граматыкі. == Гісторыя стварэння == [[Янка Купала]] ад імя [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]] ў Вільні звярнуўся да Браніслава Тарашкевіча з прапановай стварыць граматыку беларускай мовы яшчэ ў 1913 годзе, калі Браніслаў быў студэнтам трэцяга курса [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Да напісання граматыкі, паводле слоў самога Тарашкевіча, заахвочваў яго акадэмік [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. Ён жа і кіраваў працай Тарашкевіча над граматыкай. Значную дапамогу аказаў яму і акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Сваім натхняльнікам у працы Тарашкевіч называў яшчэ нямецкага прафесара-[[Славістыка|славіста]] [[Рудольф Абіхт|Рудольфа Абіхта]], які крыху раней, але таксама ў 1918 годзе, выдаў на беларускай мове невялічкую брашуру «Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čàse hràmatnym»<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=«Беларуская граматыка для школ» Б. А. Тарашкевіча|старонкі=81—82}}</ref>. == Змест == У сваёй працы Тарашкевіч выйшаў за межы ўласна граматыкі ([[Марфалогія мовы|марфалогіі]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]]), як гэта было прынята ў тагачаснай лінгвістыцы. Яго праца складаецца з наступных раздзелаў: # Гукі (гэта значыць [[фанетыка]]). # Часціны мовы (разглядаюцца [[назоўнік]] — «імя», [[прыметнік]] — «прымета», [[лічэбнік]] — «чысло», [[займеннік]] — «займа», [[дзеяслоў]], [[прыслоўе]], [[прыназоўнік]] — «прыймя», [[злучнік]] — «злуч», [[выклічнік]] — «кліч»). # Падзел слова (гэта значыць яго [[Марфема|марфемная]] будова). # Правапіс. # Сказ (гэта значыць сінтаксіс). Такім чынам, апісваюцца ўсе ўзроўні моўнай сістэмы з пункту гледжання іх нарматыўнасці, правіл перадачы на пісьме. Гэта хоць і сціслы, але поўны падручнік беларускай мовы. Правілы ў іх сфармуляваны дакладна, даходліва, ілюструюцца прыкладамі. Для іх замацавання даюцца заданні («задачкі») з тэкстамі, узятымі з твораў беларускіх пісьменнікаў і [[фальклор]]у. У аснове граматыкі ляжалі фанетыка-граматычныя асаблівасці тагачасных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Улічваючы традыцыі беларускага кнігадрукавання, Тарашкевіч замацаваў фанетычны прынцып напісання [[Галосныя|галосных]] (перадачу на пісьме такіх рыс, як [[аканне]] і [[яканне]]), а для перадачы [[Зычныя|зычных]] — марфалагічны (''горад, падтрымаць, матцы''), з некаторымі адхіленнямі ў бок фанетычнага прынцыпу, каб адлюстраваць спецыфіку беларускай мовы ([[дзеканне]] і [[цеканне]], падаўжэнне зычных, змяненне '''в''' і '''л''' на '''ў''' у пэўных выпадках, зацвярдзенне шыпячых, [р] і этымалагічнага [ц], [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыю]] зычных па мяккасці тыпу ''аканьне, сьнег, цьвёрды, разьвівацца'')<ref name="Беларуская мова" />. Асобна быў распрацаваны правапіс [[Запазычаныя словы|запазычаных слоў]] у адпаведнасці з тым, наколькі яны асіміляваліся беларускай мовай. Тыя, што ўжываюцца ў ёй даўно, пішуцца, як вымаўляюцца (''літара, аканом, леварвэр''). Тыя, «што ўжываюцца ў кніжках і ў кніжнай мове і да народу не дайшлі або дайшлі нядаўна», захоўваюць на пісьме пэўныя адметнасці той мовы, з якой яны ўзяты (''літэратура, монолёг, інспэктар''). Фактычна было прынята пераважнае іх напісанне як у [[Польская мова|польскай мове]]<ref>Гапоненка І. А. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове пачатку XX ст. і асаблівасці іх фармальнай адаптацыі // Беларуская лінгвістыка. Вып. 49 / НАН Беларусі. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; Рэдкал.: І. А. Падлужны (адк. рэд.) і інш. — Мн. : Беларуская навука, 2000. — 95 с. ISBN 985-08-0311-8.</ref>. Так, на гэтыя словы не былі распаўсюджаны правілы акання, дзекання і цекання, часта не змякчаліся зычныя перад галоснымі, перад ётаванымі галоснымі перадаваўся мяккі [л’]<ref name="Сучасная беларуская мова">Сучасная беларуская мова</ref>. == Ацэнкі == Вучэбны дапаможнік Баніслава Тарашкевіча ўлічваў тагачасныя дасягненні ў галіне беларускай філалогіі (Я. Карскі, А. Шахматаў і інш.), і быў станоўча прыняты грамадскасцю. Сфармуляваныя ў граматыцы правілы атрымалі ўсеагульнае прызнанне, многія замацаваліся ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|сучаснай беларускай літаратурнай мове]]. Аднак некаторыя з іх былі не зусім добра распрацаваны (перадача на пісьме '''е''' ў [[Націск|ненаціскным]] становішчы, напісанне запазычаных слоў). Збыткоўнымі аказаліся асобныя катэгорыі і паралельныя формы [[Скланенне|скланення]] і [[Спражэнне|спражэння]] ([[парны лік]] назоўнікаў тыпу ''дзьве хаце'', раўнапраўнасць такіх формаў, як ''касьцьмі'' і ''касьцьма'', ''дзьвюх'' і ''дзьвёх'', ''гэты'' і ''гэны'', ''крычым'' і ''крычом''), якія аўтар уводзіў, каб як мага шырэй адлюстраваць спецыфіку беларускай мовы або і з той прычыны, што некаторыя тыповыя рысы яе на тыя часы яшчэ выразна не вызначыліся<ref name="Беларуская мова" />. «Расійскі і польскі ўплывы» (адпаведна, у марфалогіі і [[Арфаграфія|арфаграфіі]])<ref>Адпаведнасць паводле тлумачэння ў: Сучасная беларуская мова</ref> адзначалі ў сваіх тагачасных публікацыях, напрыклад, [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Ян Станкевіч]]. Шмат якія правілы ў граматыцы адсутнічалі або былі недапрацаванымі, напрыклад, нарматывы напісання [[Складанае слова|складаных слоў]], некаторых [[канчатак|канчаткаў]], прозвішчаў, імён, геаграфічных назваў<ref name="Сучасная беларуская мова"/>, і дапрацоўваліся іншымі аўтарамі ў практычных граматыках<ref>Некрашэвіч</ref>. На аснове граматыкі Тарашкевіча хутка сталі выходзіць падручнікі беларускай мовы іншых аўтараў (напрыклад, у 1921 годзе — «Практычная граматыка беларускай мовы» Язэпа Лёсіка). 3 выхадам граматыкі Тарашкевіча пачаўся працэс стабілізацыі нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы, быў створаны грунт для яе далейшай граматычнай распрацоўкі, удасканалення ўласцівых ёй структурных элементаў<ref name="Беларуская мова" />. Зважаючы на недахопы граматыкі Тарашкевіча, браты [[Антон Юр’евіч Лёсік|Антон]] і Язэп Лёсікі распрацавалі праект яе рэформы, які быў прадметам разгляду [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў 1926 годзе. == Гл. таксама == * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] * [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html|title=Лёсік Я. «Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918—1928 г.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714114630/http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html|archive-date=2020-07-14}} {{Беларуская мова}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч 1918}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] fikt208ixz67x48tmzdl4nkf7i84zxr 5130693 5130657 2026-04-22T13:48:59Z Jaŭhien 59102 арфаграфія 5130693 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Беларуская граматыка для школ}} {{Літаратурны твор|Выява={{здвоеная выява|права|Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|120|Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|120}} |Подпіс выявы=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918) кірыліцай і лацінкай|Назва=Беларуская граматыка для школ}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' ({{lang-be-lat|Biełaruskaja hramatyka dla škoł|1}}) — школьная [[граматыка]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]], апрацаваная [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]] (1917—1918) і выдадзеная ў 1918 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ў друкарні [[Марцін Кухта|Марціна Кухты]] паралельна [[Кірыліца|кірыліцкімі]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскімі]] літарамі. Ёсць першай агульнапрынятай граматыкай беларускай мовы. Граматыка некалькі разоў перавыдавалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], ляжала ў аснове праграм выкладання беларускай мовы ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] да 1933 года. Стала асновай усіх далейшых ліній развіцця беларускай граматыкі. == Гісторыя стварэння == [[Янка Купала]] ад імя [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]] ў Вільні звярнуўся да Браніслава Тарашкевіча з прапановай стварыць граматыку беларускай мовы яшчэ ў 1913 годзе, калі Браніслаў быў студэнтам трэцяга курса [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Да напісання граматыкі, паводле слоў самога Тарашкевіча, заахвочваў яго акадэмік [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. Ён жа і кіраваў працай Тарашкевіча над граматыкай. Значную дапамогу аказаў яму і акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Сваім натхняльнікам у працы Тарашкевіч называў яшчэ нямецкага прафесара-[[Славістыка|славіста]] [[Рудольф Абіхт|Рудольфа Абіхта]], які крыху раней, але таксама ў 1918 годзе, выдаў на беларускай мове невялічкую брашуру «Pròsty spòsab stàcca ŭ karòtkim čàse hràmatnym»<ref name="Беларуская мова">{{Крыніцы/Беларуская мова: энцыклапедыя|артыкул=«Беларуская граматыка для школ» Б. А. Тарашкевіча|старонкі=81—82}}</ref>. == Змест == У сваёй працы Тарашкевіч выйшаў за межы ўласна граматыкі ([[Марфалогія мовы|марфалогіі]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]]), як гэта было прынята ў тагачаснай лінгвістыцы. Яго праца складаецца з наступных раздзелаў: # Гукі (гэта значыць [[фанетыка]]). # Часціны мовы (разглядаюцца [[назоўнік]] — «імя», [[прыметнік]] — «прымета», [[лічэбнік]] — «чысло», [[займеннік]] — «займа», [[дзеяслоў]], [[прыслоўе]], [[прыназоўнік]] — «прыймя», [[злучнік]] — «злуч», [[выклічнік]] — «кліч»). # Падзел слова (гэта значыць яго [[Марфема|марфемная]] будова). # Правапіс. # Сказ (гэта значыць сінтаксіс). Такім чынам, апісваюцца ўсе ўзроўні моўнай сістэмы з пункту гледжання іх нарматыўнасці, правіл перадачы на пісьме. Гэта хоць і сціслы, але поўны падручнік беларускай мовы. Правілы ў іх сфармуляваны дакладна, даходліва, ілюструюцца прыкладамі. Для іх замацавання даюцца заданні («задачкі») з тэкстамі, узятымі з твораў беларускіх пісьменнікаў і [[фальклор]]у. У аснове граматыкі ляжалі фанетыка-граматычныя асаблівасці тагачасных [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]]. Улічваючы традыцыі беларускага кнігадрукавання, Тарашкевіч замацаваў фанетычны прынцып напісання [[Галосныя|галосных]] (перадачу на пісьме такіх рыс, як [[аканне]] і [[яканне]]), а для перадачы [[Зычныя|зычных]] — марфалагічны (''горад, падтрымаць, матцы''), з некаторымі адхіленнямі ў бок фанетычнага прынцыпу, каб адлюстраваць спецыфіку беларускай мовы ([[дзеканне]] і [[цеканне]], падаўжэнне зычных, змяненне '''в''' і '''л''' на '''ў''' у пэўных выпадках, зацвярдзенне шыпячых, [р] і этымалагічнага [ц], [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыю]] зычных па мяккасці тыпу ''аканьне, сьнег, цьвёрды, разьвівацца'')<ref name="Беларуская мова" />. Асобна быў распрацаваны правапіс [[Запазычаныя словы|запазычаных слоў]] у адпаведнасці з тым, наколькі яны асіміляваліся беларускай мовай. Тыя, што ўжываюцца ў ёй даўно, пішуцца, як вымаўляюцца (''літара, аканом, леварвэр''). Тыя, «што ўжываюцца ў кніжках і ў кніжнай мове і да народу не дайшлі або дайшлі нядаўна», захоўваюць на пісьме пэўныя адметнасці той мовы, з якой яны ўзяты (''літэратура, монолёг, інспэктар''). Фактычна было прынята пераважнае іх напісанне як у [[Польская мова|польскай мове]]<ref>Гапоненка І. А. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове пачатку XX ст. і асаблівасці іх фармальнай адаптацыі // Беларуская лінгвістыка. Вып. 49 / НАН Беларусі. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа; Рэдкал.: І. А. Падлужны (адк. рэд.) і інш. — Мн. : Беларуская навука, 2000. — 95 с. ISBN 985-08-0311-8.</ref>. Так, на гэтыя словы не былі распаўсюджаны правілы акання, дзекання і цекання, часта не змякчаліся зычныя перад галоснымі, перад ётаванымі галоснымі перадаваўся мяккі [л’]<ref name="Сучасная беларуская мова">Сучасная беларуская мова</ref>. == Ацэнкі == Вучэбны дапаможнік Браніслава Тарашкевіча ўлічваў тагачасныя дасягненні ў галіне беларускай філалогіі (Я. Карскі, А. Шахматаў і інш.), і быў станоўча прыняты грамадскасцю. Сфармуляваныя ў граматыцы правілы атрымалі ўсеагульнае прызнанне, многія замацаваліся ў [[Сучасная беларуская літаратурная мова|сучаснай беларускай літаратурнай мове]]. Аднак некаторыя з іх былі не зусім добра распрацаваны (перадача на пісьме '''е''' ў [[Націск|ненаціскным]] становішчы, напісанне запазычаных слоў). Збыткоўнымі аказаліся асобныя катэгорыі і паралельныя формы [[Скланенне|скланення]] і [[Спражэнне|спражэння]] ([[парны лік]] назоўнікаў тыпу ''дзьве хаце'', раўнапраўнасць такіх формаў, як ''касьцьмі'' і ''касьцьма'', ''дзьвюх'' і ''дзьвёх'', ''гэты'' і ''гэны'', ''крычым'' і ''крычом''), якія аўтар уводзіў, каб як мага шырэй адлюстраваць спецыфіку беларускай мовы або і з той прычыны, што некаторыя тыповыя рысы яе на тыя часы яшчэ выразна не вызначыліся<ref name="Беларуская мова" />. «Расійскі і польскі ўплывы» (адпаведна, у марфалогіі і [[Арфаграфія|арфаграфіі]])<ref>Адпаведнасць паводле тлумачэння ў: Сучасная беларуская мова</ref> адзначалі ў сваіх тагачасных публікацыях, напрыклад, [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]] і [[Ян Станкевіч]]. Шмат якія правілы ў граматыцы адсутнічалі або былі недапрацаванымі, напрыклад, нарматывы напісання [[Складанае слова|складаных слоў]], некаторых [[канчатак|канчаткаў]], прозвішчаў, імён, геаграфічных назваў<ref name="Сучасная беларуская мова"/>, і дапрацоўваліся іншымі аўтарамі ў практычных граматыках<ref>Некрашэвіч</ref>. На аснове граматыкі Тарашкевіча хутка сталі выходзіць падручнікі беларускай мовы іншых аўтараў (напрыклад, у 1921 годзе — «Практычная граматыка беларускай мовы» Язэпа Лёсіка). 3 выхадам граматыкі Тарашкевіча пачаўся працэс стабілізацыі нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы, быў створаны грунт для яе далейшай граматычнай распрацоўкі, удасканалення ўласцівых ёй структурных элементаў<ref name="Беларуская мова" />. Зважаючы на недахопы граматыкі Тарашкевіча, браты [[Антон Юр’евіч Лёсік|Антон]] і Язэп Лёсікі распрацавалі праект яе рэформы, які быў прадметам разгляду [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў 1926 годзе. == Гл. таксама == * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)]] * [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/сбмова}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html|title=Лёсік Я. «Дзесяцігодзьдзе беларускае граматыкі (1918—1928 г.)»|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714114630/http://jivebelarus.net/language/ten-years-of-belarusian-grammar.html|archive-date=2020-07-14}} {{Беларуская мова}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч 1918}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] evj9s0k2mvhujtw6c5cv2fv5wshsfy0 0 16301 5130720 5082372 2026-04-22T17:33:18Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне 5130720 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свіслач}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Свіслач |арыгінальная назва = Свіслач |вобласць = Гродзенская |раён = Свіслацкі |першае згадванне = 1256 |ранейшыя назвы = |статус з = 2000 }} '''Сві́слач'''<ref name="NNP"/> ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Svislač'') — горад у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Свіслацкі раён|Свіслацкага раёна]], каля вытокаў [[Свіслач (прыток Нёмана)|р. Свіслач]] (басейн [[Нёман]]а). За 90 км на поўдзень ад [[Гродна|г. Гродна]], за 3 км ад [[Свіслач (станцыя)|аднайменнай станцыі]] на лініі [[Ваўкавыск]]—Свіслач, аўтадарогамі звязаная з Гродна, Ваўкавыскам, [[Поразава]]м. == Назва == Назва ад ракі [[Свіслач (прыток Нёмана)|Свіслач]], на якой паселішча стаіць<ref name="KTSB"/><ref name="RVK"/>. == Гісторыя == Ёсць меркаванне, што Свіслач упершыню згадана ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] пад 1256 годам і тым часам была цэнтрам княства. {{Цытата|Поиде Данило на Ятвязе с братом и сыном Львомъ и с Шварном младоу соушоу емоу и посла по Романа в Новъгородонъ и со Изяславом со Вислочьскимъ и со всего сторонеи приде Самовить со Мазовшаны и помочь о Болеслава со Соудимирцы и Краковляны}} Аднак такая думка нічым не пацверджана, у тым ліку археалагічна. Напэўна, свіслацкі князь [[Ізяслаў (князь свіслацкі)|Ізяслаў]] быў з дынастыі менскіх князёў і яму належала [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслач]] на Бярэзіне. Пазней Свіслач — уласнасць вялікіх князёў літоўскіх, з 1507 года — цэнтр [[Свіслацкае староства|Свіслацкага староства]] [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскага павета]]. У 1523 годзе Свіслач атрымала статус [[мястэчка]]. Вялікакняскай граматай [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 22 верасня 1525 года святарам Свіслацкай Прачысценскай царквы нададзены землі і дазвол трымаць дзве карчмы ўзамен царкоўных зямель, якія адышлі новазаснаванаму мястэчку. У 1559 годзе [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] перадае мястэчка ва ўладанне [[Геранім Аляксандравіч Хадкевіч|Гераніму Аляксандравічу Хадкевічу]], кашталяну троцкаму і старосце жамойцкаму, прывілеем яму перадаваліся «ваўкавыскае» мястэчка Свіслач з усімі агародамі і валокамі. 19 лістапада 1559 года Жыгімонт Аўгуст выдаў прывілей, які зацвердзіў перадачу Хадкевічу мястэчка Свіслачы і шматлікіх іншых зямельных уладанняў. У 1561 годзе маёнткі адышлі да яго сына [[Ян Хадкевіч|Яна Хадкевіча]]. У 1572 годзе Жыгімонт Аўгуст памяняў у Яна Хадкевіча Свіслач на [[Ляхавічы]] і іншыя землі, адпаведныя акты былі падпісаны ў [[Варшава|Варшаве]] на вальным сойме<ref>Пазднякоў Валерый. Найстаражытная гісторыя мястэчка Свіслач да XVI ст. (паводле неапублікаваных дакументаў) // Беларусь, Свіслацкі край і Эдвард Вайніловіч. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, Свіслач, 13-14 жніўня 2021 г. — Мінск: ІВЦ Мінфіна, 2021. — С. 94-107.</ref>. [[Файл:Śvisłač, Gimnazičny. Сьвіслач, Гімназічны (1879).jpg|thumb|злева|250px|[[Будынак Свіслацкай гімназіі|Будынак гімназіі]], [[1880]]]] З сярэдзіны XVI ст. Свіслач перайшла да [[Заслаўскія|Заслаўскіх]], у 1581 — зноў да [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]. У 1667 годзе ўладаром мястэчка стаў прускі немец Крышпін-Кіршэнштэйн. У 1668 годзе пабудавалі Траецкі касцёл, пры якім дзейнічала парафіяльная школа. Таксама існавала грэка-каталіцкая царква Анёла-Ахоўніка<ref name="EVKL"/>. У 1793 годзе Свіслач увайшла ў [[Гродзенскае ваяводства]]. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Свіслач апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], потым [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]]. З 1801 года мястэчка зрабілася цэнтрам воласці Ваўкавыскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У [[1778]] Свіслач перайшла ў валоданне [[Вінцэнт Тышкевіч|Вінцэнта Тышкевіча]], сенатара [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], жанатага на пляменніцы [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Новы гаспадар цалкам перабудаваў мястэчка па ўсіх правілах сіметрыі, размясціўшы ў яго цэнтры рынак з высокай калонай пасярэдзіне. Ад рынка вялі шэсць вуліц, кожная з якіх завяршалася каменнай брамай. Самая шырокая і доўгая з іх, вуліца Брэсцкая, цягнулася ў паўднёвым накірунку да Белавежскай пушчы, завяршаючыся капліцай Анёлаў-Ахоўнікаў з дзвюма брамамі паабапал яе. Ва ўсходнім кірунку ад рынку вялі вуліцы Мсцібаўская і Рудаўская з царквой, населеная пераважна вучнёўскай моладдзю. На поўнач ішла Гродзенская вуліца, за брамаю якой былі могілкі, абсаджаныя соснамі. На захад вяла Варшаўская вуліца<ref name=":0">Герасімчык Васіль. ''Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда''. — Гродна: Юрсапрынт, 2018. — С. 28-35.</ref>. Таксама былі дабраўпарадкаваныя дарогі, якія вялі да Свіслачы: <blockquote>Хто добра натросся і не раз выкуліўся на самых горшых дарогах у нашым краі, хто пазнаёміўся з мясцінамі, дзе развальваюцца дамы, якія так мала розняцца ад мужыцкіх халупаў (…) той будзе вельмі здзіўлены, апынуўшыся на Свіслацкай зямлі. А едучы па роўным гасцінцы, абсаджаным дрэвамі, забяспечаным бар’ерамі, і ўязджаючы ў акуратна і прыгожа збудаваны горад, які ўтрымліваюць чыста і ахайна, забудзе на хвіліну, дзе знаходзіцца, і перанясецца ў думках на берагі Эльбы альбо Рэйна …<ref name=":1">Патоцкі, Леон. ''Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану''. Мінск, 1997. С. 24-28.</ref></blockquote>Па звестках Л. Патоцкага, В. Тышкевіч са свіслаччан «патрабаваў з двара ў тыдзень тры дні работы з канём і адзін пешы. Да гэтага прыбавіў „гвалты“, у час якіх усе, хто быў здольны працаваць, павінны былі выходзіць на сенажаць і жніво. Акрамя гэтага прызначаў шарваркі для рамонту дарог і мастоў». В. Тышкевіч характарызуецца як «разважлівы гаспадар, які быў заняты адзіна ўпарадкаваннем сваіх уладанняў, забеспячэннем добрага быту падданым і паляпшэннем сваёй улюбёнай свіслацкай рэзідэнцыі… ён баяўся запрыгоньваць работнікаў павелічэннем працы»<ref name=":1" />. Свіслач прыносіла яму каля 10 тысяч чэрвоных злотых гадавога прыбытку<ref>Филатова Е. Н. ''Белорусско-литовские земли в 1772—1860 гг.: человек и общество.'' — Минск: Беларуская навука, 2021. — С. 63.</ref>. У Свіслачы дзейнічалі адразу пяць заезных двароў: пад Арлом, Аленем, Валом, Адзінарогам і Лебедзем, а таксама «кафенгаўз або шынок, салідны, з більярдам, для забавы прыезжых». Паводле звестак за 1833 г., у Свіслачы было 12 «піцейных дамоў». Аднак найбольшую вядомасць мястэчку надавалі [[Свіслацкая гімназія]] і Успенскі кірмаш. Яго патрэбы ў першай палове ХІХ ст. забяспечваў гандлёвы двор з 40 лаўкамі, кожная з якіх мела па тры пакоі. Лаўкі размяшчаліся прамавугольнікам па 14 лавак у даўжыню і па 6 у шырыню. З абодвух бакоў двара былі брамы, а ў сярэдзіне — пляц. Свіслацкі Успенскі кірмаш, другі па памерах ва ўсёй Гродзенскай губерні пасля Анненскага ў Зэльве, быў заснаваны яшчэ ўладальнікам мястэчка Тышкевічам, які атрымаў прывілей ад караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста 16 студзеня 1783 года. На час кірмаша Тышкевіч нават запрашаў у мястэчка тэатральныя калектывы з Гродна, Вільні і Варшавы. Таму ў Свіслач прыязджалі не толькі жыхары вакольных вёсак ды суседніх губерняў, але і гандляры з Каралеўства Польскага, Цэнтральнай Расіі, Украіны, а таксама з Аўстрыі, Прусіі, Францыі, Італіі, Даніі, Турцыі. Усяго збіралася да 3-4 тысяч чалавек. Гандлявалі тымі ж таварамі, што і на Анненскім кірмашы. Пераважнае значэнне мелі расійскія вырабы: у 1830 г., напрыклад, іх прывезлі на 172220 руб. (84 % агульнай сумы), а ў 1850 г. — на 31960 руб. З еўрапейскіх тавараў можна было купіць сукно, фарбы, інструменты, напоі, кнігі і інш. З «усходніх» вырабаў меліся кітайская гарбата, бухарскія і персідскія хусткі. Таксама гандлявалі коньмі, авечкамі, буйной рагатай жывёлай. Спачатку кірмаш праводзіўся як двухтыднёвы, пазней ужо як месяцовы — з 25 жніўня да 25 верасня. На рыначнай плошчы мястэчка знаходзіліся 40 крам, якія адчыняліся ў перыяд кірмашу. Акрамя таго, тут пастаянна гандлявалі крамы, якія існавалі непасрэдна пры жылых памяшканнях: «''… по м. Свислочи находятся лавки во всяких домах фронтовых жилых и не отдельно построенных, а только из одной фронтовой комнаты составленные, и в оных по большей части из разной мелочи торг состоит''». У 1835 г. жыхар мястэчка купец Броўда звярнуўся да міністра фінансаў з прашэннем аб дазволе яму пабудаваць 12 мураваных крам з уплатай на карысць казны 120 руб. серабром у год. Гродзенская казённая палата пастановай ад 3 лютага 1836 г. паведаміла, што «''чрез существование в еврейских домах лавок казна не лишается дохода с собственных лавок, ибо таковые чрез время до ярмарки никем не занимаются… Ежели кто из жителей пожелает вновь строить дом с лавкою, чтобы уплачивал казне чинша по 5 руб. сер. в год кроме поземельного''». Як лічыць Іна Соркіна, колькасць местачковых крам і іншых гандлёвых пунктаў была на самай справе значна большай за тую, якая фігуравала ў статыстыцы губернскіх улад<ref name=":2">Соркіна Іна. ''Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ стагоддзя''. — Вільня: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2010. — С. 205.</ref>. Але паступова яго значэнне памяншалася, на што паўплывала канфіскацыя Свіслачы царскімі ўладамі за ўдзел Тадэвуша Тышкевіча ў паўстанні 1830—1831 гадоў. Калі ў 1829 годзе на кірмаш прывозілі тавараў коштам больш за 200 тысяч рублёў, у 1845 годзе — да 135 тысяч рублёў, то ў 1857 годзе — толькі на суму 15 тысяч рублёў. Яшчэ ў верасні 1850 года ваўкавыскі спраўнік даносіў губернатару пра цяжкасці, якія меліся ў Свіслачы: «''Каменныя казённыя лаўкі па сваім трывалым, з усімі выгодамі для купецтва, папярэднім уладкаванні цяпер прыведзены ў такі стан старасці, што ў папярэдніх і цяперашнім годзе некаторыя гандляры пацярпелі страты ад намакання тавараў, бо дах на лаўках зусім стары, у выпадку дажджу лаўкі вадою залівае''»<ref name=":0" />. З 1855 г. іншагароднія купцы перасталі наведваць Свіслацкі кірмаш, у выніку чаго ў 1861 г. губернская адміністрацыя канстатавала, што «''ярмарка здесь почти не существует, торг производится самыми мелочными товарами на весьма незначительную сумму местными и из окрестных местностей торговцами''». На гандаль у мястэчку адмоўна паўплывала і закрыццё Свіслацкай гімназіі<ref name=":2" />. Аб значнай ролі гімназіі ў эканоміцы Свіслачы яскрава сведчыць скарачэнне прыбыткаў ад корчмаў пасля яе закрыцця. Так, у жніўні 1850 г. на таргах піцейны продаж дастаўся на 4 гады, з 1 студзеня 1851 г., мяшчанам Ратнеру і Гольдбергу за плату ў дзяржаўны скарб па 1745 руб. серабром у год. Аднак у снежні 1850 г. яны нечакана перадалі свае правы на піцейны продаж купцу Булькаўштэйну з Беластока і мешчаніну Ахноху з Бераставіцы. Трэба адзначыць, што зрабілі яны гэта своечасова, бо з 1 верасня 1851 г. гімназія ў Свіслачы была закрыта, што рэзка змяншала прыбыткі ад утрымання піцейнага продажу. Натуральна, не з-за таго, што асноўны даход прыносілі гімназісты. Пасля страты гімназіі мястэчка стала менш бойкім. Расчараваныя Булькаўштэйн і Ахнох звярнуліся ў красавіку 1853 г. у сенат з прашэннем аб вызваленні іх ад утрымання піцейнага продажу ў Свіслачы, у якім яны скардзіліся на «''ветхость корчем и убытки от сокращения продажи питей за уменьшением народонаселения по случаю вывода из м. Свислочи гимназии''». Сенат не знайшоў законных падстаў для задавальнення хадайніцтва. Наяўнасць гімназіі ў Свіслачы адкрывала перспектывы набыцця мястэчкам статуса горада. І такое пытанне ўздымалася. Так, у 1837 г., калі збіраліся звесткі аб канфіскаваных маёнтках, Гродзенская казённая палата ў сваёй даведцы адзначала, што м. Свіслач можа быць пераўтворана ў горад з прычыны заснавання гімназіі, у якой збіраецца немалая колькасць вучняў. Ад гімназістаў і ад прыязджаючых бацькоў жыхары маюць немалыя выгады. Ад розных асоб паступала шмат просьб аб дазволе будаваць дамы нават на ўмовах павышанага чыншу за зямельныя пляцы. Усё гэта ўзмацняла прамысловасць і гандаль. Акрамя таго, вялікія прыбыткі прыносіў існуючы ў Свіслачы кірмаш. Іншымі словамі, мясцовыя жыхары праз казённую палату даводзілі, што яны ў стане ўтрымліваць органы гарадскога самакіравання. Аднак гродзенскі грамадзянскі губернатар не падтрымаў гэтай ініцыятывы, бо не бачыў патрэбы ў заснаванні новых гарадоў. Станам на [[1833]] у мястэчку было 1 мураваны і 146 драўляных будынкаў. У часы [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] ваколіцы Свіслачы сталі месцам актыўных ваенных дзеянняў паміж паўстанцкімі аддзеламі і расійскімі карнымі войскамі. Паводле вынікаў перапісу ([[1897]]) у мястэчку было 526 будынкаў (24 мураваныя і 502 драўляныя), 6 гарбарных, піваварнае і медаварнае прадпрыемствы, сельская лячэбніца. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Свіслачы" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Śvisłač. Сьвіслач (F. Brzozowski, XIX).jpg|Касцёл. Ф. Бжазоўскі, [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Śvisłač. Сьвіслач (N. Orda, XIX).jpg|У цэнтры мястэчка. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 2-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Śvisłač, Bieraściejskaja. Сьвіслач, Берасьцейская (N. Orda, 1868) (2).jpg .jpg|Вуліца Брэсцкая. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1868]] Выява:Śvisłač. Сьвіслач (XIX, II).jpg|Дом Гоферта, [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] </gallery></center> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў [[1915]]—[[1918]] Свіслач займалі нямецкія войскі. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны. За польскім часам тут дзейнічалі некалькі беларускіх нацыянальна-вызваленчых арганізацый. У [[верасень|верасні]] [[1939]] Свіслач увайшла ў [[БССР]], дзе ў [[студзень|студзені]] [[1940]] атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлку гарадскога тыпу]] і зрабілася цэнтрам раёна [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[26 чэрвеня]] [[1941]] да [[17 ліпеня]] [[1944]] Свіслач знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У [[лістапад]]зе [[1942]] нацысты расстралялі 1536 вязняў яўрэйскага гета. [[14 снежня]] [[2000]] Свіслач атрымала статус горада<ref name="bdg"/>. <center><gallery caption="Горад на старых фатаздымках" widths="150" heights="150"> Выява:Śvisłač-gimnazija.jpg|Гімназія Выява:Śvisłač-stancyja.jpg|[[Свіслач (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] Выява:Śvisłač-brama.jpg|Меская брама Выява:Śvisłač. Сьвіслач (XX).jpg|Рынак </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=200|height=128|type=rect|x=1816,1995,2006,2009,2016,2017|y=614,8900,7400,6886,6600,6481}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1816 год — 614 чал.; 1833 год — 1256 чал.{{sfn|БелЭн|2002}} * '''XX стагоддзе''': 1995 год — 8,9 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 7,8 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}}; 2006 год — 7,4 тыс. чал.; 2009 год — 6&nbsp;886 чал. (перапіс); 2016 год — 6&nbsp;600 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6&nbsp;481 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2018 — 6&nbsp;426 чал.; 2023 — 6&nbsp;098 чал.; 2025 год — 5&nbsp;851 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, мэблевай прамысловасці, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. Гасцініца «Свіслач»<ref name="TEB"/>. == Культура == [[Свіслацкі гісторыка-краязнаўчы музей]]. У 1990-я ў цэнтры горада пабудаваны касцёл святога Францыска Асізскага і святой Пяцідзесятніцы. == Адукацыя == У 1-й палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] тут працавала найлепшая на Літве [[Свіслацкая гімназія|гімназія]] (цяпер гімназія № 1 імя К. Каліноўскага{{удакладніць}}), у якой навучаліся [[Восіп Кавалеўскі]], [[Напалеон Орда]], [[Юзаф Крашэўскі]], [[Рамуальд Траўгут]], [[Кастусь Каліноўскі]] і іншыя вядомыя асобы. == Славутасці == [[Файл:Свіслач. Будынак гімназіі 2.JPG|thumb|Будынак [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкай гімназіі]]]] [[Файл:Svislach1.JPG|thumb|Касцёл Св. Францыска Асізскага]] * Будынак [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкай гімназіі]] (1802—1803) — {{ГККРБ 4|412Г000469}} * Гаспадарчы двор (XIX—XX стст.) * Гістарычная забудова (кан. XIX — 1-я пал. XX стст.; фрагменты) * Могілкі яўрэйскія * [[Сядзібна-паркавы комплекс Тышкевічаў, Свіслач|Парк пры былой сядзібе Тышкевічаў]] (XVIII ст.) * Сінагога (XIX—XX стст.) * [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Свіслач, Свіслацкі раён)|Свята-Крыжаўзвіжанская царква]] * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Свіслач)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] * [[Касцёл Святога Францыска Асізскага (Свіслач)|Касцёл Святога Францыска Асізскага]] (1990-я) Помнікі: * [[Помнік Кастусю Каліноўскаму (Свіслач)|Кастусю Каліноўскаму]] — {{ГККРБ 4|412Д000471}}; * [[Рамуальд Траўгут|Р. Траўгуту]]; * І. В. Сталіну. == Страчаная спадчына == * Капліца Анёлаў-Ахоўнікаў (XIX ст.) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Свіслач)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (1666) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Тышкевічаў, Свіслач|Сядзіба Тышкевічаў]] (XVII ст.) == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Свіслачы}} * [[Валянцін Акудовіч]], беларускі эсэіст, філосаф * [[Галіна Валянцінаўна Пальянава]], беларускі лінгвіст, перакладчык. * [[Лявонцій Пятровіч Фурса]] (1934—2020) — ганаровы грамадзянін Гродна, Заслужаны трэнер Беларусі. == Гл. таксама == * [[Свіслацкая гімназія]] * [[Свіслацкі тэатр Тышкевіча]] * [[Гарады Гродзенскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 337.</ref> <ref name="RVK">[http://svisloch.grodno-region.by/ru/region/new_3 История] на [http://svisloch.grodno-region.by Свислочский районный исполнительный комитет]</ref> <ref name="EVKL">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=559|артыкул=Свіслач|аўтар=}}</ref> <ref name="bdg">[http://bdg.by/news/news.htm?4018,1 Статус: Свислочь теперь город] // «[[Белорусская деловая газета|БДГ. Деловая газета]]», [[28 снежня]] [[2000]].</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Свислочь // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свіслач||265—266}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Свислочь}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Свіслач|653}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=559|артыкул=Свіслач|аўтар=}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Świsłocz (2) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XI/720 720]. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Svislač|Свіслач}} {{OSM relation|6722452|Свіслач}} * [http://weather-in.by/by/grodnenskaja/1260-long Прагноз надвор’я ў м. Свіслач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701174501/https://weather-in.by/by/grodnenskaja/1260-long |date=1 ліпеня 2022 }} * [http://www.radzima.org/be/miesca/svislach-1.html м. Свіслач] на [[Radzima.org]] * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/svisloch_g/}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080404022544/http://www.globus.tut.by/svisloch_g/index.htm |date=4 красавіка 2008 }} * {{YouTube|tCiCgmFXvwc|Свіслач – мясціна загадак і парадоксаў / Загадкі беларускай гісторыі}} {{Свіслацкі раён}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Свіслач (горад)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] o0rd4oxvxxia7h7pd7ux34vv413c5ez 0 17164 5130666 5130323 2026-04-22T12:38:13Z Lš-k. 16740 5130666 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашке́віца''' ({{lang-be-latin|taraškievica|1}}) — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]] і далейшых змен на аснове прац [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і іншых мовазнаўцаў беларускай эміграцыі. Назва адсылае да прозвішча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], аўтара [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы]] (1918). Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва ўзнікла, магчыма, яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]<ref name=klimaw2004>(Клімаў 2004).</ref> і выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 года пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''» (саманазва: «клясычны правапіс»)<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]), распрацаваны групай беларускіх мовазнаўцаў. 27 красавіка 2007 года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы пачатку XX стагоддзя развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца XX — пач. XXI стагоддзя паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Пры гэтым рэфарматары альтэрнатыўнага правапісу, такія як [[Ян Станкевіч]], наадварот, пазбаўлялі мову паланізмаў, якія сёння існуюць у акадэмічным правапісе. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове [[20 стагоддзе|20 ст.]], сутыкнуўшыся з аб'ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні існаваўшых у той час моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «Бацькаўшчына» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у Польскай рэспубліцы ([[1937]]) адзіным маштабным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[Грэцкая мова|грэцызмы]] на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (1992)|Пагоня]]» і «[[Наша ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады назіраецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 сьнежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у [[2008]] годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв'ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе]// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[В. Вячорка]]м (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў [[1991]] і [[1994]], праект «мадэрнізацыі» ў [[1995]] тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніц у дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы|Таварыстве беларускай мовы]] ([[1992]]—1993), або ў апытанні часопісу «[[ARCHE Пачатак]]» ([[2003]])<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі [[13 верасня]] [[1994]] года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] Баршчэўская лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482]</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]»<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. Ёсць і беларускі пераклад [[Стары Запавет|Старога Запавету]] на тарашкевіцы<ref name="svaboda">[http://www.svaboda.org/content/article/801947.html Наркамаўка і тарашкевіца: два правапісы, як два сьцягі] // «Радыё Свабода», 31 кастрычніка 2005 г.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў з’яўляецца пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыць, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расейска-беларускі фізыялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе былі выдадзеныя англійска-беларускі і нямецка-беларускі слоўнікі на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Пашкевіч]]) з’яўляецца першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Ангельска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. Нямецка-беларускі слоўнік (складальнік — [[Мікалай Кур’янка]]) таксама з’яўляецца першым нямецка-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і налічвае 50 тысяч слоў<ref>{{Cite web |url=http://knihi.by/node/315 |title=Кур'янка Мікалай. Нямецка-беларускі слоўнік = Deutsch-belarussisches Worterbuch |access-date=13 снежня 2010 |archive-date=8 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808035417/https://knihi.by/node/315 |url-status=dead }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнікі падобнага аб'ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа супернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт ([[1918]]). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект [[1951]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. {{ацэнка-}}: Змяненне арыентавана на аналогію з польскай мовай<ref name="pa"/>. |- | | | | [[Аказіяналізм]]ы, напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == Карскі адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам Ластоўскім (1920-я гг.) і мовазнаўцам Падлужным (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб'ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] n3qxe74l217zz8iqp187rsuepowib68 0 18065 5130753 4114003 2026-04-22T18:57:06Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5130753 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |зварот = Яго Эксцэленцыя | імя = Аляксандр Кашкевіч | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Біскупы Гродзенскай дыяцэзіі|Біскуп]] [[Гродзенская дыяцэзія|Гродзенскі]] | парадак = 1 | царква = [[Рымска-Каталіцкая Царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = [[13 красавіка]] [[1991]] | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = Старшыня [[Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў Беларусі|Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў Беларусі]] | парадак_2 = 2 | перыядпачатак_2 = [[14 чэрвеня]] [[2006]] | перыядканец_2 = [[3 чэрвеня]] [[2015]] | папярэднік_2 = [[Казімір Свёнтак]] | пераемнік_2 = [[Тадэвуш Кандрусевіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = [[30 мая]] [[1976]] | хіратонія = [[23 мая]] [[1991]] | герб = Coat of arms of Aleksander Kaszkiewicz.svg | подпіс герба = | шырыня герба = 200px }} [[Епіскап|Яго Эксцэленцыя]] '''Алякса́ндр Кашке́віч''' (нар. {{ДН|23|9|1949}}, [[Вёска Падгайдзі|в. Падгайдзі]], [[Віленшчына]]) — каталіцкі [[біскуп]] [[Гродзенская дыяцэзія|Гродзенскі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Эйшышкскай парафіі [[Віленская архідыяцэзія|Віленскай архідыяцэзіі]]. Скончыў [[Каўнаская духоўная семінарыя|Вышэйшую духоўную семінарыю]] ў [[Коўна|Коўне]]. Уведзены ў сан святарства 30 мая 1976 года. У 1976—1981 гадах быў вікарыем у [[Панявежыс]]е, у 1981 годзе стаў пробашчам [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільня)|парафіі Св. Духа]] ў [[Вільня|Вільні]]. 13 красавіка 1991 года [[Ян Павел II|Папа Ян Павел II]] прызначыў Аляксандра Кішкевіча біскупам наваўтворанай [[Гродзенская дыяцэзія|Гродзенскай дыяцэзіі]]. 23 мая 1991 года адбылося рукаўскладанне ў біскупа. 14 чэрвеня 2006 года абраны Старшынёй Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі. Узначальвае Раду па справах моладзі і Раду па справах каталіцкага выхавання. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://catholic.by/port/conference/kashkevich.htm Інфармацыя на сайце «Рымска-каталіцкі Касцёл на Беларусі»] * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bkasz.html Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»] {{Біскупы гродзенскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кашкевіч Аляксандр}} [[Катэгорыя:Біскупы гродзенскія]] [[Катэгорыя:Постаці Панявежыса]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каўнаскай духоўнай семінарыі]] 8ynphaq8keskyrfcc9mxswqqhkh84ns 0 25301 5130867 5055298 2026-04-23T08:04:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130867 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гродзенская губерня |Арыгінальная назва = Гродненская губернія |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Герб = Coat of arms of Grodno Governorate 1878.svg |Сцяг = |Краіна = [[Расійская імперыя]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Гродна]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1 509 728 |Год перапісу = 1891 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Grodno province on the map of the western part of the Russian Empire.png |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гродзенская губерня''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] рэгіянальнага ўзроўню, утвораная ў 1801 годзе, якая існавала да 1921 года. Цэнтрам быў горад [[Гродна]]. Губерня ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага (Віленскага) генерал-губернатарства]], а таму была складовай часткай [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] Расійскай імперыі. == Гісторыя == Паводле свайго маніфеста ад [[30 кастрычніка]] [[1794]] г. расійская імператрыца [[Кацярына II|Кацярына ІІ]] загадала пасля падаўлення [[паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] галоўнакамандуючаму расійскімі войскамі [[Мікалай Васілевіч Рапнін|Мікалаю Рапніну]] падзяліць акупаваныя землі Вялікага Княства Літоўскага на тры часткі (у складзе 17 паветаў) — Ковенскую, Віленскую і Гродзенскую, і прызначыла Рапніна [[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскім генерал-губернатарам]] (ці «генерал-губернатарам Літоўскага княства») з рэзідэнцыяй (Вярхоўным Праўленнем) у [[Гродна|Гродне]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17264; ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя… С. 371.</ref><ref>Паралельна Мікалай Рапнін быў ліфляндскім і эстляндскім генерал-губернатарам, а цалкам князь афіцыйна менаваўся як «Яе Імператарскай Вялікасці, Самаўладцы Усерасійскай генерал-аншэф, Галоўнакамандуючы войскамі, ахапіўшымі Вялікае Княства Літоўскае, сенатар, ліфляндскі, эстляндскі і літоўскі генерал-губернатар, Яе Вялікасці генерал-ад’ютант, палкоў лейб-гвардыі Ізмайлаўскага падпалкоўнік, Таўрычаскага грэнадзерскага шэф, і ордэнаў расійскіх Св. Апостала Андрэя Першакліканага, Аляксандра Неўскага, ваеннага Св. Вялікапакутніка і пабеданосца Георгія і Св. Роўнаапостальнага князя Уладзіміра першых ступеняў, каралеўскага польскага Белага Арла і вялікакняскага Галсцінскага Св. Ганны кавалер». Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17264.</ref>. Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] [[14 снежня]] [[1795]] г. захопленыя тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якія яшчэ з 30 кастрычніка 1794 падпарадкоўваліся літоўскаму генерал-губернатару Рапніну, былі падзелены на [[Слонімская губерня|Слонімскую]] (тэрытарыяльна правобраз будучай Гродзенскай губерні) і [[Віленская губерня|Віленскую губерні]] і засталіся пад кіраваннем літоўскага генерал-губернатара<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17417.</ref><ref>У 1795—1796 гг. літоўскі генерал-губернатар князь Рапнін ва ўказах Кацярыны ІІ (а пасля і Паўла І) менаваўся часам як віленскі і слонімскі генерал-губернатар. Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17430, 17494, 17519.</ref>. [[Слонімская губерня]] складалася з 8 паветаў: Слонімскага, Навагрудскага, Гродзенскага, Ваўкавыскага, Брэсцкага, Кобрынскага, Пружанскага і Лідскага. [[18 чэрвеня]] [[1796]] г. [[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскі генерал-губернатар]] князь Мікалай Рапнін спланаваў рэарганізацыю падначаленай яму тэрыторыі ў Слонімскае намесніцтва (правобраз будучай Гродзенскай губерні) і Віленскае намесніцтва<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 383.</ref>. Указ імператрыцы Кацярыны ІІ ад [[8 жніўня]] [[1796]] г. Рапніну загадваў стварыць Віленскае і Слонімскае намесніцтвы, але па прычыне смерці імператрыцы яны не былі створаны<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17494, 17525.</ref>. Падчас адміністрацыйна-тэрытарыяльных рэформ [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] паводле ўказа ад [[12 снежня]] [[1796]] г. Віленская і Слонімская губерні аб’ядноўваліся ў адну — [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] (1796—1801) з цэнтрам у [[Вільнюс|Вільні]]. Літоўская губерня ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага генерал-губернатарства]] (з адной Літоўскай губерняй)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, № 17634.</ref>. Расійскі імператар (1801—1825) [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] сваім указам ад 9 (21) верасня 1801 г. падзяліў [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] на дзве — Літоўска-Віленскую губерню (1801—1840) і Літоўска-Гродзенскую губерні (1801—1840), якія ўвайшлі ў склад [[Літоўскае ваеннае губернатарства|Літоўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1830) з цэнтрам у Вільні<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 26, № 20004.</ref>. [[18 ліпеня]] [[1840]] г. расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую губерню ў [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] (1840—1917), а Літоўска-Гродзенскую губерню ў Гродзенскую губерню<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13678; История Литовской ССР… С. 176; Żmudź / Encyklopedia Powszechna. — T. 28. — С. 997.</ref>. Паводле ўказу ад [[18 снежня]] [[1842]] г. у склад Гродзенскай губерні была ўключана [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, № 16347.</ref>, якая складалася з чатырох паветаў ([[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскі]] і Драгічынскі, прычым апошні злучаны быў з Бельскім у адзін павет). Тым жа ўказам Лідскі павет Гродзенскай губерні быў уключаны ў склад Віленскай губерні, а Навагрудскі — у склад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Такім чынам Гродзенская губерня пачала складацца з 9 паветаў. Такі склад Гродзенскай губерні пратрываў да скасавання губерні ў 1917 г. <gallery perrow=5> File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 27 nr 20369 - p 220 - 1802 AD.jpg|Паведамленне 14 жніўня 1802 г. Літоўскага ваеннага губернатара Сенату ''Аб перадачы Ашмянскага павета да Гродзенскай губерні''<ref>[[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]] у канечным выніку не быў уключаны ў склад Літоўска-Гродзенскай губерні.</ref>. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 27, №20369. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 T 30 nr 23534 - p0874.jpg|Указ Сената 11 сакавіка 1809 г. ''Аб правядзенні дваранскіх выбараў у губернях, вернутых ад Польшчы, паводле ўказаў 5 сакавіка 1805 г. і 11 кастрычніка 1807 г.'' Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 30, №23534. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 24366 - p 370 - 1810 AD.jpg|''Імператарскі ўказ Сенату аб базыліянскім духоўным ордэне і вучылішчах, ім трыманых''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №24366 (фрагмент), 1810 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 667 - 1811 AD.jpg|''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (пачатак), 1811 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 668 - 1811 AD.jpg|''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (заканчэнне), 1811 г. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 Т 32 nr 25005 - p0199.jpg|Меркаванне Дзяржаўнага Савета 18 снежня 1811 г. ''Аб распаўсюджанні палажэння пра размежаванне Віленскай губерні і на Мінскую губерню''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 32, №25005. File:Division of Vilno Governorate within 1795-1842.jpg|Cтаронка з артыкула [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]] «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858 г.) </gallery> 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] беларуская частка Гродзенскай губерні абвяшчалася часткай [[БНР]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі Гродзенская губерня ўвайшла ў [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Беларускую ССР]], а 27 лютага 1919 года было аформлена стварэнне [[ЛітБел ССР]]. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) тэрыторыя ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Гродзенская губерня скасавана, яе Беластоцкі, Бельскі, Ваўкавыскі, Гродзенскі, Саколкаўскі паветы ўвайшлі ў [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], Брэсцкі, Кобрынскі, Пружанскі паветы — у [[Палескае ваяводства]], а Слонімскі павет — у [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)]]. == Карты == <gallery perrow=5> File:1820 Гродненская Губерния и Белостокская Область.jpg| File:Grodnenskaya gubernia.jpg| File:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b18 750-0.jpg| File:Brockhaus and Efron Jewish Encyclopedia e6 791-2.jpg| File:Grodno governorate.jpg| </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Антон Станіслававіч Вайніловіч]] * [[Янка Геніюш]] * [[Іван Лук’янавіч Саланевіч]] * [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч]] * [[Уладзіслаў Чарняўскі]] * [[Яўген Хлябцэвіч]] * [[Уладзімір Парфір’евіч Юзьвюк]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Хурсік]], 2003. — 470 с. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с. * ''Большакова, О. В.'' Российская империя: система управления. Современная зарубежная историография: аналитический обзор / О. В. Большакова ; Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. отеч. и зарубеж. истории; Отв. ред. В. М. Шевырин. — М., 2003. — 92 с. [http://www.inion.ru/files/File/2003_Bolshakova_ros_imper.pdf]{{Недаступная спасылка}} * ''Ганчарук, І.'' Палітыка царызму ў адносінах да каталіцкай царквы (1772—1830) / І. Ганчарук // Беларус. гіст. часоп. — 2002. — № 1. — С. 39—46. * Гісторыя Беларусі. Курс лекцый : у 2 ч. / [[Пётр Іванавіч Брыгадзін|П. І. Брыгадзін]], У. Ф. Ладысеў, П. І. Зялінскі [і інш.]. — Мінск : РІВШ БДУ, 2002. — Ч. 2 : XIX—XX стагоддзі. — 656 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мн.: Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — 2005. — 519 с. * {{Крыніцы/БЭ|5|Гродзенская губерня}} * ''[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов, М. Д.]]'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''Зайончковский, П. А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. / П. А. Зайончковский. — М. : Мысль, 1978. — 288 с. * Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, А. К. Цітоў. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * ''Каппелер, А.'' Россия — многонациональная империя: Возникновение. История. Распад / А. Каппелер; пер. с нем. С. Червонная. — М. : Традиция, 2000. — 344 с. — ISBN 5-89493-009-Х * ''[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Кісялёў, Г. В.]]'' Віленскае генерал-губернатарства / Г. В. Мальдзіс // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мн., 1994. — Т. 2. — С. 272—273. * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|Киселев, А. А.]]'' [http://zapadrus.su/2012-04-11-14-59-43/2013/-1863-/246-2013-01-19-133149.html Конфессиональные аспекты кадровой политики российских властей в полицейских учреждениях МВД белорусских губерний во второй половине XIX — начале XX вв.] // Западнорус [Электронны рэсурс] * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|Киселев, А. А.]]'' Система управления и чиновничество белорусских губерний в конце XVIII — первой половине XIX в. / А. А. Киселев. — Минск : ВА РБ, 2007. — 172 с. * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с. * ''Липранди, А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/01003548360?get=pdf «Отторженная возвратих»: Падение Польши и воссоединение Западно-Русского края] / А. П. Липранди (А. Волынец). — СПб : Калашниковск. тип. А. Л. Трунова, 1893. — 80 с. * ''Литвинов, М. М.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf Литовская область, Полесье и страна к югу от Полесья : Записки офицеров старш. курса Николаев. акад. Ген. штаба, сост. по лекциям адъюнкт-проф. М. Литвинова в 1883—83 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304225214/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf |date=4 сакавіка 2016 }} / М. М. Литвинов. — СПб : Общественная польза, 1883. — 16 с. * ''[[Лугаўцова Святлана Леанідаўна|Луговцова, С. Л.]]'' Политика российского самодержавия по отношению к дворянству Белоруссии в конце XVIII — первой половине XIX вв. / С. Л. Луговцова. — Минск : БГПУ, 1997. — 79 с. * ''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII — начало XX века) / Л. М. Лысенко. — М. : МПГУ, 2001. — 2-е изд. — 358 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Гродненская губерния / сост. П. Бобровский. — СПб. : Тип. И. Огризко, 1863. — Ч. 1. — 820 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами генерального штаба. Гродненская губерния / сост. П. Бобровский. — СПб. : Тип. И. Огризко, 1863. — Ч. 2. — 1074 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — СПб. : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_21.pdf Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Гродзенскай губерні ў 1801—1863 гг.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2016. — Вып. 21. — С. 240—246. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''Столпянский, Н. П.'' Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * ''[[Вячаслаў Швед|Швед, В. В.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=10267-1.pdf&pubref=10267 Губернскі Гродна: Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII — пачатак ХХ ст.)] — Гродна, 2002. — 193 с. * ''[[Ігнат Эмануэль Лахніцкі|Lachnicki, I.E.]]'' [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&from=FBC Statystyka gubernii Litewsko-Grodzienskiey] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241008222207/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&from=FBC |date=8 кастрычніка 2024 }} / I.E. Lachnicki. — Wilno : Druk. Józefa Zawadzkiego, 1817. — 88 s. * ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s. * ''[[Напалеон Роўба|Rouba, N.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html Przewodnik po Litwie i Białejrusi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140603144045/http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html |date=3 чэрвеня 2014 }} / N. Rouba. — Wilno : Wydawnictwo «Kurjera Litewkiego», 1908. — 2-e wyd. — 215 s. [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=14001&from=publication&] * ''[[Дарус Сталюнас|Staliunas, D.]]'' Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ |date=30 мая 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ |date=8 сакавіка 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3139/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ |date=19 жніўня 2011 }} // Руниверс {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Гродзенская губерня| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] rqo1kaj2vcikkoi3q7ymp268o20pw6k 0 25666 5130845 4973456 2026-04-23T07:00:05Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5130845 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Чалябінск |арыгінальная назва = {{lang-ru|Челябинск}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = CoA of Chelyabinsk (2000).svg |сцяг = Flag of Chelyabinsk.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 09|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 61|lon_min = 24|lon_sec = |CoordAddon = type:city(1092000)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Чалябінская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1736 |ранейшыя імёны = |статус з = 1787 |плошча = 530 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1 млн. 177 тыс. |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +5 |DST = |тэлефонны код = 351 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 454000—454999 |аўтамабільны код = 74, 174 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Chelyabinsk |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Чалябінск''' ({{lang-ru|Челябинск}}) — горад (з [[1787]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]]. Насельніцтва 1 177 тыс. чалавек ([[2024]]). Заснаваны ў [[1736]] годзе. Чалябінск размешчаны на ўсходнім схіле Уральскіх гор, за 201 км на поўдзень ад [[Екацярынбург]]а. Вышыня над узроўнем мора — каля 200—250 м. Геалагічнае размяшчэнне — заходняя частка — Урал (граніты), усходняя частка — [[Заходняя Сібір]] (асадкавыя пароды). Горад знаходзіцца на рацэ [[Міяс (рака)|Міяс]], тэрыторыю горада абмываюць Шаршнеўскае вадасховішча і тры возеры: Смоліна, Сінеглазава, Першае. Рэльеф горада слаба ўзгорысты на захадзе з паступовым паніжэннем да ўсходу і «разразаецца» далінай р. Міас і латочынамі з азёрамі і балотамі. Берагі Міаса пакрытыя месцамі лесам і хмызняком. Клімат — кантынентальны. Буйны транспартны вузел (чыгунка і шашэйныя дарогі; [[Транссібірская магістраль]]). Аэрапорт «Баландзіна». Буйны цэнтр металургіі, машынабудавання і металаапрацоўкі, лёгкай і харчовай прамысловасці. == Гісторыя == Заснаваны ў 1736 годзе як руская крэпасць на месцы башкірскага пасёлка Сяляба (Чаляба). З 1743 года Чалябінск — горад, цэнтр Ісецкай правінцыі. У пачатку 1774 года яго займалі атрады [[Емяльян Іванавіч Пугачоў|Е. І. Пугачова]]. З 1781 года Чалябінск — павятовы горад Екацярынбургскай правінцыі (Пермскага, затым Уфімскага намесніцтва), з 1796 года — [[Арэнбургская губерня|Арэнбургскай губерні]]. У 1890-я пасля будаўніцтва Вялікай Сібірскай магістралі і чыгункі на [[Екацярынбург]] стаў буйным транспартным і гандлёвым (вываз хлеба з [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]) цэнтрам, у якім хутка развівалася прамысловасць. У 1933 годзе пабудаваны Чалябінскі трактарны завод (ЧТЗ). З 1934 года Чалябінск — абласны цэнтр. У перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў Чалябінск было эвакуіравана каля 60 прамысловых прадпрыемстваў СССР. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Чалябінска}} * [[Натэла Атараўна Дадышкіліяні]] (нар. 1960) — беларуская артыстка балета. * [[Андрэй Анатольевіч Мезін]] — беларускі хакеіст. * [[Пётр Пятровіч Падкавыраў]] (1910—1977) — беларускі кампазітар, педагог. * [[Луіза Мікалаеўна Пятрова]] (нар. 1942) — беларускі архітэктар. * [[Уладзімір Георгіевіч Пятроў]] (нар. 1956) — беларускі оперны спявак. * [[Уладзімір Іванавіч Шчарбін]] (нар. 1950) — беларускі мастак. * [[Ніна Аўгустаўна Кабернік]] (нар. 1949) — беларускі палітык. * [[Ігар Арэставіч Еўтухоў]] (нар. 1962) — беларускі гісторык. [[Доктар гістарычных навук]] (2001), [[прафесар]] (2004). * [[Мікалай Дудчанка]] (1944—2022) — беларускі харэограф, рэжысёр, сцэнарыст, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі, балетмайстар-пастаноўшчык Дзяржаўнага заслужанага харэаграфічнага ансамбля «Харошкі» * [[Вячаслаў Аляксандравіч Быстрэнін]] (1930—2005) — урач-отарыналарынголаг. Доктар медыцынскіх навук (1973), прафесар (1977). * [[Барыс Іларыёнавіч Бяляеў]] (нар. 1945) — беларускі фізік, спецыяліст у галіне спектраскапіі і оптыка-электроннага прыборабудавання. Доктар фізіка-матэматычных навук. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Чалябінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Чалябінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Чалябінск| ]] [[Катэгорыя:Гарады-мільянеры Расіі]] 2wpd3uxnd11j9j5re1rqtvdtlk3icmn 0 25739 5130703 5079471 2026-04-22T14:57:23Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Nissan Motor Corporation 2020 logo-local file.svg]] → [[File:Nissan Motor Corporation 2020 logo.svg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Nissan Motor Corporation 2020 logo.svg]] 5130703 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Nissan Motor Co., Ltd. | лагатып = [[Выява:Nissan Motor Corporation 2020 logo.svg]] | тып = [[публічная кампанія]] | лістынг на біржы = {{NASDAQ|NSANY}}, {{tyo|7201.T}} | дэвіз = Shift the way you move | заснавана = [[1933]] | размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Японія}}: [[Іакагама]] | ключавыя фігуры = | галіна = Аўтамабілебудаванне | прадукцыя = Легкавыя і камерцыйныя аўтамабілі | абарот = | аперацыйны прыбытак = | чысты прыбытак = | колькасць супрацоўнікаў = | даччыныя кампаніі = | сайт = }} '''Nissan Motor Co., Ltd.''' ({{lang-ja|日産自動車株式会社}}) — японская кампанія, другі па велічыні аўтавытворца ў [[Японія|Японіі]] пасля [[Toyota]]. == Гісторыя == [[Выява:Petersen Automotive Museum PA140052 (45229770615).jpg|thumb|left|Nissan Model 70]] Датай заснавання карпарацыі лічыцца [[26 снежня]] [[1933]], калі ў выніку зліцця кампаній «Тобата імона» і «Ніхон саньё» была створаная новая кампанія, якая з [[1 чэрвеня]] [[1934]] г. носіць назву «Нісан мотар» (па першых літарах назвы кампаніі «Ніхон саньё», «Японская прамысловасць»). У маі [[1935]] кампанія прыняла рашэнне аб развіцці гандлёвай маркі «Нісан». Маленькія машыны па-ранейшаму зваліся Datsun (з 1934 года пад гэтай маркай выпускаўся англійскі [[Austin 7]]), а вялікія — Nissan. Першая машына пад назвай Nissan была створана ў [[1937]] годзе — гэта была [[Nissan Model 70]], які выпускаўся па ліцэнзіі амерыканскай кампаніі [[Graham-Paige]]<ref>{{cite web|url = https://www.autocentrum.pl/publikacje/historia-motoryzacji/1-06-1934-zalozenie-nissana/ |title = Założenie Nissana |date = 1.06.2019 |publisher = autocentrum.pl |accessdate = 2019-11-29 |lang = pl}}</ref>. Практычна да 1980-х гадах асновай мадэльнага шэрагу кампаніі былі розныя мадыфікацыі аўтамабіляў «[[Датсан]]», якія выпускаліся яшчэ да стварэння кампаніі (у [[1983]] годзе гэтая марка перастала існаваць). У [[1958]] годзе пачаліся пастаўкі аўтамабіляў у [[ЗША]], а ў [[1964]] годзе «Нісан» стала першай японскай кампаніяй, якая ўвайшла ў дзясятку найбуйных аўта-імпарцёраў у [[ЗША]]. У [[1962]] годзе пачаліся пастаўкі аўтамабіляў у [[Еўропа|Еўропу]]. Першая замежная зборачная вытворчасць «Нісан» была адчынена ў [[1959]] на [[Тайвань|Тайвані]], цяпер замежная вытворчасць «Нісан» разгорнута ў 20 краінах. У сярэдзіне [[1990-я|90-хх]] гадоў [[XX]] стагоддзя кампанія стала перажываць істотныя фінансавыя цяжкасці, з прычыны чаго яе кантрольны пакет у [[1999]] быў прададзены французскай [[Renault]]. Французскай кампаніі прыналежыць 44,4 % акцый «Нісана», а «Нісан» мае 15 % акцый Renault. == Уласнікі і кіраўніцтва == 44,4 % акцый кампаніі прыналежаць французскай кампаніі [[Renault S.A.]]. Прэзідэнт і старэйшы выканаўчы дырэктар — [[Жан-Дамінік Cянар]]. == Вытворчыя пляцоўкі == === У Японіі === ==== Якагама ==== Адкрыты ў [[1935]] годзе з выпускам [[Datsun Type 14|Datsun 14]], комплекс ажыццяўляў вытворчасць як цэлых аўтамабіляў, так і кампанентаў. Пасля вайны было прынята рашэнне перанесці аўтамабільныя лініі на новы завод, а Якагаму спецыялізаваць на вытворчасці рухавікоў, падвесак і металічных дэталяў. Вырабляе кампаненты, якімі абсталёўваюць каля 470 000 аўтамабіляў у год<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/613891/nissan-fabbrica-yokohama-batterie-stato-solido/ |title = Yokohama, dagli esordi di Nissan alle batterie allo stato solido |publisher = it.motor1.com |date = 2022-10-04 |accessdate = 2022-10-04 |language = it }}</ref>. {| class=wikitable style="font-size:85%; text-align:right; width: 40%;" |- ! Пачатак дзейнасці | 1935 |- ! Лакацыя | [[Якагама]], прэфектура [[Канагава]], [[Японія]] |- ! Агульная плошча | 537 000 кв. м. |- ! Колькасць супрацоўнікаў | 3300 (станам на 2021 год) |- ! Прадукцыя | рухавікі, электрарухавікі, падвескі, кампаненты з каванага алюмінія і штампаванай сталі |- |} ==== Апама ==== Завод пабудаваны ў 1961 годзе. Комплекс уключае таксама навукова-даследчы інстытут і выпрабавальны палігон. Першай выпусканай мадэллю стаў [[Nissan Bluebird|Nissan Bluebird серыі 410/411]]. У 1978 годзе завод вырабіў 5-мільённы, у 1992-м 10-мільённы, у 2007-м 15-мільённы аўтамабіль<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/600129/nissan-fabbrica-oppama-elettriche-epower/ |title = Oppama, dove Nissan produce auto elettriche anche "a benzina" |publisher = it.motor1.com |date = 2022-07-26 |accessdate = 2022-09-21 |language = it }}</ref>. {| class=wikitable style="font-size:85%; text-align:right;" |- ! Дата пабудовы | 1961 |- ! Лакацыя | [[Якосука]], прэфектура [[Канагава]], [[Японія]] |- ! Агульная плошча | 1 699 000 кв. м. |- ! Колькасць супрацоўнікаў | 3700 (станам на 2021 год) |- ! Вытворчая магутнасць | каля 240 000 машын у год |- ! Прадукцыя | [[Nissan Leaf|Leaf]], [[Nissan Note|Note]], [[Nissan Aura|Aura]] |- |} ==== Татыгі ==== Комплекс Татыгі быў адчынены ў 1968 годзе. Першым заводам, які быў завершаны і запушчаны, быў завод па вытворчасці дэталяў з жалеза і алюмінію, а праз год пачалася зборка восяў. Яшчэ праз 2 гады на заводзе былі адкрыты лініі для выпуску гатовых аўтамабіляў. Спецыялізуецца на выпуску прэміяльных і спартыўных мадэляў<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/521214/tochigi-nissan-infiniti-stabilimento/ |title = Tochigi, nel polo d'eccellenza Nissan lavorano "i gran maestri" |publisher = it.motor1.com |date = 2021-07-22 |accessdate = 2022-09-22 |language = it }}</ref>. {| class=wikitable style="font-size:85%; text-align:right;" |- ! Дата пабудовы | 1968 (выпуск аўтамабіляў з 1971 года) |- ! Лакацыя | [[Камінакава]], прэфектура [[Татыгі (прэфектура)|Татыгі]], [[Японія]] |- ! Агульная плошча | 2 922 000 кв. м. |- ! Колькасць супрацоўнікаў | 5300 (станам на 2019 год) |- ! Вытворчая магутнасць | каля 250 000 машын у год |- ! Прадукцыя | [[Nissan Cima]], [[Nissan Fuga|Fuga]], [[Nissan Skyline|Skyline]], [[Nissan 370Z|370Z]], [[Nissan Failady|Failady]], [[Nissan GT-R|GT-R]];<br/>[[Infiniti Q50]], [[Infiniti Q60|Q60]], [[Infiniti Q70|Q70]] |- |} === У Еўропе === ==== Nissan Motor Ibérica ==== У [[1983]] годзе Nissan пачаў вытворчасць на заводзе ў {{нп3|Зона Франка (Барселона)|Зона Франка|en|Zona Franca (Barcelona)}} ([[Барселона (правінцыя)|Барселона]], [[Іспанія]]). Першай мадэллю, з якой стартаваў выпуск, стаў [[Nissan Patrol]]. У [[1980-я|80-я]] гады ў склад ''Nissan Motor Ibérica (NMISA)'' увайшоў штампавальны завод у {{нп3|Монкада-і-Рэшак|Монкада-і-Рэшак|en|Montcada i Reixac}}. У [[2016]] годзе часткай NMISA стаў завод рам і падвесак у {{нп3|Сант-Андрэу-да-ла-Барка|Сант-Андрэу-да-ла-Барка|en|Sant Andreu de la Barca}}. У [[2021]] годзе Nissan вырашыў зачыніць завод, [[16 снежня]] была выраблена апошняя машына. За ўвесь час было выраблена 3 345 000 аўтамабіляў звыш 15 розных мадэляў<ref>{{cite web |url = https://europe.nissannews.com/en-GB/releases/release-ac3362f06b287e4ee2de50d29100453c-nissan-concludes-industrial-operations-in-barcelona |title = Nissan concludes industrial operations in Barcelona |date = 2021-12-16 |publisher = europe.nissannews.com |accessdate = 2021-12-30 |lang = en }}</ref>. ==== Nissan Motor Manufacturing UK ==== Завод у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] быў пабудаваны ў горадзе [[Сандэрленд]]. Кантракт на выдзяленне пляцоўкі для будаўніцтва быў падпісаны ў [[1984]] годзе. Выбар месца быў абумоўлены вялікай колькасцю патэнцыйных супрацоўнікаў, якія страцілі працу на вугальных шахтах, размешчаных у гэтым раёне. Афіцыйнае адкрыццё адбылося [[8 верасня]] [[1986]] года пры ўдзеле тагачаснай прэм'ер-міністра [[Маргарэт Тэтчэр]] і прэзідэнта Нісана Ютакі Куме<ref>{{cite web|url = https://www.autocentrum.pl/publikacje/historia-motoryzacji/8-09-1986-nissan-otwiera-pierwsza-fabryke-w-europie/ |title = Nissan otwiera pierwszą fabrykę w Europie |date = 8.09.2019 |publisher = autocentrum.pl |accessdate = 2019-11-30 |lang = pl}}</ref>. У 1998 годзе была пабудавана ветраная электрастанцыя. Парк вырабляў да 5% неабходнай энергіі. У 2007 годзе выпрацоўка павялічылася да 6%, калі станцыя была пашыраны двума новымі генератарамі, што дало магчымасць скараціць выкіды CO2 на 4000 тон у год. Станам на май 2022 года ёсць 10 ветракоў, на 6,6 МВт магутнасці, да іх дадаўся сонечны парк з фотаэлектрычнымі панэлямі магутнасцю 4,75 МВт, давёўшы долю ўласнай вытворчасці энергіі да 20%. Першым аўтамабілем, вырабленым на заводзе, стаў [[Nissan Bluebird]]. У дзевяностыя пачалася вытворчасць [[Nissan Primera|Primera]] і [[Nissan Micra|Micra]]. З 2015 па 2019 год, акрамя аўтамабіляў Нісан, таксама выпускаліся дзве мадэлі маркі [[Infiniti]] — [[Infiniti Q30|Q30]] і [[Infiniti QX30|QX30]]. Цяпер фабрыка вырабляе мадэлі [[Nissan Qashqai|Qashqai]], [[Nissan Juke|Juke]], [[Nissan Leaf|Leaf]]<ref>{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/588883/nissan-fabbrica-sunderland-storia-sostenibilita/ |title = Sunderland, dalla Micra alla gigafactory a zero emissioni |publisher = it.motor1.com |date = 2022-05-31 |accessdate = 2022-09-22 |language = it }}</ref>. {| class=wikitable style="font-size:85%; text-align:right;" |- ! Дата пабудовы | 1986 |- ! Лакацыя | [[Сандэрлэнд]], [[Тайн і Уір]], [[Паўночна-Усходняя Англія]] |- ! Агульная плошча | 3 237 500 кв. м. |- ! Колькасць супрацоўнікаў | >6000 |- ! Вытворчая магутнасць | звыш 500 000 машын у год |- ! Прадукцыя | [[Nissan Juke|Juke]], [[Nissan Qashqai|Qashqai]], [[Nissan Leaf|Leaf]] |- |} === У Паўночнай Амерыцы === ==== У ЗША ==== У 1983 годзе ў [[Смірна (Тэнесі)|Смірне]] (штат [[Тэнесі]]) быў адкрыты першы завод Nissan у [[ЗША]]. Першапачаткова тут выпускалі [[Datsun Truck|пікапы Datsun]], пазней да іх далучыліся седаны [[Nissan Sentra|Sentra]] і [[Nissan Altima|Altima]]. Таксама выраблялі мінівэны [[Nissan Quest|Quest]], пазадарожнікі [[Nissan Xterra|Xterra]], [[Nissan Pathfinder|Pathfinder]], [[Nissan Rogue|Rogue]], [[Nissan Murano|Murano]], пікапы [[Nissan Frontier|Frontier]]. У 2010—2012 гады быў пабудаваны завод па вытворчасці акумулятараў, дзякуючы чаму ў 2013 стартаваў выпуск электрамабіляў [[Nissan Leaf]]. Завод размешчаны на плошчы больш за 3,5 мільёнаў кв. м., з якіх 560 000 кв. м. занятыя будынкамі. Колькасць супрацоўнікаў — больш за 7000 чалавек. Гадавая вытворчая магутнасць складае каля 640 000 аўтамабіляў. Бягучы мадэльны шэраг (станам на 2023 год): Nissan Leaf, [[Nissan Maxima|Maxima]], Pathfinder, Rogue, Murano, [[Infiniti QX60]]<ref name="it.motor1.com-2023-04-18">{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/662782/fabbrica-nissan-smyrna-tennessee/ |title = Smyrna, la fabbrica che popolerà l'America di Nissan elettriche |publisher = it.motor1.com |date = 2023-04-18 |accessdate = 2023-10-10 |language = it }}</ref>. Другі завод маркі ў штаце Тэнесі размешчаны ў {{нп3|Дэчард (Тэнесі)|Дэчардзе|en|Decherd, Tennessee}}. Тут вырабляюць кампаненты і рухавікі<ref name="it.motor1.com-2023-04-18"/>. ==== У Мексіцы ==== Першы завод у [[Агуаскальентэс]]е быў адкрыты ў 1992 годзе. Для рынка Паўночнай Амерыкі тут выпускаюцца [[Nissan Sentra|Sentra]], [[Nissan Versa|Versa]], [[Nissan Note|Note]], [[Nissan Kicks|Kicks]] і [[Nissan March|March]]. Колькасць супрацоўнікаў — 7500 чалавек. Вытворчая магутнасць складае {{num|375000|аўтамабіляў}} у год<ref name="it.motor1.com-2023-10-17">{{cite web |author = Filippo Einaudi |url = https://it.motor1.com/news/691657/nissan-fabbrica-aguascalientes-messico-storia/ |title = Sapevate che qui Nissan produce anche delle Mercedes? |publisher = it.motor1.com |date = 2023-10-17 |accessdate = 2023-10-17 |language = it }}</ref>. У 2011 годзе альянс Renault-Nissan заключыў пагадненне аб супрацоўніцтве з [[Daimler AG]]. Пасля гэтага пачалося будаўніцтва другога завода пад кіраваннем сумеснага прадпрыемства. Гэты другі комплекс, вядомы як «COMPAS» (''Cooperation Manufacturing Plant Aguascalientes''), пачаў дзейнасць у 2017 годзе. Тут вырабляюцца [[Infiniti QX50]] і [[Infiniti QX55|QX55]], а таксама [[Mercedes-Benz A-клас]]а (2018—2020) і [[Mercedes-Benz GLB]]. Колькасць супрацоўнікаў — 3600 чалавек. Вытворчая магутнасць складае {{num|175000|аўтамабіляў}} у год<ref name="it.motor1.com-2023-10-17"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.nissan.co.jp/EN/index.html Афіцыйны сайт кампаніі (англ.)] == Гл. таксама == * [[Nissan Almera]] {{Маркі аўтамабіляў}}{{Nikkei 225}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Nissan| ]] [[Катэгорыя:Вытворцы дызельных рухавікоў]] 9jlmvqtzf0k5fz5f38jv9x5jsygvyhi 0 26268 5130698 3937985 2026-04-22T14:37:11Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130698 wikitext text/x-wiki {{рэлігійны дзеяч}} '''Міхаіл Пліс''' ({{ДН|27|8|1858|15|8}}, [[Гродзенская губерня]] — {{ДС|29|4|1924}}, [[Вільня]]) — праваслаўны святар, грамадска-культурны дзеяч, педагог. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную праваслаўную семінарыю (1879), рукапаложаны ў сан святара. З 1879 г. настаяцель праваслаўнага прыхода ў Ашмянскім павеце і ў Вільні. З 1.9.1903 выкладаў царкоўнаславянскую мову ў Віленскім жаночым вучылішчы духоўнага ведамства. Працаваў законавучыцелем Узорнай царкоўна-прыходскай школы пры жаночым вучылішчы. У 1903—1907 г. — старшыня праўлення Дапамогавай касы праваслаўнага духавенства Літоўскай епархіі. 21.9.1907 на з’ездзе пры выбарах праўлення Дапамогавай касы абраны яе старшынёй на 1908—1912 г. Удзельнік беларускага хрысціянскага і культурна-асветнага руху. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі (1917) знаходзіўся ў Маскве. У час працы Маскоўскага царкоўнага сабора (1917—1918) быў даверанай асобай будучага патрыярха [[Ціхан, патрыярх маскоўскі|Ціхана]]. З вясны 1919 г. — у Вільні, сябра Віленскай духоўнай праваслаўнай кансісторыі, ключар Віленскага кафедральнага сабора. У 1919—1920 г. уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]], Віленскага беларускага нацыянальнага камітэта. У 1919—1923 г. — выкладчык [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], выкладаў Закон Божы на беларускай мове. Адзін з ініцыятараў стварэння ў 1921 г. у Вільні Святатроіцкага беларускага праваслаўнага таварыства. Быў у ліку заснавальнікаў [[Таварыства беларускай школы]]. У 1923 г. удзельнічаў у 1-м з’ездзе выкладчыкаў заходнебеларускіх гімназій. У міжваенны час выступаў за беларусізацыю праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі. У справе беларусізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця супрацоўнічаў з беларускім праваслаўным святаром [[Міхаіл Галянкевіч|М. Галянкевічам]]. Аўтар працы па гісторыі праваслаўнай царквы (захоўваецца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі Акадэміі навук Літвы). <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Michail Plis at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Міхаіла Пліса на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Michail Plis at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле Міхаіла Пліса </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 ** LMABRS, ф. 21, спр.465; ** Литовские епархиальные ведомости (Вільня). 1907. № 1, 19-20; ** Krynica (Вільня). 1921. № 29; ** Сын Беларуса (Вільня). 1924. № 16; ** ЭГБ, т.5. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пліс Міхаіл}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] l6tmr2fuesec2wyrbeq14y7n7izerck 0 28143 5130724 3894071 2026-04-22T17:41:48Z IP781584110 134977 афармленне 5130724 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бабіч}} {{Картка:Асоба |імя = Якуб Бабіч |арыгінал_імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = [[Вялікае Княства Літоўскае]] |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = каля [[1526]] |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Якуб Бабіч''' (? — ~[[1526]]) — віленскі [[месціч]], «найстаршы [[бурмістр]]» (старшыня гарадскога магістрата) [[Вільня|Вільні]]. Адзін са спонсараў выдавецкай дзейнасці [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]] ў Вільні. У доме Я. Бабіча на віленскім рынку Ф. Скарына выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]» (1522) і «[[кніга Апостал|Апостал]]» ([[сакавік|сак.]] 1525), пасля выхаду якога спыніў сваю выдавецкую дзейнасць. {{DEFAULTSORT:Бабіч Якуб}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] e1jnke4a1g8j1xi398zq454i3jgu434 0 28838 5130857 5010598 2026-04-23T07:37:44Z Casinios 154001 Абнавіў спасылку й выправіў слова. 5130857 wikitext text/x-wiki '''Зме́нная велічыня́''', або '''зме́нная''', '''пераме́нная велічыня́''', '''пераме́нная''',  — [[Матэматычная велічыня|велічыня]], якая можа змяняць сваё [[значэнне велічыні|значэнне]]. Прыклады зменных велічынь: * узрост чалавека (мяняецца з цягам [[час]]у) * колер вачэй чалавека (розны для розных людзей) * [[вышыня над узроўнем мора]] (мяняецца з перамяшчэннем у [[прастора|прасторы]]) * значэнне [[аргумент функцыі|аргумента функцыі]] (можа прымаць любое значэнне ў межах [[вобласць азначэння функцыі|вобласці яе азначэння]]). Паняцце зменнай супрацьпастаўляюць паняццю [[канстанта|сталай велічыні (канстанты)]]. Канстанту можна разглядаць як асобны тып зменнай, [[мноства]] магчымых значэнняў якой складаецца з аднаго [[Элемент (тэорыя мностваў)|элемента]]. {{Rq|empty|sources|translate}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алгебра]] m1tci1qoxwsdntslr4xzqr8vgrw9dsn 5130909 5130857 2026-04-23T09:34:31Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Casinios|Casinios]]) і адноўлена версія 5010598, зробленая Aederix: гэта якраз пастаянная велічыня, сталай велічыні ў такім значэнні слоўнікі не ведаюць 5130909 wikitext text/x-wiki '''Зме́нная велічыня́''', або '''зме́нная''', '''пераме́нная велічыня́''', '''пераме́нная''',  — [[Матэматычная велічыня|велічыня]], якая можа змяняць сваё [[значэнне велічыні|значэнне]]. Прыклады зменных велічынь: * узрост чалавека (мяняецца з цягам [[час]]у) * колер вачэй чалавека (розны для розных людзей) * [[вышыня над узроўнем мора]] (мяняецца з перамяшчэннем у [[прастора|прасторы]]) * значэнне [[аргумент функцыі|аргумента функцыі]] (можа прымаць любое значэнне ў межах [[вобласць азначэння функцыі|вобласці яе азначэння]]). Паняцце зменнай супрацьпастаўляюць паняццю [[пастаянная велічыня|пастаяннай велічыні]] (канстанты). Канстанту можна разглядаць як асобны тып зменнай, [[мноства]] магчымых значэнняў якой складаецца з аднаго [[Элемент (тэорыя мностваў)|элемента]]. {{Rq|empty|sources|translate}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алгебра]] tep29gp6ef5dffi34bndo072343i3ms 0 28913 5130779 5020647 2026-04-22T19:53:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130779 wikitext text/x-wiki {{Герб |герб уладальніка = [[Эмануэль Макрон]], [[Князь-спадарожнік Андоры]]<br>[[Жуан Энрык Вівес і Сіцылія]], [[Князь-спадарожнік Андоры]] |год прыняцця = 1993 {{small|(афіцыйна)}} |шчыт = Падзелены на чатыры часткі: першая Чырвоная, пастаўленая скіпетар на белым фоне з мітрай Золата (Біскуп Урхеля); другая Золата, тры палеты Чырвоныя (Граф Фуа); трэцяя Золата, чатыры палеты Чырвоныя ([[Каталонія]]); чацвёртая Золата, дзве каровы пасіянтныя ў пале Чырвоныя, арнаменты Блакітныя (Віконт Беарн). |дэвіз = '''Virtus Unita Fortior''' («Разам мы мацней!») |іншыя элементы = Залатая [[Консоль (геральдыка)|консоль]] }} '''Герб Андоры''' з’яўляецца дзяржаўным сімвалам [[Андора|Андоры]] Шчыт з выявай мітры і кія {{нп5|Урхельская епархія|урхельскага біскупа|uk|Урхельська діоцезія}} і двух быкоў сімвалізуюць сумеснае кіраванне [[Францыя|Францыі]] і [[Іспанія|Іспаніі]]; чырвоныя палосы на жоўтым фоне — колеры [[Каталонія|Каталоніі]] і [[Беарн]]а. Выкарыстоўваўся неафіцыйна з [[Сярэднявечча]], яго статус як [[герб]]а Княства [[Андора]] быў афіцыйна зацверджаны ў 1993 годзе пасля ўвядзення новай {{нп5|Канстытуцыя Андоры|канстытуцыі||Constitution of Andorra}}. Шчыт прадстаўлены на [[сцяг Андоры|сцягу Андоры]]. == Афіцыйнае апісанне == Андорскае заканадаўства апісвае герб наступным чынам:<ref>{{Cite web |url=http://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/lleis-1989-2002/llei-sobre-la-utilitzacio-dels-signes-destat.pdf |title=Lleis. Sentències del Tribunal Constitucional |access-date=3 чэрвеня 2024 |archive-date=25 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225130435/https://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/lleis-1989-2002/llei-sobre-la-utilitzacio-dels-signes-destat.pdf |url-status=dead }}</ref> Герб Княства Андора традыцыйна складаецца з чатырох частак, дзве з якіх належаць двум Князям-спадарожнікам. Чатыры традыцыйныя часткі: 1) Герб {{нп5|Урхельская епархія|біскупства|uk|Урхельська діоцезія}}, прадстаўлены залатой мітрай і залатым скіпетрам на чырвоным фоне; 2) Герб {{нп5|Графства Фуа|Фуа|de|Grafschaft Foix}}; 3) Герб [[Каталонія|Каталоніі]]; 4) Герб [[Беарн]]а. Герб можа ўтрымліваць унізе дэвіз ''«Virtus Unita Fortior»'' («Разам мы мацней!»). Герб можа мець аурэолу, скрутак або быць увянчаны сімваламі ўладара (карона, капялюш). == Гісторыя == [[Файл:Andorra-coa-old.jpg|thumb|Герб на фасадзе [[Каса дэ ла Вал]]]] Выкарыстанне гербаў {{нп5|Урхельская епархія|урхельскага біскупа|uk|Урхельська діоцезія}} і {{нп5|Граф Фуа|Графа Фуа||Count of Foix}} паходзіць з дамовы, заключанай у 1278 годзе адносна тэрыторый паміж землямі, якія яны мелі ў юрысдыкцыі<ref name=EB>{{cite encyclopedia|first=Whitney|last=Smith|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|title=Flag of Andorra|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Andorra|date=February 2, 2001|access-date=March 14, 2017|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.}}</ref>. Бакі пагадзіліся сумесна абараняць княства як {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязі||Co-Princes of Andorra}}<ref name=EB/><ref name="dk">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1yahq8im86kC&q=arms+of+andorra&pg=PA134|title=Complete Flags of the World|publisher=Dorling Kindersley Ltd.|date=January 6, 2009|last=Kindersley|first=Dorling|page=134|isbn=9780756654863|access-date=March 14, 2017}}</ref>. Гербы [[Каталонія|Каталоніі]] і [[Беарн]]а былі дададзены, і «старажытная разьбянпя» [[Падзел поля|падзеленая]] на чатыры часткі эмблема прадстаўлена на фасадзе будынка парламента краіны<ref name=EB/> — [[Каса дэ ла Вал]] — які служыў месцам сустрэч [[Генеральны савет (Андора)|Генеральнага савета]] да 2014 года<ref>{{cite web|title=Els Coprínceps inauguren el Consell General|url=http://www.andorradifusio.ad/noticies/els-coprinceps-inauguren-consell-general|publisher=Andorra Difusió|date=June 12, 2014|access-date=March 14, 2017|language=Catalan|archive-date=11 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111072044/http://www.andorradifusio.ad/noticies/els-coprinceps-inauguren-consell-general|url-status=dead}}</ref>. Ён таксама быў знойдзены на {{нп5|вяршнік|вершніку||Lintel}} дома ў [[Барселона|Барселоне]], датаваным 1761 годам<ref name=corner>{{cite news|title=Coin collecting corner|url=https://news.google.com/newspapers?id=bTdgAAAAIBAJ&pg=7121,2371958&dq=andorra+coat+of+arms&hl=en|date=May 14, 1966|access-date=March 15, 2017|first=Joan|last=Whitby|newspaper=The StarPhoenix|location=Saskatoon}}</ref>. Аднак яго статус не быў афіцыйным, пакуль ён не быў прызначаны гербам княства ў адпаведнасці з артыкулам 2(2) {{нп5|Канстытуцыя Андоры|Канстытуцыі Андоры||Constitution of Andorra}}<ref>{{cite web|title=Constitution of the Principality of Andorra|url=http://www.consellgeneral.ad/fitxers/documents/constitucio/const-en|date=|access-date=March 14, 2017|page=11|work=General Council – Principality of Andorra|publisher=Government of Andorra}}</ref>, якая была зацверджана на рэферэндуме ў 1993 годзе і ўступіла ў сілу ў тым жа годзе<ref>{{cite news|title=Andorra Adopts Constitution For a Parliamentary System|url=https://www.nytimes.com/1993/03/15/world/andorra-adopts-constitution-for-a-parliamentary-system.html|date=March 15, 1993|access-date=March 14, 2017|newspaper=The New York Times}}</ref>. == Дызайн == === Канструкцыя === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Чатыры шчыты, прадстаўленыя на гербе !scope="col" class="unsortable"|Герб !scope="col" class="unsortable"|Пазіцыя !scope="col" class="unsortable"|Тлумачэнне |- |[[Файл:Andorra - Urgel.svg|50px]] |Верхні левы |Герб {{нп5|Урхельская епархія|урхельскага біскупа|uk|Урхельська діоцезія}}, аднаго з {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязёў||Co-Princes of Andorra}}. |- |[[Файл:Andorra - Foix.svg|50px]] |Верхні правы |Герб {{нп5|Графства Фуа||de|Grafschaft Foix}} — князі Фуа былі {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязямі||Co-Princes of Andorra}} Андоры да 1570-х гадоў. |- |[[Файл:Flag of Catalonia.svg|50px]] |Ніжні левы |Герб [[Каталонія|Каталоніі]] — культурнага рэгіёна, у якім размешчана Андора. |- |[[Файл:Andorra - Bearne.svg|50px]] |Ніжні правы |Герб [[Беарн]]а, Францыя. Віконты Беарна ўзначальвалі графства Фуа. |} === Форма шчыта === Сучасны герб утрымлівае французскі чатырохкутнік з вузкай асновай. Гэты дызайн быў абраны ў XVII стагоддзі<ref name=dk/> і выкарыстоўваецца ў афіцыйных мэтах. === Сімвалізм === Верхнія дзве чвэрці паказваюць гербы «двух традыцыйных абаронцаў» княства — графа Фуа і біскупа Урхеля<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ezur2IUQ4OkC&q=andorra+coat+of+arms&pg=PA29|title=Flags|publisher=HarperCollins UK|year=2004|last=Shaw|first=Carol P.|page=29|isbn=9780007165261|access-date=March 15, 2017}}</ref>. Хоць апошні тытул усё яшчэ існуе, і яго ўладальнік працягвае кіраваць Андорай як {{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|сукнязь||Co-Princes of Andorra}}, першы быў паглынуты спачатку ў тытул [[Спіс каралёў Францыі|караля Францыі]], а затым перададзены [[Прэзідэнт Францыі|Прэзідэнту Францыі]]<ref>{{cite web|title=Andorra|url=http://www2.unwto.org/en/gtfandorra/andorra|date=|access-date=March 14, 2017|work=World Tourism Organization|publisher=United Nations|archive-date=August 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808164953/http://www2.unwto.org/en/gtfandorra/andorra|url-status=dead}}</ref>. Ніжнія чвэрці — Каталоніі і Беарна — нагадваюць пра іншыя тэрыторыі, ад якіх гістарычна залежала Андора<ref name="dk"/>. Унізе знаходзіцца дэвіз краіны — «Разам мы мацней!» ({{lang-la|Virtus unita fortior}})<ref name=EB/><ref name=CIA>{{cite web|title=Andorra|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/|date=|access-date=March 14, 2017|work=The World Factbook|publisher=CIA|archive-date=6 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706110207/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/|url-status=dead}}</ref>. === Выкарыстанне === Герб размяшчаецца на цэнтральнай жоўтай паласе [[сцяг Андоры|сцяга Андоры]]<ref name=CIA/><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/andorra0000augu|url-access=registration|quote=andorra coat of arms.|title=Andorra|publisher=Marshall Cavendish|year=2009|last=Augustin|first=Byron|page=[https://archive.org/details/andorra0000augu/page/37 37]|isbn=9780761431220|access-date=March 14, 2017}}</ref>. Ён таксама шырока выкарыстоўваецца на {{нп5|Андорскі дынер|манетах, чаканеных Андорай||Andorran diner}}<ref name=corner/><ref>{{cite news|title=The Coin Box|url=https://news.google.com/newspapers?id=Y2kzAAAAIBAJ&pg=5895,4695145&dq=andorra+coat+of+arms&hl=en|date=April 10, 1981|access-date=March 15, 2017|first=Gary L.|last=Palmer|newspaper=Lodi News-Sentinel}}</ref>. Герб прысутнічае на розных дзяржаўных сімвалах, такіх як [[Сцяг Андоры|нацыянальны сцяг]] і [[Гімн Андоры|гімн]]. Ён таксама выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах і дзяржаўных будынках. == Варыяцыі == {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |[[Файл:Coat of Arms of the high authorities of Andorra.svg|225px]] |- |Герб Вышэйшых Уладаў<br /><small>{{нп5|Спіс сукнязёў Андоры|Сукнязі||Co-Princes of Andorra}} і {{нп5|Спіс кіраўнікоў урада Андоры|Кіраўнік урада|ru|Список глав правительства Андорры}}</small> |} <gallery class="center"> File:Coat of arms of Andorra (Before 16th Century).svg|Герб да XVI ст. File:Coat of arms of Andorra (1580).svg|Герб, 1580. File:Historical Coat of Arms of Ecclesiastic Co-Prince of Andorra.svg|Царкоўная версія (для біскупа Урхеля), {{каля|1800—1959}}. File:Historical Coat of Arms of French Prince of Andorra.svg|Герб французскага сукнязя Андоры (гістарычны), {{каля|каля|1870—1959}}. File:Coat of Arms of Andorra (c.1800-1949).svg|Герб, {{каля|1800—1949}} File:Coat of arms of Andorra - Flag Version (1931-1949).svg|Герб (версія для сцяга), 1931—1949. File:Coat of Arms of Andorra (1949-1959).svg|Герб, 1949—1959. File:Coat of Arms of Andorra.svg|Герб, 1959—1993. </gallery> == Гл. таксама == * [[Сцяг Андоры]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Andorra|title=Flag of Andorra|last=Smith|first=Whitney|date=February 2, 2001|publisher=Encyclopedia Britannica, Inc.|access-date=March 14, 2017}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1yahq8im86kC&q=arms+of+andorra&pg=PA134|title=Complete Flags of the World|publisher=Dorling Kindersley Ltd.|date=January 6, 2009|last=Kindersley|first=Dorling|page=134|isbn=9780756654863|access-date=March 14, 2017}} == Спасылкі == * [http://www.national-symbol.com/A/Andorra/Andorra-national-symbol.htm Сімволіка Андоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070218013300/http://www.national-symbol.com/A/Andorra/Andorra-national-symbol.htm |date=18 лютага 2007 }} {{Еўропа па тэмах|Герб|Гербы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гербы дзяржаў|Андора]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Андоры]] 7szptt2b91e3vdqqzmxul3pw49h5zyj 0 29091 5130667 4956388 2026-04-22T12:41:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130667 wikitext text/x-wiki '''Гварнеры''' ({{lang-it|Guarneri}}) — сям’я вытворцаў скрыпак з [[Крэмона|Крэмоны]] ([[Італія]]) у XVII—XVIII стст. Гварнеры, поруч з родамі [[Амаці]] і [[Страдзівары]], дасягнулі вяршынь майстэрства вырабу скрыпак. Калі Амаці і Страдзівары працавалі ў Крэмоне, то Гварнеры перанеслі сваю дзейнасць у Мантую і [[Венецыя|Венецыю]]. Гварнеры выраблялі скрыпкі ў традыцыях Амаці, да часу Джузэпэ дель Джэзу, а Страдзівары развівалі ўласную традыцыю. Андрэа Гварнеры (1626 — 7.12.1698) быў вучнем Антоніа Страдзівары ў майстэрні Амаці. Ягоны сыны П’етра Джавані Гварнеры (вядомы як Пётр з Мантуі; 18.2.1655 — 26.3.1720) і Джузэпэ Гварнеры (вядомы як ''filius Andreae''; 25.2.1666 — 1740) працягнулі традыцыю свайго бацькі з нязначнымі зменамі. У трэцім пакаленні П’етра Гварнеры (Пётр з Венецыі; 14.4.1695 — 7.4.1762) увёў некаторыя змены ў венецыянскія інструменты на свой лад. Ягоны брат Джузэпэ Гварнеры (21.8.1698 — 17.10.1744) — найвялікшы майстра з роду Гварнеры. Джузэпэ (вядомы як «дэль Джэзу», ''dеl Gesu'', з-за ініцыялаў ''I. H. S.'' і крыжа на яго скрыпках) моцна адхіліўся ад сямейнай традыцыі, якасць яго скрыпак можна параўнаць толькі з інструментамі Страдзівары. Джузэпэ дэль Джэзу і Пётр з Венецыі, магчыма, мелі братоў ці стрыечных братоў. Таксама няма пэўнасці, ці быў Пётр з Венецыі сынам Пятра з Мантуі. На адной са скрыпак дэль Джэзу іграў [[Нікало Паганіні]], цяпер яна захоўваецца ў [[Генуя|Генуі]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5|Гварнеры||100}} * {{cite book|last=Hill|first=W. H.|title=The Violin Makers of the Guarneri Family (1626-1762), Their Life and Work|year=1931|url=https://slaegtsbibliotek.dk/2024/942264.pdf}} * {{cite book|last=Petherick|first=Horace|title=Joseph Guarnerius: His Work and His Master|year=1906|url=https://archive.org/details/josephguarnerius00peth_0}} == Спасылкі == * [http://www.guarnieri.com/ Guarneri family web page, violins, violin labels] {{ref-en}} * [http://www.guarneri.net/ Guarneri web site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071019020530/http://www.guarneri.net/ |date=19 кастрычніка 2007 }} {{ref-en}} {{Недаступная спасылка}} * [http://www.theviolinsite.com/violin_making/index.html The Violin Site — Violin Making] {{ref-en}} {{DEFAULTSORT:Гварнеры род}} [[Катэгорыя:Скрыпічныя майстры]] [[Катэгорыя:Музычныя дынастыі]] {{Бібліяінфармацыя}} bgibex1xpt7r9zeloshwu00cf14dnfk 0 29512 5130787 5127350 2026-04-22T20:15:18Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак, вычытка 5130787 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт |скарачэнне = ЕГУ |эмблема = |выява = [[Выява:European_Humanities_University_2019_3.jpg|250px]] |арыгінал = {{lang-lt|Europos humanitarinis universitetas}} |міжназва = {{lang-en|European Humanities University}} |дэвіз = ЕГУ — іншая будучыня! |тып = [[Гуманітарныя навукі|гуманітарны]] ўнівэрсітэт |заснаваны = 1992 |прэзідэнт = [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]] |рэктар = [[Вілюс Шадаўскас]] |студэнты = 1,1 тыс. |бакалаўрыят = 950 |магістратура = 100 |аспірантура = |дактарантура = 5 |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = 87 |талісман = |размяшчэнне = |кампус = вул. Валакупю, 5, Вільня |адрас = вул. Таўра, 12, Вільня, LT-01114 |lat_dir = N |lat_deg = 54 |lat_min = 40 |lat_sec = 57 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 17 |lon_sec = 14 |сайт = http://www.ehu.lt/be }} '''Еўрапе́йскі гуманіта́рны ўніверсітэ́т''' (скарочана '''ЕГУ'''; {{lang-en|European Humanities University}} (EHU), {{lang-lt|Europos humanitarinis universitetas}} (EHU), ({{lang-ru|Европейский гуманитарный университет}}) — прыватны, некамерцыйны [[універсітэт|ўніверсітэт]], заснаваны ў [[Мінск]]у ў [[1992]] годзе. Пасля прымусовага закрыцця ўніверсітэта беларускімі ўладамі ў [[2004]] годзе ЕГУ працягнуў сваю дзейнасць у [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]). ЕГУ прапануе магчымасць атрымаць [[бакалаўр]]скую, [[Магістр|магістарскую]] і [[доктар]]скую ступені па праграмах дзённай і завочнай формы навучання ў галіне [[гуманітарныя навукі|гуманітарных]] і сацыяльных навук. На 1 кастрычніка 2015 года колькасць [[студэнт]]аў складала каля 1.100 асоб, 95 % з каторых — грамадзяне [[Беларусь|Беларусі]]. Мовы выкладання — беларуская і руская, некаторыя курсы чытаюцца на англійскай, нямецкай і іншых мовах. ЕГУ займае 2-е месца ў рэйтынгу прыватных універсітэтаў Літвы<ref>http://www.ehu.lt/en/news/show/ehu-rises-to-second-among-six-private-universities-in-lithuania</ref>. У жніўні 2025 года сацыяльныя сеткі ЕГУ былі прызнаныя [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|экстрэмісцкімі матэрыяламі]], у тым жа годзе [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]] запатрабавала прызнаць універсітэт экстрэмісцкай арганізацыяй. Паведамлялася аб ціску на студэнтаў ЕГУ з боку [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта Беларусі]]. 14 красавіка 2026 года, паводле заявы Генеральнай пракуратуры [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Суд]] прызнаў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт экстрэмісцкай арганізацыяй. Паводле пракуратуры, «універсітэт праводзіць мэтанакіраваную работу па дэстабілізацыі сацыяльна-палітычнай абстаноўкі ў краіне», а таксама «выкарыстоўваецца спецслужбамі некаторых суседніх дзяржаў для нанясення ўрону інтарэсам Беларусі ў палітычнай, гуманітарнай і інфармацыйнай сферах»<ref>{{cite web|url = https://www.polskieradio.pl/396/7816/Artykul/3673711,%D0%B5%D0%B3%D1%83-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%B9|title = ЕГУ прызналі экстрэмісцкай арганізацыяй|date = 14.04.2026|work = [[Polskie Radio]]|archive-url = https://archive.ph/7x5KY|archive-date = 16.04.2026}}</ref><ref>{{cite web|url = https://amp.dw.com/ru/ulyana-babayed/a-76790195|title = ЕГУ признали в РБ "экстремистским": что грозит студентам|first = Сакавик |last = Марта|date = 15.04.2026 |work = [[Deutsche Welle]]|language = ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/110762.html|title=«Задавали вопросы вплоть до расположения кабинетов». Студента ЕГУ вызвали в КГБ и предложили сотрудничество — СМИ|work=[[Zerkalo.io]]|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33732179.html|title=«Выйшла яна адтуль у сьлязах». Як улады рыхтавалі «экстрэмісцкі» статус ЭГУ і што зараз будзе з студэнтамі і выкладчыкамі |work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Гісторыя == === Мінскі перыяд (1992—2004) === ЕГУ быў заснаваны ў Мінску ў [[1992]] годзе. На той час ва ўніверсітэце працавалі 8 факультэтаў і вялася падрыхтоўка па 13 спецыяльнасцях з глыбокім вывучэннем гуманітарных навук, замежных і класічных моў, сучасных інфармацыйных тэхналогій. Пры ЕГУ былі створаны і актыўна дзейнічалі ўнікальныя для Беларусі даследчыя цэнтры, інстытуты: Інстытут нямецкіх даследванняў, Цэнтр эканамічных і сацыяльных даследванняў, Цэнтр гендэрных даследванняў, Цэнтр грамадзянскай адукацыі, Інфармацыйна-рэсурсны цэнтр па праблемах еўрапейскай інтэграцыі і інш. У [[2002]] годзе ЕГУ стаў адным з першых членаў Асацыяцыі Еўрапейскіх Універсітэтаў [[Campus Europae]]. На працягу ўсяго часу своёй працы ў Беларусі ЕГУ прытрымліваўся прынцыпаў акадэмічных вольнасцей і ўніверсітэцкай аўтаноміі, яго досвед пазней мусілі пераняць іншыя беларускія ўніверсітэты ў межах [[Балонскі працэс|Балонскага працэса]]. 27 ліпеня 2004 года Міністэрства адукацыі Беларусі анулявала ліцэнзію ЕГУ на аказанне адукацыйных паслуг і ўніверсітэт был вымушаны спыніць сваю дзейнасць. Ужо на наступны дзень дзеянні ўлад справакавалі акцыю, у якой каля 200 студэнтаў і выкладчыкаў адстойвалі сваё права навучацца і выкладаць у ЕГУ. Будынак ЕГУ па [[Вуліца Петруся Броўкі (Мінск)|вул. П. Броўкі]], 3/2 перадалі [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэту дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://berastouski.blogspot.com.by/2018/02/blog-post.html Зніклыя вну Беларусі] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. === Віленскі перыяд (з 2004 года) === З 2005 годзе ЕГУ здолеў аднавіць сваю дзейнасць у Літве пры садзеянні Урада Літвы, [[Еўрапейская камісія|Еўрапейскай камісіі]], [[Савет міністраў паўночных краін|Савета міністраў Паўночных краін]] і шырокай міжнароднай падтрымцы еўрапейскіх краін і міжнародных фондаў. Аўтарам канцэпцыі пераносу ЕГУ ў Вільню быў літоўскі дыпламат [[Рэнатас Юшка]]. 10 сакавіка 2006 года ЕГУ атрымаў статус прыватнага літоўскага ўніверсітэта<ref>http://afn.by/news/i/70822</ref>. У [[2009]] годзе адбыўся першы выпуск бакалаўраў, якія скончылі своё навучанне ў Літве. 5 чэрвеня 2012 года ў [[Віленская ратуша|Віленскай ратушы]] адбылася ўрачыстая цырымонія з нагоды 20-годдзя ўніверсітэта. 14 чэрвеня 2013 года ЕГУ быў узнагароджаны Прэміяй Свабоды Атлантычнага Савета за ўнёсак у дэмакратызацыю Беларусі праз навучанне беларускіх студэнтаў у свабодным і дэмакратычным асяродку<ref>http://www.atlanticcouncil.org/events/past-events/2013-freedom-awards</ref>. Узнагароду ЕГУ прыняў рэктар Анатоль Міхайлаў разам з двума студэнтамі ўніверсітэта, каб падкрэсліць значны ўплыў універсітэта на фармаванне будучай эліты краіны. Улетку 2014 года ў ЕГУ скончылася выкладчыцкая рэформа, мэтай якой было павышэнне якасці выкладання і навуковых даследаванняў ва ўніверсітэце, а таксама паляпшэння працоўных умоў выкладчыкаў<ref>http://www.ehu.lt/be/naviny/show/zavershan-adbor-vkladchka-egu-z-jakm-buducj-padpsanja-5-gadovja-praconja-damov</ref>. Увесну 2015 года адбыліся выбары рэктара, у якіх прынялі ўдзел 19 кандыдатаў з 7 краін. 3 красавіка 2015 года на пасаду рэктара ЕГУ быў зацверджаны грамадзянін ЗША прафесар Г. Дэвід Полік<ref>http://www.ehu.lt/be/naviny/show/prznachan-nov-rktar-egu</ref>. Увосень 2015 года ў ЕГУ быў ініцыяваны працэс афіцыйнага падпісання Вялікай універсітэцкай хартыі<ref>http://www.ehu.lt/be/naviny/show/senat-egu-adnagalosna-prnja-vjalkuju-nverstckuju-hartju</ref>. У снежні 2017 года на пасаду рэктара ЕГУ быў зацверджаны грамадзянін Балгарыі прафесар [[Сяргей Сямёнавіч Ігнатаў|Сяргей Ігнатаў]]. Таксама ЕГУ аб’яднаў навучальны і адміністрацыйны корпусы ў новым корпусе, які месціцца ў Старым Горадзе, на скрыжаванні вуліц Савіча і Бокшта. == Місія і мэты == Місія ўніверсітэта — ствараць умовы для атрымання вышэйшай ўніверсітэцкай адукацыі, якая базуецца на навуковых даследваннях і адпавядае сучаснаму ўзроўню пазнання і тэхналогій<ref name="Статут ЕГУ">http://www.ehu.lt/be/pra-nas/dakumenty</ref>. Мэты ўніверсітэта: 1) ажыццяўленне адукацыйнага працэса, які дазваляе студэнтам атрымаць вышэйшую ўніверсітэцкую адукацыю і кваліфікацыю, 2) павелічэнне ролі і эфектыўнасці навукі і адукацыі шляхам умацавання адкрытага, дэмакратычнага і заснаванага на ведах грамадства, 3) гарманічнае развіццё навуковага пазнання, ажыццяўленне навуковых даследванняў, падрыхтоўка навукоўцаў, супрацоўніцтва з нацыянальнымі і замежнымі партнёрамі ў галіне навукі, 4) падтрымка канкурэнтназдольнасці і магчымасцей працаўладкавання выпускнікоў, выкладчыкаў і даследчыкаў, 5) заахвочванне сувязі беларускага народа з сусветнай супольнасцю ў межах навуковай і культурніцкай дзейнасці, 6) выхаванне грамадства, схільнага да адукацыі, навукі, мастацтва і культуры, здольнага эфектыўна выкарыстоўваць навуку і канкураваць на рынку тэхналогій, вырабаў і паслуг высокай якасці. == Навучальны працэс == ЕГУ ўдзельнічае ў [[Балонскі працэс|Балонскім працэсе]] і ажыццяўляе адукацыйны працэс у адпаведнасці са стандартамі Еўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі. Пасля завяршэння навучання ў ЕГУ выдаюцца дыпломы еўрапейскага ўзору, якія прызнаюцца ва ўсім [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскім саюзе]] і іншых краінах свету. Пачатак навучальнага года ў ЕГУ — 1 кастрычніка. Універсітэт складаецца з 4 акадэмічных дэпартаментаў: * Акадэмічны дэпартамент медыя; * Акадэмічны дэпартамент палітычных і сацыяльных навук; * Акадэмічны дэпартамент права; * Акадэмічны дэпартамент гісторыі. Таксама: * Цэнтр агульнаўніверсітэцкай падрыхтоўкі * Цэнтр бізнес-адукацыі Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт ажыццяўляе падрыхтоўку бакалаўраў па праграмах дзённай (сталай) і завочнай (працяглай) форм навучання: * Візуальны [[дызайн]] і медыя * [[Культурная спадчына]] і [[турызм]] * Медыя і [[камунікацыя]] (спецыялізацыя «Новыя медыя» і «Візуальная культура і крэатыўныя індустрыі») * Сусветная [[палітыка]] і [[эканоміка]] ЕГУ ажыццяўляе падрыхтоўку магістраў у змешаным фармаце (blended learning) па наступных праграмах: * Гістарычная і культурная [[спадчына]] * Культурныя даследванні * МВА (Бізнес-адміністраванне) * Публічная палітыка * Экзістэнцыйная [[псіхалогія]] Праграма «[[Міжнароднае права]] і права Еўрапейскага саюза» з’яўляецца праграмай бесперапыннага ўніверсітэцкага навучання (тэрмін навучання — 5 гадоў (дзённая форма). Пасля паспяховага завяршэння праграмы выдаецца дыплом [[магістр]]а права. У 2011 годзе ЕГУ разам з [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|Універсітэтам Вітаўта Вялікага]] ([[Каўнас]]) і Літоўскім інстытутам даследвання культуры (Вільня) адкрыў [[дактарантура|дактарантуру]] па накірунку «[[Філасофія]]»<ref>http://www.ehu.lt/be/academics/phd/programs/philosophy</ref>. ЕГУ прапануе праграмы і асобныя курсы для вывучання ў дыстанцыйным фармаце праз сістэму дыстанцыйнага навучання Moodle. Па выніках завяршэння дыстанцыйных курсаў слухачы атрымоўваюць сертыфікат з назвамі курсаў, адзнакамі і колькасцю атрыманых вучэбных крэдытаў. Студэнты дзённай формы навучання маюць магчымасць удзельнічаць у праграмах абмена з больш за 50 еўрапейскімі ўніверсітэтамі ў межах [[Erasmus+]] і [[Campus Europae]]. Кошт навучання ў ЕГУ наўпрост залежыць ад рэйтынгу абітурыента. Універсітэт таксама аказвае студэнтам гнуткую сістэму фінансавай падтрымкі ў выглядзе імянных і іншых стыпендый<ref>http://www.ehu.lt/be/academics/bachelor/tuition-and-financial-aid/dzennaja-forma-navucannja</ref>. == Навуковая дзейнасць == Пры ЕГУ дзейнічае шэраг навукова-даследчых цэнтраў<ref>http://www.ehu.lt/be/research/centers</ref>: Цэнтр канстытуцыяналізма і правоў чалавека, Цэнтр гендэрных даследванняў, Цэнтр нямецкіх даследванняў, Лабараторыя крытычнага ўрбанізму, Лабараторыя візуальных і культурных даследванняў і інш. Навуковыя цэнтры даюць беларускім навукоўцам магчымасць займацца навуковымі даследваннямі ў галіне гуманітарных і сацыяльных навук. У межах сваёй дзейнасці навуковыя цэнтры вядуць даследчую працу, арганізоўваюць навуковыя канферэнцыі, выдаюць навуковыя журналы («Журнал канстытуцыяналізму і правоў чалавека», філасофска-культуралагічны журнал «[[Topos]]»<ref>http://topos.ehu.lt/en/journal/{{Недаступная спасылка}}</ref> і інш.). == Кіраўніцтва ўніверсітэта == === Усеагульны сход сузаснавальнікаў === Усеагульны сход сузаснавальнікаў — найвышэйшы орган кіравання ўніверсітэта. Ён яднае арганізацыі, якія спрыялі ўзнаўленню дзейнасці ЕГУ ў Вільні пасля яго закрыцця ў Мінску. У склад Усеагульнага сходу сузаснавальнікаў уваходзяць: Інстытут міжнароднай адукацыі (Літва), Фонд «Адкрытае грамадства» ([[ЗША]]) і Фонд Еўразія (ЗША). === Кіраўнічы савет === Кіраўнічы савет ЕГУ нясе адказнасць за стратэгічнае кіраванне, фінансаванне і эфектыўную дзейнасць універсітэта. Абавязкі старшыні Кіраўнічага савета ЕГУ часова выконвае Эн Лонсдэйл (Вялікабрытанія), былая намесніца прарэктара Кембрыджскага ўніверсітэта. === Прэзідэнт === [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмік]] Анатоль Арсеневіч Міхайлаў стаяў ля вытокаў адкрыцця Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта ў Мінску ў 1992 г. і з’яўляўся рэктарам да 30 верасня 2014 г., пасля Кіраўнічы савет ЕГУ прызначыла яго на пасаду Прэзідэнта ЕГУ. === Рэктар === 6 студзеня 2025 года на пасаду рэктара ЕГУ быў зацверджаны доктар [[Вілюс Шадаўскас]]<ref name="rektar">[https://be.ehuniversity.lt/pra-nas/struktura/rektar/ Д-р Вілюс Шадаўскас]</ref>. === Савет === Савет універсітэта — калегіяльны дарадчы орган універсітэта. Членамі Рады з’яўляюцца рэктар, прарэктары, кіраўнікі дэпартаментаў, кіраўнік фінансавага аддзела. Старшынёй Савета ўніверсітэта з’яўляецца рэктар. === Сенат === Сенат — орган акадэмічнага самакіравання ўніверсітэта. У склад Сената ўваходзяць усе члены прафесарска-выкладчыцкага складу з нагрузкай 0,75 стаўкі і больш, пяць прадстаўнікоў студэнцтва, а таксама Кіраўнік ЕГУ па акадэмічных пытаннях. Старшыня Сената — прафесар-эмерыт Рыгор Мінянкоў. === Студэнцкае прадстаўніцтва === Студэнцкае прадстаўніцтва ЕГУ — самастойная юрыдычная асоба, якая згодна з Законам Літоўскай Рэспублікі аб навуцы і адукацыі з’яўляецца адзіным легітымным органам, які прадстаўляе інтарэсы студэнтаў універсітэта. Студэнцкае прадстаўніцтва ЕГУ з’яўляецца членам Саюза студэнтаў Літвы. == Выбітныя асобы == === Ганаровыя дактары === Званне «Ганаровы доктар Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта» прысуджаецца найбольш выбітным навукоўцам, дзяржаўным, грамадскім, рэлігійным і палітычным дзеячам Рэспублікі Беларусь і замежных дзяржаў за выключныя дасягненні ў галіне гуманітарных і сацыяльных навук, універсітэцкай адукацыі і культуры; за істотны ўнёсак у развіццё дэмакратыі і рэалізацыю прынцыпаў прававой дзяржавы; за плённы ўнёсак у развіццё культуры і паспяховае спрыянне міжкультурнаму дыялогу. Ганаровымі дактарамі ЕГУ з’яўляюцца: * [[Алесь Разанаў]], слынны беларускі паэт і перакладчык. * Айцец [[Аляксандр Надсан]] (1926—2015), беларускі грэка-каталіцкі святар, апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў у замежжы. * Праф. Петэр Паўлоўскі (Prof. Peter Pavlowski), * Праф. Андрэа Рыкардзі (Prof. Andrea Riccardi), італьянскі даследчык гісторыі Царквы, праф. сучаснай гісторыі ў Трэцім Рымскім універсітэце, [[Італія]]. * Праф. Рольф Штобер (Prof. Rolf Stober), выбітны дзеяч Германіі ў галіне палітыкі і права, каардынатар шэрагу міжнародных адукацыйных і даследчых праграм у галіне права. * Стэфан Эсэль (Stéphane Hessel) (1917—2013), выбітны французскі дыпламат, грамадскі дзеяч, публіцыст. * Вольга Седакова, расійская паэтка, перакладчыца. * Праф. Альфрэд Гросэр (Prof. Alfred Grosser), выбітны дзеяч у галіне адукацыі і культуры Францыі, кіраўнік акадэмічных праграм Парыжскага інстытута палітычных навук, Вышэйшай камерцыйнай школы Францыі. * Праф. [[Кшыштаф Занусі]] (Prof. Krzysztof Zanussi), польскі рэжысёр і грамадскі дзеяч, прэзідэнт Еўрапейскай кінафедэрацыі, член Папскай камісіі па культуры, [[Польшча]]. * Вольфганг Грыгер (Wolfgang Grieger) — нямецкі бізнесмен, кіраўнік кансалтынгавай кампаніі «Грыгер Малізон», філантроп. * Праф. [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Сяргей Аверынцаў]] (1927—2004), расійскі даследчык у галіне культуры і класічнай філалогіі, акадэмік Расійскай акадэміі навук, супрацоўнік Інстытута славянскіх даследаванняў Венскага ўніверсітэта. * Праф. [[Альгірдас Бразаўскас]] (1932—2010), прэзідэнт (1993—1998 гг.), прэм’ер-міністр Літоўскай Рэспублікі (2001—2006 гг.). * Праф. Нікалаўс Вірволь (Prof. Nikolaus Wyrwoll), тэолаг, дырэктар Інстытута Усходняй царквы Рэгенсбургскага ўніверсітэта, [[Германія]]. === Прафесарскі склад === У прафесарскі склад універсітэта ўваходзяць дасведчаныя і высокакваліфікаваныя выкладчыкі, вядомыя беларускія і замежныя даследчыкі і практыкі ў галіне гуманітарных навук: філасофіі, гісторыі, юрыспрудэнцыі і г.д.: * Алег Брэскі — кандыдат юрыдычных навук, прафесар, кіраўнік Акадэмічнага дэпартамента права. * Андрэй Горных — доктар філасофскіх навук, аўтар кніг «Фармалізм: ад формы да тэксту і за яго межы» (2002), «Медыя і грамадства» (2011) і вялікай колькасці артыкулаў па філасофіі і культурных даследваннях. * Аляксандр Калбаска — кандыдат гістарычных навук, прафесар, кіраўнік ЕГУ па акадэмічный частцы. * Эдуард Мельнікаў — кандыдат гістарычных навук, прафесар, беларускі журналіст, прадзюсар дакументальных тэлеперадач і фільмаў, вядучы ток-шоу «Форум» (тэлеканал [[Белсат]])<ref>http://stara.belsat.eu/ru/about/people/eduard-melnikov/{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Прафесар-эмерыт Рыгор Мінянкоў — кандыдат філасофскіх навук, старшыня Сената ЕГУ, аўтар шматлікіх артыкулаў па сацыяльнай філасофіі і гісторыі сацыялогіі. * [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]] — доктар філасофіі, прафесар, Прэзідэнт Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта. * Ірына Раманава — кандыдат гістарычных навук, прафесар, аўтар шматлікіх публікацый па савецкай гісторыі Беларусі, сааўтар кнігі «мір: гісторыя мястэчка, што расказалі яго жыхары» (2009). * [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]] — кандыдат гістарычных навук, прафесар, аўтар кніг «Невядомая вайна: 1654—1667» (1995), Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (сааўтар, 1997). * Прафесар-эмерыт Ала Сакалова — кандыдат юрыдычных навук, сябра Еўрапейскай асацыяцыі садзеяння заканадаўствам, аўтар больш за 50 публікацый па агульнай тэорыі права і сацыялогіі права. * Альміра Усманава — кандыдат філасофскіх навук, прафесар, аўтар манаграфіі «Умберта Эка: парадоксы інтэрпрэтацыі», шматлікіх артыкулаў па семіотыцы, візуальным і гендэрным даследванням, рэдактар зборнікаў «Філасофія эпохі постмадэрна» (1996), «Анталогія гедэрнай тэорыі» (2000), «Гендэрныя гісторыі Усходняй Еўропы» (2002), «Бі-тэкстуальнасць і кінематограф» (2003), «Гендэр і трансгрэсія ў візуальных мастацвах» (2007), «Візуальнае (як) гвалт» (2007), «Беларускі фармат: нябачная рэальнасць» (2008). * [[Таццяна Шчытцова]] — доктар філасофскіх навук, прафесар, галоўны рэдактар журнала «Топас», аўтар артыкулаў і дакладаў па філасофскай антрапалогіі, сацыяльнай філасофіі, фенаменалогіі. * [[Віктар Марціновіч]] — доктар мастацтвазнаўства, дацэнт ЕГУ, беларускі журналіст, мастацтвазнаўца, аўтар кніг «Параноя», «Сцюдзёны вырай», «Сфагнум», «Мова», «Радзіма. Марк Шагал у Віцебску». === Выбітныя выпускнікі === З моманту заснавання ЕГУ ў Мінску, выпускнікамі ўніверсітэта сталі больш за 2250 асоб, у тым ліку: * [[Уладзімір Пугач]] — выпускнік бакалаўрскай праграмы «Права» (1998), лідар папулярнага беларускага рок-гурта «[[J:морс]]», які выдаў 8 студыйных альбомаў. * [[Уладзіслаў Андросаў]] — выпускнік магастарскай праграмы «Ахова і інтэрпрэтацыя культурнай спадчыны» (2012), ганаровы выпускнік ЕГУ-2014, уладальнік кампані «Med Travel Belarus», якая прадастаўляе медычныя паслугі для замежнікаў у Беларусі. * [[Арцём Анісімаў]] — выпускнік бакалаўрскай праграмы «Міжнароднае права» (2009), мае ступень магістра права Універсітэта Небраскі ([[Лінкальн (Небраска)|Лінкальн]]) па спецыяльнасці касмічнае, кібер- і тэлекаменікацыйнае права, з’яўляецца членам калегіі адвакатаў штата Нью-Ёрк, прадстаўніком Кансультатыўнага савета касмічнага пакалення (Space Generation Advisory Council) у [[ААН]], супрацоўнікам кампаніі «NewSpace Global». * [[Вольга Гапеева]] — выпускніца магістарскай праграмы «Гендэрныя даследванні» (2007), беларуская паэтка, пісьменніца, перакладчыца, лаурэат літаратурнага конкурса «Экслібрыс», прэміі імя Янкі Маўра, «Залаты апостраф», аўтарка кніг «Рэканструкцыя неба», «Няголены ранак», «Метад муараваых крэсак», «Сумны суп», «Дзве авечкі» і інш. * [[Дзмітрый Бажко]] — выпускнік бакалаўрскай праграмы «Культурная спадчына і турызм» (2009), менеджар па праектах кампаніі [[Airbnb]]. == Рэктары == Пасаду рэктара займалі<ref name="rektar"/>: * [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў]] (1992—2014) * Дэвід Полік (2014—2016) * Ёрген Ёргенсэн (2016—2017) * [[Сяргей Ігнатаў]] (2018-2023) * [[Кшыштаф Рыбіньскі]] (2023—2024) * Вілюс Шадаўскас (з 2024) == Галерэя == <gallery> Выява:Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Шыльда.JPG|Шыльда. Выява:Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Ля ўваходу.JPG|Ля ўваходу. Выява:European_Humanities_University_2019_1.jpg|Корпус у Старым горадзе. Выява:European_Humanities_University_2019_2.jpg|Корпус у Старым горадзе. </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ehu.lt/be/ Афіцыйны сайт ЕГУ {{ref-be}}] * http://www.ehutrustfund.org/en/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090715202332/http://www.ehutrustfund.org/en/ |date=15 ліпеня 2009 }} * Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стане на пачатак 1998—1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998 c. 82-98 апублікавана на [http://berastouski.blogspot.com.by/2018/05/blog-post.html Зніклыя навучальныя ўстановы] // Блог Андрэя Берастоўскага {{ВНУ Беларусі}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Літвы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт| ]] nuymecbyh7c57n5sfglrbh07hkiaqvu 0 31042 5130646 5130592 2026-04-22T12:13:10Z Lš-k. 16740 5130646 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Міхал Федароўскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Michał Federowski}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|9|1853}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|10|6|1923}} |Месца смерці = [[Варшава]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[этнограф]], [[фалькларыст]], [[археолаг]], [[аграном]], [[садоўнік]] |Месца працы = [[Варшаўскае навуковае таварыства]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўская акадэмія]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Федароўскі}} '''Мі́хал Федаро́ўскі''', часам '''Міхаі́л Адольфавіч Федаро́ўскі''' ({{lang-pl|Michał Ignacy{{sfn|Ługowska|1988}} Federowski}}, радзей ''Fedorowski''{{sfn|Graniszewska|2013}}; {{ДН|1|9|1853}}, [[Варшава]]&nbsp;— {{ДС|10|6|1923}}, Варшава<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634|title=Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>)&nbsp;— беларускі і польскі [[Этнаграфія|этнограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]] і [[Археалогія|археолаг]]-аматар, [[Садоўніцтва|садоўнік]], [[Аграномія|аграном]], даследчык польскай і беларускай народнай культуры<ref name=":0" />. Збіраў кнігі, творы жывапісу і графікі, гістарычныя, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, вёў археалагічныя раскопкі ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім]] і іншых паветах [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Сабраў каля 1,5 тыс. беларускіх песенных і танцавальных мелодый, 5 тыс. беларускіх народных песень, каля 10 тыс. [[прыказка|прыказак]], сотні [[Казка|казак]], загадак і іншых твораў, якія выдадзеныя ў фундаментальнай шматтомнай працы «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897—1981). Значную частку сваіх збораў запісаў на [[Саколка|Сакольшчыне]], [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаўшчыне]], [[Дуброва-Беластоцкая|Дуброўшчыне]], у ваколіцах [[Беласток]]у, [[Нараўка (вёска)|Нараўкі]]. Таксама аўтар этнаграфічнай працы «''Пружана і яе ваколіцы''». == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі ў маладосці, 1877 г.]] Міхал Федароўскі паходзіў з варшаўскай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і<ref name=":0" />. Яго бацькамі былі Адольф Федароўскі (паходзіў з [[Кашубы|Кашубаў]]{{sfn|Karpyza|2008}}, загінуў у 1870 годзе ў бітве пад [[Арлеан]]ам у шэрагах французскай арміі падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]]) і Элеанора з роду Гансовічаў, полька паводле паходжання<ref name=":5">{{Cite web|lang=pl|url=https://buwlog.uw.edu.pl/suche-ogrody-michala-federowskiego/|title=„Suche ogrody” Michała Federowskiego|publisher=BuwLOG|access-date=2023-01-06}}</ref>{{sfn|Ługowska|1988}}. Асобу маладога Міхала шмат у чым фармаваў кантакт з варшаўскай інтэлігенцыяй: дом яго бацькоў наведвалі такія вядомыя навукоўцы і літаратары, як [[Раман Зморскі]], [[Караль Куч]], [[Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі]], мастак [[Караль Клос]] і іншыя{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У дзяцінстве (калі яму было 13 гадоў) хлопец перахварэў на [[туберкулёз]] лёгкіх, што моцна паўплывала на яго фізічнае здароўе, фінансавую сітуацыю і вымушала яго шмат часу праводзіць на кліматычных курортах у [[Шчаўніца|Шчаўніцы]] і [[Мерана]]<ref name=":0" />{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У той жа час бацька эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Падчас яго адсутнасці (а затым і пасля яго смерці) маці Федароўскага змяніла веравызнанне на [[Праваслаўе|праваслаўнае]] і выйшла замуж за адстаўнога расійскага афіцэра Камісажэўскага ({{lang-pl|Komissarzewski}}){{sfn|Ługowska|1988}}. Паводле запісу ў легітымацыйнай кніжцы, выдадзенай у 1870 годзе, Міхал Федароўскі быў каталіцкага вызнання, шляхецкага саслоўя, сярэдняга росту, меў выцягнуты твар, светлыя валасы і блакітныя вочы{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. === Адукацыя і кар’ера === Міхал Федароўскі не меў сістэматычнай адукацыі. У 1870 годзе ён скончыў 4 класы {{Нп5|Прагімназія|мужчынскай прагімназіі|pl|Progimnazjum}} ў Варшаве<ref name=":1">{{Cite web |title = Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego |access-date = 2023-01-04 |publisher = www.zielnik.biol.uw.edu.pl |url = http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634}}</ref>. Наступныя тры гады ён навучаўся [[агратэхніка|агратэхніцы]] падчас практык і курсаў у перадавых магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарках (1871—1873{{sfn|Karpyza|2008}}): у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]] ў Францішка Лутаслаўскага, у [[Дзержбія|Дзержбіі]] ў [[Раман Ласоцкі|Рамана Ласоцкага]], праходзіў садаводчую практыку ва [[Урсынаў|Урсынаве]] пад Варшавай і вывучаў [[пчалярства]] ў школе Казіміра Лявіцкага<ref name=":1" />{{sfn|Krajewska|2022|с=153}}. У той жа перыяд (1870—1872) ён самастойна папаўняў веды па філасофіі, гісторыі і літаратуры пад кіраўніцтвам педагога-[[Пазітывізм|пазітывіста]] [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]{{sfn|Ługowska|1988}}. У 1873 годзе ён вырашыў атрымаць прафесію адміністратара маёнткаў і пачаў вучыцца як [[вольны слухач]] на агранамічным факультэце [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўскай акадэміі]] пад [[Масква|Масквой]]<ref name=":1" />. Аднак праз пяць месяцаў з-за рэцыдыву запалення лёгкіх і фінансавых цяжкасцей мусіў перапыніць навучанне{{sfn|Ługowska|1988}}. [[Файл:Michał Fiedaroŭski. Міхал Федароўскі (XIX).jpg|міні|Міхал Федароўскі, XIX стагоддзе.]] У 1875 годзе ён пераехаў ва [[Уладавіцы (Сілезскае ваяводства)|Уладавіцы]] ў [[Алькускі павет|Алькускім павеце]], дзе быў прыняты ў прыватную агранамічную школу [[Міхал Палескі|Міхала Палескага]] і неўзабаве стаў адміністратарам аднаго з яго фальваркаў{{sfn|Krajewska|2022|с=154}}. Тамсама ён сустрэў [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] і [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]. Адмовіўшыся ад прапанаванай паездкі ў экзатычныя калоніі [[Галандыя|Галандыі]] на [[Ява|Яве]] і [[Суматра|Суматры]], ён вырашыў прысвяціць жыццё даследаванню [[народная культура|народнай культуры]] Польшчы і Беларусі. Да гэтага кроку яго асабліва падштурхнула чытанне «''Парадніка для збіральнікаў народных рэчаў''» ({{lang-pl|Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe}}) вядомага этнографа і лінгвіста [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] (Варшава, 1871)<ref name=":1" />. У сваіх успамінах Федароўскі так апісваў гэты момант, які адбыўся ў суседнім маёнтку Мзураў: {{Цытата|У кабінеце гаспадара, паміж часопісамі і кнігамі, трапіла мне ў рукі нейкая брашура: адкрываю: «Параднік для збіральнікаў народных рэчаў» Я. Карловіча. <...> Пасля прачытання яе на адным дыханні, у галаве адразу праяснілася і засвяціла думка, што такая праца вартая жыцця, а гульня вартая свеч.{{арыгінальны тэкст|pl|W gabinecie gospodarza, między czasopismami i książkami, wpadła mi do rąk jakaś broszura; otwieram: «Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe» przez J. Karłowicza. <...> Po przeczytaniu jej jednym tchem, we łbie się naraz rozjaśniło i zaświtała myśl, że praca taka warta życia, a gra warta stawki.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}}{{sfn|Krajewska|2022|с=157}} У 1875—1877 гадах ён праводзіў даследаванні ў [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкім ваяводстве]] пад кіраўніцтвам [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]], плёнам якіх стала двухтомная [[манаграфія]] «''Люд з ваколіц Жарка, Севежа і Пілыцы''» ({{lang-pl|Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy}})<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У 1877 годзе быў прызваны ў расійскую армію, аднак праз паўгода быў звольнены са службы спецыяльным царскім указам як адзіны сын у сям’і{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=158}}. === На беларускіх землях (1877—1904) === Пасля звальнення з войска Федароўскі на 26 гадоў звязаў сваё жыццё з беларускімі землямі, працуючы адміністратарам і арандатарам розных маёнткаў. З канца 1877 года ён жыў у фальварку [[Ліноўка]] каля [[Пружаны|Пружан]] у маёнтку маршалка [[Валянцін Швыкоўскі|Валянціна Швыкоўскага]]<ref name=":5" />. Тут ён пачаў свае маштабныя і інтэнсіўныя палявыя даследаванні на тэрыторыі захаду Беларусі. Вынікам гэтага стала фундаментальная серыя выданняў «''[[Люд беларускі]]''»<ref name=":1" />. Этнограф аб’ездзіў велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх мясцовых інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. [[Файл:Michał Federowski.jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі, здымак да 1910 г.]] У перыяд з 1884 па 1894 год ён арандаваў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ад роду [[Ельскія|Ельскіх]]{{sfn|Karpyza|2008}}. Тут ён цесна сышоўся з беларускай і польскай інтэлігенцыяй, пазнаёміўся з мастаком [[Ігнат Урублеўскі|Ігнацыем Урублеўскім]] і антраполагам [[Юліян Талька-Грынцэвіч|Юліянам Талька-Грынцэвічам]]. Асабліва цёплыя сяброўскія і прафесійныя сувязі ўсталяваліся ў яго з Янам Карловічам, які асабіста прыязджаў да Федароўскага ў Косін у 1889 і 1891 гадах. Карловіч моцна паўплываў на навуковыя погляды Федароўскага, дапамагаў яму з [[Нотны запіс|нотнымі запісамі]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]] і рэкамендаваў яго працы ў [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэмію ведаў у Кракаве]]{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Патрабаванне прафесара [[Ізідар Капярніцкі|Ізідара Капярніцкага]] з Акадэміі ведаў у 1889 годзе прымусіла Федароўскага цалкам змяніць структуру яго манаграфіі: замест тэматычнага падзелу ён мусіў згрупаваць матэрыялы выключна па геаграфічным прынцыпе (па губернях і паветах) і адмовіцца ад публікацыі шырокага гістарычна-фізіяграфічнага ўступу{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. Жывучы ў [[Студзяроўшчына|Студзяроўшчыне]] (гл. [[Слонім]]), Федароўскі пачаў збіраць [[Лекавыя расліны|лекавыя]] і {{нп5|карысныя расліны||pl|Rośliny użytkowe}}. Пад уплывам звароту прафесара [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]] «''Заклік да не-батанікаў збіраць народныя назвы раслін''» (1883), ён пачаў складаць унікальны ''Літоўскі гербарый'' з узорамі беларускай флоры і іх мясцовымі народнымі назвамі<ref name=":1" />. Разам з [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] ён праводзіў археалагічныя раскопкі стаянак і могільнікаў (у тым ліку курганоў) сярэднявечнай эпохі ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]]{{sfn|Karpyza|2008}}. З 1877 па 1892 год ён сабраў каля 11 тысяч археалагічных і 1 тысячу этнаграфічных матэрыялаў, якія адпраўляў Глогеру ў {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1892 годзе ён пазнаёміўся з Музеем Расійскага геаграфічнага таварыства ў [[Кяхта|Троіцкасаўску]]. Стаў таксама членам [[Львоўскае народазнаўчае таварыства|Львоўскага народазнаўчага таварыства]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музея прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а праз год — і [[Нумізматычна-археалагічнае таварыства (Польшча)|Нумізматычна-археалагічнага таварыства]]{{sfn|Ługowska|1988}}. Падчас знаходжання на беларускіх землях ён сабраў каля трох тысяч кніг. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі апынуўся ў «маёнткавай руіне»{{sfn|Ługowska|1988}}[[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]] з-за паводак, якія залівалі яго палі. Да фінансавага краху дадаліся і сямейныя трагедыі (смерць траіх дзяцей і разрыў з жонкай). Таму частку сваіх калекцый ён перадаў дзяржаўным установам, такім як [[Музей Дзедушыцкіх у Львове]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве||pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, {{Нп5|Польскае краязнаўчае таварыства|3=pl|4=Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}, астатнюю частку захаваў (каля 1500) або прадаў{{sfn|Ługowska|1988}}. На жаль, шмат ягоных фотаздымкаў, зробленых пераважна старым людзям падчас знаходжання ў Косіне, згубіліся{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены даследчык назаўжды пакінуў Беларусь. === Вяртанне ў Варшаву і апошнія гады === Пераехаўшы ў [[Варшава|Варшаву]], Федароўскі прысвяціў сябе апрацоўцы сабраных матэрыялаў і працы ў антыкварыяце. Ён быў агентам, пасрэднікам і экспертам пры гандлі кнігамі і калекцыямі. У 1906 годзе на заказ графа Маўрыцыя Замойскага ён распачаў этнаграфічнае даследаванне Замойшчыны, аднак з-за пераследу паліцыі быў вымушаны абмежавацца толькі архіўнымі пошукамі{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. У 1910 годзе працаваў разам з Тадэвушам Корзанам у спецыяльнай камісіі па інвентарызацыі і выданні спадчыны свайго памерлага сябра Зыгмунта Глогера. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўступіў у шэрагі палітычных і нацыянальных груповак: [[Кола Вялікага Княства Літоўскага]], [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага народнага камітэта]] і [[Ліга заходніх зямель|Лігі заходніх зямель]][[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]]{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. З 1920 года працаваў ва ўпраўленні прапаганды штаба {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}. Ён напісаў шматлікія заклікі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і штодзённых газет. Яго працы гэтага перыяду засталіся ананімнымі{{sfn|Ługowska|1988}}. У чэрвені 1921 года ён уладкаваўся штатным навуковым супрацоўнікам на кафедру этналогіі Інстытута антрапалагічных навук [[Варшаўскае навуковае таварыства|Варшаўскага навуковага таварыства]], дзе выступаў з шматлікімі дакладамі аб этнаграфіі Беларусі і працаваў да самай смерці ў 1923 годзе''<ref name=":1" />''. Памёр Міхал Федароўскі 10 чэрвеня 1923 года. Перад смерцю ён склаў тэстамент, у якім перадаў сваю калекцыю розным установам і асобам{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=165}}: # Рукапісы па этнаграфіі Беларусі, выразкі і графічныя калекцыі — у Бібліятэку аддзела этналогіі Інстытута антрапалагічных і этналагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства; ацалелы фрагмент твораў перададзены ў Бібліятэку [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], Навуковы архіў ім. Польскага этналагічнага таварыства і Архіў польскай акадэміі навук у Варшаве. # Аўтабіяграфічныя і бібліяграфічныя дзённікі (за 1898—1904 гады) — {{Нп5|Стэфан Дэмбы|Стэфану Дэмбу|pl|Stefan Demby}} (многія зборнікі былі страчаны ў час Другой сусветнай вайны). # Рукапісы [[Юзаф Такажэвіч|Юзафа Такажэвіча]] і [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Марыяна Абрамовіча]] — Марыяну Абрамовічу. # Карты, брашуры і медальёны — [[Ян Гамаліцкі|Яну Гамаліцкаму]] (зборнікі былі страчаны). Яго смерць згадваецца ў шматлікіх выданнях, у тым ліку: «[[Kurier Warszawski]]», «{{Нп5|Robotnik|3=pl|4=Robotnik (czasopismo)}}» і «{{Нп5|Gazeta Poranna 2 Grosze|Gazeta Poranna|pl|Gazeta Poranna 2 Grosze}}». Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Паванзкоўскіх могілках]] (участак Y, шэраг 6, гроб 7)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=16520|title=Pomniki - szczegóły|publisher=Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne|url-status=dead}}</ref>. Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў {{Нп5|Архіў Польскай акадэміі навук у Варшаве|Архіве ПАН у Варшаве|pl|Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie}} пад нумарам III-8<ref>{{Cite web|lang=pl-pl|url=https://archiwum.pan.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=511&amp;Itemid=208|title=Spis inwentarzy|last=e-graficy|website=archiwum PAN|access-date=2024-05-24}}</ref>. == Прыватнае жыццё == У 1892 годзе Міхал Федароўскі ажаніўся са Стэфаніяй [[Бітнеры|Бітнер]], дачкой памешчыка з [[Келецкая губерня|Келецкай губерні]], сястрой лекара Здзіслава Бітнера з [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]{{sfn|Karpyza|2008}}{{sfn|Ługowska|1988}}. Стэфанія цікавілася этнаграфіяй і нават пісала працы па гэтай тэматыцы, якія публікаваліся ў часопісе «Wisła»{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. У шлюбе нарадзіўся сын Мечыслаў (1899—1988). Аднак сямейнае жыццё не склалася шчасліва: да фінансавых цяжкасцей дадалося вялікае гора — ад інфекцыйных хвароб адзін за адным памерлі трое іншых дзяцей Федароўскіх. Гэта прывяло да сур’ёзнага разладу ў сям’і. Каля 1899 года жонка Стэфанія пакінула Міхала і з’ехала да свайго бацькі{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. Гэтыя асабістыя трагедыі сталі адной з галоўных прычын канчатковага ад’езду Федароўскага з Беларусі ў Варшаву ў 1904 годзе. == «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == {{Галоўны артыкул|Люд беларускі на Русі Літоўскай}} [[Файл:Lud_białoruski_na_Rusi_Litewskiej_T1._Title_page.jpg|міні|Тытульны аркуш першага тома працы «Люд беларускі на Русі Літоўскай» Міхала Федароўскага. 1897 г.]] Галоўнай працай усяго жыцця Міхала Федароўскага з’яўляецца фундаментальнае шматтомнае выданне «''Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах''» ({{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}). Першапачаткова Федароўскі планаваў выдаць 20 тамоў матэрыялаў<ref>{{Cite web |title = Polona |access-date = 2023-01-04 |publisher = polona.pl |url = https://polona.pl/item/lud-bialoruski-na-rusi-litewskiej-materyaly-do-etnografii-slowianskiej-zgromadzone-w,NDkyMzgx/1/#info:metadata}}</ref>, аднак выйшла толькі 8. У 1897 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] намаганнямі Акадэміі ведаў пабачыў свет першы том, прысвечаны народнай міфалогіі і дэманалогіі. За ім у 1902 і 1903 гадах выйшлі другі і трэці тамы з жывёльным эпасам, казкамі і паданнямі. Смерць аўтара ў 1923 годзе не спыніла выдання яго спадчыны. Чацвёрты том, прысвечаны парэміяграфіі, быў падрыхтаваны да друку этнографамі [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]] і выйшаў у Варшаве ў 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. Пасля вайны, дзякуючы захаваным архівам, Навуковае выдавецтва [[PWN]] апублікавала пяты (1958) і шосты (1960) тамы з тысячамі песень і нотнымі запісамі. У 1969 і 1981 гадах свет пабачылі заключныя сёмы і восьмы тамы, якія ўяўлялі сабой дадаткі, індэксы і паказальнікі да песенных тамоў{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. Па сваім маштабе, ахопе тэрыторыі і багацці матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з фундаментальнымі працамі [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Манаграфія застаецца невычарпальнай энцыклапедыяй духоўнага жыцця, міфалогіі і фальклору насельніцтва Заходняй Беларусі канца XIX — пачатку XX стагоддзя. == Публікацыі == === Кнігі === ==== Фалькларыстычная тэматыка ==== * 1870 ''«Budowle dla inwentarza»'', рукапіс, спіс у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]]<ref>{{Cite web |title = Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW |access-date = 2023-01-05 |publisher = chamo.buw.uw.edu.pl |url = https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1801595&fromLocationLink=false&theme=system}}</ref>; * 1882: ''«Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem''», апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6">[https://ksiaznicapodlaska.pl/site/gloger/t2/r_XX.pdf Zygmunt Gloger, ''PISMA ROZPROSZONE''], tom II, 1877—1889 [w:] ksiaznicapodlaska.pl</ref>; * 1883: «''Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj»'', апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1134407&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1888—1889: ''«Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy»'', Варшава<ref name=":2">{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTI/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 1 (zebr. i napisał Michał Fedorowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTU/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 2 (zebr. i napisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1897—1981: ''«Люд беларускі на Русі літоўскай. Матэрыялы славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гг.» (''{{Lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}'')'', [[Акадэмія ведаў у Кракаве]] / пасмяротнае [[PWN|Навуковае выдавецтва PWN]]<ref name=":4" />: ** Том 1, ''Wiara, wierzenia i przesądy z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1897); ** Том 2, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1902); ** Том 3, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1903); ** Том 4, ''Przysłowia, żarcik, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany'' (1935); ** Том 5, ''Pieśni'' (1958); ** Том 6, ''Pieśni''; ''Pieśni frywolne i taneczne'' (1960); ** Том 7, ''Suplement do tomu V i VI'' (1969); ** Том 8, ''Inedita. Pieśni z archiwum zbieracza'' (1981); * 1973: «''Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie»'', пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, {{Нп5|Народны выдавецкі кааператыў|3=pl|4=Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza}}, Варшава''<ref name=":4" />''<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://lubimyczytac.pl/ksiazka/132194/diabelskie-skrzypce-basnie-bialoruskie|title=Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie {{!}} Michał Federowski|publisher=Lubimyczytać.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1991: ''«Люд беларускі. Вяселле»'', пад рэд. [[Іван Уладзіміравіч Саламевіч|І. У. Саламевіча]], Мінск<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pubid=33664&lang=PL|title=Федароўскі Міхал, Люд беларускі – Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|publisher=Федароўскі Міхал, Люд беларускі - Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 2013: «''Diabelskie wesele. Bajki z Polesia''», пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, [[Zysk i S-ka]], Познань<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991020551879705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,micha%C5%82%20federowski&offset=0|title=Diabelskie wesele. Bajki z Polesia / il. Magda Rolka ; [zebr. Michał Federowski ; przekł. dokonał oraz wstępem opatrzył Aleksander Barszczewski].|publisher=katalogi.bn.org.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. ==== Успаміны і біяграфіі ==== * 1910: ''«Wspomnienia o Świsłoczy Tyszkiewiczowskiej, Dereczynie i Różanie»'', разам з [[Леан Патоцкі|Леанам Патоцкім]], Вільня<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/wspomnienia-o-swisloczy-tyszkiewiczowskiej-dereczynie-i-rozanie,OTI4OTY2MzU/4/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1911: «''Leon hr. Potocki: jego życie i prace literackie''», Вільня, ''[[Kwartalnik Litewski]]''<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/leon-hr-potocki-jego-zycie-i-prace-literackie,ODM1NTcyNzc/3/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1913: ''«Zbiory graficzne'' {{Нп5|Дамінік Віткэ-Ежэўскі|Dominika Witke-Jeżewskiego|pl|Dominik Witke-Jeżewski}}''»'', Варшава<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/zbiory-graficzne-dominika-witke-jezewskiego,Njc4NTk0Mjc/8/#info:metadata|title=Zbiory graficzne Dominika Witke-Jeżewskiego (opisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1917: ''«Wspomnienia moje o Michale Poleskim i o Włodowicach''». Друк сыноў Станіслава Няміры, Варшава<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3214|title=Spis publikacji M. Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1262453&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1920: ''«6 sierpnia 1914 r.: wspominki na czesć poległych bohaterów''», Stowarzyszenie Włascicieli Zakładów Graficznych, Варшава<ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:204401&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. === Гербарыі === * 1882—1890: ''«Zioła lecznicze»'', сшытак 1 (1882<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3439|title=Zioła lecznicze {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>), 2 (1883<ref name=":3" />), 3 (1883—1890''<ref name=":1" />''); * 1883: ''«Zielnik roślin użytecznych»'', сшытак 1<ref>{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3444|title=Zielnik roślin użytecznych {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1883: ''«Zielnik Litewski»'', сшытак 1''<ref name=":1" />''. [[Файл:Exlibris_Michała_Federowskiego.png|міні|[[Экслібрыс]] з кнігазбору Міхала Федароўскага.]] === Іншыя творы === Пад аўтарствам М. Федароўскага выходзілі і шматлікія ананімныя водгукі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і аднадзёнак {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}; працы (рукапісы, карты, малюнкі), страчаныя пасля смерці Федароўскага{{sfn|Ługowska|1988}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]» №&nbsp;9, 2003. * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} * {{кніга|аўтар=Julian Krzyżanowski|загаловак=Słownik folkloru polskiego|год=1965|месца=Warszawa|том=2}} * {{кніга|аўтар=Anna Ługowska|загаловак=Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi|год=1988|загаловак2=Świat książek Michała Federowskiego /1853-1923/|месца=Warszawa|частка=10|ref=Ługowska}} * {{кніга|аўтар=Maria Czurak|загаловак=Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne|адказны=pod red. Ewy Fryś-Pietraszkowej i Anny Spiss|год=2007|месца=Wrocław-Kraków|том=2}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак=[[s:Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach|Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак=[[s:Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych|Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Witold Karpyza|загаловак=Ziemia Wołkowyska|месца=Słupsk|выдавецтва=Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku nakładem Przemysława Mikusińskiego|год=2008|мова=|isbn=978-83-60731-02-7|ref=Karpyza|спасылка=https://foto.volkovysk.by/wp-content/uploads/zemia3.pdf}} * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |спасылка=https://knihi.com/Janka_Salamievic/Michal_Fiedarouski.html|ref=Саламевіч}} * {{артыкул |аўтар=Krajewska M. |загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania |выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera |тып=часопіс |год=2022 |нумар=32 |старонкі=149—174 |ref=Krajewska}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.mediafire.com/?hcrk2uhgicz2h#5ch59wy3rhbo9 тамы 1-4, 6-7] (доступ анлайн) * [https://knihi.com/Michal_Fiedarouski/Lud_bialoruski_na_Rusi_Litewskiej_zip.html Усе тамы «Люду беларускага» на «Беларускай палічцы».] (доступ анлайн) * [https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Federowski&filters=creator:%22Federowski,_Micha%C5%82_(1853--1923)%22,public:1,hasTextContent:0 Працы Міхала Федароўскага] ў бібліятэцы [[Polona]] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федароўскі Міхал Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] lchtvvv51n4d7z9t23hhohrbk5f4pzk 5130647 5130646 2026-04-22T12:16:19Z Lš-k. 16740 /* «Люд беларускі на Русі Літоўскай» */ 5130647 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Міхал Федароўскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Michał Federowski}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|9|1853}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|10|6|1923}} |Месца смерці = [[Варшава]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[этнограф]], [[фалькларыст]], [[археолаг]], [[аграном]], [[садоўнік]] |Месца працы = [[Варшаўскае навуковае таварыства]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўская акадэмія]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Федароўскі}} '''Мі́хал Федаро́ўскі''', часам '''Міхаі́л Адольфавіч Федаро́ўскі''' ({{lang-pl|Michał Ignacy{{sfn|Ługowska|1988}} Federowski}}, радзей ''Fedorowski''{{sfn|Graniszewska|2013}}; {{ДН|1|9|1853}}, [[Варшава]]&nbsp;— {{ДС|10|6|1923}}, Варшава<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634|title=Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>)&nbsp;— беларускі і польскі [[Этнаграфія|этнограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]] і [[Археалогія|археолаг]]-аматар, [[Садоўніцтва|садоўнік]], [[Аграномія|аграном]], даследчык польскай і беларускай народнай культуры<ref name=":0" />. Збіраў кнігі, творы жывапісу і графікі, гістарычныя, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, вёў археалагічныя раскопкі ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім]] і іншых паветах [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Сабраў каля 1,5 тыс. беларускіх песенных і танцавальных мелодый, 5 тыс. беларускіх народных песень, каля 10 тыс. [[прыказка|прыказак]], сотні [[Казка|казак]], загадак і іншых твораў, якія выдадзеныя ў фундаментальнай шматтомнай працы «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897—1981). Значную частку сваіх збораў запісаў на [[Саколка|Сакольшчыне]], [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаўшчыне]], [[Дуброва-Беластоцкая|Дуброўшчыне]], у ваколіцах [[Беласток]]у, [[Нараўка (вёска)|Нараўкі]]. Таксама аўтар этнаграфічнай працы «''Пружана і яе ваколіцы''». == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі ў маладосці, 1877 г.]] Міхал Федароўскі паходзіў з варшаўскай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і<ref name=":0" />. Яго бацькамі былі Адольф Федароўскі (паходзіў з [[Кашубы|Кашубаў]]{{sfn|Karpyza|2008}}, загінуў у 1870 годзе ў бітве пад [[Арлеан]]ам у шэрагах французскай арміі падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]]) і Элеанора з роду Гансовічаў, полька паводле паходжання<ref name=":5">{{Cite web|lang=pl|url=https://buwlog.uw.edu.pl/suche-ogrody-michala-federowskiego/|title=„Suche ogrody” Michała Federowskiego|publisher=BuwLOG|access-date=2023-01-06}}</ref>{{sfn|Ługowska|1988}}. Асобу маладога Міхала шмат у чым фармаваў кантакт з варшаўскай інтэлігенцыяй: дом яго бацькоў наведвалі такія вядомыя навукоўцы і літаратары, як [[Раман Зморскі]], [[Караль Куч]], [[Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі]], мастак [[Караль Клос]] і іншыя{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У дзяцінстве (калі яму было 13 гадоў) хлопец перахварэў на [[туберкулёз]] лёгкіх, што моцна паўплывала на яго фізічнае здароўе, фінансавую сітуацыю і вымушала яго шмат часу праводзіць на кліматычных курортах у [[Шчаўніца|Шчаўніцы]] і [[Мерана]]<ref name=":0" />{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У той жа час бацька эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Падчас яго адсутнасці (а затым і пасля яго смерці) маці Федароўскага змяніла веравызнанне на [[Праваслаўе|праваслаўнае]] і выйшла замуж за адстаўнога расійскага афіцэра Камісажэўскага ({{lang-pl|Komissarzewski}}){{sfn|Ługowska|1988}}. Паводле запісу ў легітымацыйнай кніжцы, выдадзенай у 1870 годзе, Міхал Федароўскі быў каталіцкага вызнання, шляхецкага саслоўя, сярэдняга росту, меў выцягнуты твар, светлыя валасы і блакітныя вочы{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. === Адукацыя і кар’ера === Міхал Федароўскі не меў сістэматычнай адукацыі. У 1870 годзе ён скончыў 4 класы {{Нп5|Прагімназія|мужчынскай прагімназіі|pl|Progimnazjum}} ў Варшаве<ref name=":1">{{Cite web |title = Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego |access-date = 2023-01-04 |publisher = www.zielnik.biol.uw.edu.pl |url = http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634}}</ref>. Наступныя тры гады ён навучаўся [[агратэхніка|агратэхніцы]] падчас практык і курсаў у перадавых магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарках (1871—1873{{sfn|Karpyza|2008}}): у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]] ў Францішка Лутаслаўскага, у [[Дзержбія|Дзержбіі]] ў [[Раман Ласоцкі|Рамана Ласоцкага]], праходзіў садаводчую практыку ва [[Урсынаў|Урсынаве]] пад Варшавай і вывучаў [[пчалярства]] ў школе Казіміра Лявіцкага<ref name=":1" />{{sfn|Krajewska|2022|с=153}}. У той жа перыяд (1870—1872) ён самастойна папаўняў веды па філасофіі, гісторыі і літаратуры пад кіраўніцтвам педагога-[[Пазітывізм|пазітывіста]] [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]{{sfn|Ługowska|1988}}. У 1873 годзе ён вырашыў атрымаць прафесію адміністратара маёнткаў і пачаў вучыцца як [[вольны слухач]] на агранамічным факультэце [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўскай акадэміі]] пад [[Масква|Масквой]]<ref name=":1" />. Аднак праз пяць месяцаў з-за рэцыдыву запалення лёгкіх і фінансавых цяжкасцей мусіў перапыніць навучанне{{sfn|Ługowska|1988}}. [[Файл:Michał Fiedaroŭski. Міхал Федароўскі (XIX).jpg|міні|Міхал Федароўскі, XIX стагоддзе.]] У 1875 годзе ён пераехаў ва [[Уладавіцы (Сілезскае ваяводства)|Уладавіцы]] ў [[Алькускі павет|Алькускім павеце]], дзе быў прыняты ў прыватную агранамічную школу [[Міхал Палескі|Міхала Палескага]] і неўзабаве стаў адміністратарам аднаго з яго фальваркаў{{sfn|Krajewska|2022|с=154}}. Тамсама ён сустрэў [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] і [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]. Адмовіўшыся ад прапанаванай паездкі ў экзатычныя калоніі [[Галандыя|Галандыі]] на [[Ява|Яве]] і [[Суматра|Суматры]], ён вырашыў прысвяціць жыццё даследаванню [[народная культура|народнай культуры]] Польшчы і Беларусі. Да гэтага кроку яго асабліва падштурхнула чытанне «''Парадніка для збіральнікаў народных рэчаў''» ({{lang-pl|Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe}}) вядомага этнографа і лінгвіста [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] (Варшава, 1871)<ref name=":1" />. У сваіх успамінах Федароўскі так апісваў гэты момант, які адбыўся ў суседнім маёнтку Мзураў: {{Цытата|У кабінеце гаспадара, паміж часопісамі і кнігамі, трапіла мне ў рукі нейкая брашура: адкрываю: «Параднік для збіральнікаў народных рэчаў» Я. Карловіча. <...> Пасля прачытання яе на адным дыханні, у галаве адразу праяснілася і засвяціла думка, што такая праца вартая жыцця, а гульня вартая свеч.{{арыгінальны тэкст|pl|W gabinecie gospodarza, między czasopismami i książkami, wpadła mi do rąk jakaś broszura; otwieram: «Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe» przez J. Karłowicza. <...> Po przeczytaniu jej jednym tchem, we łbie się naraz rozjaśniło i zaświtała myśl, że praca taka warta życia, a gra warta stawki.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}}{{sfn|Krajewska|2022|с=157}} У 1875—1877 гадах ён праводзіў даследаванні ў [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкім ваяводстве]] пад кіраўніцтвам [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]], плёнам якіх стала двухтомная [[манаграфія]] «''Люд з ваколіц Жарка, Севежа і Пілыцы''» ({{lang-pl|Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy}})<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У 1877 годзе быў прызваны ў расійскую армію, аднак праз паўгода быў звольнены са службы спецыяльным царскім указам як адзіны сын у сям’і{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=158}}. === На беларускіх землях (1877—1904) === Пасля звальнення з войска Федароўскі на 26 гадоў звязаў сваё жыццё з беларускімі землямі, працуючы адміністратарам і арандатарам розных маёнткаў. З канца 1877 года ён жыў у фальварку [[Ліноўка]] каля [[Пружаны|Пружан]] у маёнтку маршалка [[Валянцін Швыкоўскі|Валянціна Швыкоўскага]]<ref name=":5" />. Тут ён пачаў свае маштабныя і інтэнсіўныя палявыя даследаванні на тэрыторыі захаду Беларусі. Вынікам гэтага стала фундаментальная серыя выданняў «''[[Люд беларускі]]''»<ref name=":1" />. Этнограф аб’ездзіў велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх мясцовых інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. [[Файл:Michał Federowski.jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі, здымак да 1910 г.]] У перыяд з 1884 па 1894 год ён арандаваў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ад роду [[Ельскія|Ельскіх]]{{sfn|Karpyza|2008}}. Тут ён цесна сышоўся з беларускай і польскай інтэлігенцыяй, пазнаёміўся з мастаком [[Ігнат Урублеўскі|Ігнацыем Урублеўскім]] і антраполагам [[Юліян Талька-Грынцэвіч|Юліянам Талька-Грынцэвічам]]. Асабліва цёплыя сяброўскія і прафесійныя сувязі ўсталяваліся ў яго з Янам Карловічам, які асабіста прыязджаў да Федароўскага ў Косін у 1889 і 1891 гадах. Карловіч моцна паўплываў на навуковыя погляды Федароўскага, дапамагаў яму з [[Нотны запіс|нотнымі запісамі]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]] і рэкамендаваў яго працы ў [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэмію ведаў у Кракаве]]{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Патрабаванне прафесара [[Ізідар Капярніцкі|Ізідара Капярніцкага]] з Акадэміі ведаў у 1889 годзе прымусіла Федароўскага цалкам змяніць структуру яго манаграфіі: замест тэматычнага падзелу ён мусіў згрупаваць матэрыялы выключна па геаграфічным прынцыпе (па губернях і паветах) і адмовіцца ад публікацыі шырокага гістарычна-фізіяграфічнага ўступу{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. Жывучы ў [[Студзяроўшчына|Студзяроўшчыне]] (гл. [[Слонім]]), Федароўскі пачаў збіраць [[Лекавыя расліны|лекавыя]] і {{нп5|карысныя расліны||pl|Rośliny użytkowe}}. Пад уплывам звароту прафесара [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]] «''Заклік да не-батанікаў збіраць народныя назвы раслін''» (1883), ён пачаў складаць унікальны ''Літоўскі гербарый'' з узорамі беларускай флоры і іх мясцовымі народнымі назвамі<ref name=":1" />. Разам з [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] ён праводзіў археалагічныя раскопкі стаянак і могільнікаў (у тым ліку курганоў) сярэднявечнай эпохі ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]]{{sfn|Karpyza|2008}}. З 1877 па 1892 год ён сабраў каля 11 тысяч археалагічных і 1 тысячу этнаграфічных матэрыялаў, якія адпраўляў Глогеру ў {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1892 годзе ён пазнаёміўся з Музеем Расійскага геаграфічнага таварыства ў [[Кяхта|Троіцкасаўску]]. Стаў таксама членам [[Львоўскае народазнаўчае таварыства|Львоўскага народазнаўчага таварыства]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музея прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а праз год — і [[Нумізматычна-археалагічнае таварыства (Польшча)|Нумізматычна-археалагічнага таварыства]]{{sfn|Ługowska|1988}}. Падчас знаходжання на беларускіх землях ён сабраў каля трох тысяч кніг. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі апынуўся ў «маёнткавай руіне»{{sfn|Ługowska|1988}}[[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]] з-за паводак, якія залівалі яго палі. Да фінансавага краху дадаліся і сямейныя трагедыі (смерць траіх дзяцей і разрыў з жонкай). Таму частку сваіх калекцый ён перадаў дзяржаўным установам, такім як [[Музей Дзедушыцкіх у Львове]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве||pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, {{Нп5|Польскае краязнаўчае таварыства|3=pl|4=Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}, астатнюю частку захаваў (каля 1500) або прадаў{{sfn|Ługowska|1988}}. На жаль, шмат ягоных фотаздымкаў, зробленых пераважна старым людзям падчас знаходжання ў Косіне, згубіліся{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены даследчык назаўжды пакінуў Беларусь. === Вяртанне ў Варшаву і апошнія гады === Пераехаўшы ў [[Варшава|Варшаву]], Федароўскі прысвяціў сябе апрацоўцы сабраных матэрыялаў і працы ў антыкварыяце. Ён быў агентам, пасрэднікам і экспертам пры гандлі кнігамі і калекцыямі. У 1906 годзе на заказ графа Маўрыцыя Замойскага ён распачаў этнаграфічнае даследаванне Замойшчыны, аднак з-за пераследу паліцыі быў вымушаны абмежавацца толькі архіўнымі пошукамі{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. У 1910 годзе працаваў разам з Тадэвушам Корзанам у спецыяльнай камісіі па інвентарызацыі і выданні спадчыны свайго памерлага сябра Зыгмунта Глогера. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўступіў у шэрагі палітычных і нацыянальных груповак: [[Кола Вялікага Княства Літоўскага]], [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага народнага камітэта]] і [[Ліга заходніх зямель|Лігі заходніх зямель]][[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]]{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. З 1920 года працаваў ва ўпраўленні прапаганды штаба {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}. Ён напісаў шматлікія заклікі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і штодзённых газет. Яго працы гэтага перыяду засталіся ананімнымі{{sfn|Ługowska|1988}}. У чэрвені 1921 года ён уладкаваўся штатным навуковым супрацоўнікам на кафедру этналогіі Інстытута антрапалагічных навук [[Варшаўскае навуковае таварыства|Варшаўскага навуковага таварыства]], дзе выступаў з шматлікімі дакладамі аб этнаграфіі Беларусі і працаваў да самай смерці ў 1923 годзе''<ref name=":1" />''. Памёр Міхал Федароўскі 10 чэрвеня 1923 года. Перад смерцю ён склаў тэстамент, у якім перадаў сваю калекцыю розным установам і асобам{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=165}}: # Рукапісы па этнаграфіі Беларусі, выразкі і графічныя калекцыі — у Бібліятэку аддзела этналогіі Інстытута антрапалагічных і этналагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства; ацалелы фрагмент твораў перададзены ў Бібліятэку [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], Навуковы архіў ім. Польскага этналагічнага таварыства і Архіў польскай акадэміі навук у Варшаве. # Аўтабіяграфічныя і бібліяграфічныя дзённікі (за 1898—1904 гады) — {{Нп5|Стэфан Дэмбы|Стэфану Дэмбу|pl|Stefan Demby}} (многія зборнікі былі страчаны ў час Другой сусветнай вайны). # Рукапісы [[Юзаф Такажэвіч|Юзафа Такажэвіча]] і [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Марыяна Абрамовіча]] — Марыяну Абрамовічу. # Карты, брашуры і медальёны — [[Ян Гамаліцкі|Яну Гамаліцкаму]] (зборнікі былі страчаны). Яго смерць згадваецца ў шматлікіх выданнях, у тым ліку: «[[Kurier Warszawski]]», «{{Нп5|Robotnik|3=pl|4=Robotnik (czasopismo)}}» і «{{Нп5|Gazeta Poranna 2 Grosze|Gazeta Poranna|pl|Gazeta Poranna 2 Grosze}}». Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Паванзкоўскіх могілках]] (участак Y, шэраг 6, гроб 7)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=16520|title=Pomniki - szczegóły|publisher=Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne|url-status=dead}}</ref>. Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў {{Нп5|Архіў Польскай акадэміі навук у Варшаве|Архіве ПАН у Варшаве|pl|Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie}} пад нумарам III-8<ref>{{Cite web|lang=pl-pl|url=https://archiwum.pan.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=511&amp;Itemid=208|title=Spis inwentarzy|last=e-graficy|website=archiwum PAN|access-date=2024-05-24}}</ref>. == Прыватнае жыццё == У 1892 годзе Міхал Федароўскі ажаніўся са Стэфаніяй [[Бітнеры|Бітнер]], дачкой памешчыка з [[Келецкая губерня|Келецкай губерні]], сястрой лекара Здзіслава Бітнера з [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]{{sfn|Karpyza|2008}}{{sfn|Ługowska|1988}}. Стэфанія цікавілася этнаграфіяй і нават пісала працы па гэтай тэматыцы, якія публікаваліся ў часопісе «Wisła»{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. У шлюбе нарадзіўся сын Мечыслаў (1899—1988). Аднак сямейнае жыццё не склалася шчасліва: да фінансавых цяжкасцей дадалося вялікае гора — ад інфекцыйных хвароб адзін за адным памерлі трое іншых дзяцей Федароўскіх. Гэта прывяло да сур’ёзнага разладу ў сям’і. Каля 1899 года жонка Стэфанія пакінула Міхала і з’ехала да свайго бацькі{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. Гэтыя асабістыя трагедыі сталі адной з галоўных прычын канчатковага ад’езду Федароўскага з Беларусі ў Варшаву ў 1904 годзе. == «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == {{Галоўны артыкул|Люд беларускі на Русі Літоўскай}} [[Файл:Lud_białoruski_na_Rusi_Litewskiej_T1._Title_page.jpg|міні|Тытульны аркуш першага тома працы «Люд беларускі на Русі Літоўскай» Міхала Федароўскага. 1897 г.]] Галоўнай працай усяго жыцця Міхала Федароўскага ёсць фундаментальнае шматтомнае выданне «''Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах''» ({{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}). Першапачаткова Федароўскі планаваў выдаць 20 тамоў матэрыялаў<ref>{{Cite web |title = Polona |access-date = 2023-01-04 |publisher = polona.pl |url = https://polona.pl/item/lud-bialoruski-na-rusi-litewskiej-materyaly-do-etnografii-slowianskiej-zgromadzone-w,NDkyMzgx/1/#info:metadata}}</ref>, аднак выйшла толькі 8. У 1897 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] намаганнямі Акадэміі ведаў пабачыў свет першы том, прысвечаны народнай міфалогіі і дэманалогіі. За ім у 1902 і 1903 гадах выйшлі другі і трэці тамы з жывёльным эпасам, казкамі і паданнямі. Смерць аўтара ў 1923 годзе не спыніла выдання яго спадчыны. Чацвёрты том, прысвечаны парэміяграфіі, быў падрыхтаваны да друку этнографамі [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]] і выйшаў у Варшаве ў 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. Пасля вайны, дзякуючы захаваным архівам, Навуковае выдавецтва [[PWN]] апублікавала пяты (1958) і шосты (1960) тамы з тысячамі песень і нотнымі запісамі. У 1969 і 1981 гадах свет пабачылі заключныя сёмы і восьмы тамы, якія былі дадаткамі, індэксамі і паказальнікамі да песенных тамоў{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. Паводле свайго маштабу, ахопу тэрыторыі і багаццем матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з фундаментальнымі працамі [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Манаграфія застаецца энцыклапедыяй духоўнага жыцця, міфалогіі і фальклору насельніцтва захаду Беларусі канца XIX — пачатку XX стагоддзя. == Публікацыі == === Кнігі === ==== Фалькларыстычная тэматыка ==== * 1870 ''«Budowle dla inwentarza»'', рукапіс, спіс у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]]<ref>{{Cite web |title = Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW |access-date = 2023-01-05 |publisher = chamo.buw.uw.edu.pl |url = https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1801595&fromLocationLink=false&theme=system}}</ref>; * 1882: ''«Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem''», апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6">[https://ksiaznicapodlaska.pl/site/gloger/t2/r_XX.pdf Zygmunt Gloger, ''PISMA ROZPROSZONE''], tom II, 1877—1889 [w:] ksiaznicapodlaska.pl</ref>; * 1883: «''Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj»'', апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1134407&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1888—1889: ''«Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy»'', Варшава<ref name=":2">{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTI/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 1 (zebr. i napisał Michał Fedorowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTU/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 2 (zebr. i napisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1897—1981: ''«Люд беларускі на Русі літоўскай. Матэрыялы славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гг.» (''{{Lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}'')'', [[Акадэмія ведаў у Кракаве]] / пасмяротнае [[PWN|Навуковае выдавецтва PWN]]<ref name=":4" />: ** Том 1, ''Wiara, wierzenia i przesądy z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1897); ** Том 2, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1902); ** Том 3, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1903); ** Том 4, ''Przysłowia, żarcik, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany'' (1935); ** Том 5, ''Pieśni'' (1958); ** Том 6, ''Pieśni''; ''Pieśni frywolne i taneczne'' (1960); ** Том 7, ''Suplement do tomu V i VI'' (1969); ** Том 8, ''Inedita. Pieśni z archiwum zbieracza'' (1981); * 1973: «''Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie»'', пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, {{Нп5|Народны выдавецкі кааператыў|3=pl|4=Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza}}, Варшава''<ref name=":4" />''<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://lubimyczytac.pl/ksiazka/132194/diabelskie-skrzypce-basnie-bialoruskie|title=Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie {{!}} Michał Federowski|publisher=Lubimyczytać.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1991: ''«Люд беларускі. Вяселле»'', пад рэд. [[Іван Уладзіміравіч Саламевіч|І. У. Саламевіча]], Мінск<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pubid=33664&lang=PL|title=Федароўскі Міхал, Люд беларускі – Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|publisher=Федароўскі Міхал, Люд беларускі - Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 2013: «''Diabelskie wesele. Bajki z Polesia''», пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, [[Zysk i S-ka]], Познань<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991020551879705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,micha%C5%82%20federowski&offset=0|title=Diabelskie wesele. Bajki z Polesia / il. Magda Rolka ; [zebr. Michał Federowski ; przekł. dokonał oraz wstępem opatrzył Aleksander Barszczewski].|publisher=katalogi.bn.org.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. ==== Успаміны і біяграфіі ==== * 1910: ''«Wspomnienia o Świsłoczy Tyszkiewiczowskiej, Dereczynie i Różanie»'', разам з [[Леан Патоцкі|Леанам Патоцкім]], Вільня<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/wspomnienia-o-swisloczy-tyszkiewiczowskiej-dereczynie-i-rozanie,OTI4OTY2MzU/4/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1911: «''Leon hr. Potocki: jego życie i prace literackie''», Вільня, ''[[Kwartalnik Litewski]]''<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/leon-hr-potocki-jego-zycie-i-prace-literackie,ODM1NTcyNzc/3/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1913: ''«Zbiory graficzne'' {{Нп5|Дамінік Віткэ-Ежэўскі|Dominika Witke-Jeżewskiego|pl|Dominik Witke-Jeżewski}}''»'', Варшава<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/zbiory-graficzne-dominika-witke-jezewskiego,Njc4NTk0Mjc/8/#info:metadata|title=Zbiory graficzne Dominika Witke-Jeżewskiego (opisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1917: ''«Wspomnienia moje o Michale Poleskim i o Włodowicach''». Друк сыноў Станіслава Няміры, Варшава<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3214|title=Spis publikacji M. Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1262453&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1920: ''«6 sierpnia 1914 r.: wspominki na czesć poległych bohaterów''», Stowarzyszenie Włascicieli Zakładów Graficznych, Варшава<ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:204401&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. === Гербарыі === * 1882—1890: ''«Zioła lecznicze»'', сшытак 1 (1882<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3439|title=Zioła lecznicze {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>), 2 (1883<ref name=":3" />), 3 (1883—1890''<ref name=":1" />''); * 1883: ''«Zielnik roślin użytecznych»'', сшытак 1<ref>{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3444|title=Zielnik roślin użytecznych {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1883: ''«Zielnik Litewski»'', сшытак 1''<ref name=":1" />''. [[Файл:Exlibris_Michała_Federowskiego.png|міні|[[Экслібрыс]] з кнігазбору Міхала Федароўскага.]] === Іншыя творы === Пад аўтарствам Міхала Федароўскага выходзілі і шматлікія ананімныя водгукі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і аднадзёнак {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}; працы (рукапісы, карты, малюнкі), страчаныя пасля смерці Федароўскага{{sfn|Ługowska|1988}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]» №&nbsp;9, 2003. * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} * {{кніга|аўтар=Julian Krzyżanowski|загаловак=Słownik folkloru polskiego|год=1965|месца=Warszawa|том=2}} * {{кніга|аўтар=Anna Ługowska|загаловак=Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi|год=1988|загаловак2=Świat książek Michała Federowskiego /1853-1923/|месца=Warszawa|частка=10|ref=Ługowska}} * {{кніга|аўтар=Maria Czurak|загаловак=Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne|адказны=pod red. Ewy Fryś-Pietraszkowej i Anny Spiss|год=2007|месца=Wrocław-Kraków|том=2}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак=[[s:Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach|Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак=[[s:Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych|Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Witold Karpyza|загаловак=Ziemia Wołkowyska|месца=Słupsk|выдавецтва=Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku nakładem Przemysława Mikusińskiego|год=2008|мова=|isbn=978-83-60731-02-7|ref=Karpyza|спасылка=https://foto.volkovysk.by/wp-content/uploads/zemia3.pdf}} * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |спасылка=https://knihi.com/Janka_Salamievic/Michal_Fiedarouski.html|ref=Саламевіч}} * {{артыкул |аўтар=Krajewska M. |загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania |выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera |тып=часопіс |год=2022 |нумар=32 |старонкі=149—174 |ref=Krajewska}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.mediafire.com/?hcrk2uhgicz2h#5ch59wy3rhbo9 тамы 1-4, 6-7] (доступ анлайн) * [https://knihi.com/Michal_Fiedarouski/Lud_bialoruski_na_Rusi_Litewskiej_zip.html Усе тамы «Люду беларускага» на «Беларускай палічцы».] (доступ анлайн) * [https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Federowski&filters=creator:%22Federowski,_Micha%C5%82_(1853--1923)%22,public:1,hasTextContent:0 Працы Міхала Федароўскага] ў бібліятэцы [[Polona]] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федароўскі Міхал Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] az1nexvrx3s9ztcf2ku95nprkb6dkx3 5130648 5130647 2026-04-22T12:16:48Z Lš-k. 16740 5130648 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Міхал Федароўскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Michał Federowski}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|9|1853}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|10|6|1923}} |Месца смерці = [[Варшава]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[этнограф]], [[фалькларыст]], [[археолаг]], [[аграном]], [[садоўнік]] |Месца працы = [[Варшаўскае навуковае таварыства]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўская акадэмія]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Федароўскі}} '''Мі́хал Федаро́ўскі''', часам '''Міхаі́л Адольфавіч Федаро́ўскі''' ({{lang-pl|Michał Ignacy{{sfn|Ługowska|1988}} Federowski}}, радзей ''Fedorowski''{{sfn|Graniszewska|2013}}; {{ДН|1|9|1853}}, [[Варшава]]&nbsp;— {{ДС|10|6|1923}}, Варшава<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634|title=Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>)&nbsp;— беларускі і польскі [[Этнаграфія|этнограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]] і [[Археалогія|археолаг]]-аматар, [[Садоўніцтва|садоўнік]], [[Аграномія|аграном]], даследчык польскай і беларускай народнай культуры<ref name=":0" />. Збіраў кнігі, творы жывапісу і графікі, гістарычныя, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, вёў археалагічныя раскопкі ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім]] і іншых паветах [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Сабраў каля 1,5 тыс. беларускіх песенных і танцавальных мелодый, 5 тыс. беларускіх народных песень, каля 10 тыс. [[прыказка|прыказак]], сотні [[Казка|казак]], загадак і іншых твораў, якія выдадзеныя ў фундаментальнай шматтомнай працы «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897—1981). Значную частку сваіх збораў запісаў на [[Саколка|Сакольшчыне]], [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаўшчыне]], [[Дуброва-Беластоцкая|Дуброўшчыне]], у ваколіцах [[Беласток]]у, [[Нараўка (вёска)|Нараўкі]]. Таксама аўтар этнаграфічнай працы «''Пружана і яе ваколіцы''». == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі ў маладосці, 1877 г.]] Міхал Федароўскі паходзіў з варшаўскай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і<ref name=":0" />. Яго бацькамі былі Адольф Федароўскі (паходзіў з [[Кашубы|Кашубаў]]{{sfn|Karpyza|2008}}, загінуў у 1870 годзе ў бітве пад [[Арлеан]]ам у шэрагах французскай арміі падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]]) і Элеанора з роду Гансовічаў, полька паводле паходжання<ref name=":5">{{Cite web|lang=pl|url=https://buwlog.uw.edu.pl/suche-ogrody-michala-federowskiego/|title=„Suche ogrody” Michała Federowskiego|publisher=BuwLOG|access-date=2023-01-06}}</ref>{{sfn|Ługowska|1988}}. Асобу маладога Міхала шмат у чым фармаваў кантакт з варшаўскай інтэлігенцыяй: дом яго бацькоў наведвалі такія вядомыя навукоўцы і літаратары, як [[Раман Зморскі]], [[Караль Куч]], [[Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі]], мастак [[Караль Клос]] і іншыя{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У дзяцінстве (калі яму было 13 гадоў) хлопец перахварэў на [[туберкулёз]] лёгкіх, што моцна паўплывала на яго фізічнае здароўе, фінансавую сітуацыю і вымушала яго шмат часу праводзіць на кліматычных курортах у [[Шчаўніца|Шчаўніцы]] і [[Мерана]]<ref name=":0" />{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У той жа час бацька эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Падчас яго адсутнасці (а затым і пасля яго смерці) маці Федароўскага змяніла веравызнанне на [[Праваслаўе|праваслаўнае]] і выйшла замуж за адстаўнога расійскага афіцэра Камісажэўскага ({{lang-pl|Komissarzewski}}){{sfn|Ługowska|1988}}. Паводле запісу ў легітымацыйнай кніжцы, выдадзенай у 1870 годзе, Міхал Федароўскі быў каталіцкага вызнання, шляхецкага саслоўя, сярэдняга росту, меў выцягнуты твар, светлыя валасы і блакітныя вочы{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. === Адукацыя і кар’ера === Міхал Федароўскі не меў сістэматычнай адукацыі. У 1870 годзе ён скончыў 4 класы {{Нп5|Прагімназія|мужчынскай прагімназіі|pl|Progimnazjum}} ў Варшаве<ref name=":1">{{Cite web |title = Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego |access-date = 2023-01-04 |publisher = www.zielnik.biol.uw.edu.pl |url = http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634}}</ref>. Наступныя тры гады ён навучаўся [[агратэхніка|агратэхніцы]] падчас практык і курсаў у перадавых магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарках (1871—1873{{sfn|Karpyza|2008}}): у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]] ў Францішка Лутаслаўскага, у [[Дзержбія|Дзержбіі]] ў [[Раман Ласоцкі|Рамана Ласоцкага]], праходзіў садаводчую практыку ва [[Урсынаў|Урсынаве]] пад Варшавай і вывучаў [[пчалярства]] ў школе Казіміра Лявіцкага<ref name=":1" />{{sfn|Krajewska|2022|с=153}}. У той жа перыяд (1870—1872) ён самастойна папаўняў веды па філасофіі, гісторыі і літаратуры пад кіраўніцтвам педагога-[[Пазітывізм|пазітывіста]] [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]{{sfn|Ługowska|1988}}. У 1873 годзе ён вырашыў атрымаць прафесію адміністратара маёнткаў і пачаў вучыцца як [[вольны слухач]] на агранамічным факультэце [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўскай акадэміі]] пад [[Масква|Масквой]]<ref name=":1" />. Аднак праз пяць месяцаў з-за рэцыдыву запалення лёгкіх і фінансавых цяжкасцей мусіў перапыніць навучанне{{sfn|Ługowska|1988}}. [[Файл:Michał Fiedaroŭski. Міхал Федароўскі (XIX).jpg|міні|Міхал Федароўскі, XIX стагоддзе.]] У 1875 годзе ён пераехаў ва [[Уладавіцы (Сілезскае ваяводства)|Уладавіцы]] ў [[Алькускі павет|Алькускім павеце]], дзе быў прыняты ў прыватную агранамічную школу [[Міхал Палескі|Міхала Палескага]] і неўзабаве стаў адміністратарам аднаго з яго фальваркаў{{sfn|Krajewska|2022|с=154}}. Тамсама ён сустрэў [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] і [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]. Адмовіўшыся ад прапанаванай паездкі ў экзатычныя калоніі [[Галандыя|Галандыі]] на [[Ява|Яве]] і [[Суматра|Суматры]], ён вырашыў прысвяціць жыццё даследаванню [[народная культура|народнай культуры]] Польшчы і Беларусі. Да гэтага кроку яго асабліва падштурхнула чытанне «''Парадніка для збіральнікаў народных рэчаў''» ({{lang-pl|Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe}}) вядомага этнографа і лінгвіста [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] (Варшава, 1871)<ref name=":1" />. У сваіх успамінах Федароўскі так апісваў гэты момант, які адбыўся ў суседнім маёнтку Мзураў: {{Цытата|У кабінеце гаспадара, паміж часопісамі і кнігамі, трапіла мне ў рукі нейкая брашура: адкрываю: «Параднік для збіральнікаў народных рэчаў» Я. Карловіча. <...> Пасля прачытання яе на адным дыханні, у галаве адразу праяснілася і засвяціла думка, што такая праца вартая жыцця, а гульня вартая свеч.{{арыгінальны тэкст|pl|W gabinecie gospodarza, między czasopismami i książkami, wpadła mi do rąk jakaś broszura; otwieram: «Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe» przez J. Karłowicza. <...> Po przeczytaniu jej jednym tchem, we łbie się naraz rozjaśniło i zaświtała myśl, że praca taka warta życia, a gra warta stawki.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}}{{sfn|Krajewska|2022|с=157}} У 1875—1877 гадах ён праводзіў даследаванні ў [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкім ваяводстве]] пад кіраўніцтвам [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]], плёнам якіх стала двухтомная [[манаграфія]] «''Люд з ваколіц Жарка, Севежа і Пілыцы''» ({{lang-pl|Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy}})<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У 1877 годзе быў прызваны ў расійскую армію, аднак праз паўгода быў звольнены са службы спецыяльным царскім указам як адзіны сын у сям’і{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=158}}. === На беларускіх землях (1877—1904) === Пасля звальнення з войска Федароўскі на 26 гадоў звязаў сваё жыццё з беларускімі землямі, працуючы адміністратарам і арандатарам розных маёнткаў. З канца 1877 года ён жыў у фальварку [[Ліноўка]] каля [[Пружаны|Пружан]] у маёнтку маршалка [[Валянцін Швыкоўскі|Валянціна Швыкоўскага]]<ref name=":5" />. Тут ён пачаў свае маштабныя і інтэнсіўныя палявыя даследаванні на тэрыторыі захаду Беларусі. Вынікам гэтага стала фундаментальная серыя выданняў «''[[Люд беларускі]]''»<ref name=":1" />. Этнограф аб’ездзіў велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх мясцовых інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. [[Файл:Michał Federowski.jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі, здымак да 1910 г.]] У перыяд з 1884 па 1894 год ён арандаваў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ад роду [[Ельскія|Ельскіх]]{{sfn|Karpyza|2008}}. Тут ён цесна сышоўся з беларускай і польскай інтэлігенцыяй, пазнаёміўся з мастаком [[Ігнат Урублеўскі|Ігнацыем Урублеўскім]] і антраполагам [[Юліян Талька-Грынцэвіч|Юліянам Талька-Грынцэвічам]]. Асабліва цёплыя сяброўскія і прафесійныя сувязі ўсталяваліся ў яго з Янам Карловічам, які асабіста прыязджаў да Федароўскага ў Косін у 1889 і 1891 гадах. Карловіч моцна паўплываў на навуковыя погляды Федароўскага, дапамагаў яму з [[Нотны запіс|нотнымі запісамі]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]] і рэкамендаваў яго працы ў [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэмію ведаў у Кракаве]]{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Патрабаванне прафесара [[Ізідар Капярніцкі|Ізідара Капярніцкага]] з Акадэміі ведаў у 1889 годзе прымусіла Федароўскага цалкам змяніць структуру яго манаграфіі: замест тэматычнага падзелу ён мусіў згрупаваць матэрыялы выключна па геаграфічным прынцыпе (па губернях і паветах) і адмовіцца ад публікацыі шырокага гістарычна-фізіяграфічнага ўступу{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. Жывучы ў [[Студзяроўшчына|Студзяроўшчыне]] (гл. [[Слонім]]), Федароўскі пачаў збіраць [[Лекавыя расліны|лекавыя]] і {{нп5|карысныя расліны||pl|Rośliny użytkowe}}. Пад уплывам звароту прафесара [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]] «''Заклік да не-батанікаў збіраць народныя назвы раслін''» (1883), ён пачаў складаць унікальны ''Літоўскі гербарый'' з узорамі беларускай флоры і іх мясцовымі народнымі назвамі<ref name=":1" />. Разам з [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] ён праводзіў археалагічныя раскопкі стаянак і могільнікаў (у тым ліку курганоў) сярэднявечнай эпохі ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]]{{sfn|Karpyza|2008}}. З 1877 па 1892 год ён сабраў каля 11 тысяч археалагічных і 1 тысячу этнаграфічных матэрыялаў, якія адпраўляў Глогеру ў {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1892 годзе ён пазнаёміўся з Музеем Расійскага геаграфічнага таварыства ў [[Кяхта|Троіцкасаўску]]. Стаў таксама членам [[Львоўскае народазнаўчае таварыства|Львоўскага народазнаўчага таварыства]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музея прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а праз год — і [[Нумізматычна-археалагічнае таварыства (Польшча)|Нумізматычна-археалагічнага таварыства]]{{sfn|Ługowska|1988}}. Падчас знаходжання на беларускіх землях ён сабраў каля трох тысяч кніг. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі апынуўся ў «маёнткавай руіне»{{sfn|Ługowska|1988}}[[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]] з-за паводак, якія залівалі яго палі. Да фінансавага краху дадаліся і сямейныя трагедыі (смерць траіх дзяцей і разрыў з жонкай). Таму частку сваіх калекцый ён перадаў дзяржаўным установам, такім як [[Музей Дзедушыцкіх у Львове]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве||pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, {{Нп5|Польскае краязнаўчае таварыства|3=pl|4=Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}, астатнюю частку захаваў (каля 1500) або прадаў{{sfn|Ługowska|1988}}. На жаль, шмат ягоных фотаздымкаў, зробленых пераважна старым людзям падчас знаходжання ў Косіне, згубіліся{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены даследчык назаўжды пакінуў Беларусь. === Вяртанне ў Варшаву і апошнія гады === Пераехаўшы ў [[Варшава|Варшаву]], Федароўскі прысвяціў сябе апрацоўцы сабраных матэрыялаў і працы ў антыкварыяце. Ён быў агентам, пасрэднікам і экспертам пры гандлі кнігамі і калекцыямі. У 1906 годзе на заказ графа Маўрыцыя Замойскага ён распачаў этнаграфічнае даследаванне Замойшчыны, аднак з-за пераследу паліцыі быў вымушаны абмежавацца толькі архіўнымі пошукамі{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. У 1910 годзе працаваў разам з Тадэвушам Корзанам у спецыяльнай камісіі па інвентарызацыі і выданні спадчыны свайго памерлага сябра Зыгмунта Глогера. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўступіў у шэрагі палітычных і нацыянальных груповак: [[Кола Вялікага Княства Літоўскага]], [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага народнага камітэта]] і [[Ліга заходніх зямель|Лігі заходніх зямель]][[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]]{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. З 1920 года працаваў ва ўпраўленні прапаганды штаба {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}. Ён напісаў шматлікія заклікі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і штодзённых газет. Яго працы гэтага перыяду засталіся ананімнымі{{sfn|Ługowska|1988}}. У чэрвені 1921 года ён уладкаваўся штатным навуковым супрацоўнікам на кафедру этналогіі Інстытута антрапалагічных навук [[Варшаўскае навуковае таварыства|Варшаўскага навуковага таварыства]], дзе выступаў з шматлікімі дакладамі аб этнаграфіі Беларусі і працаваў да самай смерці ў 1923 годзе''<ref name=":1" />''. Памёр Міхал Федароўскі 10 чэрвеня 1923 года. Перад смерцю ён склаў тэстамент, у якім перадаў сваю калекцыю розным установам і асобам{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=165}}: # Рукапісы па этнаграфіі Беларусі, выразкі і графічныя калекцыі — у Бібліятэку аддзела этналогіі Інстытута антрапалагічных і этналагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства; ацалелы фрагмент твораў перададзены ў Бібліятэку [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], Навуковы архіў ім. Польскага этналагічнага таварыства і Архіў польскай акадэміі навук у Варшаве. # Аўтабіяграфічныя і бібліяграфічныя дзённікі (за 1898—1904 гады) — {{Нп5|Стэфан Дэмбы|Стэфану Дэмбу|pl|Stefan Demby}} (многія зборнікі былі страчаны ў час Другой сусветнай вайны). # Рукапісы [[Юзаф Такажэвіч|Юзафа Такажэвіча]] і [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Марыяна Абрамовіча]] — Марыяну Абрамовічу. # Карты, брашуры і медальёны — [[Ян Гамаліцкі|Яну Гамаліцкаму]] (зборнікі былі страчаны). Яго смерць згадваецца ў шматлікіх выданнях, у тым ліку: «[[Kurier Warszawski]]», «{{Нп5|Robotnik|3=pl|4=Robotnik (czasopismo)}}» і «{{Нп5|Gazeta Poranna 2 Grosze|Gazeta Poranna|pl|Gazeta Poranna 2 Grosze}}». Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Паванзкоўскіх могілках]] (участак Y, шэраг 6, гроб 7)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=16520|title=Pomniki - szczegóły|publisher=Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne|url-status=dead}}</ref>. Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў {{Нп5|Архіў Польскай акадэміі навук у Варшаве|Архіве ПАН у Варшаве|pl|Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie}} пад нумарам III-8<ref>{{Cite web|lang=pl-pl|url=https://archiwum.pan.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=511&amp;Itemid=208|title=Spis inwentarzy|last=e-graficy|website=archiwum PAN|access-date=2024-05-24}}</ref>. == Прыватнае жыццё == У 1892 годзе Міхал Федароўскі ажаніўся са Стэфаніяй [[Бітнеры|Бітнер]], дачкой памешчыка з [[Келецкая губерня|Келецкай губерні]], сястрой лекара Здзіслава Бітнера з [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]{{sfn|Karpyza|2008}}{{sfn|Ługowska|1988}}. Стэфанія цікавілася этнаграфіяй і нават пісала працы па гэтай тэматыцы, якія публікаваліся ў часопісе «Wisła»{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. У шлюбе нарадзіўся сын Мечыслаў (1899—1988). Аднак сямейнае жыццё не склалася шчасліва: да фінансавых цяжкасцей дадалося вялікае гора — ад інфекцыйных хвароб адзін за адным памерлі трое іншых дзяцей Федароўскіх. Гэта прывяло да сур’ёзнага разладу ў сям’і. Каля 1899 года жонка Стэфанія пакінула Міхала і з’ехала да свайго бацькі{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. Гэтыя асабістыя трагедыі сталі адной з галоўных прычын канчатковага ад’езду Федароўскага з Беларусі ў Варшаву ў 1904 годзе. == «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == {{Галоўны артыкул|Люд беларускі на Русі Літоўскай}} [[Файл:Lud_białoruski_na_Rusi_Litewskiej_T1._Title_page.jpg|міні|Тытульны аркуш першага тома працы «Люд беларускі на Русі Літоўскай» Міхала Федароўскага. 1897 г.]] Галоўнай працай усяго жыцця Міхала Федароўскага ёсць фундаментальнае шматтомнае выданне «''Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах''» ({{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}). Першапачаткова Федароўскі планаваў выдаць 20 тамоў матэрыялаў<ref>{{Cite web |title = Polona |access-date = 2023-01-04 |publisher = polona.pl |url = https://polona.pl/item/lud-bialoruski-na-rusi-litewskiej-materyaly-do-etnografii-slowianskiej-zgromadzone-w,NDkyMzgx/1/#info:metadata}}</ref>, аднак выйшла толькі 8. У 1897 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] намаганнямі Акадэміі ведаў пабачыў свет першы том, прысвечаны народнай міфалогіі і дэманалогіі. За ім у 1902 і 1903 гадах выйшлі другі і трэці тамы з жывёльным эпасам, казкамі і паданнямі. Смерць аўтара ў 1923 годзе не спыніла выдання яго спадчыны. Чацвёрты том, прысвечаны парэміяграфіі, быў падрыхтаваны да друку этнографамі [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]] і выйшаў у Варшаве ў 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. Пасля вайны, дзякуючы захаваным архівам, Навуковае выдавецтва [[PWN]] апублікавала пяты (1958) і шосты (1960) тамы з тысячамі песень і нотнымі запісамі. У 1969 і 1981 гадах свет пабачылі заключныя сёмы і восьмы тамы, якія былі дадаткамі, індэксамі і паказальнікамі да песенных тамоў{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. Паводле свайго маштабу, ахопу тэрыторыі і багаццем матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з фундаментальнымі працамі [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Манаграфія застаецца энцыклапедыяй духоўнага жыцця, міфалогіі і фальклору насельніцтва захаду Беларусі канца XIX — пачатку XX стагоддзя. == Публікацыі == === Кнігі === ==== Фалькларыстычная тэматыка ==== * 1870 ''«Budowle dla inwentarza»'', рукапіс, спіс у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]]<ref>{{Cite web |title = Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW |access-date = 2023-01-05 |publisher = chamo.buw.uw.edu.pl |url = https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1801595&fromLocationLink=false&theme=system}}</ref>; * 1882: ''«Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem''», апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6">[https://ksiaznicapodlaska.pl/site/gloger/t2/r_XX.pdf Zygmunt Gloger, ''PISMA ROZPROSZONE''], tom II, 1877—1889 [w:] ksiaznicapodlaska.pl</ref>; * 1883: «''Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj»'', апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1134407&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1888—1889: ''«Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy»'', Варшава<ref name=":2">{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTI/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 1 (zebr. i napisał Michał Fedorowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTU/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 2 (zebr. i napisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1897—1981: ''«Люд беларускі на Русі літоўскай. Матэрыялы славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гг.» (''{{Lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}'')'', [[Акадэмія ведаў у Кракаве]] / пасмяротнае [[PWN|Навуковае выдавецтва PWN]]<ref name=":4" />: ** Том 1, ''Wiara, wierzenia i przesądy z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1897); ** Том 2, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1902); ** Том 3, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1903); ** Том 4, ''Przysłowia, żarcik, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany'' (1935); ** Том 5, ''Pieśni'' (1958); ** Том 6, ''Pieśni''; ''Pieśni frywolne i taneczne'' (1960); ** Том 7, ''Suplement do tomu V i VI'' (1969); ** Том 8, ''Inedita. Pieśni z archiwum zbieracza'' (1981); * 1973: «''Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie»'', пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, {{Нп5|Народны выдавецкі кааператыў|3=pl|4=Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza}}, Варшава''<ref name=":4" />''<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://lubimyczytac.pl/ksiazka/132194/diabelskie-skrzypce-basnie-bialoruskie|title=Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie {{!}} Michał Federowski|publisher=Lubimyczytać.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1991: ''«Люд беларускі. Вяселле»'', пад рэд. [[Іван Уладзіміравіч Саламевіч|І. У. Саламевіча]], Мінск<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pubid=33664&lang=PL|title=Федароўскі Міхал, Люд беларускі – Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|publisher=Федароўскі Міхал, Люд беларускі - Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 2013: «''Diabelskie wesele. Bajki z Polesia''», пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, [[Zysk i S-ka]], Познань<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991020551879705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,micha%C5%82%20federowski&offset=0|title=Diabelskie wesele. Bajki z Polesia / il. Magda Rolka ; [zebr. Michał Federowski ; przekł. dokonał oraz wstępem opatrzył Aleksander Barszczewski].|publisher=katalogi.bn.org.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. ==== Успаміны і біяграфіі ==== * 1910: ''«Wspomnienia o Świsłoczy Tyszkiewiczowskiej, Dereczynie i Różanie»'', разам з [[Леан Патоцкі|Леанам Патоцкім]], Вільня<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/wspomnienia-o-swisloczy-tyszkiewiczowskiej-dereczynie-i-rozanie,OTI4OTY2MzU/4/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1911: «''Leon hr. Potocki: jego życie i prace literackie''», Вільня, ''[[Kwartalnik Litewski]]''<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/leon-hr-potocki-jego-zycie-i-prace-literackie,ODM1NTcyNzc/3/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1913: ''«Zbiory graficzne'' {{Нп5|Дамінік Віткэ-Ежэўскі|Dominika Witke-Jeżewskiego|pl|Dominik Witke-Jeżewski}}''»'', Варшава<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/zbiory-graficzne-dominika-witke-jezewskiego,Njc4NTk0Mjc/8/#info:metadata|title=Zbiory graficzne Dominika Witke-Jeżewskiego (opisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1917: ''«Wspomnienia moje o Michale Poleskim i o Włodowicach''». Друк сыноў Станіслава Няміры, Варшава<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3214|title=Spis publikacji M. Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1262453&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1920: ''«6 sierpnia 1914 r.: wspominki na czesć poległych bohaterów''», Stowarzyszenie Włascicieli Zakładów Graficznych, Варшава<ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:204401&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. === Гербарыі === * 1882—1890: ''«Zioła lecznicze»'', сшытак 1 (1882<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3439|title=Zioła lecznicze {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>), 2 (1883<ref name=":3" />), 3 (1883—1890''<ref name=":1" />''); * 1883: ''«Zielnik roślin użytecznych»'', сшытак 1<ref>{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3444|title=Zielnik roślin użytecznych {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1883: ''«Zielnik Litewski»'', сшытак 1''<ref name=":1" />''. [[Файл:Exlibris_Michała_Federowskiego.png|міні|[[Экслібрыс]] з кнігазбору Міхала Федароўскага.]] === Іншыя творы === Пад аўтарствам Міхала Федароўскага выходзілі і шматлікія ананімныя водгукі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і аднадзёнак {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}; працы (рукапісы, карты, малюнкі), страчаныя пасля смерці Федароўскага{{sfn|Ługowska|1988}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]» №&nbsp;9, 2003. * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} * {{кніга|аўтар=Julian Krzyżanowski|загаловак=Słownik folkloru polskiego|год=1965|месца=Warszawa|том=2}} * {{кніга|аўтар=Anna Ługowska|загаловак=Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi|год=1988|загаловак2=Świat książek Michała Federowskiego /1853-1923/|месца=Warszawa|частка=10|ref=Ługowska}} * {{кніга|аўтар=Maria Czurak|загаловак=Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne|адказны=pod red. Ewy Fryś-Pietraszkowej i Anny Spiss|год=2007|месца=Wrocław-Kraków|том=2}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак=[[s:Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach|Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак=[[s:Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych|Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Witold Karpyza|загаловак=Ziemia Wołkowyska|месца=Słupsk|выдавецтва=Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku nakładem Przemysława Mikusińskiego|год=2008|мова=|isbn=978-83-60731-02-7|ref=Karpyza|спасылка=https://foto.volkovysk.by/wp-content/uploads/zemia3.pdf}} * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |спасылка=https://knihi.com/Janka_Salamievic/Michal_Fiedarouski.html|ref=Саламевіч}} * {{артыкул |аўтар=Krajewska M. |загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania |выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera |тып=часопіс |год=2022 |нумар=32 |старонкі=149—174 |ref=Krajewska}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.mediafire.com/?hcrk2uhgicz2h#5ch59wy3rhbo9 тамы 1-4, 6-7] (доступ анлайн) * [https://knihi.com/Michal_Fiedarouski/Lud_bialoruski_na_Rusi_Litewskiej_zip.html Усе тамы «Люду беларускага» на «Беларускай палічцы».] (доступ анлайн) * [https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Federowski&filters=creator:%22Federowski,_Micha%C5%82_(1853--1923)%22,public:1,hasTextContent:0 Працы Міхала Федароўскага] ў бібліятэцы [[Polona]] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федароўскі Міхал Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] 27edpbf7rvoyr3udhki9fx3iz0blzex 5130649 5130648 2026-04-22T12:18:46Z Lš-k. 16740 5130649 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Міхал Федароўскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Michał Federowski}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|1|9|1853}} |Месца нараджэння = [[Варшава]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|10|6|1923}} |Месца смерці = [[Варшава]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[этнограф]], [[фалькларыст]], [[археолаг]], [[аграном]], [[садоўнік]] |Месца працы = [[Варшаўскае навуковае таварыства]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўская акадэмія]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Федароўскі}} '''Мі́хал Федаро́ўскі''', часам '''Міхаі́л Адо́льфавіч Федаро́ўскі''' ({{lang-pl|Michał Ignacy{{sfn|Ługowska|1988}} Federowski}}, радзей ''Fedorowski''{{sfn|Graniszewska|2013}}; {{ДН|1|9|1853}}, [[Варшава]]&nbsp;— {{ДС|10|6|1923}}, Варшава<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634|title=Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>)&nbsp;— беларускі і польскі [[Этнаграфія|этнограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]] і [[Археалогія|археолаг]]-аматар, [[Садоўніцтва|садоўнік]], [[Аграномія|аграном]], даследчык польскай і беларускай народнай культуры<ref name=":0" />. Збіраў кнігі, творы жывапісу і графікі, гістарычныя, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, вёў археалагічныя раскопкі ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім]] і іншых паветах [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Сабраў каля 1,5 тыс. беларускіх песенных і танцавальных мелодый, 5 тыс. беларускіх народных песень, каля 10 тыс. [[прыказка|прыказак]], сотні [[Казка|казак]], загадак і іншых твораў, якія выдадзеныя ў фундаментальнай шматтомнай працы «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897—1981). Значную частку сваіх збораў запісаў на [[Саколка|Сакольшчыне]], [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаўшчыне]], [[Дуброва-Беластоцкая|Дуброўшчыне]], у ваколіцах [[Беласток]]у, [[Нараўка (вёска)|Нараўкі]]. Таксама аўтар этнаграфічнай працы «''Пружана і яе ваколіцы''». == Біяграфія == === Сям’я і маладосць === [[Файл:Michał_Fiedaroŭski._Міхал_Федароўскі_(XIX)_(2).jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі ў маладосці, 1877 г.]] Міхал Федароўскі паходзіў з варшаўскай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і<ref name=":0" />. Яго бацькамі былі Адольф Федароўскі (паходзіў з [[Кашубы|Кашубаў]]{{sfn|Karpyza|2008}}, загінуў у 1870 годзе ў бітве пад [[Арлеан]]ам у шэрагах французскай арміі падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]]) і Элеанора з роду Гансовічаў, полька паводле паходжання<ref name=":5">{{Cite web|lang=pl|url=https://buwlog.uw.edu.pl/suche-ogrody-michala-federowskiego/|title=„Suche ogrody” Michała Federowskiego|publisher=BuwLOG|access-date=2023-01-06}}</ref>{{sfn|Ługowska|1988}}. Асобу маладога Міхала шмат у чым фармаваў кантакт з варшаўскай інтэлігенцыяй: дом яго бацькоў наведвалі такія вядомыя навукоўцы і літаратары, як [[Раман Зморскі]], [[Караль Куч]], [[Казімір Уладзіслаў Вуйціцкі]], мастак [[Караль Клос]] і іншыя{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У дзяцінстве (калі яму было 13 гадоў) хлопец перахварэў на [[туберкулёз]] лёгкіх, што моцна паўплывала на яго фізічнае здароўе, фінансавую сітуацыю і вымушала яго шмат часу праводзіць на кліматычных курортах у [[Шчаўніца|Шчаўніцы]] і [[Мерана]]<ref name=":0" />{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. У той жа час бацька эміграваў у [[Францыя|Францыю]]. Падчас яго адсутнасці (а затым і пасля яго смерці) маці Федароўскага змяніла веравызнанне на [[Праваслаўе|праваслаўнае]] і выйшла замуж за адстаўнога расійскага афіцэра Камісажэўскага ({{lang-pl|Komissarzewski}}){{sfn|Ługowska|1988}}. Паводле запісу ў легітымацыйнай кніжцы, выдадзенай у 1870 годзе, Міхал Федароўскі быў каталіцкага вызнання, шляхецкага саслоўя, сярэдняга росту, меў выцягнуты твар, светлыя валасы і блакітныя вочы{{sfn|Krajewska|2022|с=150}}. === Адукацыя і кар’ера === Міхал Федароўскі не меў сістэматычнай адукацыі. У 1870 годзе ён скончыў 4 класы {{Нп5|Прагімназія|мужчынскай прагімназіі|pl|Progimnazjum}} ў Варшаве<ref name=":1">{{Cite web |title = Dzieła Michała Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego |access-date = 2023-01-04 |publisher = www.zielnik.biol.uw.edu.pl |url = http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=2634}}</ref>. Наступныя тры гады ён навучаўся [[агратэхніка|агратэхніцы]] падчас практык і курсаў у перадавых магнацкіх сельскіх і садовых гаспадарках (1871—1873{{sfn|Karpyza|2008}}): у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]] ў Францішка Лутаслаўскага, у [[Дзержбія|Дзержбіі]] ў [[Раман Ласоцкі|Рамана Ласоцкага]], праходзіў садаводчую практыку ва [[Урсынаў|Урсынаве]] пад Варшавай і вывучаў [[пчалярства]] ў школе Казіміра Лявіцкага<ref name=":1" />{{sfn|Krajewska|2022|с=153}}. У той жа перыяд (1870—1872) ён самастойна папаўняў веды па філасофіі, гісторыі і літаратуры пад кіраўніцтвам педагога-[[Пазітывізм|пазітывіста]] [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]{{sfn|Ługowska|1988}}. У 1873 годзе ён вырашыў атрымаць прафесію адміністратара маёнткаў і пачаў вучыцца як [[вольны слухач]] на агранамічным факультэце [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Пятроўска-Разумоўскай акадэміі]] пад [[Масква|Масквой]]<ref name=":1" />. Аднак праз пяць месяцаў з-за рэцыдыву запалення лёгкіх і фінансавых цяжкасцей мусіў перапыніць навучанне{{sfn|Ługowska|1988}}. [[Файл:Michał Fiedaroŭski. Міхал Федароўскі (XIX).jpg|міні|Міхал Федароўскі, XIX стагоддзе.]] У 1875 годзе ён пераехаў ва [[Уладавіцы (Сілезскае ваяводства)|Уладавіцы]] ў [[Алькускі павет|Алькускім павеце]], дзе быў прыняты ў прыватную агранамічную школу [[Міхал Палескі|Міхала Палескага]] і неўзабаве стаў адміністратарам аднаго з яго фальваркаў{{sfn|Krajewska|2022|с=154}}. Тамсама ён сустрэў [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] і [[Францішак Крупінскі|Францішка Крупінскага]]. Адмовіўшыся ад прапанаванай паездкі ў экзатычныя калоніі [[Галандыя|Галандыі]] на [[Ява|Яве]] і [[Суматра|Суматры]], ён вырашыў прысвяціць жыццё даследаванню [[народная культура|народнай культуры]] Польшчы і Беларусі. Да гэтага кроку яго асабліва падштурхнула чытанне «''Парадніка для збіральнікаў народных рэчаў''» ({{lang-pl|Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe}}) вядомага этнографа і лінгвіста [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]] (Варшава, 1871)<ref name=":1" />. У сваіх успамінах Федароўскі так апісваў гэты момант, які адбыўся ў суседнім маёнтку Мзураў: {{Цытата|У кабінеце гаспадара, паміж часопісамі і кнігамі, трапіла мне ў рукі нейкая брашура: адкрываю: «Параднік для збіральнікаў народных рэчаў» Я. Карловіча. <...> Пасля прачытання яе на адным дыханні, у галаве адразу праяснілася і засвяціла думка, што такая праца вартая жыцця, а гульня вартая свеч.{{арыгінальны тэкст|pl|W gabinecie gospodarza, między czasopismami i książkami, wpadła mi do rąk jakaś broszura; otwieram: «Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe» przez J. Karłowicza. <...> Po przeczytaniu jej jednym tchem, we łbie się naraz rozjaśniło i zaświtała myśl, że praca taka warta życia, a gra warta stawki.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}}{{sfn|Krajewska|2022|с=157}} У 1875—1877 гадах ён праводзіў даследаванні ў [[Келецкае ваяводства (1919—1939)|Келецкім ваяводстве]] пад кіраўніцтвам [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]], плёнам якіх стала двухтомная [[манаграфія]] «''Люд з ваколіц Жарка, Севежа і Пілыцы''» ({{lang-pl|Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy}})<ref name=":1" /><ref name=":2" />. У 1877 годзе быў прызваны ў расійскую армію, аднак праз паўгода быў звольнены са службы спецыяльным царскім указам як адзіны сын у сям’і{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=158}}. === На беларускіх землях (1877—1904) === Пасля звальнення з войска Федароўскі на 26 гадоў звязаў сваё жыццё з беларускімі землямі, працуючы адміністратарам і арандатарам розных маёнткаў. З канца 1877 года ён жыў у фальварку [[Ліноўка]] каля [[Пружаны|Пружан]] у маёнтку маршалка [[Валянцін Швыкоўскі|Валянціна Швыкоўскага]]<ref name=":5" />. Тут ён пачаў свае маштабныя і інтэнсіўныя палявыя даследаванні на тэрыторыі захаду Беларусі. Вынікам гэтага стала фундаментальная серыя выданняў «''[[Люд беларускі]]''»<ref name=":1" />. Этнограф аб’ездзіў велізарную тэрыторыю, якая ахоплівала дванаццаць паветаў: [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскі]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі]], [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкі]], [[Бельскі павет (Расійская імперыя)|Бельскі]], [[Аўгустоўскі павет|Аўгустоўскі]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі]] і [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкі]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=24}}. У сваёй працы ён абапіраўся на дапамогу шматлікіх мясцовых інфарматараў і памочнікаў, сярод якіх асабліва вылучаліся здольныя казачнікі і спевакі: [[Ян Дзежка]] з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], [[Тадэвуш Мацвейчык]], [[Антось Высоцкі]] і [[Паўліна Керсноўская]], якую [[Ян Карловіч]] называў «беларускай [[Шахеразада]]й»{{sfn|Саламевіч|1972|с=26}}. [[Файл:Michał Federowski.jpg|злева|міні|Міхал Федароўскі, здымак да 1910 г.]] У перыяд з 1884 па 1894 год ён арандаваў маёнтак [[Косіна (Ваўкавыскі раён)|Косін]] [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] ад роду [[Ельскія|Ельскіх]]{{sfn|Karpyza|2008}}. Тут ён цесна сышоўся з беларускай і польскай інтэлігенцыяй, пазнаёміўся з мастаком [[Ігнат Урублеўскі|Ігнацыем Урублеўскім]] і антраполагам [[Юліян Талька-Грынцэвіч|Юліянам Талька-Грынцэвічам]]. Асабліва цёплыя сяброўскія і прафесійныя сувязі ўсталяваліся ў яго з Янам Карловічам, які асабіста прыязджаў да Федароўскага ў Косін у 1889 і 1891 гадах. Карловіч моцна паўплываў на навуковыя погляды Федароўскага, дапамагаў яму з [[Нотны запіс|нотнымі запісамі]] [[Беларуская народная музыка|беларускіх мелодый]] і рэкамендаваў яго працы ў [[Акадэмія ведаў у Кракаве|Акадэмію ведаў у Кракаве]]{{sfn|Krajewska|2022|с=160}}. Патрабаванне прафесара [[Ізідар Капярніцкі|Ізідара Капярніцкага]] з Акадэміі ведаў у 1889 годзе прымусіла Федароўскага цалкам змяніць структуру яго манаграфіі: замест тэматычнага падзелу ён мусіў згрупаваць матэрыялы выключна па геаграфічным прынцыпе (па губернях і паветах) і адмовіцца ад публікацыі шырокага гістарычна-фізіяграфічнага ўступу{{sfn|Саламевіч|1972|с=42—43}}. Жывучы ў [[Студзяроўшчына|Студзяроўшчыне]] (гл. [[Слонім]]), Федароўскі пачаў збіраць [[Лекавыя расліны|лекавыя]] і {{нп5|карысныя расліны||pl|Rośliny użytkowe}}. Пад уплывам звароту прафесара [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]] «''Заклік да не-батанікаў збіраць народныя назвы раслін''» (1883), ён пачаў складаць унікальны ''Літоўскі гербарый'' з узорамі беларускай флоры і іх мясцовымі народнымі назвамі<ref name=":1" />. Разам з [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] ён праводзіў археалагічныя раскопкі стаянак і могільнікаў (у тым ліку курганоў) сярэднявечнай эпохі ў [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім павеце]]{{sfn|Karpyza|2008}}. З 1877 па 1892 год ён сабраў каля 11 тысяч археалагічных і 1 тысячу этнаграфічных матэрыялаў, якія адпраўляў Глогеру ў {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1892 годзе ён пазнаёміўся з Музеем Расійскага геаграфічнага таварыства ў [[Кяхта|Троіцкасаўску]]. Стаў таксама членам [[Львоўскае народазнаўчае таварыства|Львоўскага народазнаўчага таварыства]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музея прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а праз год — і [[Нумізматычна-археалагічнае таварыства (Польшча)|Нумізматычна-археалагічнага таварыства]]{{sfn|Ługowska|1988}}. Падчас знаходжання на беларускіх землях ён сабраў каля трох тысяч кніг. На пачатку 1900-х гадоў Федароўскі апынуўся ў «маёнткавай руіне»{{sfn|Ługowska|1988}}[[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]] з-за паводак, якія залівалі яго палі. Да фінансавага краху дадаліся і сямейныя трагедыі (смерць траіх дзяцей і разрыў з жонкай). Таму частку сваіх калекцый ён перадаў дзяржаўным установам, такім як [[Музей Дзедушыцкіх у Львове]], {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве||pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, {{Нп5|Польскае краязнаўчае таварыства|3=pl|4=Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}, астатнюю частку захаваў (каля 1500) або прадаў{{sfn|Ługowska|1988}}. На жаль, шмат ягоных фотаздымкаў, зробленых пераважна старым людзям падчас знаходжання ў Косіне, згубіліся{{sfn|Karpyza|2008}}. У 1904 годзе фінансава і маральна знясілены даследчык назаўжды пакінуў Беларусь. === Вяртанне ў Варшаву і апошнія гады === Пераехаўшы ў [[Варшава|Варшаву]], Федароўскі прысвяціў сябе апрацоўцы сабраных матэрыялаў і працы ў антыкварыяце. Ён быў агентам, пасрэднікам і экспертам пры гандлі кнігамі і калекцыямі. У 1906 годзе на заказ графа Маўрыцыя Замойскага ён распачаў этнаграфічнае даследаванне Замойшчыны, аднак з-за пераследу паліцыі быў вымушаны абмежавацца толькі архіўнымі пошукамі{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. У 1910 годзе працаваў разам з Тадэвушам Корзанам у спецыяльнай камісіі па інвентарызацыі і выданні спадчыны свайго памерлага сябра Зыгмунта Глогера. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўступіў у шэрагі палітычных і нацыянальных груповак: [[Кола Вялікага Княства Літоўскага]], [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага народнага камітэта]] і [[Ліга заходніх зямель|Лігі заходніх зямель]][[Міхал Адольфавіч Федароўскі#cite note-CITEREFŁugowska1988-1|<span class="mw-reflink-text">[1]</span>]]{{sfn|Krajewska|2022|с=164}}. З 1920 года працаваў ва ўпраўленні прапаганды штаба {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}. Ён напісаў шматлікія заклікі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і штодзённых газет. Яго працы гэтага перыяду засталіся ананімнымі{{sfn|Ługowska|1988}}. У чэрвені 1921 года ён уладкаваўся штатным навуковым супрацоўнікам на кафедру этналогіі Інстытута антрапалагічных навук [[Варшаўскае навуковае таварыства|Варшаўскага навуковага таварыства]], дзе выступаў з шматлікімі дакладамі аб этнаграфіі Беларусі і працаваў да самай смерці ў 1923 годзе''<ref name=":1" />''. Памёр Міхал Федароўскі 10 чэрвеня 1923 года. Перад смерцю ён склаў тэстамент, у якім перадаў сваю калекцыю розным установам і асобам{{sfn|Ługowska|1988}}{{sfn|Krajewska|2022|с=165}}: # Рукапісы па этнаграфіі Беларусі, выразкі і графічныя калекцыі — у Бібліятэку аддзела этналогіі Інстытута антрапалагічных і этналагічных навук Варшаўскага навуковага таварыства; ацалелы фрагмент твораў перададзены ў Бібліятэку [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], Навуковы архіў ім. Польскага этналагічнага таварыства і Архіў польскай акадэміі навук у Варшаве. # Аўтабіяграфічныя і бібліяграфічныя дзённікі (за 1898—1904 гады) — {{Нп5|Стэфан Дэмбы|Стэфану Дэмбу|pl|Stefan Demby}} (многія зборнікі былі страчаны ў час Другой сусветнай вайны). # Рукапісы [[Юзаф Такажэвіч|Юзафа Такажэвіча]] і [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Марыяна Абрамовіча]] — Марыяну Абрамовічу. # Карты, брашуры і медальёны — [[Ян Гамаліцкі|Яну Гамаліцкаму]] (зборнікі былі страчаны). Яго смерць згадваецца ў шматлікіх выданнях, у тым ліку: «[[Kurier Warszawski]]», «{{Нп5|Robotnik|3=pl|4=Robotnik (czasopismo)}}» і «{{Нп5|Gazeta Poranna 2 Grosze|Gazeta Poranna|pl|Gazeta Poranna 2 Grosze}}». Пахаваны на [[Старыя Павонзкі|Паванзкоўскіх могілках]] (участак Y, шэраг 6, гроб 7)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://cmentarze.um.warszawa.pl/pomnik.aspx?pom_id=16520|title=Pomniki - szczegóły|publisher=Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne|url-status=dead}}</ref>. Архіўныя матэрыялы Міхала Федароўскага знаходзяцца ў {{Нп5|Архіў Польскай акадэміі навук у Варшаве|Архіве ПАН у Варшаве|pl|Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie}} пад нумарам III-8<ref>{{Cite web|lang=pl-pl|url=https://archiwum.pan.pl/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=511&amp;Itemid=208|title=Spis inwentarzy|last=e-graficy|website=archiwum PAN|access-date=2024-05-24}}</ref>. == Прыватнае жыццё == У 1892 годзе Міхал Федароўскі ажаніўся са Стэфаніяй [[Бітнеры|Бітнер]], дачкой памешчыка з [[Келецкая губерня|Келецкай губерні]], сястрой лекара Здзіслава Бітнера з [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]{{sfn|Karpyza|2008}}{{sfn|Ługowska|1988}}. Стэфанія цікавілася этнаграфіяй і нават пісала працы па гэтай тэматыцы, якія публікаваліся ў часопісе «Wisła»{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. У шлюбе нарадзіўся сын Мечыслаў (1899—1988). Аднак сямейнае жыццё не склалася шчасліва: да фінансавых цяжкасцей дадалося вялікае гора — ад інфекцыйных хвароб адзін за адным памерлі трое іншых дзяцей Федароўскіх. Гэта прывяло да сур’ёзнага разладу ў сям’і. Каля 1899 года жонка Стэфанія пакінула Міхала і з’ехала да свайго бацькі{{sfn|Krajewska|2022|с=162}}. Гэтыя асабістыя трагедыі сталі адной з галоўных прычын канчатковага ад’езду Федароўскага з Беларусі ў Варшаву ў 1904 годзе. == «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == {{Галоўны артыкул|Люд беларускі на Русі Літоўскай}} [[Файл:Lud_białoruski_na_Rusi_Litewskiej_T1._Title_page.jpg|міні|Тытульны аркуш першага тома працы «Люд беларускі на Русі Літоўскай» Міхала Федароўскага. 1897 г.]] Галоўнай працай усяго жыцця Міхала Федароўскага ёсць фундаментальнае шматтомнае выданне «''Люд беларускі на Літоўскай Русі. Матэрыялы да славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гадах''» ({{lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}). Першапачаткова Федароўскі планаваў выдаць 20 тамоў матэрыялаў<ref>{{Cite web |title = Polona |access-date = 2023-01-04 |publisher = polona.pl |url = https://polona.pl/item/lud-bialoruski-na-rusi-litewskiej-materyaly-do-etnografii-slowianskiej-zgromadzone-w,NDkyMzgx/1/#info:metadata}}</ref>, аднак выйшла толькі 8. У 1897 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] намаганнямі Акадэміі ведаў пабачыў свет першы том, прысвечаны народнай міфалогіі і дэманалогіі. За ім у 1902 і 1903 гадах выйшлі другі і трэці тамы з жывёльным эпасам, казкамі і паданнямі. Смерць аўтара ў 1923 годзе не спыніла выдання яго спадчыны. Чацвёрты том, прысвечаны парэміяграфіі, быў падрыхтаваны да друку этнографамі [[Часлаў Пяткевіч|Чэславам Пяткевічам]] і [[Станіслаў Панятоўскі (навуковец)|Станіславам Панятоўскім]] і выйшаў у Варшаве ў 1935 годзе{{sfn|Саламевіч|1972|с=47}}. Пасля вайны, дзякуючы захаваным архівам, Навуковае выдавецтва [[PWN]] апублікавала пяты (1958) і шосты (1960) тамы з тысячамі песень і нотнымі запісамі. У 1969 і 1981 гадах свет пабачылі заключныя сёмы і восьмы тамы, якія былі дадаткамі, індэксамі і паказальнікамі да песенных тамоў{{sfn|Krajewska|2022|с=170}}. Паводле свайго маштабу, ахопу тэрыторыі і багаццем матэрыялу «Люд беларускі» стаіць у адным шэрагу з фундаментальнымі працамі [[Оскар Кольберг|Оскара Кольберга]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]]{{sfn|Саламевіч|1972|с=139}}. Манаграфія застаецца энцыклапедыяй духоўнага жыцця, міфалогіі і фальклору насельніцтва захаду Беларусі канца XIX — пачатку XX стагоддзя. == Публікацыі == === Кнігі === ==== Фалькларыстычная тэматыка ==== * 1870 ''«Budowle dla inwentarza»'', рукапіс, спіс у [[Драздова (Падляскае ваяводства)|Драздове]]<ref>{{Cite web |title = Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW |access-date = 2023-01-05 |publisher = chamo.buw.uw.edu.pl |url = https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1801595&fromLocationLink=false&theme=system}}</ref>; * 1882: ''«Notatki archeologiczne z okolic Słonima, Kurchany pod Wiszowem''», апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6">[https://ksiaznicapodlaska.pl/site/gloger/t2/r_XX.pdf Zygmunt Gloger, ''PISMA ROZPROSZONE''], tom II, 1877—1889 [w:] ksiaznicapodlaska.pl</ref>; * 1883: «''Juréj (święty Jerzy) przyczynek do etnografii krajowéj»'', апубл. [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунтам Глогерам]] з нататак Федароўскага ў ''«Pamiętnik Fizyograficzny»'', Варшава<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1134407&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1888—1889: ''«Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy»'', Варшава<ref name=":2">{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTI/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 1 (zebr. i napisał Michał Fedorowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/lud-okolic-zarek-siewierza-i-pilicy-jego-zwyczaje-sposob-zycia-obrzedy-podania,ODk3NjIwOTU/8/#info:metadata|title=Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy. T. 2 (zebr. i napisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1897—1981: ''«Люд беларускі на Русі літоўскай. Матэрыялы славянскай этнаграфіі, сабраныя ў 1877—1905 гг.» (''{{Lang-pl|Lud białoruski na Rusi Litewskiej. Materiały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877—1905}}'')'', [[Акадэмія ведаў у Кракаве]] / пасмяротнае [[PWN|Навуковае выдавецтва PWN]]<ref name=":4" />: ** Том 1, ''Wiara, wierzenia i przesądy z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1897); ** Том 2, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1902); ** Том 3, ''Baśnie, przypowieści i podania ludu z okolic Wołkowyska, Słonima, Lidy i Sokółki'' (1903); ** Том 4, ''Przysłowia, żarcik, wyrażenia stałe oraz zagadki ludu, mieszczan i zagrodowców z okolic Grodna, Sokółki, Białegostoku, Bielska, Wołkowyska, Słonima, Nowogródka, Słucka, Lidy, Wilejki, Święcian i Oszmiany'' (1935); ** Том 5, ''Pieśni'' (1958); ** Том 6, ''Pieśni''; ''Pieśni frywolne i taneczne'' (1960); ** Том 7, ''Suplement do tomu V i VI'' (1969); ** Том 8, ''Inedita. Pieśni z archiwum zbieracza'' (1981); * 1973: «''Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie»'', пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, {{Нп5|Народны выдавецкі кааператыў|3=pl|4=Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza}}, Варшава''<ref name=":4" />''<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://lubimyczytac.pl/ksiazka/132194/diabelskie-skrzypce-basnie-bialoruskie|title=Diabelskie skrzypce. Baśnie białoruskie {{!}} Michał Federowski|publisher=Lubimyczytać.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1991: ''«Люд беларускі. Вяселле»'', пад рэд. [[Іван Уладзіміравіч Саламевіч|І. У. Саламевіча]], Мінск<ref>{{Cite web|url=http://kamunikat.org/index.php?q=halounaja.html&pubid=33664&lang=PL|title=Федароўскі Міхал, Люд беларускі – Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|publisher=Федароўскі Міхал, Люд беларускі - Białoruska Biblioteka Internetowa Kamunikat.org|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 2013: «''Diabelskie wesele. Bajki z Polesia''», пад рэд. Аляксандра Барчэўскага, [[Zysk i S-ka]], Познань<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://katalogi.bn.org.pl/discovery/fulldisplay?docid=alma991020551879705066&context=L&vid=48OMNIS_NLOP:48OMNIS_NLOP&lang=pl&search_scope=NLOP_IZ_NZ&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=any,contains,micha%C5%82%20federowski&offset=0|title=Diabelskie wesele. Bajki z Polesia / il. Magda Rolka ; [zebr. Michał Federowski ; przekł. dokonał oraz wstępem opatrzył Aleksander Barszczewski].|publisher=katalogi.bn.org.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. ==== Успаміны і біяграфіі ==== * 1910: ''«Wspomnienia o Świsłoczy Tyszkiewiczowskiej, Dereczynie i Różanie»'', разам з [[Леан Патоцкі|Леанам Патоцкім]], Вільня<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/wspomnienia-o-swisloczy-tyszkiewiczowskiej-dereczynie-i-rozanie,OTI4OTY2MzU/4/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1911: «''Leon hr. Potocki: jego życie i prace literackie''», Вільня, ''[[Kwartalnik Litewski]]''<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/leon-hr-potocki-jego-zycie-i-prace-literackie,ODM1NTcyNzc/3/#info:metadata|title=Polona|publisher=polona.pl|access-date=2023-01-05}}</ref> * 1913: ''«Zbiory graficzne'' {{Нп5|Дамінік Віткэ-Ежэўскі|Dominika Witke-Jeżewskiego|pl|Dominik Witke-Jeżewski}}''»'', Варшава<ref>{{Cite web|url=https://polona.pl/item/zbiory-graficzne-dominika-witke-jezewskiego,Njc4NTk0Mjc/8/#info:metadata|title=Zbiory graficzne Dominika Witke-Jeżewskiego (opisał Michał Federowski.)|publisher=polona.pl|access-date=2020-07-24}}</ref>; * 1917: ''«Wspomnienia moje o Michale Poleskim i o Włodowicach''». Друк сыноў Станіслава Няміры, Варшава<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3214|title=Spis publikacji M. Fedorowskiego {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:1262453&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>; * 1920: ''«6 sierpnia 1914 r.: wspominki na czesć poległych bohaterów''», Stowarzyszenie Włascicieli Zakładów Graficznych, Варшава<ref>{{Cite web|url=https://chamo.buw.uw.edu.pl/lib/item?id=chamo:204401&fromLocationLink=false&theme=system|title=Szczegóły egzemplarza {{!}} Katalog Bibliotek UW|publisher=chamo.buw.uw.edu.pl|access-date=2023-01-05}}</ref>. === Гербарыі === * 1882—1890: ''«Zioła lecznicze»'', сшытак 1 (1882<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3439|title=Zioła lecznicze {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>), 2 (1883<ref name=":3" />), 3 (1883—1890''<ref name=":1" />''); * 1883: ''«Zielnik roślin użytecznych»'', сшытак 1<ref>{{Cite web|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/?page_id=3444|title=Zielnik roślin użytecznych {{!}} Zielnik Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|publisher=www.zielnik.biol.uw.edu.pl|access-date=2023-01-04}}</ref>; * 1883: ''«Zielnik Litewski»'', сшытак 1''<ref name=":1" />''. [[Файл:Exlibris_Michała_Federowskiego.png|міні|[[Экслібрыс]] з кнігазбору Міхала Федароўскага.]] === Іншыя творы === Пад аўтарствам Міхала Федароўскага выходзілі і шматлікія ананімныя водгукі, вершы, маршы і песні для часопісаў, песеннікаў і аднадзёнак {{Нп5|Войска польскае (1918—1939)|Войска польскага|pl|Wojsko Polskie (II RP)}}; працы (рукапісы, карты, малюнкі), страчаныя пасля смерці Федароўскага{{sfn|Ługowska|1988}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]» №&nbsp;9, 2003. * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn=985-11-0026-9|тыраж=5000}} * {{кніга|аўтар=Julian Krzyżanowski|загаловак=Słownik folkloru polskiego|год=1965|месца=Warszawa|том=2}} * {{кніга|аўтар=Anna Ługowska|загаловак=Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi|год=1988|загаловак2=Świat książek Michała Federowskiego /1853-1923/|месца=Warszawa|частка=10|ref=Ługowska}} * {{кніга|аўтар=Maria Czurak|загаловак=Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne|адказны=pod red. Ewy Fryś-Pietraszkowej i Anny Spiss|год=2007|месца=Wrocław-Kraków|том=2}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак=[[s:Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach|Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак=[[s:Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych|Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych]]|выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Witold Karpyza|загаловак=Ziemia Wołkowyska|месца=Słupsk|выдавецтва=Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku nakładem Przemysława Mikusińskiego|год=2008|мова=|isbn=978-83-60731-02-7|ref=Karpyza|спасылка=https://foto.volkovysk.by/wp-content/uploads/zemia3.pdf}} * {{кніга |аўтар=[[Янка Саламевіч|Саламевіч Я.]] |загаловак=Міхал Федароўскі |месца=Мінск |выдавецтва=Вышэйшая школа |год=1972 |старонак=384 |спасылка=https://knihi.com/Janka_Salamievic/Michal_Fiedarouski.html|ref=Саламевіч}} * {{артыкул |аўтар=Krajewska M. |загаловак=Michał Federowski (1853–1923) – życie i dokonania |выданне=Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. prof. Władysława Szafera |тып=часопіс |год=2022 |нумар=32 |старонкі=149—174 |ref=Krajewska}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.mediafire.com/?hcrk2uhgicz2h#5ch59wy3rhbo9 тамы 1-4, 6-7] (доступ анлайн) * [https://knihi.com/Michal_Fiedarouski/Lud_bialoruski_na_Rusi_Litewskiej_zip.html Усе тамы «Люду беларускага» на «Беларускай палічцы».] (доступ анлайн) * [https://polona.pl/search/?query=Micha%C5%82_Federowski&filters=creator:%22Federowski,_Micha%C5%82_(1853--1923)%22,public:1,hasTextContent:0 Працы Міхала Федароўскага] ў бібліятэцы [[Polona]] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Федароўскі Міхал Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] qfkhldput9jzpnxnokjhiihj1ew32c1 0 32495 5130687 3063885 2026-04-22T13:30:04Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130687 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Голад}} '''Лукаш Голад''' ({{ДН|18|10|1891}} — {{ДС|6|11|1947}}, [[Вільня]]) — праваслаўны святар, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч міжваеннай [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], рэдактар і выдавец. == Біяграфія == Протаіерэй Літоўскай епархіі. Сябра Віленскай праваслаўнай кансісторыі. Прымаў удзел у [[беларусізацыя|беларусізацы]]і царкоўна-рэлігійнага жыцця ў Заходняй Беларусі. Праследаваўся польскімі ўладамі. У [[1925]] г. асуджаны на 5 месяцаў турмы. Рэдактар і выдавец рэлігійнага часопіса [[Праваслаўная Беларусь (1927)|«Праваслаўная Беларусь»]] (1927—1928). Звязаны з беларускімі праваслаўнымі дзеячамі сенатарам [[В. Багдановіч]]ам і святаром [[Аляксандр Коўш|А. Каўшом]], якія фінансава падтрымлівалі выданне часопіса. Рашэннем [[Свяшчэнны Сінод|Свяшчэннага Сінода]] праваслаўнай царквы ў Польшчы пазбаўлены сану святара. У 2-й пал. 1930-х зноў узведзены ў сан. У [[1940]] г. паводле ўказу [[мітрапаліт Літоўскі і Віленскі|мітрапаліта Літоўскага і Віленскага]] Еліферыя прызначаны прадстаўніком Ковенскага праваслаўнага савета ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных могілках]] у Вільні. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb| Магіла Лукаша Голада на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мемарыяльная табліца на магіле Лукаша Голада на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2006. * Лукаш Голад // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. [[Ю. Гарбінскі]]. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 ** LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 716; ** Открытое письмо. {{DEFAULTSORT:Голад Лукаш}} penxosj39cv7v0klhdmaxwhmld6lgjf 5130688 5130687 2026-04-22T13:30:35Z Bahusia 150630 удакладненне 5130688 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Голад}} '''Лукаш Голад''' ({{ДН|18|10|1891}} — {{ДС|6|11|1947}}, [[Вільня]]) — праваслаўны святар, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч міжваеннай [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], рэдактар і выдавец. == Біяграфія == Протаіерэй Літоўскай епархіі. Сябра Віленскай праваслаўнай кансісторыі. Прымаў удзел у [[беларусізацыя|беларусізацы]]і царкоўна-рэлігійнага жыцця ў Заходняй Беларусі. Праследаваўся польскімі ўладамі. У [[1925]] г. асуджаны на 5 месяцаў турмы. Рэдактар і выдавец рэлігійнага часопіса [[Праваслаўная Беларусь (1927)|«Праваслаўная Беларусь»]] (1927—1928). Звязаны з беларускімі праваслаўнымі дзеячамі сенатарам [[В. Багдановіч]]ам і святаром [[Аляксандр Коўш|А. Каўшом]], якія фінансава падтрымлівалі выданне часопіса. Рашэннем [[Свяшчэнны Сінод|Свяшчэннага Сінода]] праваслаўнай царквы ў Польшчы пазбаўлены сану святара. У 2-й пал. 1930-х зноў узведзены ў сан. У [[1940]] г. паводле ўказу [[мітрапаліт Літоўскі і Віленскі|мітрапаліта Літоўскага і Віленскага]] Еліферыя прызначаны прадстаўніком Ковенскага праваслаўнага савета ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных могілках]] у Вільні. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb| Магіла Лукаша Голада на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Надгробак на магіле Лукаша Голада на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2006. * Лукаш Голад // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. [[Ю. Гарбінскі]]. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 ** LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 716; ** Открытое письмо. {{DEFAULTSORT:Голад Лукаш}} jd5016nw82dg34bg4uplc5pzeymv4cw 5130690 5130688 2026-04-22T13:33:10Z Bahusia 150630 5130690 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Голад}} '''Лукаш Голад''' ({{ДН|18|10|1891}} — {{ДС|6|11|1947}}, [[Вільня]]) — праваслаўны святар, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч міжваеннай [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], рэдактар і выдавец. == Біяграфія == Протаіерэй Літоўскай епархіі. Сябра Віленскай праваслаўнай кансісторыі. Прымаў удзел у [[беларусізацыя|беларусізацы]]і царкоўна-рэлігійнага жыцця ў Заходняй Беларусі. Праследаваўся польскімі ўладамі. У [[1925]] г. асуджаны на 5 месяцаў турмы. Рэдактар і выдавец рэлігійнага часопіса [[Праваслаўная Беларусь (1927)|«Праваслаўная Беларусь»]] (1927—1928). Звязаны з беларускімі праваслаўнымі дзеячамі сенатарам [[В. Багдановіч]]ам і святаром [[Аляксандр Коўш|А. Каўшом]], якія фінансава падтрымлівалі выданне часопіса. Рашэннем [[Свяшчэнны Сінод|Свяшчэннага Сінода]] праваслаўнай царквы ў Польшчы пазбаўлены сану святара. У 2-й пал. 1930-х зноў узведзены ў сан. У [[1940]] г. паводле ўказу [[мітрапаліт Літоўскі і Віленскі|мітрапаліта Літоўскага і Віленскага]] Еліферыя прызначаны прадстаўніком Ковенскага праваслаўнага савета ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных могілках]] у Вільні. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb| Магіла Лукаша Голада на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Надгробак на магіле Лукаша Голада </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2006. * Лукаш Голад // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. [[Ю. Гарбінскі]]. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 ** LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 716; ** Открытое письмо. {{DEFAULTSORT:Голад Лукаш}} n42ypvv5u4ieuwjl0eypnvt9j111lz6 5130702 5130690 2026-04-22T14:43:35Z M.L.Bot 261 афармленне 5130702 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Голад}} {{асоба}} '''Лукаш Голад''' ({{ДН|18|10|1891}} — {{ДС|6|11|1947}}, [[Вільня]]) — праваслаўны святар, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч міжваеннай [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], рэдактар і выдавец. == Біяграфія == Протаіерэй Літоўскай епархіі. Сябра Віленскай праваслаўнай кансісторыі. Прымаў удзел у [[беларусізацыя|беларусізацыі]] царкоўна-рэлігійнага жыцця ў Заходняй Беларусі. Праследаваўся польскімі ўладамі. У [[1925]] г. асуджаны на 5 месяцаў турмы. Рэдактар і выдавец рэлігійнага часопіса «[[Праваслаўная Беларусь (1927)|Праваслаўная Беларусь]]» (1927—1928). Звязаны з беларускімі праваслаўнымі дзеячамі сенатарам [[В. Багдановіч]]ам і святаром [[Аляксандр Коўш|А. Каўшом]], якія фінансава падтрымлівалі выданне часопіса. Рашэннем [[Свяшчэнны Сінод|Свяшчэннага Сінода]] праваслаўнай царквы ў Польшчы пазбаўлены сану святара. У 2-й пал. 1930-х зноў узведзены ў сан. У [[1940]] г. паводле ўказу [[мітрапаліт Літоўскі і Віленскі|мітрапаліта Літоўскага і Віленскага]] Еліферыя прызначаны прадстаўніком Ковенскага праваслаўнага савета ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных могілках]] у Вільні. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb| Магіла Лукаша Голада на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Lukaš Holad at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Надгробак на магіле Лукаша Голада </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]» № 10/2006. * Лукаш Голад // Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. [[Ю. Гарбінскі]]. — Мінск-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 ** LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 716; ** Открытое письмо. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Голад Лукаш}} ozs8wgcnqd2m6xe6o2v3ftsm4251adp 0 34878 5130713 1141146 2026-04-22T16:09:30Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Міхал Федароўскі]] 5130713 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхал Федароўскі]] 75jterx848r1h1i7gmbn2guvt9w4f23 0 41141 5130699 4664648 2026-04-22T14:37:22Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5130699 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лукаш Бэндэ''' ({{ДН|1|11|1903}}, [[Шчакоцк|в. Шчакоцк]], цяпер [[Іванаўскі раён]] — {{ДС|23|12|1961}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Ізі Харык (справа) з Лукашам Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|250px|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім]] Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі]] (1926). Працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова ў часопісе «Напагатове» і Дзяржаўным выдавецтве ў [[Ленінград]]зе і ў Ленінградскім тэатральным інстытуце, з [[1935]] — у Інстытуце рускай літаратуры («[[Пушкінскі Дом]]»), загадваў кафедрай рускай літаратуры Ленінградскага абласнога настаўніцкага інстытута. Член [[БелАПП]]. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|СП СССР]] (з [[1934]]). У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў у войсках [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] (Ленінград). З [[1946]] — выкладчык у педагагічных і настаўніцкіх інстытутах [[Даўгаўпілс]]а, [[Ленінград]]а, [[Выбарг]]а, [[Жытомір]]а, рэдактар Ленінградскага аддзялення Дзяржаўнага літаратурнага выдавецтва. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе. == Творчасць == Дэбютаваў у друку у [[1925]] годзе. Аўтар кніг «[[Янка Купала]]: Крытычны нарыс» (1932), «[[Андрэй Александровіч]]» (1932), шматлікіх артыкулаў і рэцэнзій у перыядычным друку. У 30-я гады склаў шэраг чытанак, хрэстаматый па [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] для школ. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 3. — Мн., 1996. * {{крыніцы/БП 1917-90|Бэндэ Лукаш}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Бэндэ Лукаш}} * ''[[Пятро Васючэнка|Васюченко П.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%9F._%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html Сервилизм в беларуской советской литературе] // Деды № 8. — 2011. — С. 45-66. * ''[[Віктар Корбут|Корбут В.]]'' [https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html Бенде. Исполнитель и жертва] : [О бел. лит. критике 1920-1930-х гг. Л. А. Бенде] / В. Корбут, В. Скалабан // Советская Белоруссия : СБ : Беларусь Сегодня. 2004, 13 марта. — С. 26. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://nekropol-spb.ru/main/cemeteries/shuvalovskoe/bende-luka-afanasievich/ Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич (1903—1961)] {{ref-ru}} * https://www.kp.by/daily/217197/4306948/ {{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лукаш}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] qioinlef07qh9fplttwzeb8egog4cad 5130726 5130699 2026-04-22T17:50:15Z M.L.Bot 261 5130726 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лукаш Бэндэ''' ({{ДН|1|11|1903}}, [[Шчакоцк|в. Шчакоцк]], цяпер [[Іванаўскі раён]] — {{ДС|23|12|1961}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|250px|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім]] Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі]] (1926). Працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова ў часопісе «Напагатове» і Дзяржаўным выдавецтве ў [[Ленінград]]зе і ў Ленінградскім тэатральным інстытуце, з [[1935]] — у Інстытуце рускай літаратуры («[[Пушкінскі Дом]]»), загадваў кафедрай рускай літаратуры Ленінградскага абласнога настаўніцкага інстытута. Член [[БелАПП]]. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|СП СССР]] (з [[1934]]). У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] служыў у войсках [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] (Ленінград). З [[1946]] — выкладчык у педагагічных і настаўніцкіх інстытутах [[Даўгаўпілс]]а, [[Ленінград]]а, [[Выбарг]]а, [[Жытомір]]а, рэдактар Ленінградскага аддзялення Дзяржаўнага літаратурнага выдавецтва. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе. == Творчасць == Дэбютаваў у друку у [[1925]] годзе. Аўтар кніг «[[Янка Купала]]: Крытычны нарыс» (1932), «[[Андрэй Александровіч]]» (1932), шматлікіх артыкулаў і рэцэнзій у перыядычным друку. У 30-я гады склаў шэраг чытанак, хрэстаматый па [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] для школ. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 3. — Мн., 1996. * {{крыніцы/БП 1917-90|Бэндэ Лукаш}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Бэндэ Лукаш}} * ''[[Пятро Васючэнка|Васюченко П.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%9F._%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html Сервилизм в беларуской советской литературе] // Деды № 8. — 2011. — С. 45-66. * ''[[Віктар Корбут|Корбут В.]]'' [https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html Бенде. Исполнитель и жертва] : [О бел. лит. критике 1920-1930-х гг. Л. А. Бенде] / В. Корбут, В. Скалабан // Советская Белоруссия : СБ : Беларусь Сегодня. 2004, 13 марта. — С. 26. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://nekropol-spb.ru/main/cemeteries/shuvalovskoe/bende-luka-afanasievich/ Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич (1903—1961)] {{ref-ru}} * https://www.kp.by/daily/217197/4306948/ {{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лукаш}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] hnox5091cdkp77sojarbfcz03tzqsrz 5130773 5130726 2026-04-22T19:41:32Z M.L.Bot 261 5130773 wikitext text/x-wiki {{пішу}} {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец{{r|be}}{{r|nekrop}}. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкету 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай губерні, дзе працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, дзе летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, член камісіі па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. У 1934 годзе стаў членам аргкамітэта Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі ў Ленінградзе, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 736zifqxq8vz22b6nplybourwrr8ru8 5130774 5130773 2026-04-22T19:43:29Z M.L.Bot 261 5130774 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкету 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, член камісіі па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. У 1934 годзе стаў членам аргкамітэта Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі ў Ленінградзе, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] orilnz1r2ffqmz0ogojwgnxr6psvvu2 5130778 5130774 2026-04-22T19:51:08Z M.L.Bot 261 /* Беларускі перыяд */ 5130778 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкету 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. У 1934 годзе стаў членам аргкамітэта Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі ў Ленінградзе, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] ej2n8atygq11mj8o7b25foddmfwaa1m 5130783 5130778 2026-04-22T20:09:34Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130783 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкету 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. У 1934 годзе стаў членам Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі ў Ленінградзе, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] iwo5gbppy6007ofv3zwjfd3kg9yb9wl 5130784 5130783 2026-04-22T20:10:18Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130784 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. У 1934 годзе стаў членам Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі ў Ленінградзе, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] h6y3zdj0y7kj2f59du3067s20qg7bno 5130786 5130784 2026-04-22T20:14:25Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130786 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1934 годзе стаў членам Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 1z0qz4sbmtwq9qicn8bc3zy95rh1u3m 5130788 5130786 2026-04-22T20:30:42Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130788 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1934 годзе стаў членам Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР займаўся нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), праз што быў выключаны з Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 631hr472hhgf2z0jip38ek5bvq231jz 5130789 5130788 2026-04-22T20:50:00Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130789 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком{{r|sb}}, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. У 1915 годзе разам з бацькамі ў бежанстве спачатку ў Пензенскай, затым у Чалябінскай вобласці, працаваў батраком у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Беларускі перыяд === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў паліттрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінградскі перыяд і вайна === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. У 1934 годзе стаў членам Саюза савецкіх пісьменнікаў{{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом]]) АН СССР, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце і тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года быў выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з Саюза савецкіх пісьменнікаў за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні войск [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}{{r|sb}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага, у навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}{{r|barynau}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. У лістападзе 1947 года па даручэнні Літаратурнага фонду СССР накіраваны ў БССР для нарыхтоўкай прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда{{r|barynau}}, дапусціў злоўжыванні і ў 1949 годзе паводле вызначэння суда абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенне прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі){{r|barynau}}. Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія засталіся нявыдадзенымі, у тым ліку пра творчасць [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цётка|Цёткі]]{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] kgzmozogsb88etii4rs862rwgtywk12 5130863 5130789 2026-04-23T07:59:19Z M.L.Bot 261 удакладненні 5130863 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[Батрак|батраком]] у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве "Вучпедвыд" (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} ("органах НКУС"{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] d657mwmn58xkxmcgyxb0jnpjr1l4amy 5130865 5130863 2026-04-23T08:02:17Z M.L.Bot 261 5130865 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як сервілізм і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), "[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество (25 др.арк.), "[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] hze35euj8z80y9i0u18gchzyjsrvqx3 5130869 5130865 2026-04-23T08:10:06Z M.L.Bot 261 /* Творчасць і дзейнасць */ 5130869 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] cv6jcis3zrs9edjfn1nuqaw7wqovkin 5130870 5130869 2026-04-23T08:14:53Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5130870 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{артыкул |аўтар = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |загаловак = Лукаш Бенде: штрихи к портрету |спасылка = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |мова = ru |выданне = Запісы беларусаведа |год = 2026 |месца = |старонкі = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{cite web |url = https://hardzicki.org/80863.html |title = Бэндэ Лукаш |first = |last = |date = |work = Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік |publisher = |location = |access-date = 22.04.2026 |language = be}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] kws81821kzrvyn896ma9mj3q0pj3gye 5130871 5130870 2026-04-23T08:20:59Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ афармленне 5130871 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/|title=}}</ref> == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first Игорь= |last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] gra1heai5cqerx2zd01tksub19oejtn 5130873 5130871 2026-04-23T08:21:52Z M.L.Bot 261 /* Творчасць і дзейнасць */ 5130873 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first Игорь= |last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] gtgffvhhedpkm1zp9bw7227ijgi6bjl 5130874 5130873 2026-04-23T08:22:41Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5130874 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] peeas4wj6fuikwye28mwmj6gztkm4ky 5130876 5130874 2026-04-23T08:29:05Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5130876 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{кніга |аўтар = |загаловак = Беларуская энцыклапедыя |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |год = 1996 |том = 3 |pages = 384}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] mo460qk68d38ehlo0wh08n2j7il26ty 5130877 5130876 2026-04-23T08:29:30Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5130877 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не былі апублікаваны. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] j6ft0tn3c30x2x335efhzp6u3koryen 5130878 5130877 2026-04-23T08:30:37Z M.L.Bot 261 /* Творчасць і дзейнасць */ 5130878 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] o4sv1ubl32u6a44z982tfn6k47qihkh 5130879 5130878 2026-04-23T08:32:14Z M.L.Bot 261 /* Праца ў БССР */ 5130879 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні варожай літаратуры{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 21htbu2xn7pc6234cynud9ds4v28slg 5130880 5130879 2026-04-23T08:35:45Z M.L.Bot 261 /* Праца ў БССР */ 5130880 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}} і па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] hwav25yajp14blvr6z01rztxmoi25dh 5130881 5130880 2026-04-23T08:36:55Z M.L.Bot 261 /* Праца ў БССР */ 5130881 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] ngw1sjb3gijajwiegrz0imadgwm5ua9 5130886 5130881 2026-04-23T08:50:16Z M.L.Bot 261 /* Творчасць і дзейнасць */ 5130886 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Крытычны метад Бэндэ фарміраваўся пад уплывам канцэпцыі «сацыялогіі мастацтва» [[Уладзімір Максімавіч Фрычэ|Уладзіміра Фрычэ]], якую ён значна вульгарызаваў і спрашчаў. Мастацкі вобраз у інтэрпрэтацыі Бэндэ выступаў выключна як ілюстрацыя класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду, што суправаджалася поўным ігнараваннем мастацкай своеасаблівасці твора і індывідуальнасці мастацкага пазнання рэчаіснасці. Трымаўся ідэалагічнай устаноўкі на стварэнне «новай пралетарскай культуры», адмаўляў каштоўнасць культурных набыткаў мінулага і абвяшчаў дарэвалюцыйную беларускую літаратуру контррэвалюцыйнай з’явай, прасякнутай «буржуазна-ліберальнай ідэалогіяй». Значная частка яго дзейнасці прысвечана палітычнай і літаратурнай дыскрэдытацыі нацыянальных класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а таксама абвінавачванню прадстаўнікоў літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]» ў прыхільнасці ідэям буржуазнага нацыяналізму.{{r|be}} Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] jkvbqxk28gv7pc8m18uc00ryf73ukh3 5130893 5130886 2026-04-23T09:06:47Z M.L.Bot 261 /* Праца ў БССР */ 5130893 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. У Мінску жыў спачатку па вуліцы Карла Маркса, 30, потым — па вуліцы Савецкай, 35, кв. 10, у доме НКУС.{{r|nekrop}} === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні [[Войскі НКУС|войскаў НКУС]]{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Крытычны метад Бэндэ фарміраваўся пад уплывам канцэпцыі «сацыялогіі мастацтва» [[Уладзімір Максімавіч Фрычэ|Уладзіміра Фрычэ]], якую ён значна вульгарызаваў і спрашчаў. Мастацкі вобраз у інтэрпрэтацыі Бэндэ выступаў выключна як ілюстрацыя класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду, што суправаджалася поўным ігнараваннем мастацкай своеасаблівасці твора і індывідуальнасці мастацкага пазнання рэчаіснасці. Трымаўся ідэалагічнай устаноўкі на стварэнне «новай пралетарскай культуры», адмаўляў каштоўнасць культурных набыткаў мінулага і абвяшчаў дарэвалюцыйную беларускую літаратуру контррэвалюцыйнай з’явай, прасякнутай «буржуазна-ліберальнай ідэалогіяй». Значная частка яго дзейнасці прысвечана палітычнай і літаратурнай дыскрэдытацыі нацыянальных класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а таксама абвінавачванню прадстаўнікоў літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]» ў прыхільнасці ідэям буржуазнага нацыяналізму.{{r|be}} Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), таксама тым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] c32v3zqaw34jw48uoncqdpnxk7pq81l 5130899 5130893 2026-04-23T09:14:06Z M.L.Bot 261 /* Праца ў БССР */ 5130899 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў у ліквідацыі «бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. У Мінску жыў спачатку па вуліцы Карла Маркса, 30, потым — па вуліцы Савецкай, 35, кв. 10, у доме [[НКУС]].{{r|nekrop}} === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні НКУС{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Крытычны метад Бэндэ фарміраваўся пад уплывам канцэпцыі «сацыялогіі мастацтва» [[Уладзімір Максімавіч Фрычэ|Уладзіміра Фрычэ]], якую ён значна вульгарызаваў і спрашчаў. Мастацкі вобраз у інтэрпрэтацыі Бэндэ выступаў выключна як ілюстрацыя класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду, што суправаджалася поўным ігнараваннем мастацкай своеасаблівасці твора і індывідуальнасці мастацкага пазнання рэчаіснасці. Трымаўся ідэалагічнай устаноўкі на стварэнне «новай пралетарскай культуры», адмаўляў каштоўнасць культурных набыткаў мінулага і абвяшчаў дарэвалюцыйную беларускую літаратуру контррэвалюцыйнай з’явай, прасякнутай «буржуазна-ліберальнай ідэалогіяй». Значная частка яго дзейнасці прысвечана палітычнай і літаратурнай дыскрэдытацыі нацыянальных класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а таксама абвінавачванню прадстаўнікоў літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]» ў прыхільнасці ідэям буржуазнага нацыяналізму.{{r|be}} Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}, якія, на думку [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірыны Багдановіч]], не вызначаліся ні навуковай, ні эстэтычнай глыбінёй{{r|be}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), тым самым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] b7g8qgzbjvyabjj11picvrbsdok7fcf 5130902 5130899 2026-04-23T09:16:27Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5130902 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў «у ліквідацыі бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. У Мінску жыў спачатку па вуліцы Карла Маркса, 30, потым — па вуліцы Савецкай, 35, кв. 10, у доме [[НКУС]].{{r|nekrop}} === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні НКУС{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Крытычны метад Бэндэ фарміраваўся пад уплывам канцэпцыі «сацыялогіі мастацтва» [[Уладзімір Максімавіч Фрычэ|Уладзіміра Фрычэ]], якую ён значна вульгарызаваў і спрашчаў. Мастацкі вобраз у інтэрпрэтацыі Бэндэ выступаў выключна як ілюстрацыя класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду, што суправаджалася поўным ігнараваннем мастацкай своеасаблівасці твора і індывідуальнасці мастацкага пазнання рэчаіснасці. Трымаўся ідэалагічнай устаноўкі на стварэнне «новай пралетарскай культуры», адмаўляў каштоўнасць культурных набыткаў мінулага і абвяшчаў дарэвалюцыйную беларускую літаратуру контррэвалюцыйнай з’явай, прасякнутай «буржуазна-ліберальнай ідэалогіяй». Значная частка яго дзейнасці прысвечана палітычнай і літаратурнай дыскрэдытацыі нацыянальных класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а таксама абвінавачванню прадстаўнікоў літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]» ў прыхільнасці ідэям буржуазнага нацыяналізму.{{r|be}} Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}, якія, на думку [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірыны Багдановіч]], не вызначаліся ні навуковай, ні эстэтычнай глыбінёй{{r|be}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), тым самым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] sb9xx61r3su8vjz2are4wp1lk38rxgu 5130903 5130902 2026-04-23T09:20:35Z M.L.Bot 261 /* Раннія гады */ 5130903 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Лука Апанасавіч Бэндэ''' або '''Лукаш Бэндэ''' ({{ВДП}}) — беларускі літаратурны крытык і літаратуразнавец. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[Шчакоцк]]у (цяпер [[Іванаўскі раён]]) у сялянскай сям’і{{r|hardzicki}}. У анкеце 1949 года запісаўся беларусам-палешуком, аднак, у анкеце 1933 года — украінцам, але мовай якой піша пазначыў беларускую{{r|sb}}{{r|barynau}}. З 1915 года разам з бацькамі ў [[Бежанства|бежанстве]], спачатку ў Пензенскай, затым у Арэнбургскай губерні (напэўна паблізу Чалябінска{{r|barynau}}), быў [[батрак]]ом у памешчыкаў{{r|barynau}}. У Чалябінску ўступіў у РКП(б){{r|sb}}. У 1920—1922 гадах служыў кавалерыстам у Чырвонай Арміі на Урале і ў Сібіры{{r|sb}}{{r|kp}}. У 1922 годзе пераведзены ў БССР, летам 1923 года ўдзельнічаў «у ліквідацыі бандытызму» на Барысаўшчыне, быў паранены{{r|sb}}{{r|kp}}. === Праца ў БССР === [[Файл:Ізі Харык (справа) з Лукашом Бэндэ і яго жонкай Нінай. 1931.png|міні|злева|Лукаш Бэндэ з жонкай Нінай і Ізі Харыкам, 1931 год.]] [[Файл:Платон Головач и Лука Бенде среди слушателей минской партшколы.jpg|thumb|[[Платон Галавач]] і Лукаш Бэндэ сярод слухачоў мінскай партшколы. Галавач другі справа ў верхнім радзе, Бэндэ крайні справа ў другім.]] У 1926 годзе скончыў [[Камуністычны ўніверсітэт Беларусі імя У. І. Леніна]] ў Мінску{{r|be}}{{r|nekrop}}. Пасля вучобы працаваў у [[Віцебскі ветэрынарны інстытут|Віцебскім ветэрынарным інстытуце]], выкладаў у Ваеннай школе імя ЦВК БССР{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Займаў пасады ў [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва]] [[АН БССР]], адначасова працаваў адказным рэдактарам часопісаў «Напагатове» і «<nowiki>Комунiстычнае выхаваньне</nowiki>»{{r|hardzicki}}{{r|sb}}, быў членам рэдкалегіі маскоўскага часопіса «Пролетарская литература»{{r|nekrop}}. Загадваў сектарам мастацкай літаратуры і быў намеснікам дырэктара Белдзяржвыдавецтва{{r|nekrop}}. Член [[БелАПП]]{{r|be}}. Працаваў палітрэдактарам (цэнзарам) Галоўліта БССР, быў членам камісій па рэформе беларускага правапісу (1933){{r|sb}}, па вылучэнні (выманні) варожай літаратуры з бібліятэк БССР, па выданні твораў класікаў марксізму-ленінізму{{r|sb}}{{r|kp}}. Быў членам аргкамітэта [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] у 1934 годзе{{r|nekrop}}. На пачатку 1930-х гадоў лічыўся «генеральным крытыкам» БССР, верным афіцыйнай лініі партыі{{r|sb}}{{r|kp}}. У Мінску жыў спачатку па вуліцы Карла Маркса, 30, потым — па вуліцы Савецкай, 35, кв. 10, у доме [[НКУС]].{{r|nekrop}} === Ленінград і ваенны час === У 1934 годзе пераехаў у Ленінград{{r|barynau}}. Займаў пасаду намесніка дырэктара па мастацкай частцы кінафабрыкі «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» (1934—1935){{r|nekrop}}. З 19 мая 1934 года{{r|barynau}} членам Саюза савецкіх пісьменнікаў (СПП){{r|nekrop}}. У 1935—1938 гадах працаваў у Інстытуце рускай літаратуры ([[Пушкінскі Дом|Пушкінскім Доме]]) АН СССР{{r|barynau}}, Ленінградскім дзяржаўным універсітэце{{r|barynau}}, выдавецтве «Вучпедвыд» (Учпедгиз){{r|barynau}}, выкладаў у Ленінградскім абласным педагагічным інстытуце (Настаўніцкім інстытуце){{r|barynau}} і Ленінградскім тэатральным інстытуце{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. У студзені 1937 года выключаны з партыі, а ў 1938 годзе — з ССП за «грубае вульгарызатарства» і па абвінавачанні ў трацкізме{{r|sb}}{{r|kp}}. Паводле звестак Галоўліта, на працягу двух гадоў лічыўся «ворагам народа»{{r|sb}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] запісаўся ў народнае апалчэнне{{r|barynau}}. 16 верасня 1941 года ў раёне Стрэльны атрымаў множнае асколачнае раненне{{r|barynau}}. Блакаду пражыў у Ленінградзе, служыў у архіўным упраўленні НКУС{{r|hardzicki}}{{r|sb}} («органах НКУС»{{r|barynau}}). Адначасова, паводле ўласнага сведчання, працаваў над кнігай{{r|barynau}}. === Пасляваенныя гады === З 1945 года займаўся пераважна літаратурнай і выкладчыцкай працай{{r|barynau}}. Чытаў лекцыі ў Гродзенскім педінстытуце{{r|barynau}}, Ленінградскім педінстытуце імя М. М. Пакроўскага{{r|barynau}}, іншых навучальных установах Даўгаўпілса, Ленінграда, Выбарга, Жытоміра{{r|hardzicki}}. Працаваў рэдактарам Ленінградскага аддзялення Дзяржлітвыдавецтва{{r|hardzicki}}. Жыў у Ленінградзе на Неўскім праспекце 40-42, кв. 29.{{r|barynau}} У лістападзе 1947 года па даручэнні Ленінградскага аддзялення ССП (ЛА ССП) накіраваны ў БССР для нарыхтоўкі прадуктаў для пісьменнікаў Ленінграда, дапусціў пры гэтым злоўжыванні і ў 1949 годзе, паводле вызначэння суда, абвінавачаны ў выкарыстанні даверу ў асабістых мэтах (прысваенні прадуктаў па ніжэйшых цэнах і празмерныя камандзіровачныя выдаткі), суд паведаміў ЛА ССП пра гэта і арганізацыя разглядала пытанне выключэння Бэндэ.{{r|barynau}} У 1953 годзе зноў разглядалася выключэнне Бэндэ з ССП, бо з 1932 года ён не публікаваўся. У 1956 годзе пытанне выключэння зноў разглядалася ЛА ССП, бо «цягам шэрагу гадоў творча сябе не праявіў, і працяглы час адсутны». Аднак, Бэндэ так і не выключылі.{{r|barynau}} Членства ў партыі адноўлена ў 1957 годзе{{r|sb}}. Пахаваны на [[Шувалаўскія могілкі|Шувалаўскіх могілках]] у [[Ленінград]]зе{{r|nekrop}}. == Творчасць і дзейнасць == Дэбютаваў у друку ў 1925 годзе{{r|hardzicki}}. Быў адным з актыўных прадстаўнікоў «аглабельнай крытыкі» 1930-х гадоў, яго метады характарызуюць як [[сервілізм]] і палітычнае цкаванне пісьменнікаў-«нацдэмаў»{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Крытычны метад Бэндэ фарміраваўся пад уплывам канцэпцыі «сацыялогіі мастацтва» [[Уладзімір Максімавіч Фрычэ|Уладзіміра Фрычэ]], якую ён значна вульгарызаваў і спрашчаў. Мастацкі вобраз у інтэрпрэтацыі Бэндэ выступаў выключна як ілюстрацыя класавай ідэалогіі і палітычнага светапогляду, што суправаджалася поўным ігнараваннем мастацкай своеасаблівасці твора і індывідуальнасці мастацкага пазнання рэчаіснасці. Трымаўся ідэалагічнай устаноўкі на стварэнне «новай пралетарскай культуры», адмаўляў каштоўнасць культурных набыткаў мінулага і абвяшчаў дарэвалюцыйную беларускую літаратуру контррэвалюцыйнай з’явай, прасякнутай «буржуазна-ліберальнай ідэалогіяй». Значная частка яго дзейнасці прысвечана палітычнай і літаратурнай дыскрэдытацыі нацыянальных класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а таксама абвінавачванню прадстаўнікоў літаратурных аб’яднанняў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» і «[[Полымя (літаратурнае аб’яднанне)|Полымя]]» ў прыхільнасці ідэям буржуазнага нацыяналізму.{{r|be}} Аўтар пагромных артыкулаў супраць [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Язэп Пушча|Язэпа Пушчы]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]]{{r|vasiuch}}{{r|sb}}. Імя Бэндэ стала сінонімам рэпрэсіўнай крытыкі («бэндаўская дубіна»){{r|sb}}{{r|kp}}. Сучаснікі і даследчыкі вінавацілі Бэндэ ў прысваенні рукапісаў рэпрэсаваных аўтараў падчас вобыскаў і пасля іх гібелі{{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Ёсць звесткі, што пасля 2-й сусветнай вайны Бэндэ прадаваў выжыўшым пісьменнікам магчымасць перапісаць іх уласныя творы (напрыклад, паэму Уладзіміра Дубоўкі «Штурмуйце будучыні аванпосты!»){{r|vasiuch}}{{r|kp}}. Таксама Бэндэ абвінавачвалі ў плагіяце прац акадэміка [[Іван Замоцін|Івана Замоціна]]{{r|sb}}{{r|kp}}. Аўтар манаграфій «Янка Купала: Крытычны нарыс» (1932) і «[[Андрэй Александровіч]]» (1932){{r|be}}{{r|hardzicki}}, якія, на думку [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірыны Багдановіч]], не вызначаліся ні навуковай, ні эстэтычнай глыбінёй{{r|be}}. Склаў шэраг чытанак і хрэстаматый па беларускай літаратуры для сярэдніх школ{{r|hardzicki}}{{r|nekrop}}. Падрыхтаваў некалькі рукапісаў, якія не апублікаваны{{r|barynau}}. Станам на студзень 1948 года, паводле Бэндэ, у Белдзяржвыдаце ляжалі яго рукапісы «Творчество Янки Купалы и фольклор» (20 др.арк., напісаны падчас блакады), «[[Якуб Колас]]: жизнь и творчество» (25 др.арк.), «[[Цётка]]. Очерк жизни и творчества» (7 др.арк.), тым самым часам ён працаваў над кнігамі «Очерки истории белорусской литературы» і «Белорусская литература и царская цензура», меў рукапіс пра творчасць [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] (4 др.арк.){{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vasiuch">{{артыкул |аўтар = Васюченко Петр |загаловак = Сервилизм в беларуской советской литературе |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/articles/wasiuchenka/%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%8E%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%9F.%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5.html |мова = ru |выданне = Деды |год = 2011 |нумар = 8 |старонкі = 45-66}}</ref> <ref name="be">{{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}}</ref> <ref name="barynau">{{cite web|ref = | url =https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1655950775553693/ |title =Лукаш Бенде: штрихи к портрету |first= Игорь|last =Баринов |authorlink =Ігар Ігаравіч Барынаў |date =2026-04-22 |work = |publisher =Запісы беларусаведа |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date =2026-04-22 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="sb">{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/bende-ispolnitel-i-zhertva.html |title = Бенде. Исполнитель и жертва |first = Виктор |last = Корбут |date = 13.03.2004 |work = СБ. Беларусь сегодня |publisher = Издательский дом «Беларусь сегодня» |location = Минск |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="nekrop">{{cite web |url = https://nekropol-spb.ru/kladbischa/shuvalovskoe-kladbische/bende-luka-afanasievich |title = Бендэ (Бенде) Лука Афанасьевич |first = А. Б. |last = Кустов |date = |work = Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей |publisher = |location = Санкт-Петербург |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> <ref name="hardzicki">{{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}}</ref> <ref name="kp">{{cite web |url = https://www.kp.ru/daily/217197/4306948/ |title = На обысках забирал рукописи репрессированных писателей, а потом продавал их копии выжившим: история зловещего критика Лукаша Бенде |first = Сергей |last = Трефилов |date = 28.10.2020 |work = KP.RU |publisher = ИД «Комсомольская правда» |location = Москва |access-date = 22.04.2026 |language = ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бэндэ Лукаш Апанасавіч|[[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Багдановіч І. Э.]]|384|І. Э. Багдановіч}} * {{Крыніцы/БП 1917-90|[https://slounik.org/80863.html Бэндэ Лукаш]|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бэндэ Лука Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] 8wil3xm8xi7txgydt99ajpt1fpzz7bn 0 43613 5130755 5045516 2026-04-22T19:00:00Z Pabojnia 135280 /* Рэпутацыя і крытыка */ афармленне 5130755 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Уі́льям Шэкспі́р''' ({{lang-en|William Shakespeare}}<ref>[https://books.google.ru/books?id=w8VPAAAAMAAJ&pg=PT152&dq=born+Shakspere&hl=ru&ei=ZUWsTffNHYGSOtCcqPEJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDkQ6AEwAzgU#v=onepage&q=born%20Shakspere&f=false Biography: or, Third division of… — Google Книги]</ref> {{ВД-Прэамбула}}) — англійскі [[паэт]] і [[драматург]], нярэдка лічыцца найвялікшым англамоўным пісьменнікам і адным з найлепшых драматургаў свету{{Sfn|Greenblatt|2005|p=11}}. Часта называецца нацыянальным паэтам Англіі{{Sfn|Dobson|1992|pp=185–186}}. Творы, якія дайшлі да нас, уключаючы некаторыя, напісаныя разам з іншымі аўтарамі — 38 {{нп5|П’есы Уільяма Шэкспіра|п'ес|ru|Пьесы Уильяма Шекспира}}, 154 {{нп5|Санеты Уільяма Шэкспіра|санеты|pl|Sonety Williama Szekspira}}, 4 [[паэма|паэмы]] і 3 эпітафіі. П’есы Шэкспіра перакладзены на асноўныя мовы і ставяцца часцей за творы іншых драматургаў{{Sfn|Craig|2003|p=3}}. Шэкспір нарадзіўся і вырас у горадзе [[Стратфард-на-Эйване]]. У 18 гадоў ажаніўся з {{нп5|Эн Хэтэўэй (жонка Шэкспіра)|Эн Хэтэўэй|ru|Хатауэй, Энн (жена Шекспира)}}, у шлюбе з якой меў трох дзяцей: дачку [[Сюзанна Хол|Сюзанну]] і двайнят {{нп5|Хемнет Шэкспір|Хемнета||Hamnet Shakespeare}} і [[Джудзіт Шэкспір|Джудзіт]]. Кар’ера Шэкспіра пачалася паміж 1585 і 1592 гадамі, калі ён пераехаў у Лондан. Неўзабаве ён стаў паспяховым акцёрам, драматургам, а таксама саўладальнікам тэатральнай кампаніі пад назвай «{{нп5|Слугі лорда-камергера||ru|Слуги лорда-камергера}}», пазней вядомай як «[[Слугі караля]]». Каля 1613 года, ва ўзросце 48 гадоў ён вярнуўся ў Стратфард, дзе памёр трыма гадамі пазней. Захавалася мала гістарычных сведчанняў пра жыццё Шэкспіра, і тэорыі пра яго жыццё ствараюцца на аснове афіцыйных дакументаў і сведчанняў сучаснікаў, таму навуковай супольнасцю дагэтуль абмяркоўваюцца пытанні яго [[Партрэты Уільяма Шэкспіра|знешнасці]] і {{нп5|Рэлігія Уільяма Шэкспіра|рэлігійных поглядаў|ru|Религия Уильяма Шекспира}}, таксама ёсць пункт гледжання, што прыпісаныя яму творы напісаны [[Шэкспіраўскае пытанне|кімсьці іншым]]{{Sfn|Shapiro|2005|pp=xvii–xviii}}{{Sfn|Schoenbaum|1991|pp=41, 66, 397–98, 402, 409}}; ён папулярны у культуры, хоць і адхілены пераважнай большасцю навукоўцаў-шэкспіразнаўцаў. Большасць твораў Шэкспіра напісана ў перыяд з 1589 па 1613 год{{Sfn|Taylor|1987|pp=109–134}}. Яго раннія п’есы галоўным чынам адносяцца да {{нп5|Камедыі Уільяма Шэкспіра|камедый||Shakespearean comedy}} і {{нп5|Хронікі Уільяма Шэкспіра|хронік|ru|Хроники Уильяма Шекспира}}, у якіх Шэкспір дасягнуў значнага поспеху. Потым у яго творчасці быў перыяд {{нп5|Трагедыі Уільяма Шэкспіра|трагедый|ru|Трагедии Уильяма Шекспира}}, такіх як ''«[[Гамлет]]»'', ''«[[Кароль Лір]]»'', ''«{{нп5|Атэла||ru|Отелло}}»'' і ''«[[Макбет]]»'', якія лічацца аднымі з лепшых на англійскай мове. Пад канец сваёй творчасці Шэкспір напісаў некалькі трагікамедый, а таксама супрацоўнічаў з іншымі пісьменнікамі. Многія п’есы Шэкспіра выдаваліся яшчэ пры яго жыцці. У 1623 годзе два сябры Шэкспіра, [[Джон Хемінг]] і [[Генры Кондэл]], апублікавалі {{нп5|Першае фоліа||ru|Первое фолио}}, збор усіх, апроч двух, п’ес Шэкспіра, уключаных у канон у наш час. Пазней Шэкспіру рознымі даследчыкамі былі з рознай ступенню доказнасці атрыбутаваны яшчэ некалькі п’ес (ці іх фрагменты). Ужо пры жыцці Шэкспір атрымліваў ухвальныя водгукі на свае творы, але па-сапраўдным ён стаў папулярны толькі ў XIX стагоддзі. У прыватнасці, [[Рамантызм|прадстаўнікі рамантызму]] і [[Віктарыянская эпоха|віктарыянцы]] так узносілі Шэкспіра, што [[Джордж Бернард Шоу|Бернард Шоу]] назваў гэта {{нп5|bardolatry|«bardolatry»}}, што ў перакладзе з англійскай азначае «бардапаклонства». Творы Шэкспіра застаюцца папулярнымі і ў нашы дні, яны ўвесь час вывучаюцца і пераасэнсоўваюцца ў адпаведнасці з палітычнымі і культурнымі ўмовамі. == Біяграфія == {{main|Біяграфія Уільяма Шэкспіра}} [[Файл:Shakespeare1COA.png|thumb|230px|right|Герб з дэвізам роду Шэкспіраў Non Sanz Droict — {{lang-fr|}} «Не без права».]] === Раннія гады === Уільям Шэкспір нарадзіўся ў горадзе [[Стратфард-он-Эйван]] (графства [[Уорыкшыр]]) у 1564 годзе, ахрышчаны 26 красавіка, пэўная дата нараджэння невядома. Паданне адносіць яго з’яўленне на свет да 23 красавіка<ref name="Smirnov">Смирнов А. А. Уильям Шекспир // Шекспир У. Полное собрание сочинений в 8 томах. М.: Искусство, 1957. Т. 1., с. 30.</ref>: гэта дата супадае з пэўна вядомым днём яго смерці. Апроч таго, 23 красавіка адзначаецца дзень [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]], апекуна Англіі, і да гэтага дня паданне магло адмыслова прымеркаваць нараджэнне найвялікшага нацыянальнага паэта. З англійскай мовы прозвішча «Шэкспір» можна перакласці як «той, хто трасе дзідай». Яго бацька, Джон Шэкспір (1530—1601), быў заможным [[рамеснік]]ам-пальчатнікам, часта абіраўся на значныя грамадскія пасады. У 1565 годзе Джон Шэкспір быў {{нп5|олдэрмен|олдэрменам|ru|Олдермен}}, у 1568 годзе — {{нп5|бальі||ru|Бальи}} (кіраўніком гарадскога савета). Ён не наведваў царкоўных службаў, за што плаціў вялікія грашовыя штрафы (магчыма, ён быў таемным [[каталік]]ом)<ref name=Anixt>[http://www.lib.ru/SHAKESPEARE/anikst_shakspeare.txt А.Аникст. Шекспир]</ref>. Маці Шэкспіра, народжаная Мэры Ардэн (1537—1608), належала да адной з найстарэйшых саксонскіх сямей<ref name=Shenbaum>[http://www.lib.ru/SHAKESPEARE/biogr.txt С. Шенбаум. Шекспир. Краткая документальная биография]</ref>. Агулам у пары было 8 дзяцей, Уільям нарадзіўся трэцім. Лічыцца, што Шэкспір вучыўся ў стратфардскай «граматычнай школе» ({{lang-en|grammar school}}), дзе мусіць атрымаў добрыя веды латыні: стратфардскі настаўнік [[лацінская мова|лацінскай мовы]] і [[літаратура|літаратуры]] пісаў вершы на латыні. Некаторыя навукоўцы сцвярджаюць, што Шэкспір наведваў {{нп5|Граматычная школа караля Эдуарда VI|школу караля Эдуарда VI||King Edward VI School, Stratford-upon-Avon}} у Стратфардзе-на-Эйване, дзе вывучаў творчасць такіх паэтаў, як [[Публій Авідзій Назон|Авідзій]] і [[Плаўт]]<ref>Baldwin, T. W. ''William Shakspere’s Small Latine and Less Greeke''. 2 Volumes. Urbana-Champaign: University of Illinois Press, 1944: ''passim''. See also Whitaker, Virgil. ''Shakespeare’s Use of Learning''. San Marino: Huntington Library Press, 1953: 14-44.</ref>, аднак школьныя журналы не захаваліся<ref>Germaine Greer «Past Masters: Shakespeare» (Oxford University Press 1986, ISBN 0-19-287538-8) pp1-2</ref>, і цяпер нічога пэўна не скажаш. У 1582 годзе, у 18-гадовым узросце, ажаніўся з [[Эн Хэтэўэй (жонка Шэкспіра)|Эн Хэтэўэй]], дачкой мясцовага землеўласніка, на 8 гадоў старэйшай за яго. У момант заключэння шлюбу Эн была цяжарная. У 1583 годзе нарадзілася дачка Сюзанна (ахрышчана 23 мая), у 1585 годзе — двайняты: сын [[Хемнет Шэкспір|Хемнет]], памёр 11-гадовым у жніўні 1596 года, і дачка Джудзіт (ахрышчана 2 лютага). Пра падзеі наступных сямі гадоў жыцця Шэкспіра ёсць толькі здагадкі. Першыя ўпамінанні пра лонданскую тэатральную кар’еру тычацца 1592 года, і перыяд паміж 1585 і 1592 гадамі даследчыкі называюць «страчанымі гадамі» Шэкспіра<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|95|2}}.</ref>. Спробы біёграфаў дазнацца пра дзейнасць Шэкспіра ў гэты перыяд прычыніліся з’яўленню многіх апакрыфічных гісторый. {{нп5|Нікалас Роу|||Nicholas Rowe (actor)}}, першы біёграф Шэкспіра, лічыў, што той пакінуў Стратфард, каб пазбегнуць праследавання за {{нп5|браканьерства||ru|Браконьерство}} ў маёнтку мясцовага сквайра Томаса Люсі. Мяркуецца таксама, што Шэкспір адпомсціў Люсі, напісаўшы ў яго адрас некалькі непрыстойных балад<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|97-108|2}}</ref>. Паводле іншай версіі XVIII ст., Шэкспір пачаў тэатральную кар’еру, прыглядаючы за коньмі лонданскіх тэатральных апекуноў<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|144-145|2}}.</ref>. {{нп5|Джон Обры||ru|Обри, Джон}} пісаў, што Шэкспір быў школьным настаўнікам<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|110-111|2}}.</ref>. Некаторыя навукоўцы XX ст. лічылі, што Шэкспір быў настаўнікам Аляксандра Ногтана з [[Ланкашыр]]а, бо ў гэтага памешчыка-каталіка знаходзіўся нейкі «Уільям Шэйкшафт»<ref>{{Кніга:Shakespeare: The Lost Years|1|2}}.</ref>. У гэтай тэорыі мала падстаў, апроч чутак, якія пашырыліся пасля смерці Шэкспіра, і, апроч таго, «Шэйкшафт» — гэта дастатковае пашыранае ў Ланкашыры прозвішча<ref>{{Кніга:Shakespeare: The Lost Years|95-117|2}}.</ref>. [[Файл:Shakespeare Globe Theater 1 db.jpg|thumb|230px|left|Узноўлены тэатр «[[Глобус (тэатр)|Глобус]]», у якім працавала трупа Шэкспіра.]] === Лондан і тэатральная кар’ера === Пэўна невядома, калі Шэкспір пачаў пісаць тэатральныя творы, а таксама пераехаў у Лондан, але першыя крыніцы, якія дайшлі да нас і гавораць пра гэта, тычацца 1592 года. Тады ў дзённіку [[антрэпрэнёр]]а {{нп5|Філіп Хэнслау|Філіпа Хэнслау||Philip Henslowe}} згадваецца гістарычная хроніка Шэкспіра «Генрых VI» у рэпертуары тэатра {{нп5|Роўз (тэатр)|«Роўз»||The Rose (theatre)}}, які належаў Хэнслау<ref>Театр эпохи Шекспира: уч. пособие для вузов / А. А. Аникст. — 2-е изд., испр. — М.: Дрофа, 2006. — С. 82. ISBN 5-358-01292-3</ref>. У тым жа годзе пасмяротна выдаецца памфлет драматурга і празаіка {{нп5|Роберт Грын (драматург)|Роберта Грына|ru|Грин, Роберт (драматург)}}, дзе апошні са злосцю абрынуўся на Шэкспіра, не называючы прозвішча, але іранічна абыгрываючы яго — «скалынальнік сцэны» (shake-scene), перафразоўваючы радок з трэцяй часткі «Генрыха VI» «О, сэрца тыгра ў гэтай жаночай шкуры!» як «сэрца тыгра ў шкуры акцёра»<ref name=Shenbaum />. Навукоўцы разыходзяцца ў думцы адносна дакладнага сэнсу гэтых слоў<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|153|2}}.</ref>, але прынята лічыць, што Грын вінаваціў Шэкспіра ў спробах зраўняцца з высокаадукаванымі пісьменнікамі («універсітэцкімі розумамі»), такімі як [[Крыстафер Марла]], {{нп5|Томас Нэш||ru|Нэш, Томас}} і сам Грын<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|151-152|2}}.</ref>. Біёграфы лічаць, што кар’ера Шэкспіра магла пачацца ў кожны час, пачынаючы з сярэдзіны 1580-х<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|144-146|2}}.</ref>. З 1594 года п’есы Шэкспіра ставіліся толькі трупай [[Слугі лорда-камергера|«Слугі лорда-камергера»]]. У склад трупы ўваходзіў і Шэкспір, які пад канец таго ж 1594 года стаў яе саўладальнікам. Трупа неўзабаве ўвайшла ў лік вядучых тэатральных калектываў Лондана<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|184|2}}.</ref>. Пасля смерці [[Лізавета I|каралевы Лізаветы]] ў 1603 годзе, трупа атрымала каралеўскі патэнт ад новага ўладара, [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], і стала звацца «Слугі Караля»<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|208-209|2}}.</ref>. У 1599 годзе партнёрства членаў трупы пабудавала на паўднёвым беразе [[Тэмза|Тэмзы]] новы тэатр, названы {{нп5|Глобус (тэатр)|«Глобус»|ru|Глобус (театр)}}. У 1608 годзе яны таксама набылі закрыты {{нп5|Тэатр Блэкфраерс|тэатр «Блэкфраерс»||Blackfriars Theatre}}. Справаздачы пра набыццё Шэкспірам нерухомасці і яго інвестыцыі паказваюць, што трупа зрабіла яго багатым чалавекам. У 1597 годзе ён купіў другі паводле памераў дом у Стратфардзе — {{нп5|Нью-Плэйс|||New Place}}. Некаторыя п’есы Шэкспіра былі апублікаваны {{нп5|Ін-кварта|In-quarto||Quarto}} ў 1594 годзе. У 1598 годзе яго імя пачало з’яўляцца на [[Тытульны ліст|тытульных лістах]] выданняў<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|188|2}}</ref>{{Sfn|Kastan|1999|p=37}}{{Sfn|Knutson|2001|p=17}}. Але і пасля таго, як Шэкспір праславіўся як драматург, ён працягваў іграць у тэатрах. У выданні твораў {{нп5|Бен Джонсан|Бена Джонсана||Ben Jonson}} 1616 года імя Шэкспіра ўключана ў спіс акцёраў, якія ігралі ў п’есах ''«[[У кожнага свае дзівацтвы]]»'' (1598) і ''«[[Падзенне Сеяна]]»'' (1603){{Sfn|Adams|1923|p=275}}. Аднак яго імя не было ў спісах акцёраў п’есы Джонсана ''«[[Вальпонэ]]»'' 1605 года, што ўспрымаецца некаторымі навукоўцамі як знак сканчэння лонданскай кар’еры Шэкспіра{{Sfn|Wells|2006|p=28}}. Тым не менш у {{нп5|Першае фоліа|Першым фоліа|ru|Первое фолио}} 1623 года Шэкспір названы «галоўным акцёрам ва ўсіх гэтых п’есах», а некаторыя з іх упершыню ставіліся пасля ''«Вальпонэ»'', хоць пэўна невядома, якія ролі іграў у іх Шэкспір<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|200|2}}</ref>. У 1610 годзе Джон Дэвіс напісаў, што «добры Уіл» іграў «каралеўскія» ролі<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|200-201|2}}</ref>. У 1709 годзе, у сваёй працы, Роу запісаў думку, якая ўжо склалася да таго часу, што Шэкспір іграў цень бацькі Гамлета{{Sfn|Rowe|1709}}. Пазней таксама сцвярджалася, што ён іграў ролі Адама ў ''«{{нп5|Як вам гэта спадабаецца||ru|Как вам это понравится}}»'' і Хора ў ''«{{нп5|Генрых V (п’еса)|Генрыху V|es|Enrique V (teatro)}}»''{{Sfn|Ackroyd|2006|p=357}}, хоць навукоўцы сумняюцца ў верагоднасці гэтай інфармацыі<ref>{{Кніга:William Shakespeare: A Compact Documentary Life|202-203|2}}</ref>. У перыяд акцёрскай і драматургічнай дзейнасці Шэкспір жыў у Лондане, аднак некаторую частку свайго часу праводзіў таксама і ў Стратфардзе. У 1596 годзе, праз год пасля куплі Нью-Плэйс, ён жыў у прыходзе святой Алены ў {{нп5|Бішапгейт|Бішапгейце||Bishopsgate}}, на паўночным беразе Тэмзы{{Sfn|Honan|1998|p=121}}. Пасля пабудовы тэатра «Глобус» у 1599 годзе Шэкспір пераехаў на іншы бераг ракі — у {{нп5|Саўтуарк||ru|Саутуарк}}{{Sfn|Shapiro|2005|p=122}}, дзе і знаходзіўся тэатр. У 1604 годзе ён ізноў пераехаў цераз раку, гэтым разам у раён да поўначы ад [[Сабор Святога Паўла|сабора Святога Паўла]], дзе была вялікая колькасць добрых дамоў. Ён здымаў пакоі ў француза-[[гугенот]]а Крыстофера Маўнтджоя, вытворцы жаночых парыкоў і галаўных убораў{{Sfn|Honan|1998|p=325}}{{Sfn|Greenblatt|2005|p=405}}. === Апошнія гады і смерць === Ёсць традыцыйная думка, што за некалькі гадоў да смерці Шэкспір пераехаў у Стратфард. Першым біёграфам Шэкспіра, які перадаў такую думку, быў Роу{{Sfn|Ackroyd|2006|p=476}}. Адной з прычын гэтага можа служыць тое, што лонданскія публічныя тэатры неаднаразова спынялі сваю работу з-за ўспышак чумы{{Sfn|Bate|2008|pp=354-355}}, і ў акцёраў не было дастаткова работы. Поўны адыход ад спраў быў рэдкасцю ў тыя часы{{Sfn|Honan|1998|pp=382–83}}, і Шэкспір працягваў наведваць Лондан{{Sfn|Ackroyd|2006|p=476}}. У 1612 годзе Шэкспір выступаў сведкам па справе ''{{нп5|Белат супраць Маўнтджоя|Белат супраць Маўнтджоя||Bellott v. Mountjoy}}'', судовым працэсе па вясельным пасагу дачкі Маўнтджоя Мэры{{Sfn|Honan|1998|p=326}}{{Sfn|Ackroyd|2006|pp=462–464}}. У сакавіку 1613 года ён купіў дом у былым [[Блэкфрыярс (Лондан)|Блэкфрыярскім]] [[прыярат|прыяраце]]{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=272–274}}; у лістападзе 1614 года правёў некалькі тыдняў са сваім зяцем, [[Джон Хол (зяць Шэкспіра)|Джонам Холам]]{{Sfn|Honan|1998|p=387}}. [[Файл:ShakespeareMonument cropped.jpg|thumb|230px|left|Бюст Шэкспіра ў цэркве св. Троіцы ў Стратфардзе.|alt=]] Пасля 1606—1607 года Шэкспір напісаў толькі некалькі п’ес, а пасля 1613 гады зусім перастаў ствараць іх{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=279}}. Свае апошнія тры п’есы ён напісаў разам з іншым драматургам, магчыма, з {{нп5|Джон Флетчэр|Джонам Флетчэрам|ru|Флетчер, Джон}}{{Sfn|Honan|1998|pp=375–78}}, які змяніў Шэкспіра на пасадзе галоўнага драматурга трупы «Слугі караля»{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=276}}. [[Файл:Shakespeare-WillSignature3.png|thumb|230px|Аўтограф Шэкспіра на яго тэстаменце.]] Усе захаваныя подпісы Шэкспіра на дакументах (1612—1613) адрозніваюцца благім почыркам, на гэтай падставе некаторыя даследчыкі думаюць, што ён быў тым часам сур’ёзна хворы<ref>И. Гилилов. Игра об Уильяме Шекспире, или Тайна Великого Феникса. М., 1977, с. 122—124. ISBN 5-87334-021-8</ref>. {{OldStyleDate|3|мая|1616|23|красавіка}} года Шэкспір памёр{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=25}}. Традыцыйна прынята лічыць, што ён памёр у свой дзень нараджэння, але ўпэўненасці ў тым, што Шэкспір нарадзіўся 23 красавіка, няма. Шэкспіра перажыла ўдава, Эн (пам. 1623), і дзве дачкі. Сюзанна Шэкспір была замужам за Джонам Холам з 1607 года{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=287}}, а Джудзіт Шэкспір выйшла замуж праз два месяцы пасля смерці Шэкспіра за вінароба [[Томас Куіні|Томаса Куіні]]{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=292}}. Тастаментам Шэкспір пакінуў большую частку сваёй нерухомай маёмасці старэйшай дачцэ Сюзанне{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=304}}. Пасля яе гэту спадчыну павінны былі атрымаць яе прамыя нашчадкі{{Sfn|Honan|1998|pp=395–96}}. У Джудзіт было трое дзяцей, і ўсе яны памерлі не жаніўшыся{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=296}}. У Сюзанны была адна дачка, Элізабэт, якая выходзіла замуж двойчы, але памерла бяздзетнай у 1670 годзе. Яна была апошнім прамым нашчадкам Шэкспіра{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=289}}. У тэстаменце Шэкспіра яго жонка згадваецца толькі мімаходам, але яна і так павінна была атрымаць траціну ўсёй маёмасці мужа{{Sfn|Schoenbaum|1991|p=275}}. Аднак там указвалася, што ён пакідае ёй свой «другі паводле якасці ложак», і гэты факт выклікаў мноства розных здагадак{{Sfn|Ackroyd|2006|p=483}}{{Sfn|Frye|2005|p=16}}{{Sfn|Greenblatt|2005|pp=145–146}}. Некаторыя навукоўцы лічаць гэта абразай Эн, тым часам як іншыя сцвярджаюць, што другі паводле якасці ложак — гэта шлюбны ложак, і, такім чынам, нічога абразлівага няма{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=301-3}}. Праз тры дні цела Шэкспіра было пахавана ў стратфардскай царкве Св. Троіцы{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=306-7}}. На яго надмагіллі напісана [[эпітафія]]<ref>{{Harvnb|Schoenbaum|1987|loc=306}}.</ref>: {{цытата| Good frend for Iesvs sake forbeare,<br/> To digg the dvst encloased heare.<br/> Bleste be ye man yt spares thes stones,<br/> And cvrst be he yt moves my bones. <ref name=Shenbaum />}} {{цытата| Добры сябра, Ісусам заклінаю цябе<br/> Не адкапваць пыл, захаваны тут.<br/> Блаславёны будзе той, хто не кране гэтых камянёў,<br/> І пракляты той, хто зрушыць мае косткі. <ref name=Shenbaum />}} Напярэдадні 1623 года ў царкве быў узведзены каляровы бюст Шэкспіра, які паказваў яго ў час пісання. Эпітафіі на англійскай мове і на латыні параўноўваюць Шэкспіра з мудрым [[Нестар|пілоскім царом Нестарам]], [[Сакрат]]ам і [[Вергілій|Вергіліем]]{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=308-10}}. Ва ўсім свеце ўсталявана мноства [[Помнікі Уільяма Шэкспіра|статуй]] Шэкспіра, уключаючы пахавальныя манументы ў [[Саўтваркскі сабор|Саўтваркскім саборы]] і {{нп5|Куток паэтаў|Кутку паэтаў|ru|Уголок поэтов}} [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]. У азнаменаванне чатырохсотгоддзя з дня смерці драматурга Каралеўскі манетны двор выпусціў тры двухфунтовыя манеты (датаваны 2016 годам), сімвалізуючыя тры групы яго твораў: камедыі, хронікі і трагедыі. == Творчасць == {{main|Спіс твораў Уільяма Шэкспіра}} Літаратурная спадчына Шэкспіра распадаецца на дзве няроўныя часткі: [[верш]]атворную ([[паэма|паэмы]] і [[санет]]ы) і [[драма (род літаратуры)|драматычную]]. [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В. Р. Бялінскі]] пісаў, што «занадта было б адважна і дзіўна аддаць Шэкспіру наважную перавагу прад усімі паэтамі чалавецтва, як уласна паэту, але як драматург ён і зараз застаецца без праціўніка, імя якога можна б было паставіць поплеч яго імя»<ref>{{артыкул |аўтар = В. Г. Белинский |загаловак = Гамлет, драма Шекспира. Мочалов в роли Гамлета |выданне = Собрание сочинений в трёх томах |месца = М. |год = 1948 |том = 1 |старонкі = 302—303 }}</ref>. === Пытанне перыядызацыі === Даследчыкі творчасці Шэкспіра (дацкі літаратуразнавец [[Георг Брандэс|Г. Брандэс]], выдавец рускага поўнага збору твораў Шэкспіра [[Сямён Апанасавіч Венгераў|С. А. Венгераў]]) пад канец XIX — пачатак XX стст., абапіраючыся на [[храналогія|храналогію]] твораў, уявілі яго духоўную эвалюцыю ад «бадзёрага настрою», веры ва ўрачыстасць справядлівасці, [[гуманізм|гуманістычныя]] ідэалы ў пачатку шляху да расчаравання і знішчэння любых ілюзій у канцы. Аднак у апошнія гады з’явілася думка, што заключэнне пра асобу аўтара па яго творах ёсць памылка<ref name="ОП">У. Шекспир. Комедии. Вступительная статья О. Постнова. — М. Эксмо, 2008. с. 10. ISBN 978-5-699-28192-3</ref>. У 1930 годзе шэкспіразнавец {{нп5|Эдмунд Чэмберс|Э. К. Чэмберс||E. K. Chambers}} прапанаваў храналогію творчасці Шэкспіра па [[жанр]]авым прыкметам, пазней яна была адкарэктавана Дж. Мак-Мануэем. Вылучаліся чатыры перыяды: першы (1590—1594) — раннія: хронікі, рэнесансавыя камедыі, «трагедыя жаху» («Ціт Андронік»), дзве паэмы; уторай (1594—1600) — рэнесансавыя камедыі, першая спелая трагедыя («Рамэа і Джульета»), хронікі з элементамі трагедыі, антычная трагедыя («Юлій Цэзар»), санеты; трэці (1601—1608) — вялікія трагедыі, антычныя трагедыі, «змрочныя камедыі»; чацвёрты (1609—1613) — драмы-казкі з трагічным зачынам і шчаслівым фіналам. Некаторыя з шэкспіразнаўцаў, у тым ліку і {{нп5|Аляксандр Александровіч Смірноў|А. А. Смірноў|ru|Смирнов, Александр Александрович}}, ядналі першы і другі перыяды ў адзін ранні<ref name="Жанр">Луков Вл. А. [http://world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/3813.html Жанр // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира»].</ref>. === Драматургія === {{Main|П’есы Уільяма Шэкспіра}} Большасць драматургаў таго перыяду стваралі свае творы супольна з іншымі аўтарамі, і крытыкі лічаць, што Шэкспір таксама напісаў некаторыя свае п’есы супольна з іншымі аўтарамі; галоўным чынам гэта ставіцца да ранніх і позніх твораў{{Sfn|Wells|Orlin|2003|p=49}}. У дачыненні некаторых твораў, такіх як ''«{{нп5|Ціт Андронік|||Titus Andronicus}}»'' і раннія гістарычныя п’есы, не ўсталявана, што яны дакладна напісаны ў суаўтарстве, тады як для ''«[[Два шляхетныя родзічы|Двух шляхетных родзічаў]]»'' і згубленай п’есы ''«{{нп5|Гісторыя Кардэніа|Кардэніа||The History of Cardenio}}»'' гэта дакументальна пацверджана. Дадзеныя, атрыманыя з тэкстаў, таксама дазваляюць сцвярджаць, што некаторыя працы перарабляліся іншымі пісьменнікамі адносна арыгінальнага тэксту. Адна з найранейшых прац Шэкспіра — ''«{{нп5|Рычард III (п’еса)|Рычард III||Richard III (play)}}»'' і тры часткі ''«{{нп5|Генрых VI, частка 1|Генрыха VI||Henry VI, Part 1}}»'', напісаныя ў пачатку 1590-х, перыяд, калі была ў модзе гістарычная драма. П’есы Шэкспіра насілу паддаюцца датаванню{{Sfn|Frye|2005|p=9}}{{Sfn|Honan|1998|p=166}}, але даследчыкі тэкстаў мяркуюць, што ''«[[Ціт Андронік]]»'', ''«{{нп5|Камедыя памылак||ru|Комедия ошибок}}»'', ''«[[Утаймаванне наравістай]]»'' і ''«{{нп5|Два веронцы||be-x-old|Два вэронскія джэнтэльмэны}}»'' таксама ставяцца да пачатку творчага шляху Шэкспіра{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=159–61}}{{Sfn|Frye|2005|p=9}}. Яго першыя {{нп5|Хронікі Уільяма Шэкспіра|хронікі||Shakespearean history}}, якія найхутчэй засноўваюцца на выданні 1587 года ''«Хронік Англіі, Шатландыі і Ірландыі»'' {{нп5|Рафаэль Холіншэд|Рафаэля Холіншэда||Raphael Holinshed}}{{Sfn|Dutton|2003|p=147}}, уяўлялі разбуральныя вынікі кіравання слабых і карумпаваных уладароў і ў нейкай меры паслужылі апраўданнем узнікнення [[Цюдоры|дынастыі Цюдораў]]{{Sfn|Ribner|2005|pp=154–155}}. На раннія п’есы Шэкспіра паўплывалі працы іншых драматургаў лізавецінскай эпохі, асабліва {{нп5|Томас Кід|Томаса Кіда||Thomas Kyd}} і [[Крыстафер Марла|Крыстафера Марла]], традыцыі сярэднявечнай драмы і п’есы [[Луцый Аней Сенека|Сенекі]]{{Sfn|Frye|2005|p=105}}{{Sfn|Ribner|2005|p=67}}{{Sfn|Cheney|2004|p=100}}. ''«Камедыя памылак»'' таксама пабудавана па класічнай мадэлі, не знойдзена крыніц для ''«Утаймавання наравістай»'', хоць яна злучана з іншай п’есай з падобнай назвай, што гулялася ў лонданскіх тэатрах у 1590-х гадах<ref name="ОП18">У. Шекспир. Комедии. Вступительная статья О. Постнова. — М. Эксмо, 2008. с. 18. ISBN 978-5-699-28192-3</ref> і, магчыма, мае фальклорныя карані{{Sfn|Honan|1998|p=136}}{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=166}}. [[Файл:Oberon, Titania and Puck with Fairies Dancing. William Blake. c.1786.jpg|thumb|230px|left|''Аберон, Тытанія і Пак танцуюць з феямі.'' [[Уільям Блэйк]], 1786 год. {{nobr|{{нп5|Брытанская галерэя Тэйт|Тэйт Брытанія|ru|Британская галерея Тейт}}}}.]] У сярэдзіне 1590-х гадоў адбыўся пераход Шэкспіра ад кплівых і фарсавых па сваім стылі камедый да рамантычных твораў{{Sfn|Ackroyd|2006|p=235}}. ''«[[Сон у летнюю ноч]]»'' — гэта дасціпная сумесь рамантыкі, казачнай магіі і жыцця найніжэйшага грамадства{{Sfn|Wood|2003|pp=161–162}}. У наступнай, таксама рамантычнай, камедыі Шэкспіра ''«{{нп5|Венецыянскі купец||ru|Венецианский купец}}»'' утрымваецца партрэт помслівага ліхвяра-яўрэя {{нп5|Шэйлак|Шэйлака||Shylock}}, у якім адбіліся расавыя забабоны англічан лізавецінскай эпохі{{Sfn|Wood|2003|pp=205–206}}{{Sfn|Honan|1998|p=258}}. Дасціпная п’еса ''«{{нп5|Шмат шуму з нічога||it|Molto rumore per nulla}}»''{{Sfn|Ackroyd|2006|p=359}}, ''«[[Як вам гэта спадабаецца]]»'', якая выдатна паказвае жыццё ў правінцыі, і ажыўленая весялосцю ''«{{нп5|Дванаццатая ноч (п’еса)|Дванаццатая ноч|it|La dodicesima notte}}»'' дапаўняюць шэраг камедый Шэкспіра{{Sfn|Ackroyd|2006|pp=362–383}}. Пасля лірычнага ''«{{нп5|Рычард II (п’еса)|Рычарда II|ru|Ричард II (пьеса)}}»'', практычна цалкам напісанага вершамі, Шэкспір увёў празаічную камедыю ў свае хронікі ''«{{нп5|Генрых IV, частка 1|Генрых IV, часткі 1|nl|Hendrik IV (toneelstuk)}}»'' і ''{{нп5|Генрых IV, частка 2|2|nl|Генрих IV, часть 2}}'', і ''«[[Генрых V (п’еса)|Генрых V]]»''. Яго персанажы робяцца складанейшымі і далікатнымі, ён вельмі спрытна перамыкаецца паміж камічнымі і сур’ёзнымі сцэнамі, прозай і паэзіяй, так што яго спелыя працы дасягаюць апавядальнай разнастайнасці{{Sfn|Shapiro|2005|p=150}}{{Sfn|Gibbons|1993|p=1}}{{Sfn|Ackroyd|2006|p=356}}. Гэты перыяд пачалі і скончылі трагедыі: ''«[[Рамэа і Джульета]]»'', знакамітая гісторыя кахання і смерці дзяўчыны і юнака{{Sfn|Wood|2003|loc=161}}{{Sfn|Honan|1998|p=206}}, і ''«{{нп5|Юлій Цэзар (трагедыя)|Юлій Цэзар|ru|Юлий Цезарь (трагедия)}}»'', заснаваны на «{{нп5|Параўнальныя жыццяпісы|Параўнальных жыццяпісах|ru|Сравнительные жизнеописания}}» ''[[Плутарх]]а''{{Sfn|Ackroyd|2006|p=353, 358}}{{Sfn|Shapiro|2005|pp=151–153}}. [[Файл:Henry Fuseli rendering of Hamlet and his father's Ghost.JPG|thumb|230px|''Гамлет, Гарацыа, Марцэл і здань бацькі Гамлета.'' {{нп5|Іаган Генрых Фюслі|Генры Фюзелі|es|Johann Heinrich Füssli}}, 1780—85. {{нп5|Кунстхаус (Цюрых)||de|Kunsthaus Zürich}}.]] У пачатку XVII стагоддзя Шэкспір напісаў некалькі так званых «[[Праблемныя п’есы Шэкспіра|праблемных п’ес]]»: ''«{{нп5|Мера за меру||ru|Мера за меру}}»'', ''«{{нп5|Траіл і Крэсіда||ru|Троил и Крессида}}»'' і ''«{{нп5|Усё добра, што добра сканчаецца||ru|Всё хорошо, что хорошо кончается}}»'', а таксама шэраг найболей вядомых [[Трагедыі Уільяма Шэкспіра|трагедый]]{{Sfn|Bradley|1991|p=85}}{{Sfn|Muir|2005|pp=12–16}}. Многія крытыкі мяркуюць, што трагедыі гэтага перыяду ўяўляюць сабою пік творчасці Шэкспіра. Гамлет, загалоўны герой адной з самых знакамітых трагедый Шэкспіра, з’яўляецца, магчыма, самым доследным персанажам гэтага драматурга; асабліва гэта дакранаецца знакамітага {{нп5|Салілоквій|салілоквія||Soliloquy}}, які пачынаецца «{{нп5|Быць ці не быць|Быць ці не быць, вось у чым пытанне|ru|Быть или не быть}}»{{Sfn|Bradley|1991|p=94}}. У адрозненне ад інтраверта Гамлета, вагальнага героя, героі наступных трагедый, кароль Лір і Атэла, пакутуюць ад занадта паспешна прыманых рашэнняў{{Sfn|Bradley|1991|p=86}}. Нярэдка трагедыя Шэкспіра будуецца на недахопах ці фатальных учынках герояў, што знішчалі яго і яго блізкіх{{Sfn|Bradley|1991|p=40}}. У ''«[[Атэла]]»'' злыдзень Яга даводзіць рэўнасць галоўнага героя да кропкі, і той забівае сваю нявінную жонку{{Sfn|Bradley|1991|p=42}}{{Sfn|Greenblatt|2005|p=304}}. У ''«[[Кароль Лір|Каралі Ліры]]»'' стары кароль здзяйсняе фатальную памылку, адмовіўшыся ад сваіх праў на ўладу, што прыводзіць да жахлівых падзей, як забойства малодшай дачкі Ліра Кардэліі. У ''«{{нп5|Макбет (п’еса)|Макбеце|ru|Макбет (пьеса)}}»'', самай кароткай і сціснутай трагедыі Шэкспіра{{Sfn|McDonald|2006|pp=43–46}}, некантралюемыя амбіцыі пасоўваюць Макбета і яго жонку, [[Лэдзі Макбет]], да забойства законнага караля і ўзурпацыі трона, а ў канчатковым рахунку іх жа бурыць усведамленне сваёй віны{{Sfn|Bradley|1991|p=306}}. У гэтай п’есе Шэкспір дадае да трагічнай структуры элемент звышнатуральнага. Яго апошнія буйныя трагедыі, ''«{{нп5|Антоній і Клеапатра (п’еса)|Антоній і Клеапатра|ru|Антоний и Клеопатра (пьеса)}}»'' і ''«{{нп5|Карыялан (трагедыя)|Карыялан|ru|Кориолан (трагедия)}}»'', на думку некаторых крытыкаў, утрымліваюць адны з самых выдатных яго вершаў{{Sfn|Ackroyd|2006|p=444}}{{Sfn|McDonald|2006|pp=69–70}}. У фінальным перыядзе сваёй творчасці Шэкспір звярнуўся да жанру [[Позныя рамантычныя п’есы Уільяма Шэкспіра|рамантыкі]] ці [[Трагікамедыя|трагікамедыі]] і дапісаў тры буйныя п’есы: ''«{{нп5|Цымбелін||sv|Cymbeline}}»'', ''«{{нп5|Зімовая казка||sv|En vintersaga}}»'' і ''«{{нп5|Бура (п’еса)|Бура||The Tempest}}»'', а таксама, супольна з іншым драматургам, п’есу ''«{{нп5|Перыкл (п’еса)|Перыкл||Pericles, Prince of Tyre}}»''. Творы гэтага перыяду менш змрочныя, чым папярэднія ім трагедыі, аднак больш сур’ёзныя, чым камедыі 1590-х гадоў, але сканчаюцца яны замірэннем і збавеннем ад бед{{Sfn|Dowden|1881|p=57}}. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гэтыя змены адбыліся ад змены паглядаў на жыццё Шэкспіра, якія сталі спакайнейшымі, але, магчыма, у п’есах проста адбілася тэатральная мода таго часу{{Sfn|Dowden|1881|p=60}}{{Sfn|Frye|2005|p=123}}{{Sfn|McDonald|2006|pp=15}}. Яшчэ дзве захаваныя п’есы Шэкспіра напісаны ім у супрацы, магчыма з [[Джон Флетчэр|Джонам Флетчэрам]]: ''«{{нп5|Генрых VIII (п’еса)|Генрых VIII|ru|Генрих VIII (пьеса)}}»'' і ''«[[Два шляхетныя родзічы]]»''. ==== Прыжыццёвыя пастаноўкі ==== {{Main|Пастаноўкі п’ес Уільяма Шэкспіра}} Пакуль дакладна не вядома, для якіх тэатральных кампаній Шэкспір пісаў свае раннія п’есы. Так, на тытульнай старонцы выдання ''«Ціта Андроніка»'' 1594 года паказана, што п’еса ставілася трыма рознымі групамі{{Sfn|Wells|Taylor|Jowett|Montgomery|2005|p=xx}}. Пасля [[Чорная смерць|чумы]] 1592—1593 года п’есы Шэкспіра ўжо ставіліся яго ўласнай кампаніяй у «{{нп5|Тэатр (Лондан)|Тэатры||The Theatre}}» і «{{нп5|Курціна (тэатр)|Курціне||Curtain Theatre}}» у [[Шордзіч]]ы на поўнач ад Тэмзы{{Sfn|Wells|Taylor|Jowett|Montgomery|2005|p=xxi}}. Там была пастаўлена першая частка ''«Генрыха IV»''. Пасля сваркі са сваім гаспадаром кампанія пакінула «Тэатр» і пабудавала на паўднёвым боку Тэмзы, у [[Саўтуарк]]у, тэатр «[[Глобус (тэатр)|Глобус]]», першы тэатр, пабудаваны акцёрамі для акцёраў{{Sfn|Foakes|1990|p=6}}{{Sfn|Shapiro|2005|pp=125–31}}. «Глобус» адкрыўся восенню 1599 года, і адной з першых пастаўленых у ім п’ес стаў ''«Юлій Цэзар»''. Большасць найболей вядомых п’ес Шэкспіра, напісаных пасля 1599 года, ствараліся для «Глобуса», улучаючы ''«Гамлета»'', ''«Атэла»'' і ''«Караля Ліра»''{{Sfn|Foakes|1990|p=6}}{{Sfn|Nagler|1958|p=7}}{{Sfn|Shapiro|2005|pp=131–2}}. [[Файл:Globe theatre london.jpg|thumb|230px|left|Рэканструкцыя [[Глобус (тэатр)|тэатра Глобус]], Лондан.]] Трупа Шэкспіра «Слугі лорда-камергера» знаходзілася ў асаблівых адносінах з [[Якаў I (кароль Англіі)|каралём Якавам I]], асабліва пасля яе пераназвання ў 1603 годзе ў «[[Слугі караля]]». Хоць запісы пра пастаноўкі разрознены, можна казаць пра 7 пастановак п’ес Шэкспіра пры двары паміж 1 лістапада 1604 года і 31 кастрычніка 1605 года, улучаючы дзве пастаноўкі ''«Венецыянскага купца»''{{Sfn|Wells|Taylor|Jowett|Montgomery|2005|p=xxii}}. Пасля 1608 года яны пачалі выступаць зімой у крытым тэатры «[[Блэкфраерс]]», а ў «Глобусе» працаваць летам{{Sfn|Foakes|1990|p=33}}. Добрае памяшканне ў спалучэнні з каралеўскім заступніцтвам дазволіла Шэкспіру ўвесці ў рэквізіт сваіх п’ес складанейшыя прылады. Прыкладам, у ''«Цымбеліне»'' [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэр]] спускаецца «з громам і маланкамі, седзячы на арле: Ён кідае маланкі. Прывіды падаюць на калені»{{Sfn|Ackroyd|2006|p=454}}. У склад трупы Шэкспіра ўваходзілі такія вядомыя акцёры, як [[Рычард Бёрбедж]], {{нп5|Уільям Кэмп||ru|Кемп, Уильям}}, [[Генры Кондэл|Неры Кондэл]] і [[Джон Хэмінгес]]. Бёрбедж быў першым выканаўцам галоўных роляў многіх п’ес Шэкспіра, улучаючы ''«Рычарда III»'', ''«Гамлета»'', ''«Атэла»'' і ''«Караля Ліра»''{{Sfn|Ringler|1997|p=127}}. Папулярны камічны акцёр Уільям Кэмп, сярод іншых персанажаў, іграў П’етра ў ''«Рамэа і Джульеце»'' і Кізіла ў ''«Шмат шуму з нічога»''{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=210}}. На мяжы XVI і XVII стагоддзяў яго замяніў {{нп5|Роберт Армін||ru|Армин, Роберт}}, які выканаў такія ролі, як Асялок з ''«Як вам гэта спадабаецца»'' і Блазан з ''«Караля Ліра»''{{Sfn|Shapiro|2005|pp=247–9}}. У 1613 годзе [[Генры Вотан]] паведаміў пра пастаноўку п’есы ''«Генрых VIII»'', якая адбылася{{Sfn|Wells|Taylor|Jowett|Montgomery|2005|p=1247}}. 29 чэрвеня, падчас пастаноўкі дадзенага спектакля гармата дала асечку і падпаліла саламяны дах будынка, так што ўвесь тэатр згарэў. Гэты факт дазваляе з добрай дакладнасцю ўсталяваць час напісання п’есы{{Sfn|Wells|Taylor|Jowett|Montgomery|2005|p=1247}}. ==== Першыя публікацыі ==== Як лічыцца, палова (18) п’ес Шэкспіра была апублікавана тым ці іншым чынам пры жыцці драматурга. Найгалаўнейшай публікацыяй шэкспіраўскай спадчыны па праве лічыцца [[Першае фоліа|фоліа 1623 года (так званае «Першае фоліа»)]], выдадзенае Эдуардам Блаўнтам і Уільямам Джагардам у складзе так званай «{{нп5|Чэстэраўская складанка|Чэстэраўскай складанкі|ru|Честеровский сборник}}»; друкары Уорал і Кол. У гэта выданне ўвайшлі 36 п’ес Шэкспіра — усе, апроч «[[Перыкл (п’еса)|Перыкла]]» і «[[Два шляхетныя родзічы|Двух шляхетных родзічаў]]». Менавіта гэта выданне ляжыць у аснове ўсіх даследаванняў у вобласці шэкспіразнаўства. Ажыццяўленне гэтага праекта стала магчымым дзякуючы высілкам Джона Хэмінджа і Генры Кондэла, сяброў і калег Шэкспіра. Кнігу апераджае ліст да чытачоў ад імя Хэмінджа і Кондэла, а таксама паэтычнае прысвячэнне Шэкспіру з боку драматурга Бена Джонсана, які таксама паспрыяў выданню Першага Фоліа. === Паэмы === У 1593 і 1594 гадах, калі тэатры былі зачынены з-за эпідэміі [[Бубонная чума|чумы]], Шэкспір стварыў дзве эратычныя паэмы, ''«{{нп5|Венера і Адоніс||ru|Венера и Адонис}}»'' і ''«[[Збэшчанне Лукрэцыі]]»''. Гэтыя паэмы былі прысвечаны {{нп5|Генры Рызлі, 3-і граф Саўтгемптан|Генры Рызлі, графу Саўтгемптану|ru|Генри Ризли, 3-й граф Саутгемптон}}. У ''«Венеры і Адонісе»'' нявінны [[Адоніс]] адпрэчвае сексуальныя дамаганні [[Венера (міфалогія)|Венеры]]; тады як у ''«Збэшчанні Лукрэцыі»'' ўчынная жонка [[Лукрэцыя]] згвалтавана {{нп5|Секст Тарквіній|Тарквініем||Sextus Tarquinius}}{{Sfn|Roe|2006|p=21}}. Пад уплывам ''{{нп5|Метамарфозы (Авідзій)|Метамарфоз|pt|Metamorfoses}}'' [[Публій Авідзій Назон|Авідзія]]{{Sfn|Frye|2005|p=288}}, у паэмах паказваюцца пачуццё віны і жудасныя наступствы некантралюемага кахання{{Sfn|Roe|2006|p=3}}. Абедзве паэмы карысталіся папулярнасцю і перавыдаваліся некалькі разоў пры жыцці Шэкспіра. Трэцяя паэма, ''«{{нп5|Скарга закаханай|||A Lover's Complaint}}»'', у якой дзяўчына жаліцца на спакуслівага ашуканца, была надрукавана ў першым выданні ''Санетаў'' у 1609 годзе. У наш час большасць навукоўцаў прызнае, што ''«Скаргу закаханай»'' напісаў менавіта Шэкспір. У паэме ''«[[Фенікс і галубка]]»'', надрукаванай у 1601 годзе ў складанцы Роберта Чэстэра ''«Love’s Martyr»'', расказваецца пра сумную смерць міфалагічнага фенікса і яго ўмілаванай, дакладнай галубкі. У 1599 годзе два санеты Шэкспіра ад імя Шэкспіра, але без яго згоды ў ''«[[Жарсны пілігрым|Жарсным пілігрыме]]»''{{Sfn|Roe|2006|p=1}}{{Sfn|Honan|1998|p=289}}{{Sfn|Schoenbaum|1987|p=327}}. === Санеты === {{main|Санеты Уільяма Шэкспіра}} [[Файл:Sonnets1609titlepage.jpg|thumb|230px|right|Тытульная старонка выдання санетаў Шэкспіра 1609 года.]] [[Санет]] — верш з 14 радкоў. У санетах Шэкспіра прынята наступнае рыфмаванне: abab cdcd efef gg, то бок тры катрэны на крыжаваныя рыфмы, і адно двухрадкоўе (тып, уведзены паэтам {{нп5|Генры Говард, граф Сурэй|графам Сурэем|ru|Говард, Генри, граф Суррей}}, пакараным смерцю пры Генрыху VIII). Усяго Шэкспірам былі напісаны 154 санеты, і большая іх частка была створана ў [[1592]]—[[1599]] гадах. Упершыню яны былі надрукаваны без ведання аўтара ў [[1609]] годзе. Два з іх былі надрукаваны яшчэ ў [[1599]] годзе ў складанцы «[[Жарсны пілігрым]]». Гэта санеты ''138'' і ''144''. == Стыль == {{Main|Стыль Уільяма Шэкспіра}} Мова першых п’ес Шэкспіра — мова, звычайная для п’ес дадзенага перыяду. Гэта стылізаваная мова не заўсёды дае драматургу раскрыць сваіх персанажаў{{Sfn|Clemen|2005a|p=150}}. Паэзія часта перагружана складанымі метафарамі і прапановамі, а мова больш спрыяе дэкламаванню тэксту, чым жывой ігры. Да прыкладу, урачыстыя прамовы ''«[[Ціт Андронік|Ціта Андроніка]]»'', на думку некаторых крытыкаў, часта запавольваюць дзеянне; мова персанажаў ''«[[Два веронцы|Двух веронцаў]]»'' здаецца ненатуральнай{{Sfn|Frye|2005|p=105}}{{Sfn|Clemen|2005b|p=29}}. Неўзабаве, аднак, Шэкспір пачынае прыстасоўваць традыцыйны стыль для сваіх мэт. Пачатковы [[салілоквій]] з ''«[[Рычард III (п’еса)|Рычарда III]]»'' узыходзіць да гутарак з сабой [[Загана (персанаж)|Заганы]], традыцыйнага персанажа сярэднявечнай драмы. У той жа час, яркія маналогі Рычарда пазней разаўюцца ў маналогі пазнейшых п’ес Шэкспіра{{Sfn|Brooke|2004|p=69}}{{Sfn|Bradbrook|2004|p=195}}. Усе п’есы азначаюць пераход ад традыцыйнага стылю да новага. На працягу далейшай сваёй кар’еры Шэкспір яднае іх, і адным з найболей удалых прыкладаў змешвання стыляў можа служыць ''«[[Рамэа і Джульета]]»''{{Sfn|Clemen|2005b|p=263}}. Да сярэдзіны 1590-х гадоў, часу стварэння ''«Рамэа і Джульеты»'', ''«[[Рычард II (п’еса)|Рычарда II]]»'' і ''«[[Сон у летнюю ноч|Сну ў летнюю ноч]]»'', стыль Шэкспіра робіцца больш натуральным. Метафары і вобразныя выразы ўсё больш дапасуюцца з патрэбамі драмы. Стандартная паэтычная форма, што выкарыстоўваецца Шэкспірам — [[белы верш]], напісаны пяцістопным [[ямб]]ам. Белы верш ранніх і позных п’ес значна адрозніваюцца. Ранні часцяком гарны, але, зазвычай, пад канец радка сканчаецца або ўвесь сказ цаліком, або яго сэнсавая частка, што спараджае манатоннасць{{Sfn|Frye|2005|p=185}}. Пасля таго, як Шэкспір асвоіў традыцыйны белы верш, ён пачаў змяняць яго, перапыняючы сказ пад канец радка. Выкарыстанне гэтага прыёму надае паэзіі моц і гнуткасць у такіх п’есах, як ''«[[Юлій Цэзар (трагедыя)|Юлій Цэзар]]»'' і ''«[[Гамлет]]»''. Прыкладам, Шэкспір выкарыстоўвае яго для перадачы пачуццяў узрушанага Гамлета{{Sfn|Wright|2004|p=868}}:<blockquote> : ''Sir, in my heart there was a kind of fighting'' : ''That would not let me sleep. Methought I lay'' : ''Worse than the mutines in the bilboes. Rashly—'' : ''And prais’d be rashness for it—let us know'' : ''Our indiscretion sometimes serves us well…'' </blockquote>У наступных за ''«Гамлетам»'' п’есах паэтычны стыль працягваў вар’іравацца, асабліва ў эмацыйных пасажах яго позных трагедый. Літаратурны крытык {{нп5|Эндру Брэдлі|||A. C. Bradley}} апісаў гэты стыль як «больш канцэнтраваны, хуткі, размаіты, з меншай колькасцю паўтораў»{{Sfn|Bradley|1991|p=91}}. Да канца сваёй кар’еры Шэкспір выкарыстоўваў мноства метадаў для дасягнення падобных эфектаў. Ён выкарыстоўваў такія метады, як {{нп5|анжамбеман||ru|Анжамбеман}}, неструктураваныя паўзы і прыпынкі і розныя незвычайныя варыяцыі канструкцыі і даўжыні прапаноў{{Sfn|McDonald|2006|pp=42–6}}. У многіх выпадках слухач сам павінен дадумаць сэнс сказу{{Sfn|McDonald|2006|pp=42–6}}. У позніх рамантычных п’есах доўгія і кароткія сказы супрацьстаўляюцца адзін аднаму, суб’ект і аб’ект дзеяння змяняюцца месцамі, словы апускаюцца, што стварае адчуванне спантаннасці{{Sfn|McDonald|2006|p=36, 39, 75}}. Шэкспір скамбінаваў паэтычнае мастацтва з разуменнем практычных дэталяў тэатральнай пастаноўкі{{Sfn|Gibbons|1993|p=4}}. Як і ўсе драматургі таго часу, ён тэатралізаваў гісторыі з такіх крыніц, як [[Плутарх]] і [[Рафаэль Холіншэд|Холіншэд]]{{Sfn|Gibbons|1993|pp=1-4}}. Але першакрыніца не заставалася без змен; Шэкспір уводзіў новыя і змяняў старыя сюжэтныя лініі, каб перад аўдыторыяй раскрывалася ўся шматграннасць аповеда. З узростам майстэрства Шэкспіра яго персанажы сталі вымалёўвацца выразней і набываць адметныя асаблівасці гаворкі. Аднак яго познія п’есы больш напамінаюць раннія творы. У позніх рамантычных творах ён свядома вярнуўся да штучнага стылю, каб падкрэсліць ілюзорнасць тэатра{{Sfn|McDonald|2006|p=13}}. == Рэпутацыя і крытыка == {{main|Рэпутацыя Уільяма Шэкспіра}} {{Quote box|align=right|quote=«Ён быў чалавекам не эпохі, але ўсіх часоў»<ref>{{lang-en|He was not of an age, but for all time.}}</ref>.|source={{нп5|Бен Джонсан|||Ben Jonson}}{{Sfn|Jonson|1996|p=10}}}} Хоць пры сваім жыцці Шэкспір і не лічыўся вялікім драматургам, ён атрымліваў ухвальныя водгукі пра свае творы{{Sfn|Dominik|1988|p=9}}{{Sfn|Grady|2001b|p=267}}. У 1598 годзе пісьменнік-святар [[Фрэнсіс Мёрыс]] вылучыў яго з англійскіх пісьменнікаў як «самога цудоўнага» і ў камедыі, і ў трагедыі{{Sfn|Grady|2001b|p=265}}{{Sfn|Greer|1986|p=9}}. І аўтары складанкі п’ес ''«Parnassus»'' параўноўвалі Шэкспіра з [[Джэфры Чосер|Чосерам]], [[Джон Гаўэр|Гаўэрам]] і [[Эдмунд Спэнсэр|Спэнсэрам]]{{Sfn|Grady|2001b|p=266}}. У [[Першае фоліа|Першым фоліа]] [[Бен Джонсан]] назваў Шэкспіра: «Душа стагоддзя, годны апладысментаў, захапленне, дзіва нашай сцэны<ref>Soul of the age, the applause, delight, the wonder of our stage</ref>». [[Файл:William Shakespeare Statue in Lincoln Park.JPG|thumb|right|230px|Статуя Уільяма Шэкспіра, [[Лінкальн-парк (Чыкага)]], тыповая для XIX і пачатку XX стагоддзяў.]] [[Файл:William Shakespeare Postal stationery envelope Russia 2014 No 257.jpg|230px|right|[[Паштовы канверт]] Расіі, 2014 год.]] У перыяд паміж [[Рэстаўрацыя Сцюартаў|Рэстаўрацыяй]] манархіі ў 1660 годзе і канцом XVII стагоддзя пераважалі ідэі класіцызму. Таму крытыкі таго часу пераважна ставілі Шэкспіра ніжэй, чым [[Джон Флетчэр|Джона Флетчэра]] і [[Бен Джонсан|Бена Джонсана]]{{Sfn|Grady|2001b|p=269}}. [[Томас Рымер]], да прыкладу, асуджаў Шэкспіра за змешванне камічнага і трагічнага. Тым не менш, паэт і крытык [[Джон Драйдэн]] высока ацэньваў Шэкспіра, кажучы пра Джонсана: «Я захапляюся ім, але я люблю Шэкспіра»{{Sfn|Dryden|1889|p=71}}. Усё ж на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў панавалі погляды Рымера, але ў XVIII стагоддзі крытыкі пачалі захапляцца ім і зваць яго геніем. Падобную рэпутацыю толькі ўмацаваў шэраг выдадзеных навуковых прац, прысвечаных творчасці Шэкспіра, прыкладам працы [[Сэмюэл Джонсан|Сэмюэля Джонсана]] 1765 года і [[Эдманд Малоун|Эдманда Малоуна]] 1790 года{{Sfn|Grady|2001b|p=270}}{{Sfn|Levin|1986|p=217}}. Да 1800 года за ім трывала замацавалася званне нацыянальнага паэта Англіі{{Sfn|Grady|2001b|p=270}}. У XVIII і XIX стагоддзях Шэкспір таксама атрымаў імя і за межамі Брытанскіх астравоў. Яго падтрымлівалі такія пісьменнікі як [[Вальтэр]], [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]], [[Стэндаль]] і [[Віктор Гюго|Гюго]]{{Sfn|Grady|2001b|p=272-274}}. У [[Рамантызм|эпоху рамантызму]] Шэкспір атрымаў высокую ацэнку паэта і літаратурнага філосафа [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]]; крытык {{нп5|Аўгуст Вільгельм Шлегель||be-x-old|Аўгуст Вільгельм Шлегель}} выканаў пераклад яго п’ес на нямецкую ў духу [[Нямецкі рамантызм|нямецкага рамантызму]]{{Sfn|Levin|1986|p=223}}. У XIX стагоддзі захапленне Шэкспірам часта межавала з глыбокай пашанай і ліслівасцю{{Sfn|Sawyer|2003|p=113}}. «Гэты Кароль Шэкспір», — пісаў эсэіст [[Томас Карлейль]] у 1840 годзе — «вышэй нас усіх, самы шляхетны, найдалікатнейшы, але моцны; непарушны<ref>That King Shakespeare … over us all, as the noblest, gentlest, yet strongest of rallying signs; indestructible</ref>»{{Sfn|Carlyle|1907|p=161}}. [[Бернард Шоу]], аднак, крытыкаваў рамантычны культ Шэкспіра, пусціўшы ў ход слова «бардапаклонства» ({{lang-en|bardolatry}}). Ён сцвярджаў, што {{нп5|натуралістычная драма|||Naturalism (theatre)}} [[Генрык Ібсен|Ібсена]] робіць Шэкспіра састарэлым{{Sfn|Grady|2001b|p=276}}. Рускі пісьменнік [[Леў Мікалаевіч Талстой]] у сваім крытычным нарысе «Пра Шэкспіра і пра драму»<ref>Толстой Л. Н. [http://tolstoy.lit-info.ru/tolstoy/publicistika/publicistika-23.htm «О Шекспире и о драме»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170518191931/http://tolstoy.lit-info.ru/tolstoy/publicistika/publicistika-23.htm |date=18 мая 2017 }}</ref> на падставе дэталёвага разбору некаторых найболей папулярных твораў Шэкспіра, у прыватнасці: «Кароль Лір», «Атэла», «Фальстаф», «Гамлет» і інш. — рэзка раскрытыкаваў здольнасці Шэкспіра як драматурга. Пасля мадэрнісцкай рэвалюцыі мастацтва пачатку XX стагоддзя Шэкспір быў запісаны ў шэрагі [[авангард]]ыстаў. {{нп5|Экспрэсіянізм (кіно)|Нямецкія экспрэсіяністы|ru|Экспрессионизм (кино)}} і маскоўскія [[Футурызм|футурысты]] ставілі яго п’есы. Марксіст, драматург і рэжысёр [[Бертольт Брэхт]], распрацаваў пад уплывам Шэкспіра [[эпічны тэатр]]. Паэт і крытык [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліят]] выступіў супраць Шоу, кажучы, што шэкспіраўскі «прымітывізм» робіць яго творы сучаснымі{{Sfn|Grady|2001a|pp=22–6}}. Эліят узначаліў рух даследчыкаў па больш дэталёвым разглядзе шэкспіраўскіх выяў. У 1950-х хваля новых паходаў змяніла мадэрнізм і паклала пачатак «[[Постмадэрнізм|постмадэрнісцкім]]» вывучэнням Шэкспіра{{Sfn|Grady|2001a|pp=24}}. У 1980-х творчасць Шэкспіра стала вывучацца прадстаўнікамі такіх плыняў як {{нп5|структуралізм||be-x-old|Структуралізм}}, фемінізм, [[новы гістарызм]], вывучэнне афра-амерыканцаў і {{нп5|квір-даследаванні|||Queer studies}}{{Sfn|Grady|2001a|pp=29}}{{Sfn|Drakakis|1985|pp=16–17, 23–25}}. == Уплыў == {{main|Уплыў Уільяма Шэкспіра}} [[Файл:Macbeth consulting the Vision of the Armed Head.jpg|thumb|230px|left|«Макбет», {{нп5|Генры Фюзелі||es|Johann Heinrich Füssli}} (1793—1794), {{нп5|Шэкспіраўская бібліятэка Фолджэра||ru|Шекспировская библиотека Фолджера}}, Вашынгтон.]] Працы Шэкспіра сур’ёзна паўплывалі на тэатр і літаратуру наступных гадоў. У прыватнасці, ён пашырыў вобласць працы драматурга з характарызацыяй персанажаў, сюжэтам, [[мова]]й і [[жанр]]ам{{Sfn|Chambers|1944|p=35}}. Прыкладам, да ''«[[Рамэа і Джульета|Рамэа і Джульеты]]»'' рамантыка ніколі не разглядалася як годная тэма для трагедыі{{Sfn|Levenson|2000|pp=49–50}}. [[Салілоквій|Салілоквіі]] галоўным чынам выкарыстоўваліся для паведамлення гледачам пра адбытыя падзеі; Шэкспір пачаў выкарыстоўваць іх для раскрыцця характару персанажа і яго думак{{Sfn|Clemen|1987|p=179}}. Яго працы моцна паўплывалі на наступных паэтаў. [[Рамантызм|Паэты эпохі рамантызму]] спрабавалі адрадзіць шэкспіраўскую вершаваную драму, але не мелі вялікага поспеху. Крытык {{нп5|Джордж Стайнер||ru|Стайнер, Джордж}} назваў усю англійскую драму ад [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Колрыджа]] да {{нп5|Альфрэд Тэнісан|Тэнісана|be-x-old|Альфрэд Тэнісан}} «слабымі варыяцыямі на шэкспіраўскія тэмы»{{Sfn|Steiner|1996|p=145}}. Шэкспір паўплываў на такіх пісьменнікаў як [[Томас Хардзі]], [[Уільям Фолкнер]] і [[Чарлз Дыкенс]]. Таксама яго ўплыў пашырыўся і на [[Герман Мелвіл|Германа Мелвіла]]; яго капітан Ахаў з рамана ''«[[Мобі Дзік]]»'' — класічны {{нп5|трагічны герой||ru|Трагический герой}}, натхнёны каралём Лірам{{Sfn|Bryant|1998|p=82}}. Навукоўцы падлічылі, што 20 000 музычных твораў злучаны з працамі Шэкспіра. Сярод іх 2 оперы [[Джузэпэ Вердзі]], ''«{{нп5|Атэла (оперы Вердзі)|Атэла|ca|Otello (Verdi)}}»'' і ''«{{нп5|Фальстаф (опера)|Фальстаф||Falstaff (opera)}}»'', у першакрыніцы якіх ляжаць аднайменныя п’есы{{Sfn|Wells|Orlin|2003|pp=641–2.}}. Шэкспір таксама натхніў мноства мастакоў, улучаючы рамантыкаў і [[Прэрафаэліты|прэрафаэлітаў]]. Швейцарскі мастак [[Генры Фюзелі]], сябар [[Уільям Блэйк|Уільяма Блэйка]], нават пераклаў на нямецкую мову п’есу ''«Макбет»''{{Sfn|Paraisz|2006|p=130}}. Распрацоўнік тэорыі [[псіхааналіз]]у [[Зігмунд Фрэйд]] абапіраўся на шэкспіраўскую псіхалогію, у прыватнасці на выяву Гамлета, у сваіх тэорыях пра чалавечую прыроду<ref>{{кніга|аўтар=Bloom, Harold|загаловак=The Western Canon|выданне=New York|выдавецтва=Riverhead Books|pages=346}}</ref>. У часы Шэкспіра, англійскія граматыка, правапіс і вымаўленне былі менш стандартызаваны, чым у нашы дні{{sfn|Cercignani|1981|p=}}, і яго мова спрыяла фармаванню сучаснай англійскай{{Sfn|Crystal|2001|pp=55–65}}. Ён — самы цытаваны [[Сэмюэл Джонсан|Сэмюэлам Джонсанам]] аўтар у ''«[[A Dictionary of the English Language]]»'', першым складанні ў сваім родзе{{Sfn|Wain|1975|p=194}}. Такія выразы, як «with bated breath» (літар. стаіўшы дыханне = з заміраючым сэрцам) (''«Венецыянскі купец»'') і «a foregone conclusion» (літар. прадвызначаны вынік) (''«Атэла»'') увайшлі ў сучасную штодзённую англійскую гаворку{{Sfn|Johnson|2002|p=12}}{{Sfn|Crystal|2001|pp=63}}. == Сумневы вакол асобы Шэкспіра == === «Шэкспіраўскае пытанне» === {{Main|Шэкспіраўскае пытанне}} [[Файл:Cobbe portrait of Shakespeare.jpg|thumb|230px|Нядаўна выяўлены ў сямейнай калекцыі партрэт лізавецінца ([[1610]]). Некаторыя мастацтвазнаўцы сцвярджаюць, што гэта адзіны прыжыццёвы партрэт Уільяма Шэкспіра<ref name="Portait">Смирнов П. [http://www.gazeta.ru/science/2009/03/10_a_2955513.shtml Шекспир обзавелся домом и портретом] // Газета.ру</ref><ref>[http://www.rb.ru/topstory/society/2009/03/10/131411.html Найден «настоящий» портрет Шекспира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205071808/http://www.rb.ru/topstory/society/2009/03/10/131411.html |date=5 лютага 2012 }} // RB.ru</ref>.]] Прыкладна праз 230 гадоў пасля смерці Шэкспіра пачалі выяўляцца сумневы з нагоды аўтарства прыпісваных яму прац{{Sfn|Shapiro|2010|pp=77-8}}. Былі прапанаваны альтэрнатыўныя кандыдаты, якія галоўным чынам радавітыя і атрымалі добрую адукацыю, такія як {{нп5|Роджэр Мэнэрс, 5-ы граф Ратленд||ru|Роджер Меннерс, 5-й граф Ратленд}}, [[Фрэнсіс Бэкан]], [[Крыстафер Марла]] і {{нп5|Эдуард дэ Вер, 17-ы граф Оксфард||sv|Edward de Vere, 17:e earl av Oxford}}{{Sfn|Gibson|2005|pp=48, 72, 124}}. Таксама былі прапанаваны тэорыі, па якіх за псеўданімам «Шэкспір» хавалася група пісьменнікаў{{Sfn|McMichael|Glenn|1962|p=56}}. Аднак у акадэмічнай супольнасці агульнапрынятая традыцыйная тэорыя<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/04/22/education/edlife/22shakespeare-survey.html?_r=1|title=Did He or Didn’t He? That Is the Question|date=22.04.2007|publisher=The New York Times|access-date=2013-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110213159/http://www.nytimes.com/2007/04/22/education/edlife/22shakespeare-survey.html?_r=1|archive-date=10 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>, цікавасць да нестрафардыянскай плыні, асабліва да оксфардыянскай тэорыі, захоўваецца і ў XXI стагоддзі{{Sfn|Kathman|2003|pp=620, 625–626}}{{Sfn|Love|2002|pp=194–209}}{{Sfn|Schoenbaum|1991|pp=430–40}}. Адным з довадаў сваёй тэорыі нестрафардыянцы лічаць тое, што не захавалася ніякіх сведчанняў пра атрыманне Шэкспірам адукацыі, тады як слоўнікавы запас яго твораў па розных падліках складае ад 17 500 да 29 000 слоў<ref>{{кніга|аўтар=Nevalainen, Terttu|загаловак=Early Modern English Lexis and Semantics|спасылка=https://books.google.ru/books?id=CCvMbntWth8C&pg=PA332&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1999|старонкі=332-458|isbn= 978-0-521-26476-1}}</ref>, а таксама ў іх выяўляюцца глыбокія веды гісторыі і літаратуры. Калі не захавалася ніводнага рукапісу, напісанага рукой Шэкспіра, то праціўнікі традыцыйнай версіі робяць выснову, што яго літаратурная кар’ера была фальсіфікавана. === Рэлігія === {{Main|Рэлігія Уільяма Шэкспіра}} Некаторыя навукоўцы лічаць, што сямейнікі Шэкспіра былі каталікамі, хоць у той час каталіцкая рэлігія знаходзілася пад забаронай{{Sfn|Pritchard|1979|p=3}}. Маці Шэкспіра, [[Мэры Шэкспір|Мэры Ардэн]], паходзіла з каталіцкай сям’і. Галоўным довадам прыналежнасці Шэкспіра да каталіцкай сям’і лічыцца тэстамент [[Джон Шэкспір|Джона Шэкспіра]], знойдзены ў 1757 годзе на гарышчы яго дома. Арыгінал дакумента быў згублены, і навукоўцы разыходзяцца ў поглядах на яго сапраўднасць{{Sfn|Wood|2003|pp=75–8}}{{Sfn|Ackroyd|2006|pp=22–3}}. У 1591 годзе ўлады паведамілі, што ён не з’яўляецца ў царкве{{Sfn|Wood|2003|p=78}}{{Sfn|Ackroyd|2006|pp=416}}{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=41–2, 286}}. У 1606 годзе імя дачкі Шэкспіра Сюзанны трапіла ў спіс тых, хто не з’явіліся на велікодняе [[Еўхарыстыя|прычасце]] ў Стратфардзе{{Sfn|Wood|2003|p=78}}{{Sfn|Ackroyd|2006|pp=416}}{{Sfn|Schoenbaum|1987|pp=41–2, 286}}. Навукоўцы знайшлі ў п’есах Шэкспіра довады і за і супраць яго каталіцызму, але праўда не ўсталявана абсалютна дакладна{{Sfn|Wilson|2004|p=34}}{{Sfn|Shapiro|2005|p=167}}. === Сексуальная арыентацыя === Нягледзячы на факт жаніцьбы Шэкспіра і наяўнасць дзяцей, у навуковай супольнасці існуюць розныя думкі адносна яго [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]]. Даследнікі часта лічаць, што санеты Шэкспіра аўтабіяграфічныя{{Sfn|Lee|1900|p=55}}, і некаторыя робяць з іх выснову пра каханне Шэкспіра [[Гомасексуальнасць|да маладога чалавека]]<ref>{{cite web|url=http://www.glbtq.com/literature/shakespeare_w.html|title=Shakespeare, William (1564-1616)|author=Bruce R. Smith|publisher=glbtq|access-date=2013-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20061019214233/http://www.glbtq.com/literature/shakespeare_w.html|archive-date=19 кастрычніка 2006|url-status=dead}}</ref>. Іншыя, аднак, лічаць гэтыя санеты толькі выразам сяброўства, а не сексуальнай цягі{{Sfn|Casey}}{{Sfn|Pequigney|1985}}{{Sfn|Evans|1996|p=132}}. 26 так званых санетаў да «Асмуглай Лэдзі», адрасаваных замужняй кабеце, часцяком прыводзяцца як довад яго гетэрасексуальнай арыентацыі{{Sfn|Fort|1927|pp=406–414}}. === Выгляд === Пісьмовых апісанняў выгляду Шэкспіра, зробленых пры яго жыцці, не захавалася, і вядуцца спрэчкі пра яго праўдзівае аблічча. Часта праўдзівым партрэтам Шэкспіра завецца [[Друшаўцкі партрэт]], пра які [[Бен Джонсан]] адгукнуўся, як пра такі, што добра паказвае выгляд Шэкспіра{{Sfn|Cooper|2006|pp=48, 57}}, тым больш, што бюст на магіле Шэкспіра досыць падобны з гэтым партрэтам. Карціна пачатку XVII стагоддзя «Бен Джонсан і Уільям Шэкспір» утрымлівае выяву чалавека, які іграе ў шахматы, падобнага звонку на партрэты вялікага драматурга, выкананыя неўзабаве пасля яго смерці (яна ўтрымвае на звароце надпіс ''«Ben Jonson and William Shakespeare by Isaak Oliver, 1603»''). Карціна ў наш час прыпісваецца галандскаму мастаку Карэлу ван Мандэру. У XVIII стагоддзі праводзілася мноства спроб усталяваць праўдзівы выгляд Шэкспіра, што пацягнула за сабой шматлікія фальсіфікацыі і розныя версіі{{Sfn|Schoenbaum|1981|p=190}}. == Шэкспір і Беларусь == === Беларускія паралелі === * У [[Дзеянні данаў|«Дзеяннях данаў»]] (XII ст.) [[Саксон Граматык|Саксона Граматыка]], дзе зафіксаваны першасны сюжэт падання пра Гамлета, прынца Ютландскага, які помсціць за здрадніцкае забойства бацькі, змешчаны і аповед пра [[Захоп Полацка Фродзі І|выправу]] легендарнага дацкага караля Фрода I «на Русь» пад горад Палтэск’я (даследчыкамі атаясняецца з [[Полацк]]ам), дзе той хітрасцю адолеў тамтэйшага ўладара [[Веспасій|Веспасія]]<ref>Дзярновіч, А. І. Палтэск’я — паўночная Троя: вобраз Полацка ў скандынаўскіх крыніцах ХІ—ХІІІ стст. // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы. — Вып. 6. — Минск : РИВШ, 2013. С. 81—83.</ref>. * Літаратуразнавец [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], разглядаючы феномен рыцарскага рамана ў старадаўняй беларускай літаратуры, адзначыў наяўнасць у [[Аповесць пра Баву|«Аповесці пра Баву»]] другой паловы XVI ст. так званай «гамлетаўскай схемы», выяўленай у творы выразна і паслядоўна: забойства бацькі героя, узурпацыя ўлады ў краіне і шлюб забойцы з маці героя, выгнанне героя, вяртанне і доўгачаканая помста. Пры такім падыходзе шэкспіраўскаму Гамлету адпавядае Бава, Гертрудзе — Бландоя, Клаўдзію — Дадон. Гэтае падабенства вынікае з падабенства першасных сюжэтаў старабеларускага рамана і твора Шэкспіра, якія адзначыліся з канца ХІІ ст. у французскай і дацкай літаратурах адпаведна<ref>Кавалёў, С. Рыцарскі раман у беларускай літаратуры // Acta Albaruthenica. — 2005. — № 5. — С. 60.</ref>. === Пераклады твораў у XVIII—XIX стст. === Пытанне аб часе пашырэння вядомасці твораў Шэкспіра на беларускіх землях застаецца адкрытым. Невядома таксама, ці перакладаліся яго творы на беларускую мову да ХХ ст. Разам з тым, вядома, што ўраджэнцы Беларусі або асобы, розным чынам з ёй звязаныя, у свой час займаліся перакладамі літаратурнага даробку Шэкспіра на іншыя мовы. * [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] — апошні  кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — у 1753 г. пераклаў на французскую мову трагедыю «Юлій Цэзар»<ref>Shakespeare, W. ''Essai du traduction de César de…'' / powst. 1753, z rękopisu Biblioteki Jagiellońskiej, sygn. 911, s. 81—95.</ref>. * [[Міхаіл Паўлавіч Урончанка|Міхаіл Урончанка]] — ваенны геадэзіст і географ — пераклаў на рускую мову трагедыю «Гамлет», якая была выдадзена ў 1828 г. у Санкт-Пецярбургу пад крыптонімам ''М. В.''<ref>Міхаіл Паўлавіч Урончанка // Асветнікі зямлі Беларускай, X ― пачатак XX ст.: энцыклапедычны даведнік / [рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.]. ― Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2001. ― С. 440.</ref><ref>[https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_1318770/ Шекспир, В. Гамлет : трагедия в 5 действиях / сочинение В. Шекспира; перевёл с английского М. В. — В типографии медицинского департамента Министерства внутренних дел, 1828. — 205 с.]</ref> * [[Лявон Бароўскі]] — літаратуразнавец, выкладчык Віленскага ўніверсітэта — вядомы як перакладчык на польскую фрагментаў твораў Шэкспіра<ref>Конан, У. М. Леан Бароўскі // Асветнікі зямлі Беларускай, X ― пачатак XX ст.: энцыклапедычны даведнік / [рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.]. ― Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2001. ― С. 50.</ref>. * [[Ігнацы Галавінскі]] — магілёўскі арцыбіскуп — у 1839—1841 гг. (яшчэ да беларускага перыяду) пераклаў на польскую п’есы «Гамлет», «Рамэа і Джульета», «Сон у летнюю ноч», «Макбет», «Кароль Лір», «Бура». Пераклады яго аўтарства лічацца першымі польскімі перакладамі, зробленымі непасрэдна з англійскіх арыгіналаў. Выдаваліся ў Вільні пад пасеўданімам ''Ігнацы Кефалінскі''<ref>[http://polskiszekspir.uw.edu.pl/ignacy-holowinski-translator Ignacy Hołowiński] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220103192520/http://polskiszekspir.uw.edu.pl/ignacy-holowinski-translator |date=3 студзеня 2022 }} // Polski Szekspir.</ref>. * [[Юліян Корсак]] — паэт і перакладчык — на польскую пераклаў трагедыю «Рамэа і Джульета», якая ўвайшла ў яго паэтычны зборнік, выдадзены ў Вільні ў 1840 г.<ref>[http://polskiszekspir.uw.edu.pl/julian-korsak-translator Julian Korsak] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220103192519/http://polskiszekspir.uw.edu.pl/julian-korsak-translator |date=3 студзеня 2022 }} // Polski Szekspir.</ref> * [[Плацыд Янкоўскі]] — святар, магістр тэалогіі, пісьменнік — пераклаў на польскую мову чатыры п’есы Шэкспіра «Віндзорскія насмешніцы», «Дванаццатая ноч» і абедзве часткі «Генрыха IV», якія выдаваліся ў Вільні цягам 1842—1847 гадоў пад псеўданіам ''John of Dycalp''<ref>[http://polskiszekspir.uw.edu.pl/placyd-jankowski-translator Placyd Jankowski] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220103192521/http://polskiszekspir.uw.edu.pl/placyd-jankowski-translator |date=3 студзеня 2022 }} // Polski Szekspir.</ref>. * [[Адам Плуг]] — пісьменнік і публіцыст — пераклаў на польскую мову п’есы «Бура», «Кароль Лір», «Макбет», якія друкаваліся ў перыёдыцы ў 1868—1871 гг.<ref>[http://polskiszekspir.uw.edu.pl/adam-plug-translator Adam Pług] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220103192520/http://polskiszekspir.uw.edu.pl/adam-plug-translator |date=3 студзеня 2022 }} // Polski Szekspir.</ref> === Беларускія пераклады === * «Антоній і Клеапатра»: драма (1982<ref>Шэкспір, Вільям. Антоній і Клеапатра: Трагедыя: Пер.з англ. / Пер., прадм. і заўв. Ю.Гаўрука; Маст. Ю.Зайцаў. — Мн.: Мастац.літ., 1982.</ref>, [[Ю. Гаўрук]]) * «Атэла»: драма (1954<ref name="Трагед1954">Шэкспір, Вільям. Трагедыі / Рэд.пер.: К.Крапіва, Я.Семежонаў: Пер.з англ. — Мн.: Дзяржвыд БССР. Рэд.мастац.літ., 1954. Змест: Рамэо і Джульета; Гамлет; Отэло; Кароль Лір; Макбет;</ref>, Ю. Гаўрук) * «Бура» (не друкавалася, ?{{дата?}}, [[У. Някляеў]]) * «Гамлет»: драма (1935<ref>Шэкспір, Уільям. Трагічная гісторыя пра Гамлета прынца Дацкага. — Мн.: ДВБ. Сектар маст. літ., 1935.</ref> і 1964<ref>Шэкспір, Вільям. Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыя / Пер. з англ. Ю.Гаўрука; Маст. Б.Забораў. — Мн.: Беларусь, 1964.</ref>, Ю. Гаўрук; 1954<ref name="Трагед1954" />, [[Віталь Вольскі|В.]] і [[Артур Вольскі|А. Вольскія]]; 1996<ref name="КрапШэксп">Шэкспір, Вільям Рамэо і Джульета; Гамлет, прынц Дацкі: Трагедыі / Вільям Шэкспір. Тарцюф, альбо Ашуканец: Камедыя / Жан Батыст Мальер. Разбойнікі: Драма: [Для ст. шк. ўзросту] / Фрыдрых Шылер. — Мн.: Юнацтва, 1996. — 443 с. — (Школьная бібліятэка). ISBN 985-05-0077-8</ref>, [[К. Крапіва]]) * «Дванаццатая ноч, альбо Чаго пажадаеце»: камедыя (1989<ref name="Тры камедыі">Уільям Шэкспір. Тры камедыі: Дванаццатая ноч, альбо Чаго пажадаеце; Утаймаванне наравістай; Сон у Іванаву ноч / Пер. з англ. А. Разанава і Я. Семяжона. — Мн.: Маст. літ., 1989.</ref>, [[Язэп Іванавіч Семяжон|Я. Семяжон]]) * «Канец — справе вянец»: драма (1964, Ю. Гаўрук) * «Кароль Лір»: драма (1954<ref name="Трагед1954" />, Я. Семяжон; 1974<ref>Шэкспір, Вільям. Кароль Лір: Трагедыя / Пер. з англ. Ю.Гаўрука; Маст. Б.Забораў. — Мн.: Мастац. літ., 1974.</ref>, Ю. Гаўрук) * «Рамэа і Джульета» (1954<ref name="Трагед1954" />, К. Крапіва, Я. Семяжон; 1996<ref name="КрапШэксп" />, К. Крапіва) * «Рычард III» ([[А. Дудараў]]) * «Макбет» (1954<ref name="Трагед1954" />, [[У. Шахавец]]; 2023, [[Лявон Баршчэўскі]]) * «Санеты» (1964<ref>Санеты / Пер. У. Дубоўка. — Мн.: Беларусь, 1964.</ref>, [[У. Дубоўка]]<ref>У. Дубоўка ў сваіх вельмі дакладных перакладах прытрымліваецца схемы рыфмоўкі арыгінала</ref>; таксама перакладаліся асобныя санеты, '''гл. ніжэй''') ** «Выбраныя санеты» / Пер. У. Дубоўка, А. Ф. Брыль, Г. Янкута, Ю. Гаўрук, Р. Барадулін, І. Крэбс. — Мн., 2016. ** 7 (2008<ref name="Галасы з-за">Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыюс 2008. — 896 с. 1000 ас.</ref>, [[Міхась Дуброўскі|М. Дуброўскі]]) ** 23 (1975<ref name="Гаўрук Агні">Гаўрук, Ю. Агні ў прасторах. — Мн.: Маст. літ-ра, 1975.</ref>, Ю. Гаўрук) ** 29 (2008<ref name="Галасы з-за" />, [[Марына Казлоўская|М. Казлоўская]]) ** 65 (1975<ref name="Гаўрук Агні" />, Ю. Гаўрук) ** 66 (1986<ref name="БарадКахаць">Кахаць — гэта значыць… / Пераклады Рыгора Барадуліна. — Мн.: Маст. літ-ра, 1986….</ref>, [[Р. Барадулін]]<ref>Р. Барадулін пераклаў 3 санеты, кн. «''Кахаць — гэта значыць…''», але нумар аднаго пры напісанні гэтага артыкула не быў выяўлены.</ref>) ** 87 (1975<ref name="Гаўрук Агні" />, Ю. Гаўрук) ** 89 (1975<ref name="Гаўрук Агні" />, Ю. Гаўрук) ** 90 (1975<ref name="Гаўрук Агні" />, Ю. Гаўрук) ** 94 (2008<ref name="Галасы з-за" />, М. Дуброўскі) ** 109 (1975<ref name="Гаўрук Агні" />, Ю. Гаўрук) ** 117 (2008<ref name="Галасы з-за" />, М. Казлоўская) ** 130 (1986<ref name="БарадКахаць" />, Р. Барадулін) * «Сон у летнюю ноч»: драма (1925, Ю. Гаўрук; 1989<ref name="Тры камедыі" />, [[А. Разанаў]] аўт. «''Сон у Іванаву ноч''») * «Утаймаванне наравістай»/«Утаймаванне свавольніцы» (1989<ref name="Тры камедыі" />, Я. Семяжон) === Шэкспір на беларускай сцэне === ==== За царскім часам ==== [[29 чэрвеня|16 (29) чэрвеня]] [[1911]] г. у [[Гомель|Гомелі]] была ажыццёўлена пастаноўка трагедыі У. Шэкспіра «Гамлет». Паказ адбыўся на сцэне т.зв. «Вялікага тэатра на трэку» (летні тэатр [[Максімаўскі парк (Гомель)|Максімаўскага сквера]]) і з’яўляўся бенефісам акцёра {{нп5|Леанід Мікалаевіч Колабаў|Леаніда Колабава|ru|Колобов, Леонид Николаевич}}, які выконваў галоўную ролю. Адмыслова для спектакля вырабілі новыя дэкарацыі, бутафорыю, а таксама касцюмы «па замежных малюнках». Музыка для пастаноўкі была аранжыравана ўладальнікам прыватнай музычнай школы ў Гомелі С. Л. Захарыным і выконвалася струнным аркестрам пад яго кіраўніцтвам. У рэкламных абвестках асобна зазначалася, што ў «7-й карціне на могілках будзе выкананы пахавальны марш»<ref>Гомельская копейка. — 1911. — 15 июня. — С. 1.</ref>. Пастаноўка выклікала супярэчлівыя водгукі. З аднаго боку былі меркаванні, што Колабаў «задумаў і выканаў Гамлета прыгожа і геніяльна» — насуперак заведзенаму ў правінцыйных акцёраў парадку іграць Гамлета героем (падкрэсліваць гераізм), Колабаў «іграў яго неўрастэнікам», што выглядала нешаблонна<ref>Гамлет, В. Шокспира // Гомельская копейка. — 1911. — 18 июня. — С. 3.</ref>. З іншага боку як канстатацыя факту крытыкамі заяўлялася аб поўнай адсутнасці рэжысёрскай працы, што моцна адбілася на гульні акцёраў: «Кожны афарбоўваў ролю так, як яму Бог на душу паклаў. Былі паасобныя абліччы, ды агульнага каларыту ў ансамблі не было»<ref>Ю. Несколько слов о сценическом искусстве (По поводу постановки «Гамлет») // Гомельская копейка. — 1911. — 20 июня. — С. 3.</ref>. Пастаноўка трагедый У. Шэкспіра «Атэла» і «Гамлет» гастрольнай рускай трупай З. І. Чарноўскай анансавалася на 21 снежня 1911 г. (3 студзеня 1912 г.) і 23 снежня 1911 г. (5 студзеня 1912 г.) адпаведна ў Гомелі ў зале грамадскага сходу. У галоўных мужчынскі ролях быў заяўлены {{Нп5|Роберт Львовіч Адэльгейм|Р. Л. Адэльгейм|ru|Братья Адельгейм}}, у жаночых — З. І. Чарноўская<ref>Полесье. — 1911. — 18 декабря. — С. 1</ref><ref>Гомельская копейка. — 1911. — 17 декабря. — С. 1.</ref>. ==== За савецкім часам ==== На беларускай сцэне створаны новыя арыгінальныя трактоўкі і рашэнні «Гамлета», «Атэла», «Караля Ліра», «Макбета», «Утаймавання свавольніцы» і многіх іншых шэкспіраўскіх п’ес. Напрыклад, акцёр беларускага савецкага тэатра Аляксандр Астужаў у вобразе Атэла адышоў ад традыцыйнага тлумачэння маўра як раўніўца, чалавека неўтаймоўнага, дзікага запалу. Яго Атэла быў «чалавекам найвялікшага даверу да людзей, добрай і светлай любові, чалавекам, які адчувае велізарнае шчасце ад валодання ўнутранай гармоніяй і вялікія пакуты пры страце гэтай гармоніі… Атэла Астужава быў паэтам, мысліцелем, маральным суддзёй, а затым ужо ваяром». Лір у выкананні [[Саламон Міхоэлс|Саламона Міхоэлса]] — эпахальны шэкспіраўскі вобраз. У адрозненне ад іншых сусветнавядомых акцёраў, якія ігралі Ліра як бацьку, з жорсткай нялюдскасцю падманутага дочкамі, Міхаэлс на першы план выносіў не трагедыю старога бацькі і караля, а чалавека, які страшнай цаной заплаціў за разуменне свету. «Лір Міхаэлса, — піша прафесар Г. Н. Баяджыеў, — у сваіх нечалавечых пакутах знаходзіў праўду, за якую можна было плаціць жыццём. Ён паўставаў у фінале трагедыі як чалавек, які ўсё страціў, але замест згубленага набыў нешта значна больш каштоўнае: пазнанне супярэчлівага і страшнага свету». Трэці спектакль — «Рамэа і Джульета» таксама быў выведзены за межы асабістых пачуццяў і сямейнай бытавой тэмы і вырашаўся як сацыяльная трагедыя. Услед за гэтымі пастаноўкамі на савецкай сцэне ствараецца цэлы шэраг іншых цікавых шэкспіраўскіх спектакляў. Камедыйныя спектаклі «Шмат шуму з нічога» ([[тэатр імя Вахтангава]], 1936), «Утаймаванне свавольніцы» (ЦТЧА, 1938) і «Як вам гэта спадабаецца» ([[тэатр імя Ярмолавай]], 1940) з’явіліся значным этапам у засваенні камедыйнай творчасці Шэкспіра. Пачатак новаму этапу шэкспіраўскага рэпертуара паклалі рэжысёры Г. Казінцаў ([[Ленінградскі тэатр імя А. С. Пушкіна]]) і Н. Ахлапкоў ([[Маскоўскі тэатр імя Ул. Маякоўскага]]), якія паставілі трагедыю «Гамлет» у пачатку 50-х гадоў. Вялкім творчым дасягненнем з’явіліся шэкспіраўскія спектаклі, пастаўленыя [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Рускім драматычным тэатрам імя М. Горкага]] (г. Мінск). Пастаноўкі «Дванаццатая ноч», «Атэла», «Кароль Лір» атрымалі шырокае прызнанне гледачоў. Камедыйны спектакль «Дванаццатая ноч» (1945), пастаўлены рэжысёрам С. Уладычанскім, — вытанчаны, лёгкі, дасціпны, музычны. Ён поўны чароўнага жарту, акцёрскіх знаходак, жыццярадасны. Найлепшым спектаклем тэатра быў «Кароль Лір» (1953). Рэжысёр спектакля народны артыст В. Фёдараў і мастак [[Армен Багратавіч Грыгар’янц|А. Грыгар’янц]], заслужаны дзеяч мастацтваў БССР, з дакладнасцю ўзнавілі суровую атмасферу старажытнай Англіі. Пастаноўкі п’ес Шэкспіра былі таксама здзейснены ў абласных тэатрах рэспублікі — [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Гомельскім]] («Зімовая казка» і «Рамэа і Джульета», рэжысёр [[Л. Эльстан]]) і [[Магілёўскі абласны драматычны тэатр|Магілёўскім]] («Утаймаванне свавольніцы», рэжысёр [[Б. А. Лур’е]]). Беларускі тэатр пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі адным з першых нацыянальных тэатраў звярнуўся да мастацкай скарбніцы англійскага генія. У 1925 годзе, у час вучобы творчай моладзі ў Беларускай студыі ў Маскве, мастацкі кіраўнік студыі [[Валянцін Сяргеевіч Смышляеў]], падрыхтоўваючы рэпертуар будучага тэатра, паставіў камедыю «Сон у летнюю ноч». У гэтай п’есе, як і ў іншых камедыях, створаных у першы перыяд творчасці Шэкспіра, з найбольшай паўнатой адлюстраваліся аптымізм і жыццярадаснасць драматурга. «Сон ў летнюю ноч» — камедыя пра каханне, якое атрымлівае перамогу над усімі забабонамі. Шэкспір сцвярждае ў ёй гуманістычны погляд на пытанні маралі, кахання, шлюбу. Гэта — паэтычная, пранізаная рамантыкай, іскрыстая весялосцю камедыя. Для працы з навучэнцамі ён абраў «Сон у летнюю ноч», таму што лічыў, што гэтая народна-феерычная камедыя, звязаная са святам Івана Купалы, створаныя ў ёй характары юнакоў і дзяўчат, якія змагаюцца за сваё шчасце, за права любіць, будуць блізкія беларуская моладзі. Шэкспір гэтак жа, як і народная драма і антычная трагедыя, уваходзіў у праграму выхавання будучых акцёраў і рэжысёраў. Асобныя недахопы з’яўляліся вынікам таго, што шэкспіраўскі спектакль ствараўся сіламі яшчэ нявопытнай творчай моладзі. Студыйцы не заўсёды паспяхова ўвасаблялі цікавы рэжысёрскі задум; цяжка было на першых сітавінах справіцца з мастацкай шматпланавасцю камедыі, дамагчыся раўнавагі рэальных і фантастычных элементаў. Пасля некалькіх паказаў у Маскве, спектакль «Сон у летнюю ноч» іграўся ў святочныя дні адкрыцця Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра (21-22 лістапада 1926 года), створанага ў Віцебску на аснове студыі. «Сон у летнюю ноч», — паведамляла «Звязда», — «спектакль, у якім тэатр ажыццявіў прымяненне так званых светлавых дэкарацый. Гэта пастаноўка у мінулым сезоне прайшла ў Віцебску 22 разы». Высокую ацэнку спектаклю даў знавец Шэкспіра, прафесар [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскага ўніверсітэта]] Здэнэк Неедлы, які бачыў яго ў лістападзе 1927 года. Выказваліся і крытычныя заўвагі. Адчувалася, што пастаноўка не пакідала абыякавых, выклікала ажыўленыя спрэчкі. Творчае жыццё «Сну ў летнюю ноч» было працяглым. Ён пяць гадоў не сходзіў са сцэны і быў сыграны больш за сто разоў. «Сон у летнюю ноч» быў адным з любімых спектакляў акцёраў, яны заўсёды з радасцю ў ім гулялі, удасканальваючы з году ў год сваё майстэрства. «Сон у летнюю ноч» параўнальна рэдка ставіцца на сцэне. Праз шмат гадоў пасля беларускай пастаноўкі, камедыя была пастаўлена ў Маскоўскім тэатры Савецкай Арміі рэжысёрам А. Д. Паповым (1941). == Гл. таксама == {{Дрэва артыкулаў|Уільям Шэкспір}} * [[Шэкспіраўскае пытанне]] * {{нп5|Гісторыя шэкспіраўскага пытання||en|History of the Shakespeare authorship question}} * {{нп5|Почырк Уільяма Шэкспіра||en|Shakespeare's handwriting}} * {{нп5|Рэпутацыя Уільяма Шэкспіра||en|Shakespeare's reputation}} * [https://brill.com/view/journals/bela/1/1/article-p54_8.xml William Shakespeare 1564—1964] ([[The Journal of Belarusian Studies|Journal of Belarusian Studies]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Навігацыя |Тэма= Уільям Шэкспір }} * Шэкспір Уільям // Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Уклад. Дубянецкі Э. — Мн.: БелЭн, 2003. ISBN 985-11-0277-6 * ''Аникст А. А.''. Театр эпохи Шекспира. М.: Искусство, 1965. — 328&nbsp;°C. 2-е изд.: М., выдавецтва Дрофа, 2006. — 287 с. — ISBN 5-358-01292-3 * Аникст, А. Трагедия Шекспира «Гамлет». — М., 1986 * ''Аникст А''. Шекспир: Ремесло драматурга. М.: Сов.писатель, 1974. — 607 с. * ''Аникст А''. Шекспир. М.: Мол. гвардия, 1964. — 367 с. («Жизнь замечательных людей») * ''Аникст А''. Творчество Шекспира.— М.: Гослитиздат, 1963. — 615 с. * ''Аникст А''. Трагедия Шекспира «Гамлет»: Лит. комментарий. М.: Просвещение, 1986. — 223 с. * Бачелис, Т. Шекспир и Крэг. — М., 1983 * Борисова, Т. Шекспир на белорусской сцене / Ред. Г. И. Бояджиев. — Мн.: Наука и техника, 1964. * ''Брандес''. [http://www.kulichki.com/moshkow/SHAKESPEARE/brandes.txt Шекспир. Жизнь и произведения] / Пер. ''В. М. Спасской'' и ''В. М. Фриче''. М.: выданне К. Т. Солдатенкова, 1899; М.: Алгоритм, 1999. — 734 с — ISBN 5-88878-003-0 * ''Гарин И''. Пророки и поэты. В 7 т. М.: Терра, 1994. Т. 6. * Дживилегов, А., Бояджиев, Г. История западно-европейского театра. — М., 1991 * {{кніга |аўтар = Захаров Н. В., Луков Вл. А. |загаловак = Гений на века: Шекспир в европейской культуре |спасылка = http://www.rus-shake.ru/criticism/multi-authored/Lukov-Zakharov_A-Genius-for-Centuries-Shakespeare/ |месца = М. |выдавецтва = ГИТР |год = 2012 |старонак = 504 |isbn = 978-5-94237-049-7 |тыраж = 200 }} * Западно-европейский театр от эпохи Возрождения до рубежа XIX—XX вв. Очерки. — М., 2001 * {{кніга |аўтар = Захаров Н. В. |загаловак = Шекспиризм русской классической литературы: тезаурусный анализ |спасылка = http://www.rus-shake.ru/criticism/Zakharov/Shakespearianism-Russian-Classical-Literature/ |адказны = отв. ред. Вл. А. Луков |месца = М. |выдавецтва = выдавецтва Моск. гуманит. ун-та |год = 2008 |старонак = 320 |isbn = 978-5-98079-486-6 |тыраж = 500 }} * ''Козинцев Г''. Наш современник Вильям Шекспир.— 2-е изд., перераб. и доп. — Л.; М.: Искусство, 1966. — 350 с. * ''Левидова И. М.'' Шекспир: Библиогр. рус. пер. и Крит. лит. на рус. яз., 1748—1962 / Отв. ред. М. П. Алексеев.— М.: М.: Книга, 1964. — 711 с. * ''Левидова И. М.'' Уильям Шекспир: Библиогр. указ. рус. пер. и Крит. лит. на рус. яз., 1963—1975 / Отв. ред. Е. Ю. Гениева. — М.: Книга, 1978. — 186 с. * Морозов, М. О Шекспире // Морозов, М. Избранное. — М., 1979. * ''Морозов М''. Статьи о Шекспире / Вступ. ст. Р.Самарина.— М.: Худож. лит., 1964. — 311 с. * ''Морозов М''. Шекспир: 1564—1616.— 2-е изд.— М.: Мол. гвардия, 1956. — 214 с. («Жизнь замечатательных людей») * ''Оден У. Х.'' [http://magazines.russ.ru/nov_yun/2003/3/oden.html Лекции о Шекспире / Пер. с англ. ''М. Дадяна'']. М.: выдавецтва Ольги Морозовой, 2008. — 576 с — ISBN 978-5-98695-022-8. * ''Пинский Л.'' Шекспир. М.: Худож. лит., 1971. — 606 с. * ''Смирнов А. А''. Шекспир. Л.; М.: Искусство, 1963. — 192 с. * [[Мікола Трус|Трус М.]] Першыя пераклады “Гамлета” Уільяма Шэкспіра на беларускую мову: архіўна-выдавецкі дыскурс // Роднае слова. ‒ 2024. ‒ № 4. ‒ С. 56 – 61. * ''Фридштейн Ю. Г.'' Уильям Шекспир: Библиографический указатель русских переводов и Критическая литература на русском языке: 1976—1987 / Вступ. ст. ''А. А. Аникста''; отв. ред. ''Е. Ю. Гениева''. М.: ВГБИЛ, 1989. — 334 с. * ''Холлидей Ф. Е.'' Шекспир и его мир / Предисл., пер. и коммент. ''В. Харитонова''. М.: Радуга, 1986. — 168 с. * ''Чернова А.'' …Все краски мира, кроме жёлтой: Опыт пластической характеристики персонажа у Шекспира. М.: Искусство, 1987. — 221 с. * {{кніга|загаловак=Шекспир в междисциплинарных гуманитарных исследованиях : коллективная монография по материалам Международного научного семинара|мова=ru|спасылка=http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2015/monographs/Shakespeare-Interdisciplinary-Humanities-Research.pdf|адказны=ред.-сост. В. С. Макаров, Н. В. Захаров, Б. Н. Гайдин|месца=[[Масква|М.]]|выдавецтва=выдавецтва Моск. гуманит. ун-та|год=2015|старонак=238|isbn=978-5-906822-82-6|тыраж=500|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015210904/http://mosgu.ru/nauchnaya/publications/2015/monographs/Shakespeare-Interdisciplinary-Humanities-Research.pdf|archive-date=15 кастрычніка 2016}} * {{кніга |загаловак = Шекспировские чтения. Науч. совет РАН «История мировой культуры» |адказны = гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред. И. С. Приходько |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = выдавецтва Моск. гуманит. ун-та |год = 2010 |старонак = 404 |isbn = 978-5-98079-656-3 (в пер.) |тыраж = 350 }} * {{кніга|загаловак=Шекспировские чтения 2006. Науч. совет РАН «История мировой культуры»|адказны=гл. ред. А. В. Бартошевич, отв. ред., сост. И. С. Приходько|месца=[[Масква|М.]]|выдавецтва=выдавецтва «Наука»|год=2011|старонак=469|isbn=978-5-02-03788-4 (в пер.)|тыраж=800}} * ''Шестов Л''. [http://www.vehi.net/shestov/Shekspir.html Шекспир и его критик Брандес] * {{кніга |аўтар = Юткевич С. И. |загаловак = Шекспир и кино |спасылка = http://rus-shake.ru/criticism/Yutkevich/Shakespeare_Cinema/ |месца = [[Масква|М.]] |выдавецтва = Наука |год = 1973 }} * {{кніга|аўтар=Adams, Joseph Quincy.|загаловак=A Life of William Shakespeare|месца=Boston|выдавецтва=Houghton Mifflin|год=1923|oclc=1935264|ref=Adams}} * {{кніга|аўтар=Ackroyd, Peter.|загаловак=Shakespeare: The Biography|месца=London|выдавецтва=Vintage|год=2006|isbn=978-0-7493-8655-9|ref=Ackroyd}} * {{кніга|аўтар=Bate, Jonathan|загаловак=The Soul of the Age|месца=London|выдавецтва=Penguin|год=2008|isbn=978-0-670-91482-1|ref=Bate}} * {{кніга|аўтар=Berry, Ralph|загаловак=Changing Styles in Shakespeare|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=2005|isbn=0-415-35316-5|ref=Berry}} * {{кніга|аўтар=Bloom, Harold|загаловак=Shakespeare: The Invention of the Human|месца=New York|выдавецтва=Riverhead Books|год=1999|isbn=1-57322-751-X|ref=Bloom}} * {{кніга|аўтар=Boyce, Charles|загаловак=Dictionary of Shakespeare|месца=Ware, Herts, UK|выдавецтва=Wordsworth|год=1996|isbn=1-85326-372-9|ref=Boyce}} * {{кніга|аўтар=Bradbrook, M. C.|частка=Shakespeare's Recollection of Marlowe|загаловак=Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2004|pages=191–204|isbn=0-521-61694-8|ref=Bradbrook}} * {{кніга|аўтар=Bradley, A. C.|загаловак=Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear and Macbeth|месца=London|выдавецтва=Penguin|год=1991|isbn=0-14-053019-3|ref=Bradley}} * {{артыкул|аўтар=Bryant, John |загаловак=''Moby Dick'' as Revolution |аўтар выдання=Levine, Robert Steven |выданне=The Cambridge Companion to Herman Melville|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1998|isbn=0-521-55571-X|ref=Bryant}} * {{артыкул|аўтар=Brooke, Nicholas|загаловак=Introduction|выданне=The Tragedy of Macbeth|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1998|isbn=0-19-283417-7|ref=Brooke}} * {{cite book |chapter = Language and Speaker in Macbeth |last = Brooke |first = Nicholas |pages = 67–78 |title = Shakespeare's Styles: Essays in Honour of Kenneth Muir |editor1-last = Edwards |editor1-first = Philip |editor2-last = Ewbank |editor2-first = Inga-Stina |editor3-last = Hunter |editor3-first = G.K. |publisher = Cambridge University Press |location = Cambridge |year = 2004 |isbn = 978-0-521-61694-2 |oclc = 61724586 }} * {{cite web|url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199810/ai_n8827074|title=Was Shakespeare gay? Sonnet 20 and the politics of pedagogy|author=Casey, Charles|date=1998|publisher=College Literature|access-date=2013-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516062509/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199810/ai_n8827074|archive-date=2007-05-16|ref=Casey}} * {{артыкул|аўтар=Carlyle, Thomas|загаловак=On Heroes, Hero-worship, and the Heroic in History|аўтар выдання=Adams, John Chester|месца=Boston|выданне=Houghton, Mifflin and Company|год=1907|isbn=1-4069-4419-X|ref=Carlyle}} * {{кніга|аўтар=Cercignani, Fausto|загаловак=Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation|месца=Oxford|выдавецтва=University Press (Clarendon Press)|год=1981|ref=Cercignani}} * {{кніга|аўтар=Chambers, E. K.|загаловак=Shakespearean Gleanings|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1944|isbn=0-8492-0506-9|ref=Chambers}} * {{кніга|аўтар=Cheney, Patrick Gerard|загаловак=The Cambridge Companion to Christopher Marlowe|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2004|isbn=0-521-52734-1|ref=Cheney}} * {{кніга|аўтар=Clemen, Wolfgang|загаловак=Shakespeare's Soliloquies|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=1987|isbn=0-415-35277-0|ref=Clemen}} * {{кніга|аўтар=Clemen, Wolfgang|загаловак=Shakespeare's Dramatic Art: Collected Essays|месца=New York|выдавецтва=Routledge|год=2005a|isbn=0-415-35278-9|ref=Clemen}} * {{кніга|аўтар=Clemen, Wolfgang|загаловак=Shakespeare's Imagery|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=2005b|isbn=0-415-35280-0|ref=Clemen}} * {{кніга|аўтар=Cooper, Tarnya|загаловак=Searching for Shakespeare|месца=National Portrait Gallery and Yale Center for British Art|выдавецтва=Yale University Press|год=2006|isbn=978-0-300-11611-3|ref=Cooper}} * {{cite book |title = Of Philosophers and Kings: Political Philosophy in Shakespeare's ''Macbeth'' and ''King Lear'' |url = https://archive.org/details/ofphilosopherski0000leon |last = Craig |first = Leon Harold |publisher = University of Toronto Press |location = Toronto |year = 2003 |isbn = 978-0-8020-8605-1 |oclc = 958558871 }} * {{кніга|аўтар=Crystal, David|загаловак=The Cambridge Encyclopedia of the English Language|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2001|isbn=0-521-40179-8|ref=Crystal}} * {{cite book |title = The Making of the National Poet: Shakespeare, Adaptation and Authorship, 1660–1769 |url = https://archive.org/details/makingofnational00dobs |last = Dobson |first = Michael |publisher = Oxford University Press |location = Oxford |year = 1992 |isbn = 978-0-19-818323-5 |oclc = 25631612 }} * {{кніга|аўтар=Dominik, Mark|загаловак=Shakespeare–Middleton Collaborations|месца=Beaverton, OR|выдавецтва=Alioth Press|год=1988|isbn=0-945088-01-9|ref=Dominik}} * {{кніга|аўтар=Dowden, Edward|загаловак=Shakspere|месца=New York|выдавецтва=Appleton & Co.|год=1881|ref=Dowden}} * {{кніга|аўтар=Drakakis, John|загаловак=Alternative Shakespeares|месца=New York|выдавецтва=Meuthen|год=1985|isbn=0-416-36860-3|ref=Drakakis}} * {{кніга|аўтар=Dryden, John|загаловак=An Essay of Dramatic Poesy|месца=Oxford|выдавецтва=Clarendon Press|год=1889|isbn=81-7156-323-6|ref=Dryden}} * {{кніга|аўтар=Dutton, Richard|загаловак=A Companion to Shakespeare's Works: The Histories|месца=Oxford|выдавецтва=Blackwell|год=2003|isbn=0-631-22633-8|ref=Dutton}} * {{артыкул|аўтар=Edwards, Phillip|загаловак=Shakespeare's Romances: 1900–1957|аўтар выдання=Nicoll, Allardyce|выданне=Shakespeare Survey|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1958|isbn=0-521-21500-5|ref=Edwards}} * {{артыкул|аўтар=Evans, G. Blakemore|загаловак=Commentary|выданне=The Sonnets|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1996|isbn=0-521-22225-7|ref=Evans}} * {{артыкул|аўтар=Foakes, R. A.|загаловак=Playhouses and Players|аўтар выдання=Braunmuller, A.|выданне=The Cambridge Companion to English Renaissance Drama|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1990|isbn=0-521-38662-4 |ref=Foakes}} * {{артыкул|аўтар=Fort, J. A.|загаловак=The Story Contained in the Second Series of Shakespeare's Sonnets|выданне=The Review of English Studies|год=1927|выпуск=12|ref=Fort}} * {{кніга|аўтар=Frye, Roland Mushat|загаловак=The Art of the Dramatist|месца=London; New York|выдавецтва=Routledge|год=2005|isbn=0-415-35289-4|ref=Frye}} * {{кніга|аўтар=Gibson, H. N.|загаловак=The Shakespeare Claimants: A Critical Survey of the Four Principal Theories Concerning the Authorship of the Shakespearean Plays|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=2005|isbn=0-415-35290-8|ref=Gibson}} * {{кніга|аўтар=Gibbons, Brian|загаловак=Shakespeare and Multiplicity|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1993|isbn=0-521-44406-3|ref=Gibbons}} * {{артыкул|аўтар=Grady, Hugh|загаловак=Modernity, Modernism and Postmodernism in the Twentieth Century's Shakespeare|аўтар выдання=Bristol, Michael|выданне=Shakespeare and Modern Theatre: The Performance of Modernity|месца=New York|выдавецтва=Routledge|год=2001a|isbn=0-415-21984-1|ref=Grady}} * {{артыкул|аўтар=Grady, Hugh|загаловак=Shakespeare Criticism 1600–1900|аўтар выдання=deGrazia, Margreta|выданне=The Cambridge Companion to Shakespeare|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2001b|isbn=0-521-65094-1|ref=Grady}} * {{кніга|аўтар=Greer, Germaine|загаловак=William Shakespeare|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1986|isbn=0-19-287538-8|ref=Greer}} * {{кніга|аўтар=Greenblatt, Stephen|загаловак=Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare|месца=London|выдавецтва=Pimlico|год=2005|isbn=0-7126-0098-1|ref=Greenblatt}} * {{кніга|аўтар=Honan, Park|загаловак=Shakespeare: A Life|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1998|isbn=0-19-811792-2|ref=Honan}} * {{кніга|аўтар=Jonson, Ben|загаловак=The First Folio of Shakespeare|выдавецтва=W. W. Norton & Company|месца=New York|год=1996|isbn=0-393-03985-4|ref=Jonson}} * {{кніга|аўтар=Johnson, Samuel|загаловак=Samuel Johnson's Dictionary: Selections from the 1755 Work that Defined the English Language|месца=Delray Beach, FL|выдавецтва=Levenger Press|год=2002|isbn=1-84354-296-X|ref=Johnson}} * {{кніга|аўтар=Kastan, David Scott.|загаловак=Shakespeare After Theory|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=1999|isbn=0-415-90112-X|ref=Kastan}} * {{артыкул|аўтар=Kathman, David|загаловак=The Question of Authorship|аўтар выдання=Wells, Stanley|выданне=Shakespeare: an Oxford Guide|выдавецтва=Oxford University Press|год=2003|старонкі=620–32|isbn=978-0-19-924522-2|ref=Kathman}} * {{кніга|аўтар=Knutson, Roslyn.|загаловак=Playing Companies and Commerce in Shakespeare's Time|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2001|isbn=0-521-77242-7|ref=Knutson}} * {{кніга|аўтар=Lee, Sidney|загаловак=Shakespeare's Life and Work|месца=London|выдавецтва=Smith Elder & Co.|год=1900|ref=Lee}} * {{артыкул|аўтар=Levenson, Jill L.|загаловак=Introduction|выданне=Romeo and Juliet|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=2000|isbn=0-19-281496-6|ref=Levenson}} * {{артыкул|аўтар=Levin, Harry|загаловак=Critical Approaches to Shakespeare from 1660 to 1904|аўтар выдання=Wells, Stanley|выданне=The Cambridge Companion to Shakespeare Studies|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1986|isbn=0-521-31841-6|ref=Levin}} * {{кніга|аўтар=Love, Harold|загаловак=Attributing Authorship: An Introduction|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2002|isbn=0-521-78948-6|ref=Love}} * {{кніга|аўтар=McDonald, Russ|загаловак=Shakespeare's Late Style|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2006|isbn=0-521-82068-5|ref=McDonald}} * {{cite book |title = Shakespeare and his Rivals: A Casebook on the Authorship Controversy |last1 = McMichael |first1 = George |last2 = Glenn |first2 = Edgar M. |publisher = Odyssey Press |location = New York |year = 1962 |oclc = 2113359 }} * {{кніга|аўтар=Muir, Kenneth|загаловак=Shakespeare's Tragic Sequence|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=2005|isbn=0-415-35325-4|ref=Muir}} * {{кніга|аўтар=Nagler, A. M.|загаловак=Shakespeare's Stage|месца=New Haven, CT|выдавецтва=Yale University Press|год=1958|isbn=0-300-02689-7|ref=Nagler}} * {{артыкул|аўтар=Paraisz, Júlia|загаловак=The Nature of a Romantic Edition|аўтар выдання=Holland, Peter|выданне=Shakespeare Survey|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2006|isbn=0-521-86838-6|ref=Paraisz}} * {{кніга|аўтар=Pequigney, Joseph|загаловак=Such Is My Love: A Study of Shakespeare's Sonnets|месца=Chicago|выдавецтва=University of Chicago Press|год=1985|isbn=0-226-65563-6|ref=Pequigney}} * {{кніга|аўтар=Pritchard, Arnold|загаловак=Catholic Loyalism in Elizabethan England|месца=Chapel Hill|выдавецтва=University of North Carolina Press|год=1979|isbn=0-8078-1345-1|ref=Pritchard}} * {{кніга|аўтар=Ribner, Irving|загаловак=The English History Play in the Age of Shakespeare|месца=London|выдавецтва=Routledge|год=2005|isbn=0-415-35314-9|ref=Ribner}} * {{артыкул|аўтар=Ringler, William, Jr.|загаловак=Shakespeare and His Actors: Some Remarks on King Lear|аўтар выдання=Ogden, James|выданне=In Lear from Study to Stage: Essays in Criticism|месца=New Jersey|выдавецтва=Fairleigh Dickinson University Press|год=1997|isbn=0-8386-3690-X|ref=Ringler}} * {{cite book |title = William Shakespeare: Records and Images |last = Schoenbaum |first = Samuel |publisher = Oxford University Press |location = Oxford |year = 1981 |isbn = 978-0-19-520234-2 |oclc = 6813367 }} * {{cite book |title = The Poems: Venus and Adonis, The Rape of Lucrece, The Phoenix and the Turtle, The Passionate Pilgrim, A Lover's Complaint |last = Shakespeare |first = William |display-authors = 0 |editor-last = Roe |editor-first = John |year = 2006 |location = Cambridge |publisher = Cambridge University Press |series = The New Cambridge Shakespeare |edition = 2nd revised |isbn = 978-0-521-85551-8 |oclc = 64313051 |ref = {{harvid|Roe|2006}} }} * {{cite book |title = Some Account of the Life &c of Mr. William Shakespear |last = Rowe |first = Nicholas |orig-year = 1709 |year = 2009 |publisher = Pallas Athene |isbn = 9781843680567 |url = https://archive.org/details/someaccountoflif0000rowe/mode/2up |url-access = registration |editor-last = Nicholl |editor-first = Charles |ref = {{harvid|Rowe|1709}} }} * {{кніга|аўтар=Sawyer, Robert|загаловак=Victorian Appropriations of Shakespeare|месца=New Jersey|выдавецтва=Fairleigh Dickinson University Press|год=2003|isbn=0-8386-3970-4|ref=Sawyer}} * {{кніга|аўтар=Shapiro, James|загаловак=1599: A Year in the Life of William Shakespeare|месца=London|выдавецтва=Faber and Faber|год=2005|isbn=0-571-21480-0|ref=Shapiro}} * {{кніга|аўтар=Schanzer, Ernest|загаловак=The Problem Plays of Shakespeare|месца=London|выдавецтва=Routledge and Kegan Paul|год=1963|isbn=0-415-35305-X|ref=Schanzer}} * {{кніга|аўтар=Schoenbaum, Samuel|загаловак=William Shakespeare: A Compact Documentary Life|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1987|isbn=0-19-505161-0|ref=Schoenbaum}} * {{кніга|аўтар=Schoenbaum, Samuel|загаловак=Shakespeare's Lives|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=1991|isbn=0-19-818618-5|ref=Schoenbaum}} * {{кніга|аўтар=Shapiro, James|загаловак=Contested Will: Who Wrote Shakespeare?|месца=New York|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2010|isbn=9781416541622|ref=Shapiro}} * {{артыкул|аўтар=Snyder, Susan|загаловак=Introduction|выданне=The Winter's Tale|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2007|isbn=0-521-22158-7}} * {{кніга|аўтар=Steiner, George|загаловак=The Death of Tragedy|месца=New Haven|выдавецтва=Yale University Press|год=1996|isbn=0-300-06916-2|ref=Steiner}} * {{cite book |title = William Shakespeare: A Textual Companion |last = Taylor |first = Gary |year = 1987 |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = 978-0-19-812914-1 |oclc = 13526264 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/williamshakespea0000well }} * {{кніга|аўтар=Wain, John|загаловак=Samuel Johnson|месца=New York|выдавецтва=Viking|год=1975|isbn=0-670-61671-0|ref=Wain}} * {{кніга|аўтар=Wells, Stanley|загаловак=Shakespeare & Co|месца=New York|выдавецтва=Pantheon|год=2006|isbn=0-375-42494-6|ref=Wells}} * {{cite book |title = Shakespeare: An Oxford Guide |editor1-last = Wells |editor1-first = Stanley |editor2-last = Orlin |editor2-first = Lena Cowen |publisher = Oxford University Press |location = Oxford |year = 2003 |isbn = 978-0-19-924522-2 |oclc = 50920674 }} * {{cite book |title = The Oxford Shakespeare: The Complete Works |editor1-last = Wells |editor1-first = Stanley |editor2-last = Taylor |editor2-first = Gary |editor3-last = Jowett |editor3-first = John |editor4-last = Montgomery |editor4-first = William |edition = 2nd |publisher = Oxford University Press |location = Oxford |year = 2005 |isbn = 978-0-19-926717-0 |oclc = 1153632306 |url-access = registration |url = https://archive.org/details/completeworks0000shak_f0m2 }} * {{кніга|аўтар=Wood, Michael|загаловак=Shakespeare|месца=New York|выдавецтва=Basic Books|год=2003|isbn=0-465-09264-0|ref=Wood}} * {{кніга|аўтар=Wells, Stanley|загаловак=The Oxford Shakespeare: The Complete Works|месца=Oxford|выдавецтва=Oxford University Press|год=2005|isbn=0-19-926717-0|ref=Wells}} * {{кніга|аўтар=Wilson, Richard|загаловак=Secret Shakespeare: Studies in Theatre, Religion and Resistance|месца=Manchester|выдавецтва=Manchester University Press|год=2004|isbn=0-7190-7024-4|ref=Wilson}} * {{артыкул|аўтар=Wright, George T.|загаловак=The Play of Phrase and Line|аўтар выдання=McDonald, Russ|выданне=Shakespeare: An Anthology of Criticism and Theory, 1945–2000|месца=Oxford|выдавецтва=Blackwell|год=2004|isbn=0-631-23488-8|ref=Wright}} * {{кніга |аўтар=Джеймс Б., Рубинстайн У.Д. |загаловак=Тайное станет явным. Шекспир без маски |арыгінал=The truth will out: unmasking the real Shakespeare |месца=М. |выдавецтва=Весь Мир |год=2008 |серыя=Магия имени |старонак=376 |isbn=978-5-7777-0373-6 }} {{Шэкспір}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэцэнзія}} {{DEFAULTSORT:Шэкспір Уільям}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Драматургі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Уільям Шэкспір| ]] 8p7i0ocemfjzjqaiqgf10ajd5bed10m 0 44958 5130818 4936655 2026-04-23T02:02:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130818 wikitext text/x-wiki {{Прэмія}} '''Гліняны Вялес''' — штогадовая літаратурная прэмія, заснаваная ў [[1993]] годзе членамі [[Таварыства Вольных Літаратараў]]. Старшыня арганізацыйнага камітэта [[Алесь Аркуш]]. Прысуджаецца за лепшую мастацкую беларускамоўную кнігу года. Лаўрэат атрымлівае сімвалічную ўзнагароду — гліняны стод апекуна мастацтва. Стаць лаўрэатам прэміі можна толькі аднойчы. == Гісторыя == У 1993 годзе было заснавана «[[Таварыства Вольных Літаратараў]]». На ўстаноўчым сходзе з’явіліся думкі пра свой друкаваны орган, якім стаў часопіс «[[Калосьсе (1993)|Калосьсе]]», выдавецкую ўстанову — «[[Полацкае ляда]]»<ref name="ARCH_viales">[http://arche.by/by/12/40/509 …да наступнага Глінянага Вялеса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915164906/http://arche.by/by/12/40/509/ |date=15 верасня 2009 }}// «ARCH», 24 красавіка 2009</ref>. {{Цытата|Сярод тых прапаноў, якія прагучалі на нашым устаноўчым сходзе, была прапанова заснаваць сваю літаратурную прэмію. І яна была заснаваная. Я асабіста доўга разважаў, як бы яе назваць. Так як ТВЛ паўставала на глебе нонканфармізму, мы не маглі прызнаваць розныя “татэмныя знакі” канфармізму. Мы шукалі вобраз, які б адпавядаў нам. Нам не пасавала ні залатая, ні срэбная, ні крыштальная ўзнагарода… Падумалася: а калі [[гліна|гліняная]]. Бог стварыў чалавека з гліны, да таго ж гэта ўлюблёны матэрыял народных майстроў…|Алесь Аркуш|[http://arche.by/by/12/40/509 Інтэрв'ю выданню «Archе»]// «Archе», 24 красавіка 2009}} Літаратарам хацелася працягнуць нацыянальныя беларускія традыцыі, знайсці сімвал, які б адпавядаў [[Крывічы|крыўскай]] зямлі, працягваў ідэі [[Вацлаў Ластоўскі|Ластоўскага]]. Алесь Аркуш прагартаў шмат энцыклапедый, даведнікаў і ў адным з іх натрапіў на артыкул пра Вялеса: «У яго шырокае поле дзейнасці: пачынаючы ад падземнага свету і заканчваючы жывёлагадоўляй, але акрамя таго ён апекаваўся людзьмі культуры. У жывёлагадоўлі пастухі спрадвеку гралі на жалейках, дудах. І гэта нам вельмі пасавала» — расказваў Алесь Аркуш. == Лаўрэаты == * 1993: [[Ігар Бабкоў]], за зборнік паэзіі «Solus Rex» * 1994: [[Людка Сільнова]], за зборнік малюнкаў-вершаў «Рысасловы» * 1995: [[Алесь Разанаў]], за кнігу вершаў «Паляванне ў райскай даліне» * 1996: [[Славамір Адамовіч]], за зборнік «Каханне пад акупацыяй» * 1997: [[Лявон Вашко]], за зборнік апавяданняў «Паэты-цары» * 1998: [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], за зборнік эсэ «Божая кароўка з Пятай авеню» * 1999: [[Мікола Папека]], за паэтычны зборнік «Чарнавікі…» * 2000: [[Сяргей Астравец]], за зборнік прозы «Цэнзарскія нажніцы» * 2001: [[Віктар Слінко]], за зборнік паэзіі «Штольні вясны» * 2002: [[Альгерд Бахарэвіч]], за «Практычны дапаможнік па руйнаванні гарадоў» * 2003: [[Пятро Васючэнка]], за кнігу «Жылі-былі паны Кульбіцкі ды Заблоцкі» * 2004: [[Алена Брава]], за «Каменданцкі час для ластавак» * 2005: [[Сяргей Дубавец]], за кнігу «Вострая Брама» * 2006: [[Валянцін Акудовіч]], за кнігу «Код адсутнасці» * 2007: [[Алег Мінкін]], за кнігу «Пенаты» * 2008: [[Барыс Пятровіч]], за кнігу «Жыць не страшна» * 2009: [[Віктар Казько]], за кнігу прозы «Бунт незапатрабаванага праху» * 2010: [[Уладзімір Някляеў]], за кнігу вершаў «Кон. Вершы двух стагоддзяў» * 2011: [[Аляксандр Лукашук]], за кнігу «След матылька. Освальд у Мінску» * 2012: [[Сяргей Рублеўскі]], за кнігу «Паспець надыхацца» * 2013: [[Эдуард Акулін]], за кнігу «Святая ноч» * 2014: [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]], за кнігу «Ціша» * 2015: [[Франц Сіўко]], за кнігу «Плебейскія гульні» * 2016: [[Міхась Скобла]], за кнігу «Камізэлька для месяца» * 2017: [[Ганна Севярынец]], за кнігу «Дзень святога Патрыка» * 2018: [[Ілля Сін]], за кнігу «Libido» * 2019: [[Міхал Андрасюк]], за раман «Поўня» * 2020: [[Артур Клінаў]], за кнігу «Локісаў» * 2021: [[Віктар Сазонаў]], за раман «Генетычны алфавіт» * 2022: [[Наста Кудасава]], за кнігу «Побач» * 2023: [[Юрый Станкевіч]] (пасмяротна), за агульны ўклад у беларускую літаратуру == Шорт-лісты == === 2001 === * [[Віктар Жыбуль]] «Прыкры крык» (паэзія) * [[Алесь Пашкевіч]] «Пляц волі» (проза) * [[Франц Сіўко]] «Удог» (проза) * [[Міхась Скобла]] «Нашэсьце поўні» (паэзія) * [[Віктар Слінко]] «Штольні вясны» (паэзія) === 2002 === * [[Зміцер Бартосік]] «Чорны пісталет» (проза), серыя «Vostraja Brama», [[выдавецтва “Наша Ніва”]], [[Вільня]] — [[Менск]] * [[Альгерд Бахарэвіч]] «Практычны дапаможнік па руйнаваньні гарадоў» (проза), серыя «[[Schmerzwerk]]», выдавец [[Ігар Логвінаў]], [[Менск]] * [[Леанід Дранько-Майсюк]] «Паэтаграфічны раман» (паэзія-проза), [[Беларускае Таварыства “Кніга”]], [[Менск]] * [[Людміла Рублеўская]] «Старасвецкія міфы горада Б’» (проза), "Бібліятэчка часопіса «[[Куфэрак Віленшчыны]]», [[Маладэчна]] * [[Ілля Сін]] «Нуль»(проза), серыя [[“Schmerzwerk”]], выдавец [[Ігар Логвінаў]], [[Менск]] === 2005 === * [[Сяргей Дубавец]] «Вострая Брама» (эсэістыка) * [[Югася Каляда]] «Галоўная памылка Афанасія» (проза) * [[Наталля Кучмель]] «Імгненні» (паэзія) * [[Вінцэсь Мудроў]] «Ператвораныя ў попел» (эсэістыка) * [[Алесь Наварыч]] «Літоўскі воўк» (проза) === 2006 === * [[Міхась Андрасюк]] «Белы конь» * [[Сяргей Балахонаў]] «Імя грушы» * [[Зміцер Вішнёў]] «Фараон у заапарку» * [[Андрэй Хадановіч]] «100 лі100ў на tut.by» * [[Валянцін Акудовіч]], за кнігу «Код адсутнасці». === 2007 === * «Янкі, альбо Астатні наезд на Літве» [[Уладзіслаў Ахроменка|Уладзіслава Ахроменкі]] і [[Максім Клімковіч|Максіма Клімковіча]] * «Рыбін горад» [[Наталка Бабіна|Наталкі Бабінай]] * «Фрашкі да пляшкі» [[Севярын Квяткоўскі|Севярына Квяткоўскага]] * «Пэнаты» [[Алег Мінкін|Алега Мінкіна]] * «Лісты зь лесу» [[Павал Севярынец|Паўла Севярынца]]<ref>[http://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=14116 Бабіна і Севярынец прэтэндуюць на «Глінянага Вялеса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419090125/https://www.nashaniva.by/index.php?c=ar&i=14116 |date=19 красавіка 2021 }}</ref>. === 2008 === * [[Галіна Дубянецкая]] з паэтычным зборнікам «Анадыямэна» * [[Андрэй Хадановіч]] з кнігай «Бэрлібры» * [[Аляксей Талстоў]] з раманам «Бег» * [[Юрый Станкевіч]] са зборнікам прозы «Мільярд удараў» * [[Барыс Пятровіч]], за кнігу «Жыць не страшна». === 2009 === * [[Уладзімір Някляеў]] кніга «Цэнтр Еўропы» * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] «Нічые» * [[Міхась Скобла]] «Акно для матылькоў» * [[Уладзіслаў Ахроменка]] і [[Максім Клімковіч]] «Праўдзівая гісторыя Кацапа, Хахла і Бульбаша»<ref>[http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/23099.html Сталі вядомы намінанты літпрэміі «Гліняны Вялес»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Віктар Казько]], за кнігу прозы «Бунт незапатрабаванага праху». === 2010 === * [[Міхась Андрасюк]]. «Вуліца Добрай Надзеі» («Медысонт») * [[Леанід Галубовіч]]. «Сыс і кулуары: літаратурна-крытычныя эсэ» («Літаратура і мастацтва») * [[Уладзімір Някляеў]]. «Кон: вершы двух стагоддзяў» («Лімарыус») * [[Юрый Станкевіч]]. «П’яўка» («Галіяфы») * [[Андрэй Хадановіч]]. «Несымэтрычныя сны». Выдавец Ігар Логвінаў<ref>[http://prajdzisvet.org/events/508 Намінанты «Гліняны Вялес» 2010]{{Недаступная спасылка}}// «Прайдзісвет», 3 студзеня 2011</ref> === 2011 === * [[Уладзіслаў Ахроменка]]. «Тэорыя змовы: кінараман-фарс» («Логвінаў») * [[Лявон Вольскі]]. «Міларусь». («Медысонт») * [[Сяргей Календа]]. «Іржавы пакой з белымі шпалерамі» * [[Аляксандр Лукашук]]. «След матылька. Освальд у Мінску» («Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода») * [[Ян Максімюк]]. «Словы ў голым полі» («Логвінаў»)<ref>[http://prajdzisvet.org/events/837 Намінанты «Гліняны Вялес» 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131044532/http://prajdzisvet.org/events/837 |date=31 студзеня 2012 }}// «Прайдзісвет», 13 студзеня 2012</ref> === 2012 === * [[Эдуард Акулін]] «Малітва воч» (Мінск: Медысонт, серыя «Кнігарня Пісьменніка»); * [[Леанід Галубовіч]] «З гэтага свету» (Мінск: Кнігазбор, серыя «Кнігарня Пісьменніка»); * [[Сяргей Рублеўскі]] «Паспець надыхацца» (Мінск: Медысонт); * [[Юрый Станкевіч]] «Шал» (Мінск: Галіяфы, серыя «Другі фронт мастацтваў»); * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] «Ланцуг» (Мінск: Мастацкая літаратура, серыя «Беларуская проза ХХІ стагоддзя»)<ref>«Глінянага Вялеса» атрымаў Сяргей Рублеўскі http://nashaniva.by/?c=ar&i=105798</ref>. === 2013 === * [[Эдуард Акулін]] «Святая ноч» (Мінск) * [[Уладзіслаў Ахроменка]] «Музы і свінні» (Мінск: «Ковчег») * [[Аляксандр І. Бацкель]] «Мімікрыя» (Мінск: «Ковчег») * [[Вінцэсь Мудроў]] «Багун» (Полацк: «Полацкае ляда») * [[Віктар Сазонаў]] «Паэзія прозы» (Гродна: «Гарадзенская бібліятэка»)<ref>Абвешчаны шорт-ліст «Глінянага Вялеса» http://nashaniva.by/?c=ar&i=120151</ref>. === 2014 === * [[Таццяна Барысік]] «Жанчына і леапард» (Мінск: Кнігазбор). * [[Аляксандар І. Бацкель]] «Маёнтак Рыбы» (Мінск: Ковчег). * [[Віктар Марціновіч]] «Мова» (Мінск: Кнігазбор). * [[Таццяна Нядбай]] «Сірэны спяваюць джаз» (Полацк: Полацкія лабірынты). * [[Аляксей Палачанскі]] «Цвік». (Мінск: Галіяфы). * [[Сяржук Сыс]] «Павук» (Мінск: Галіяфы). * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] «Ціша». (Мінск: Мастацкая літаратура). === 2015 === * [[Алег Аблажэй]] «Красамоўнае сэрца» (Мінск: Мастацкая літаратура); * [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]] «Мой Картаген» (Прага: Радыё СвабоднаяЕўропа/Радыё Свабода); * [[Валянціна Аксак]] «Дзікая сьліва» (Мінск: «Кнігазбор»); * [[Леанід Галубовіч]] «Поўня» (Мінск: «Кнігазбор»); * [[Алесь Пашкевіч]] «Рух» (Мінск: «Кнігазбор»); * [[Франц Сіўко]] «Плебейскія гульні» (Мінск: «Логвінаў»); * [[Аляксей Шэін]] «Сем камянёў» (Мінск: «Пазітыў-цэнтр») === 2016 === * [[Валерый Гапееў]] «Ноч цмока». (Мінск: «Галіяфы»). * [[Віктар Жыбуль]] «Дзяцел і дупло» (Мінск: «Галіяфы»). * [[Альжбэта Кеда]] «Пра тое, што люблю» (Мінск: «[[Кнігазбор]]»). * [[Наста Кудасава]] «Маё невымаўля» (Мінск: «[[Кнігазбор]]»). * [[Алена Ніякоўская]] «Там, дзе жыта буяла» (Полацк: «Полацкае ляда»). * [[Сяргей Пляскач]] «Шоў працягваецца» (Мінск: «Галіяфы»). * [[Міхась Скобла]] «Камізэлька для месяца» (Мінск: «[[Кнігазбор]]»). === 2017 === * [[Зміцер Вайцюшкевіч]] «Простыя словы» * [[Леанід Дранько-Майсюк]] «…натуральны, як лінія небасхілу» * [[Людміла Паўлікава-Хейдарава]] «Прыступкі да Храма Святога Духа» * [[Ганна Севярынец]] «Дзень святога Патрыка» * [[Павел Севярынец]] «Беларусалім» * [[Макс Шчур]] «Галасы» * [[Людміла Шчэрба]] «Урб@н. М: Адзін дзень не майго жыцця» '''2018''' * [[Зміцер Вішнёў]] «Калі прыгледзецца — Марс сіні» (Янушкевіч).  * [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]] «Пазл» (Галіяфы). * [[Андрусь Горват|Андрэй Горват]] «Прэм’ера» (Медысонт). * [[Сяргей Аляксандравіч Календа|Сяргей Календа]] «Часам панкі паміраюць» (Логвінаў). * [[Віктар Марціновіч]] «Ноч» (Кнігазбор). * [[Людміла Рублеўская]] «Пантофля Мнемазіны» (Янушкевіч). * [[Ілля Сін]] «Libido» (Кнігазбор). * [[Галіна Сіўчанка]] «Зоў Звычаю» (Медысонт). * [[Уладзімір Сцяпан]] «Папяровая шапка: хайку» (Кнігазбор). * [[Юлія Шарова]] «Вяртанне Ліліт» (Янушкевіч). === 2019 === * [[Валянціна Аксак]] «Кава ў арліным гняздзе» * [[Міхал Андрасюк]] «Поўня» * [[Леанід Дранько-Майсюк]] «…Усе бачылі нястачу віна» * [[Ігар Кулікоў]] «Храм ракі» * [[Анхела Эспіноса Руіс]] «Колер крылаў» * [[Уладзімір Сцяпан]] «Хвалі» * [[Макс Шчур]] «Кінараман» === 2020 === * [[Сяргей Балахонаў]]. «Бог кахання Марс» * [[Міхал Бараноўскі]]. «Volumen.2» * [[Вольга Гапеева]]. «Словы якія са мной адбыліся» * [[Леанід Дранько-Майсюк]]. «…Усе бачылі нястачу віна» * [[Артур Клінаў]]. «Локісаў» * [[Віктар Марціновіч]]. «Рэвалюцыя» * [[Павел Севярынец]]. «Беларусалім. Сэрца святла» * [[Людміла Шчэрба]]. «Я пакідаю сонца тут…» === 2021 === * [[Валянціна Аксак]] «Трэці Эдэм» * [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоль Брусевіч]] «Крылы» * [[Дар’я Бялькевіч]] «Слёзы на вецер» * [[Вольга Гапеева]] «Самота, што жыла ў пакоі насупраць» * [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]] «Нашых дзён крыгаход» * [[Сяргей Аляксандравіч Календа|Сяргей Календа]] «Дэкалог» * [[Максім Аляксандравіч Клімковіч|Максім Клімковіч]] «Шкляная лялька і іншыя страшныя гісторыі» * [[Сяргей Пляскач]] «ДМБ-91: зычу вярнуцца дадому» * '''[[Віктар Сазонаў]]''' «Генетычны алфавіт» * [[Сяргей Васілевіч Тарасаў|Сяргей Тарасаў]] «Еўфрасіння-Офрасіння-Афрасіння Полацкая. Яе час, яе крыж» === 2022 === * [[Зміцер Бартосік]]. «Забіць упалмінзага» («Бібліятэка Свабоды») * [[Максім Знак]]. «Зэкамэрон» (Выдавецтва «Беларуская турэмная літаратура». Праваабарончы цэнтр «Вясна») * '''[[Наста Кудасава]]'''. «Побач» (ілюстратар Святлана Дземідовіч, выдавец Раман Цымбераў)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32420242.html|title=Абвясьцілі ляўрэата беларускай літаратурнай прэміі «Гліняны Вялес»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2023-05-20|access-date=2023-08-15}}</ref> * [[Сяргей Лескець]]. «Шэпт» (Выдавецкая каманда «Вільма») * [[Антаніна Хатэнка]]. «Вербніца» (Выдавецтва «Кнігазбор») * [[Юлія Цімафеева]]. «Воўчыя ягады» (Выдавецтва «Вясна») === 2024 === * [[Вольга Гапеева]]. Пад асобнымі коўдрамі: вершы. — Лондан: Skaryna Press * [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валер Гапееў]]. Вольнеры. Бясконцы дзень: раман (частка другая). — Варшава: Янушкевіч * [[Зміцер Дзядзенка]]. Гульні Цырцэі: раман. — Беласток: Kamunikat * [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль|Віктар Жыбуль]]. Аранжавы: вершы. — Берлін: hochroth Minsk * [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў|Ігар Кулікоў]]. Бяс край: верша. — Берлін: hochroth Minsk * [[Наталля Кучмель]]. Залатое: вершы. — Вільня: Пфляўмбаўм * [[Анхела Эспіноса Руіс]]. Астралябія божых таямніц: вершы. — Беласток: Kamunikat * [[Сяржук Сыс]]. DOM: вершы. — Лондан: Skaryna Press * [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]]. Дзікае паляваньне Караля Стаха. Вершы да оперы. — Кракаў. Gutenberg * [[Аляксандр Чарнуха]]. Гвалт: зборнік апавяданняў. — Варшава: Янушкевіч.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/ctau-vjadomy-sort-list-litpremii-hlinjany-vjalesa-za-2024-hod/|title=Cтаў вядомы шорт-ліст літпрэміі «Гліняны Вялеса» за 2024 год|website=Рацыя|date=2025-02-14|access-date=2025-02-14}}</ref> == Цікавыя факты == * Удзел у конкурсе можа ажыццяўляцца толькі пасля падачы кнігі арганізацыйнаму камітэту * Лёс прэміі вырашае журы з 12 нейтральных экспертаў * З 1998 году ўручэнне прэміі адбываецца ў [[Полацк]]ім музеі беларускага кнігадрукавання * Стаць лаўрэатам прэміі можна толькі аднойчы ў жыцці<ref name="ARCH_viales"/> * Па традыцыі падчас атрымання прэміі лаўрэат абавязкова павінен выступіць з інагурацыйнаю прамоваю<ref>[http://litara.net/doc/vieles Гліняны Вялес] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080131220208/http://litara.net/doc/vieles |date=31 студзеня 2008 }}// «litar'''a'''net»</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/profile.php?id=61550733124227 Старонка ў Фейсбуку] * [http://litara.net/doc/vieles «Гліняны Вялес» на litara.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080131220208/http://litara.net/doc/vieles |date=31 студзеня 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20080603114508/http://p-bukinist.at.tut.by/html/viales.html «Гліняны Вялес» на сайце «Полацкі букініст» (копія з архіву web.archive.org)] {{Прэмія Гліняны Вялес}} {{Беларускія літаратурныя прэміі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гліняны Вялес| ]] 2olsvdyltwp4b1ehwxuxazay7bj1q96 0 47278 5130744 5125568 2026-04-22T18:50:09Z Pabojnia 135280 /* Англа-французскі перыяд (1977—1999) */ афармленне 5130744 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Раман Паланскі |арыгінал імя = Roman Polański |імя пры нараджэнні = Раймунд Раман Ліблінг |гады актыўнасці = 1953 — наш час |узнагароды = «[[Оскар]]» (2003)<br/>«[[Залатая пальмавая галіна]]» (2002)<br/>«[[Залаты глобус]]» (1975)<br/>«[[Залаты леў]]» (1993)<br/>«[[Залаты мядзведзь]]» (1966)<br/>«[[Сярэбраны мядзведзь]]» (1965, 2010)<br/>«[[Еўрапейская кінапрэмія]]» (1999, 2006, 2010 — тройчы)<br/>«[[BAFTA]]» (1975, 2003 — двойчы)<br/>«[[Сезар]]» (1980 — двойчы, 2003 — двойчы, 2011 — двойчы, 2012, 2014, 2020 — двойчы)<br/>«[[Гоя (прэмія)|Гоя]]» (2003) }} '''Рама́н Пала́нскі'''{{Efn|Традыцыйна прозвішча рэжысёра перадаецца ў маўленні і на пісьме як '''Паланскі'''. Аднак паводле [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя|практычнай транскрыпцыі]] прозвішча павінна перадавацца як '''Паля́ньскі'''.}} ({{Lang-en|Roman Polanski}}, {{Lang-pl|Roman Polański}}; імя пры нараджэнні '''Ра́ймунд Ро́ман Цьеры Ліблінг''', {{Lang-pl|Rajmund Roman Thierry Liebling}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польска-французскі {{Кінарэжысёр|Польшчы|Францыі|ЗША}}, {{Сцэнарыст|Польшчы|Францыі|ЗША}}, {{Кінапрадзюсар|Францыі|ЗША}} і {{Акцёр|Польшчы|ЗША}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] сям’я Рамана апынулася ў {{нп5|Кракаўскае гета|Кракаўскім гета|en|Kraków Ghetto}}. Яго маці загінула, а самому Раману ўдалося ўцячы, дзякуючы намаганням бацькі. Некаторы час ён жыў у прыёмных сем’ях пад іншымі імёнамі. Пасля набыцця кінематаграфічнай адукацыі ў {{нп5|Кінашкола ў Лодзі|Лодзінскай кінашколе|en|Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi}} Паланскі працаваў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Францыя|Францыі]]. Свой першы поўнаметражны фільм «''[[Нож у вадзе]]''» (1962) зняў у [[Польшча|Польшчы]]. Фільм атрымаў намінацыю на «''[[Оскар]]''» як [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]. У Вялікабрытаніі Паланскі зняў тры фільмы, пачынаючы з «''[[Агіда (фільм)|Агіды]]''» (1965). У ЗША зняў фільм жахаў «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''», атрымаўшы за яго намінацыю на {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|«''Оскар''» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|en|Academy Award for Best Adapted Screenplay}}. Пераломны момант у асабістым жыцці адбыўся ў 1969 годзе, калі яго цяжарная жонка, актрыса [[Шэран Тэйт]], была забітая. У 1976 годзе Раман Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. У 1977 годзе абвінавачаны ў згвалтаванні непаўналетняй, збег з ЗША. Асноўнымі тэмамі ў творчасці рэжысёра называюць [[гвалт]], [[смерць]] і [[вуаерызм]]. [[Фільмаграфія Рамана Паланскага|Фільмаграфія Паланскага]] налічвае 22 поўнаметражныя фільмы. Ён з’яўляецца ўладальнікам «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галіны]]''» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] (2002), «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]] (1966), «''[[Залаты леў|Залатога льва]]''» [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] за прыжыццёвыя дасягненні, «''[[Оскар]]а''», «''[[Сезар]]а''», «''[[Залаты глобус|Залатога глобуса]]''» і прэміі «''[[BAFTA]]''» за найлепшую рэжысуру, а таксама «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]''» за [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшы фільм]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|рэжысуру]] і ўклад у развіццё кіно<ref name="IMDb, Roman Polanski awards" />. == Раннія гады == Раймунд Раман Цьеры Ліблінг нарадзіўся ў [[Парыж]]ы ўвечары 18 жніўня 1933 года. Яго бацькамі былі Мойзеш Ліблінг (1903—1983) і Була Ліблінг (у дзявоцтве Кац-Прэдборска; 1900—1943). Бацька Рамана быў польскім яўрэем. Ён нарадзіўся ў [[Кракаў|Кракаве]], а ў канцы 1920-х гадоў развёўся і з’ехаў у Парыж, каб стаць мастаком{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=25}}. Там Мойзеш працаваў на фабрыцы па вытворчасці грампласцінак{{Sfn|Werner|2013|pp=13—14}}. Пасля яго засталіся шэсцьдзясят — семдзесят «''вялізных''» партрэтаў, напісаных у абстрактным стылі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. Паводле слоў аднаго з яго сяброў, Мойзеш быў «''даравання сціплага''», затое «''вельмі адданы сваёй справе''». Бацькі Булы былі родам з Расіі — яе бацька быў яўрэем, а маці каталічкай, яе сям’я была дастаткова забяспечанай. Першапачаткова Була жыла ў Польшчы, а затым у Парыжы, дзе яна выйшла замуж і нарадзіла дачку Анет{{Sfn|Зельвенский|2021|с=25}}. Була была высокага росту, «''элегантная брунетка''», заўсёды была апранута па модзе, насіла капялюш-таблетку і гаржэтку з лісінага футра, «''якую здымала толькі ў самую спякоту''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=27}}. Була развялася са сваім першым мужам пасля таго, як у яе завязаўся раман з Мойзешам, за якога яна выйшла замуж увосень 1932 года. Мойзеш і Була не прытрымліваліся якой-небудзь веры{{Sfn|Werner|2013|pp=12—13}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}. Сям’я пасялілася на трэцім паверсе дома нумар 5 па ру Сен-Юбер{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. Да 1933 года Мойзеш стаў шкадаваць аб сваім ад’ездзе з Польшчы, у лісце свайму малодшаму брату Стэфану ён пісаў, што, «''пражыўшы некалькі гадоў у французскай сталіцы, усё яшчэ адчувае сябе чужынцам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=26}}. [[Файл:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|міні|220x220px|Брамы, якія вядуць у Кракаўскае гета (каля 1941 года).|злева]] На пачатку 1937 года Ліблінгі пераехалі ў Кракаў{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}{{Sfn|Werner|2013|p=13}}. Гэта павінна было абараніць іх ад росту антысеміцкіх настрояў у Францыі{{Sfn|Werner|2013|pp=12—13}}. Яны жылі ў шматкватэрным доме на вуліцы Баляслава Камароўскага, 9{{Sfn|Werner|2013|p=13}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28}}. Мойзеш знайшоў часовую працу, ён быў дапаможным працоўным на будоўлі і працаваў у сталярных майстэрнях. Пазней адкрыў сталярную майстэрню, дзе прадаваў попельніцы, лялькі, фігуркі Панны Марыі і святых. З сынам і Анет ён абыходзіўся груба{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28}}. Вядома, што Мойзеш ганарыўся сваёй знешнасцю і заўсёды «''франтавата апранаўся''», быў сумленным і адказным, але ў той жа час быў грубым і раздражняльным{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=26}}. Ромэк (памяншальнае ад імя Раман, так яго звалі ў дзяцінстве і юнацтве{{Sfn|Werner|2013|p=14}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=14}}) быў складаным і раздражняльным дзіцём, часта крыўдзіўся і злаваўся{{Sfn|Greenberg|2013|p=12}}. Паводзіны бацькі і цяжкая атмасфера, створаная ім у доме, азмрочвалі яго ранняе дзяцінства{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=27}}. У верасні 1938 года Рамэка аддалі ў дзіцячы садок, дзе ён прабыў роўна адзін дзень. Яго выгналі за тое, што ён сказаў адной з дзяўчынак «''Пацалуй мяне ў зад''» ({{lang-pl|Pocałuj mnie w dupę}}). Праз гады дырэктарка садка прыгадвала: «''Я ніяк не магла яго раскусіць. Альбо ён быў поўны крэцін, альбо геній''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=28—29}}. Першым фільмам, які запомніў Ромэк, быў «''{{нп5|Улюбёныя (фільм, 1938)|Улюбёныя|en|Sweethearts (1938 film)}}''» (1938), на які ён пайшоў разам з сястрой{{Sfn|Greenberg|2013|p=13}}. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] становішча сям’і значна пагоршылася. Мойзеш Ліблінг застаўся ў Кракаве, а жонку, сына і падчарку ён адправіў у [[Варшава|Варшаву]]{{Sfn|Werner|2013|p=14}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=32}}. Аднак неўзабаве ўся сям’я пераехала да Марыі Ліблінг (бабулі Ромэка) у {{нп5|Казімеж (Кракаў)|Казімеж|en|Kazimierz}}, дзе Ромэк пайшоў у школу{{Sfn|Werner|2013|pp=14—15}}. Там ён убачыў {{нп5|кінапраектар||en|Movie projector}}, які зацікавіў яго{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=13}}. Праз некалькі тыдняў Ромэк перастаў наведваць заняткі з-за таго, што акупацыйныя ўлады забаранілі яўрэйскім дзецям хадзіць у школу{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=34}}. Ліблінгі апынуліся ў {{нп5|Кракаўскае гета|Кракаўскім гета|en|Kraków Ghetto}}, створаным у {{нп5|XIII раён (Падгужэ)|Падгужэ|pl|Dzielnica XIII Podgórze}}, і жылі на рагу вуліц Паркавая і Рэнкаўка, дзелячы адну кватэру з трыма іншымі сем’ямі<ref name="Wyborcza, Rozmowa z Romanem Polańskim" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=35}}. Маці Ромэка працавала прыбіральшчыцай на [[Вавель|Вавелі]], які быў ператвораны ў рэзідэнцыю {{нп5|Генерал-губернатарства (Германія)|генерала-губернатара|en|General Government}} [[Ганс Франк|Ганса Франка]], а бацька быў вымушаны працаваць на заводзе па вытворчасці боепрыпасаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=38}}. У першыя гады вайны з-за рэгулярных змяненняў тэрыторыі гета, іх сям’ю часта перасялялі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37, 40}}. У лютым 1943 года Була і Марыя Ліблінг былі дэпартаваныя ў [[Асвенцім]], дзе і загінулі{{Sfn|Werner|2013|pp=15—17}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}, Була была на чацвёртым месяцы цяжарнасці{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=41}}. Неўзабаве быў дэпартаваны ў [[Бухенвальд]] і там забіты да смерці дзядзька Ромэка, Бернард{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=41}}. {{Цытата|Дзеці па сутнасці сваёй — аптымісты. Пасля кожнага рэйду фашыстаў я казаў сабе, што ўсё ўладзіцца.|аўтар=паводле ўспамінаў Рамана Паланскага пра дзяцінства ў Кракаўскім гета{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=39}}}} Ромэк часта пакідаў гета, перабіраючыся на іншы бок праз дзіркі ў плоце з калючага дроту{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37}}. Часам ён глядзеў прапагандысцкія фільмы і нямецкую кінахроніку{{Sfn|Werner|2013|p=15}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=37}}. Ромэк быў сведкам ліквідацыі гета 14 сакавіка 1943 года{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=43}}. Мойзеш Ліблінг дапамог сыну збегчы, прарабіўшы раніцай дзірку ў плоце, і выкарыстаў свае зберажэнні, каб укрыць яго ў каталіцкай сям’і{{Sfn|Werner|2013|p=16}}. Першапачаткова хлопчык хаваўся пад імем Раман Вільк{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=45}}. Пазней Ромэку дала прытулак сям’я Путэк, але прабыў ён у іх нядоўга{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=45—46}}. З лета 1943 года ён жыў у вёсцы Высока, прыблізна за трыццаць кіламетраў ад [[Кракаў|Кракава]], у [[Вадавіцкі павет|Вадавіцкім павеце]], у доме сям’і Бухала на схіле гор [[Татры|Татраў]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=46}}. Муж і жонка Бухала былі вельмі беднымі і выхоўвалі трох сваіх дзяцей, а паколькі Ромэк не меў дакументаў, ён не мог вучыцца і таму працаваў на сямейным участку. З ежы ў іх была толькі чарвівая бульба, а калі скончылася і яна, сужэнцы варылі булён з палявых кветак, запякалі пацукоў, а аднойчы падалі на абед вараную драўняную кару{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=46}}. Ромэк быў у сям’і Бухала да восені 1944 года, пасля чаго вярнуўся ў Кракаў, каб зноў далучыцца да сям’і Путэк{{Sfn|Werner|2013|pp=16—17}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=50}}. Пасля таго, як [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная армія]] ўвайшла ў Кракаў 19 студзеня 1945 года, ён некаторы час бадзяўся па горадзе{{Sfn|Werner|2013|p=17}}. Затым жыў са сваім дзядзькам Стэфанам Ліблінгам, якога выпадкова сустрэў на вуліцы, а калі адносіны між імі сапсаваліся, жыў з іншым дзядзькам — Давідам Ліблінгам, які дзяліў кватэру з сям’ёй Гаровіц, у тым ліку з будучым фатографам {{нп5|Рышард Гаровіц|Рышардам Гаровіцам|en|Ryszard Horowitz}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=25—27}}<ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19" />. Раман вельмі позна навучыўся чытаць, нават у трынаццаць гадоў не мог чытаць бегла, не ведаў, як правільна расстаўляць націскі ў словах, а на пытанні адказваў «''з хітрым, лісіным позіркам''». Некаторыя члены яго сям’і лічылі, што хлопчык не зусім пры сваім розуме, нехта думаў, што ён пакутаваў ад [[Сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці|сіндрому дэфіцыту ўвагі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90}}. Не надзелены класічнай мужчынскай прывабнасцю, ён меў {{нп5|Сарданічны смех|сарданічнае|en|Sardonicism}} абаянне. З дзяцінства быў завадатарам у сваёй кампаніі і часта быў у цэнтры ўвагі як равеснікаў, так і старэйшага акружэння{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90—91}}. У пазнейшыя гады, калі Паланскі ўжо стаў знакамітым рэжысёрам, многія адзначалі як «''незвычайны шарм''», які зыходзіў ад яго, так і фанабэрыстасць{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=290}}. Мойзеш Ліблінг, якога адправілі ў канцлагер {{нп5|Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен|en|Mauthausen concentration camp}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=43}}, перажыў вайну{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=28}}. 21 снежня 1946 года ён ажаніўся з Вандай Заячкоўскай і пад яе ўплывам змяніў сваё імя на Рышард Паланскі — Раман таксама змяніў сваё прозвішча на Паланскі, але на працягу некаторага часу пасля вайны ён усё яшчэ выкарыстоўваў прозвішча Вільк{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=54}}. Анет таксама перажыла вайну і, вярнуўшыся з Асвенціма, з’ехала ў Парыж{{Sfn|Werner|2013|pp=17—18}}. Раман, у якога былі больш цёплыя адносіны з маці і які за час вайны прывык да незалежнасці, не падтрымліваў блізкіх адносін з бацькам ці маладой мачахай і не жыў з імі, а здымаў пакоі ў розных сем’яў{{Sfn|Werner|2013|pp=17—18}}. Нягледзячы на рэпетытарства, у школе ён вучыўся дрэнна і атрымліваў добрыя адзнакі толькі па маляванні{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=16}}. Пасля пачатковай школы ён некаторы час, да задавальнення свайго бацькі, наведваў прафесійна-тэхнічную вучэльню, каб стаць інжынерам-электрыкам, але ў яго не было матывацыі вучыцца{{Sfn|Werner|2013|p=20}}. Летам 1945 года Раман далучыўся да скаўцкага руху, дзе нягледзячы на свой кволы целасклад атрымаў прызнанне сярод сваіх выхавацеляў і калег дзякуючы сваёй энергічнай працы{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=16}}. У летнім лагеры ў [[Памеранія|Памераніі]] ў 1946 годзе ён набыў папулярнасць, расказваючы гісторыі ля вогнішча і разыгрываючы розныя сцэны, — як ён сам прызнаўся ў сваёй аўтабіяграфіі 1984 года, тады ён і ўсвядоміў сваё пакліканне{{Sfn|Werner|2013|pp=9—11}}. Ён таксама захапляўся кіно і тэатрам; разам са сваім новым сябрам Пятром Віноўскім ён збіраў плакаты, праграмкі з кадрамі і анатацыямі фільмаў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=29}}. Аднак пасля вайны ён першапачаткова планаваў звязаць сваю будучыню з прафесійным веласпортам і на працягу некалькіх гадоў узмоцнена практыкаваўся ў гэтай справе, у асноўным ездзіў па маршруце {{нп5|Закапянка|Кракаў — Закапанэ|pl|Zakopianka}}. Паланскі сышоў са спорту пасля траўміруючай падзеі ў чэрвені 1949 года: кракаўскі серыйны забойца Януш Дзюба заманіў яго ў адасобленае месца пад маркай продажу ровара, а затым жорстка збіў і абрабаваў<ref name="Przegląd, 2016-09-05" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=67—68}}. Пасля доўгага акрыяння Паланскі адмовіўся ад веласпорту і засяродзіў свае інтарэсы і планы выключна на акцёрскай ігры{{Sfn|Werner|2013|pp=20—21}}. == Кінакар’ера == === Пачатак акцёрскай кар’еры === У 1948 годзе Раман Паланскі пазнаёміўся з {{нп5|Марыя Білізанка|Марыяй Білізанкай|pl|Maria Biliżanka}}, дырэктаркай дзіцячай тэатральнай трупы «''Wesoła Gromadka''» ў Кракаве. Ён трапіў у калектыў трупы, а пазней таксама іграў у Нацыянальным тэатры юных гледачоў (цяпер тэатр «''{{нп5|Багатэля||pl|Teatr „Bagatela” im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego}}''»), дзе выканаў ролі Зака ў «''Фарфурцы каралевы Боны''» (1948) у пастаноўцы Білізанкі і пастуха Вані ў «''{{нп5|Сын палка (аповесць)|Сыне палка|ru|Сын полка (повесть)}}''» (1948) пад кіраўніцтвам {{нп5|Юзэф Карбоўскі|Юзэфа Карбоўскага|pl|Józef Karbowski}}. Апошняя роля прынесла яму прызнанне на Варшаўскім фестывалі савецкага мастацтва ў 1950 годзе. Ён таксама з’явіўся ў п’есе {{нп5|Гвідан Міклашэўскі|Гвідана Міклашэўскага|pl|Gwidon Miklaszewski}} «''Цырк Тарабумба''» (1950), пастаўленай у тэатры «''{{нп5|Тэатр «Гратэска»|Гратэска|pl|Teatr „Groteska”}}''»{{Sfn|Stachówna|1994|pp=32—33}}. У той час пры любой магчымасці Раман стараўся наведаць усе тэатральныя пастаноўкі і оперы ў горадзе. Ён бачыў усе польскія пастаноўкі [[Юхан Аўгуст Стрындберг|Стрындберга]], [[Карла Гальдоні|Гальдоні]], [[Юджын Гладстан О’Ніл|О’Ніла]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=70}}. У 1951 годзе ён перайшоў у Дзяржаўную сярэднюю школу вытанчаных мастацтваў у Кракаве, адкуль быў выключаны ў лютым 1952 года{{Sfn|Werner|2013|pp=22—23}} пасля таго, як уступіў у канфлікт з дырэктарам школы {{нп5|Уладзімеж Ходыс|Уладзімежам Ходысам|pl|Włodzimierz Hodys}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=18}}. Раман працягнуў навучанне ў якасці вольнага слухача ў мастацкай школе ў [[Катавіцы|Катавіцах]], куды ён ездзіў з [[Бытам]]а{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=19}}. Там ён атрымаў атэстат аб сярэдняй адукацыі, нягледзячы на тое, што старшынёй экзаменацыйнай камісіі стаў Ходыс, які пасля тыдня знясільваючых экзаменаў загадаў Паланскаму прыехаць у Кракаў па атэстат, а затым моўчкі кінуў яго яму праз стол<ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19" />. У 1953 годзе адбыўся акцёрскі дэбют Паланскага ў кіно, Раман выканаў эпізадычную ролю Генека «''Малога''» ў фільме «''Тры аповесці''» (1953). Рэжысёрам навелы, у якой зняўся Паланскі, быў {{нп5|Конрад Налецкі||pl|Konrad Nałęcki}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=22}}{{Sfn|Werner|2013|p=23}}. Хоць фільм не меў вялікага поспеху, дзякуючы яму Паланскі сустрэў дэкана {{нп5|Кінашкола ў Лодзі|Лодзінскай кінашколы|en|Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi}} {{нп5|Антоні Багдзевіч|Антонія Багдзевіча|pl|Antoni Bohdziewicz}}, які выступаў мастацкім кіраўніком на здымках фільма, і [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайду]], вучня гэтай школы, які павінен быў зняць чацвёртую навелу, чаго ў выніку не адбылося{{Sfn|Kochańczyk|2012|p=22}}. Нягледзячы на гэта, кіраўнікі акцёрскіх школ Кракава і Варшавы не хацелі прымаць Паланскага афіцыйна з-за яго невысокага росту і хлапечай знешнасці, а неафіцыйна, верагодна, з-за яго дзёрзкага характару{{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=24}}. Каб пазбегнуць трохгадовай вайсковай службы, Паланскі беспаспяхова спрабаваў паступіць у [[Ягелонскі ўніверсітэт]] і {{нп5|Акадэмія Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха|Акадэмію Фізічнага Выхавання імя Браніслава Чэха|pl|Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie}} ў Кракаве па розных спецыяльнасцях. Затым ён планаваў збегчы на Захад — ён збіраўся даплысці на лодцы да [[Борнхальм]]а або схавацца пад столлю вагона [[Масква]]—[[Парыж]]{{Sfn|Werner|2013|p=24}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=20—22}}. Далей Раман зняўся ў ролі Мундэка ў фільме [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] «''{{нп5|Пакаленне (фільм)|Пакаленне|pl|Pokolenie (film)}}''» (1954). Падчас здымкаў Раман стараўся ўнікаць ва ўсе тонкасці стварэння фільма, часта распытваў Вайду пра тэхнічныя моманты вытворчасці і ўсё запісваў у нататнік. Пазней Вайда казаў, што ніколі не сустракаў чалавека такога прыроднага розуму і жадання атрымаць поспех{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=79}}. Затым Раман сыграў Адама ў «''Чароўным ровары''» Сіліка Стэрнфельда (1955){{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=25}}. Пасля першых роляў Паланскі вырашыў заняцца рэжысурай. У 1954 годзе ён быў прыняты на рэжысёрскі факультэт Дзяржаўнай кінашколы ў Лодзі і тым самым ён змог пазбегнуць вайсковай службы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=82—83}}{{Sfn|Stachówna|1994|p=33}}{{Sfn|Werner|2013|p=25}}. === Вучоба ў Лодзінскай кінашколе і кароткаметражныя фільмы === [[Файл:Filmówka budynek2, Łódź 2010.jpg|міні|Будынак Лодзінскай кінашколы, дзе вучыўся Раман Паланскі.]] Лодзінская кінашкола была заснавана ў 1948 годзе, яна была аазісам свабоды ў краіне, якой кіравалі партыйныя ўлады. Паланскі пазнаёміўся ў ёй не толькі з фільмамі савецкай класікі, якія сталі ўзорамі для студэнтаў, але і з пастаноўкамі з Францыі, Італіі, Вялікабрытаніі і ЗША, недаступнымі ў польскіх кінатэатрах. Найбольшае ўражанне на яго зрабілі фільмы такіх аўтараў, як [[Орсан Уэлс]], [[Лоўрэнс Аліўе]], [[Кэрал Рыд]], [[Льюіс Майлстоўн]], [[Акіра Курасава]], [[Ласла Бенедэк]], [[Элія Казан]], [[Білі Уайлдэр]], [[Фрыц Ланг]], [[Луіс Буньюэль]]{{Sfn|Werner|2013|pp=21, 26-27}}. Тут Паланскі завёў шмат знаёмстваў, у тым ліку з артыстамі, з якімі пасля супрацоўнічаў не толькі ў Польшчы, але і за мяжой. Разам з ім вучыліся {{нп5|Якуб Голдберг (кінематаграфіст)|Якуб Голдберг|pl|Jakub Goldberg (filmowiec)}}, {{нп5|Хенрык Клюба||pl|Henryk Kluba}}, {{нп5|Анджэй Кандрацюк||pl|Andrzej Kondratiuk}} і {{нп5|Анджэй Касценка||pl|Andrzej Kostenko}}. І за межамі кінашколы ён пасябраваў з такімі рознымі людзьмі, як джазавы піяніст [[Кшыштаф Камэда]], пісьменнікі {{нп5|Марэк Хласка||pl|Marek Hłasko}} і {{нп5|Ежы Касінскі||pl|Jerzy Kosiński}} ці кінапрадзюсар {{нп5|Войцех Фрыкоўскі||pl|Wojciech Frykowski}}{{Sfn|Werner|2013|pp=27—28}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=25—26}}. У канцы 1955 года Паланскі зняў свой першы кароткаметражны фільм «''Ровар''», у якім ён адштурхоўваўся ад выпадку, які адбыўся некалькі гадоў таму, калі яго жорстка збіў Януш Дзюба{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=88}}. Паланскі сам выканаў галоўную ролю, а ролю забойцы сыграў яго сябар Адам Ф’ют{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=88}}. Фільм не захаваўся да нашых дзён; плёнка, адпраўленая ў варшаўскую лабараторыю, па памылцы патрапіла ў Маскву, дзе была страчана{{Sfn|Stachówna|1994|p=32}}{{Sfn|Werner|2013|p=29}}. Пазней, зняўшы кароткаметражкі «''{{нп5|Забойства (фільм, 1957)|Забойства|pl|Morderstwo (film)}}''» і «''{{нп5|Зубастая ўсмешка||pl|Uśmiech zębiczny}}''» (абедзве — 1957), ён прадэманстраваў, што [[гвалт]], [[забойства]] і [[вуаерызм]] становяцца яго пастаяннымі тэмамі{{Sfn|Werner|2013|p=28}}. У 1956 годзе Паланскі сыграў хулігана Малыша ў дыпломным фільме Юліяна Дзядзіны, Паўла Камароўскага і Валянціны Марушэўскай «''Канец ночы''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=37}}. Скандал выклікаў наступны кароткаметражны фільм Паланскага «''{{нп5|Разганяем танцульку||pl|Rozbijemy zabawę}}''» (1957): для здымкаў ён арганізаваў танцавальную вечарыну для сваіх сяброў па каледжы, а да яе пачатку дамовіўся з бандай мясцовых хуліганаў, каб яны ўварваліся на тэрыторыю каледжа і пачалі бойку. Усё, што адбывалася, малады рэжысёр запісаў на камеру, за што атрымаў вымову ад настаўніцкай рады{{Sfn|Stachówna|1994|p=34}}{{Sfn|Werner|2013|p=30}}. У тым жа 1957 годзе Паланскі наведаў у Парыжы сваю сястру Анет, якая ўжо была замужам і мела дачку{{Sfn|Werner|2013|p=29}}. Там жа ён схадзіў у кіно на «''{{нп5|Сёмая пячатка|Сёмую пячатку|en|The Seventh Seal}}''» [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] і нават сутыкнуўся ў таксі з рэжысёрам [[Абель Ганс|Абелем Гансам]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=96}}. Вярнуўшыся ў [[Лодзь]], ён уражваў усіх веданнем французскага кінематографа і дэманстраваў цікавасць да танцаў і моды{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=26—27}}. Першым фільмам Паланскага, прадстаўленым масавай публіцы, стала кароткаметражка «''Двое з шафай''» (1958), знятая ў [[Гданьск]]у і [[Сопат (Польшча)|Сопаце]]. Музыку да фільма напісаў [[Кшыштаф Камэда]], а галоўныя ролі выканалі Хенрык Клюба і Якуб Голдберг. Паланскі ж сыграў аднаго з хуліганаў, жорстка напаўшых на мірных мужчын, якія неслі адзежную шафу{{Sfn|Stachówna|1994|p=34}}. Дзякуючы гэтаму фільму Паланскі быў упершыню адзначаны на некалькіх кінафестывалях (у тым ліку ў [[Брусель|Бруселі]], [[Обергаўзен]]е і [[Сан-Францыска]]). Карціна атрымала некалькі прэмій, уключаючы «''Бронзавую пальмавую галіну''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=99}}. Тады Паланскі стаў найлепшым студэнтам кінашколы і адным з самых шматабяцальных маладых еўрапейскіх рэжысёраў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=99—100}}. Тады ж, у 1958 годзе, Паланскі пазнаёміўся з актрысай {{нп5|Барбара Квяткоўска-Лас|Барбарай Квяткоўскай|pl|Barbara Kwiatkowska-Lass}} і адразу ў яе закахаўся. Праз некалькі тыдняў знаёмства яны ўжо пачалі сустракацца{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=100—101}}. Наступнымі яго кароткаметражнымі гратэскавымі фільмамі былі «''Лямпа''» (1959) і дыпломная праца «''Калі падаюць анёлы''» (1959). У першым фільме паказваецца, як лялечны майстар замяняе старую лямпу на электрычнае асвятленне, у выніку чаго ў тую ж ноч лялечная майстэрня згарае з-за [[Кароткае замыканне|кароткага замыкання]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=39}}{{Sfn|Werner|2013|pp=33—34}}. Другі фільм адлюстроўвае сумнае жыццё жанчыны, якая працуе касіркай у мужчынскім туалеце. У той жа час Паланскі іграў другарадныя ролі ў фільмах [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]], [[Анджэй Мунк|Анджэя Мунка]] і {{нп5|Януш Моргенштэрн|Януша Моргенштэрна|pl|Janusz Morgenstern}}{{Sfn|Werner|2013|p=27}}. {{Цытата|Ромэк практычна заўсёды знешне быў прыязным і меў шмат прыхільнікаў. Аднак не думаю, што яго шчыра клапацілі праблемы іншых. Ты быў адкрыты для яго, але не ён для цябе.|аўтар=адзін са знаёмых Рамана Паланскага па Лодзінскай кінашколе{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=103}}}} Паланскі скончыў Лодзінскую кінашколу без дыплома, бо не напісаў дысертацыю, а імкнуўся прыступіць да працы рэжысёрам поўнаметражнага кіно. Дзякуючы пасярэдніцтву {{нп5|Ежы Босак|Ежы Босака|pl|Jerzy Bossak}}, мастацкага кіраўніка кінастудыі «''{{нп5|Kamera (кінастудыя)|Kamera|pl|Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”}}''», у 1959 годзе Раману было даручана напісаць сцэнарый да мастацкага фільма. Аднак Камітэт па ацэнцы сцэнарыяў не прыняў праект, напісаны сумесна з [[Ежы Скалімоўскі]]м і {{нп5|Якуб Голдберг|Якубам Голдбергам|pl|Jakub Goldberg (filmowiec)}}, паколькі ён не меў «''сацыяльнай значнасці''»{{Sfn|Werner|2013|p=27}}. Паланскі стаў асістэнтам [[Анджэй Мунк|Анджэя Мунка]] на карціне «''{{нп5|Касавокае шчасце||pl|Zezowate szczęście}}''» (1960), дзе ён таксама сыграў невялікую ролю рэпетытара Ёлі. Затым Паланскі на год паляцеў у Францыю, дзе яго жонка Барбара Квяткоўска здымалася ў фільме «''{{нп5|Тысячнае акно||fr|La Millième Fenêtre}}''» (1960) рэжысёра {{нп5|Раберт Менего|Раберта Менего|fr|Robert Ménégoz}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=105—107}}. Пазней ёй прапанаваў ролю ў сваім фільме [[Рэнэ Клеман]], і пакуль сужэнцы ўсё яшчэ знаходзіліся ў Францыі, Паланскі напісаў так і не рэалізаваны накід сцэнарыя «''пра моцна пітушчага клоўна і яго асуджаны раман з ліліпуткай''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=108}}. Там жа ён зняў кароткаметражны фільм «''Тоўсты і худы''» (1961), у якім выканаў ролю беднага слугі, прыніжанага сваім тоўстым гаспадаром. У пачатку 1961 года ён вярнуўся ў Польшчу і зімой у ваколіцах сяла Кіры зняў кароткаметражны фільм «''{{нп5|Млекакормячыя (фільм)|Млекакормячыя|pl|Ssaki (film)}}''» (1962) пра двух людзей, якія спрачаюцца аб тым, хто з кім павінен катацца на санях{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=57}}{{Sfn|Stachówna|1994|pp=39—40}}{{Sfn|Werner|2013|pp=34—39}}. === Першыя мастацкія фільмы (1961—1967) === [[Файл:Polanski 1969.png|міні|Раман Паланскі ў 1969 годзе.]] У [[1961]] годзе, зноў пабываўшы ў [[Парыж]]ы, Паланскі вярнуўся ў [[Лодзь]] па просьбе {{нп5|Ежы Босак|Ежы Босака|pl|Jerzy Bossak}}, які паведаміў яму, што дае згоду на пастаноўку фільма «''[[Нож у вадзе]]''» (1962). Сцэнарый, напісаны двума гадамі раней і пазней перапрацаваны, апавядаў пра сустрэчу багатай шлюбнай пары падчас адпачынку на яхце з загадкавым маладым чалавекам{{Sfn|Werner|2013|p=40}}. Ролю мужа адразу прапанавалі вядомаму тэатральнаму акцёру {{нп5|Леан Немчык|Леану Немчыку|pl|Leon Niemczyk}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112}}. Ролю юнака першапачаткова хацеў сыграць [[Ежы Скалімоўскі]], але былы дэкан рэжысёрскага факультэта і дырэктар кінастудыі «''{{нп5|Kamera (кінастудыя)|Kamera|pl|Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”}}''» Ежы Босак запярэчыў яго кандыдатуры. Тады Паланскі сам захацеў сыграць у сваім фільме, але пазней успамінаў, што яго «''адгаварылі''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112}}. Босак сцвярджаў, што Паланскі на працягу многіх тыдняў спрабаваў «''прасоўваць''» сваю кандыдатуру і ў выніку прыйшоў у кабінет дырэктара абсалютна голым з пытаннем: «''Я што, недастаткова гожы?''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=112—113}}. У выніку на ролю быў зацверджаны выпускнік акцёрскага факультэта {{нп5|Зыгмунт Маляновіч||pl|Zygmunt Malanowicz}}, але ўсе яго рэплікі былі пераагучаны Паланскім{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=113}}. У ролі жонкі дэбютавала {{нп5|Ёланта Умецка||pl|Jolanta Umecka}}. Паланскі запрасіў яе пасля таго, як убачыў у купальніку ў басейне{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=113}}. Здымкі прайшлі летам 1961 года ў [[Мазуры (рэгіён)|Мазурах]]. Пасля іх завяршэння 11 верасня{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=115}} аператар {{нп5|Ежы Ліпман||pl|Jerzy Lipman}}, знаходзячыся за рулём аўтамабіля, урэзаўся ў дрэва, а Паланскі, які ехаў у той жа машыне, атрымаў пералом касцей асновы чэрапа і трапіў на два тыдні ў лякарню{{Sfn|Werner|2013|pp=41—42}}. Хаця ніхто фармальна не аспрэчваў высокі ўзровень фільма, «''Нож у вадзе''» шырока асуджаўся польскімі крытыкамі за прасоўванне заходніх каштоўнасцяў. Пра працу Паланскага непрыхільна адгукаўся [[Уладзіслаў Гамулка]], першы сакратар ЦК [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=7}}. Фільм не меў асаблівага камерцыйнага поспеху ў парыжскіх кінатэатрах: за шэсць тыдняў пракату было прададзена ўсяго 12 400 квіткоў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=20}}. Аднак «''Нож у вадзе''» стаў першым фільмам рэжысёра-дэбютанта, які выйграў узнагароду «''{{нп5|Залатая качка||pl|Złota Kaczka}}''» за найлепшы фільм года па версіі часопіса «''{{нп5|Film (часопіс)|Film|pl|Film (czasopismo)}}''», атрымаў прэмію [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]] на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]] і ўпершыню ў гісторыі польскага кіно ўвайшоў у лік намінантаў на «''[[Оскар]]''» за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]]. Тым не менш, негатыўнае стаўленне польскіх крытыкаў да фільма і асобы рэжысёра вымусіла Паланскага з’ехаць з краіны{{Sfn|Stachówna|1994|pp=40—42}}. Якраз у гэты час фільм стаў набіраць папулярнасць у ЗША, яго часта глядзелі на начных сеансах у кінатэатрах, якія спецыялізуюцца на [[артхаус]]е, і ва ўніверсітэцкіх кампусах. Прэм’ера фільма ў Амерыцы адбылася на першым {{нп5|Нью-Ёркскі кінафестываль|Нью-Ёркскім кінафестывалі|en|New York Film Festival}}, у гонар гэтага Паланскі быў запрошаны ў ЗША. Пасля інтэрв’ю з рэжысёрам газета «''[[New York Post]]''» назвала яго «''анёльчыкам''», а многія журналісты спачатку прынялі тады ўжо трыццацігадовага рэжысёра за «''хлапчука гадоў дваццаці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=21}}. «''Нож у вадзе''» трапіў на вокладку часопіса «''[[Time]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=22}}, што на той момант было «''найвышэйшай пахвалой ягонай творчасці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=117—118}}. {{Цытата|Паланскі пражыве хлапчуком яшчэ гадоў трыццаць, а потым раптоўна ператворыцца ў драхлага старога. Затое якое гэта будзе жыццё!|аўтар=«''[[New York Post]]''» пасля інтэрв’ю з прэм’еры фільма «''[[Нож у вадзе]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=21}}}} Пасля ад’езду Рамана з Польшчы прадзюсар {{нп5|П’ер Рустанг||fr|Pierre Roustang}} пазнаёміў яго са сцэнарыстам {{нп5|Жэрар Брак|Жэрарам Бракам|en|Gérard Brach}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=63}}{{Sfn|Werner|2013|p=48}}, з якім яны неўзабаве пасябравалі. Іх першым сумесным сцэнарыем стаў «''У чаканні Катэльбаха''». Спярша з’явіліся прадзюсары, якія зацікавіліся сцэнарыем, але ў выніку далей за перамовы справа не заходзіла, студыі адмаўляліся фінансаваць фільм{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=123—124}}. У студзені 1963 года П’ер Рустанг замовіў Паланскаму і Браку сцэнарый навелы для фільма-анталогіі «''{{нп5|Найпрыгажэйшыя махлярствы ў свеце||fr|Les Plus Belles Escroqueries du monde}}''» (1964), рэжысурай эпізоду заняўся Паланскі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=126}}. Паколькі «''Нож у вадзе''» не меў поспеху ў Францыі, было вырашана месцам здымкаў абраць [[Амстэрдам]]{{Sfn|Werner|2013|p=49}}. Прыхільны прыём навелы прыцягнуў увагу крытыкаў да Паланскага, што разам з узрастаннем папулярнасці «''Нажа ў вадзе''» дало рэжысёру магчымасць наведаць [[Лондан]] і абзавесціся новымі сувязямі ў кінаіндустрыі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=130—131}}. Папрацаваўшы з прадзюсарамі {{нп5|Майкл Клінгер|Майклам Клінгерам|en|Michael Klinger (producer)}} і {{нп5|Тоні Тэнсер|Тоні Тэнсерам|en|Tony Tenser}}, Паланскі і Брак за сямнаццаць дзён напісалі сцэнарый да фільма «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» (1965){{Sfn|Werner|2013|pp=50—53}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=132}}. На галоўную ролю маладой жанчыны, якая пакутуе паранаідальнай шызафрэніяй і страхам перад мужчынамі, рэжысёр паклікаў [[Катрын Дэнёў]]{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=77}}. Адзін з акцёраў фільма {{нп5|Х’ю Фатчэр||en|Hugh Futcher}} пазней расказваў, што рэжысёр быў «''запальчывым і ўвесь час крычаў на астатніх''», а {{нп5|Джэймс Вілерс||en|James Villiers}} казаў, што Паланскі «''тыповы Напалеон''». Выканаўчы прадзюсар Майкл Клінгер узгадваў, што на працягу васьмі тыдняў, што ішлі здымкі, Паланскі забараняў Дэнёў весці палавое жыццё, каб яна лепш ужылася ў ролю сваёй гераіні{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=136}}. «''Агіда''» мела міжнародны поспех і прынесла Паланскаму прэмію ФІПРЭСІ і «''Сярэбранага мядзведзя''» [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]<ref name="MUBI, Repulsion" />. І крытыкі, і гледачы адзначылі «''тонкую аператарскую працу''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=137}}, таксама крытыкі аднадушна называлі Паланскага самабытным, таленавітым і найбольш значным рэжысёрам таго часу{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=172}}. Яны пісалі, што «''нудны на першы погляд''», фільм спалучаў у сабе «''глыбіню, выдасканаленасць, разуменне сапраўднай сутнасці таго, што адбываецца на экране''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138}}. Пітэр Брэдшоў пісаў у «''[[The Guardian]]''»: «''Гэты надзвычай агідны, пужаюча пераканаўчы псіхалагічны трылер — рэдкасць, жудасны фільм, у якім жанчына здзяйсняе злачынства''»<ref name="Guardian, Repulsion review" />. У 1967 годзе [[Альфрэд Хічкак]], гаворачы пра «''разнос, які ўчынілі крытыкі пасля прэм’еры „[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]“''», адзначаў, што «''той жа самы кінакрытык у рэцэнзіі на „Агіду“ ахрысціў тварэнне Паланскага класічным псіхалагічным трылерам у духу „Псіха“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138}}. Поспех «''Агіды''» прымусіў Тэнсера і Клінгера пагадзіцца на здымкі яшчэ аднаго фільма Паланскага і Брака{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=65}}. Сцэнарый «''У чаканні Катэльбаха''» быў перайменаваны ў «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» (1966). Наступны фільм Паланскага здымалі на астраўку {{нп5|Ліндзісфарн||en|Lindisfarne}} у [[Нартамберленд]]зе, дзе знаходзіўся замак, які паслужыў галоўным месцам дзеяння карціны. Па сюжэце фільма маладая жанчына (у выкананні [[Франсуаза Дарлеак|Франсуазы Дарлеак]]) і яе муж (у выкананні [[Дональд Плезенс|Дональда Плезенса]]) сутыкаюцца з двума гангстэрамі, якія няспешна тэрарызуюць пару. Фільм адсылаўся да п’ес [[Сэмюэл Бекет|Сэмюэла Бекета]], з якіх запазычана паэтыка [[Тэатр абсурду|тэатра абсурду]]; стасункі галоўных герояў з гангстэрамі набываюць нечаканы характар і ў той жа час прыводзяць да разрыву шлюбу{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=66—68}}. «''Тупік''» выклікаў захапленне сярод крытыкаў і ўдастоіўся «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» за найлепшы фільм на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]]<ref name="MUBI, Cul-de-sac" />. Амерыканскі [[артхаус]]ны кінакрытык [[Джонатан Разенбаўм]] прызнаў «''Тупік''» «''адной з найлепшых і найчысцейшых прац''» Паланскага<ref name="Chicago Reader, Cul-de-sac review" />. Поспех «''Агіды''» і «''Тупіка''» зрабіў Паланскага даволі вядомым рэжысёрам. Ён вельмі дбайна займаўся сваім іміджам, для таго каб [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] і {{нп5|папарацы||en|Paparazzi}} праявілі да яго інтарэс — ён набыў {{нп5|таўнхаус||en|Townhouse}} у прэстыжным лонданскім раёне {{нп5|Белгрэйвія||en|Belgravia}} і ўладкаваў яго ў незвычайным стылі (напрыклад, адзін са столікаў быў зроблены ў выглядзе чалавека, які стаіць на карачках), вадзіў раскошныя машыны, наведваў начныя клубы ў кампаніі прыгожых жанчын, правакаваў канфлікты на канферэнцыях і публічных выступах{{Sfn|Werner|2013|pp=69—71}}. Наступнай карцінай Рамана Паланскага стаў «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]''» (1967), фільм брытана-амерыканскай вытворчасці па замове амерыканскага прадзюсара {{нп5|Марцін Рансохаў|Марціна Рансохава|en|Martin Ransohoff}}. Гэтая камедыя парадзіравала крывавыя брытанскія фільмы жахаў студыі «''{{нп5|Hammer Film Productions|Hammer Films|en|Hammer Film Productions}}''»{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=165}} і {{нп5|Дэканструкцыя|дэканструіравала|en|Deconstruction}} ўмоўнасці фільмаў жахаў (напрыклад, спроба прагнаць аднаго з вампіраў не ўдалася з-за яўрэйскага паходжання апошняга){{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=167}}. Паланскі выканаў адну з галоўных роляў — нязграбнага вучня прафесара-знішчальніка вампіраў, якога сыграў {{нп5|Джэк Мак-Гоўрэн||en|Jack MacGowran}}. Галоўная жаночая роля дасталася [[Шэран Тэйт]]. Паланскі пазнаёміўся з ёй на вечарынцы перад пачаткам здымкаў фільма, якую зладзіў Рансохаў. Здымкі фільма праходзілі ў [[Італія|Італіі]], у [[Даламітавыя Альпы|Даламітавых Альпах]]. Там жа Паланскі і Тэйт пачалі афіцыйна сустракацца{{efn|У самым пачатку іх рамана Тэйт усё яшчэ працягвала адносіны з Джэем Себрынгам. «''Ва ўсякім разе, у Лондане мужчыны пасябравалі, і аднойчы ўсе трое сустрэліся ў „Антылопе“, непадалёк ад Вест-Ітан-плэйс''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=164}}.}}. Сам фільм, які падвергнуўся значнаму ўмяшанню з боку Рансохава (было выразана каля 20 хвілін арыгінальнага матэрыялу){{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=170}} і быў пераіменаваны ў «''Бясстрашных забойцаў вампіраў''», аказаўся мастацкай катастрофай у Злучаных Штатах; кінакрытык [[Роджэр Эберт]] з’едліва напісаў, што падчас кінапаказу, на якім ён прысутнічаў, ніхто не смяяўся, а «''адзін або два чалавекі нават плакалі''»<ref name="Roger Ebert, Dance of the Vampires" />. Для амерыканскага пракату фільм нават быў пераагучаны «''на амерыканскі манер''», у выніку чаго музыку [[Кшыштаф Камэда|Камэды]] стала амаль не чуваць{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=167}}{{efn|Рэжысёр так узлаваўся з-за ўнесеных у фільм змен, што нават хацеў, каб яго імя прыбралі з тытраў. «''Я зняў казку — страшную і смешную, а яе пераўтварылі ў нейкі трансільванскі варыянт „Прастакоў з Беверлі-Хілз“, — пазней казаў ён у інтэрв’ю для часопіса „[[Variety]]“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=167—167}}.}}. 108-хвілінная рэжысёрская версія была цёпла прынята ў Францыі і Італіі{{Sfn|Werner|2013|p=83}}. === Амерыканскі перыяд (1968—1976) === У 1968 годзе разам з Тэйт і Кшыштафам Камэдай Паланскі пераехаў у [[Галівуд]], дзе наладзіў супрацоўніцтва з прадзюсарам {{нп5|Роберт Эванс (прадзюсар)|Робертам Эвансам|en|Robert Evans}}{{Sfn|Werner|2013|p=83}}{{efn|Эванс патэлефанаваў Паланскаму летам 1967 года і прапанаваў папрацаваць над фільмам «''Бягучы па ўзгорках''». Калі Паланскі прыляцеў у Лос-Анджэлес, высветлілася, што Эванс проста прыдумаў падставу, каб папрасіць рэжысёра прачытаць яшчэ не апублікаваны раман «''Дзіця Размары''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=173}}.}}. Апошні даў рэжысёру прачытаць раман жахаў «''[[Дзіця Размары (раман)|Дзіця Размары]]''» {{нп5|Айра Левін|Айры Левіна|en|Ira Levin}}, які настолькі спадабаўся Паланскаму, што той асабіста напісаў сцэнарый{{Sfn|Werner|2013|p=84}}. Галоўная гераіня [[Дзіця Размары (фільм)|аднайменнага фільма]] 1968 года — Размары Вудхаўс у выкананні {{нп5|Міа Фэраў|Міі Фэраў|en|Mia Farrow}}, са сваім мужам Гаем, якога сыграў {{нп5|Джон Касавеціс||en|John Cassavetes}}, пераязджаюць у стары дом і знаёмяцца з новымі суседзямі, сям’ёй Косцевет у выкананні брадвейскіх зорак [[Рут Гордан]] і {{нп5|Сідні Блэкмер||en|Sidney Blackmer}}. Цяжарнасць Размары суправаджаецца злавеснымі відзеннямі і падзеямі. Паступова яна даведаецца, што яе муж і суседзі пакланяюцца [[Сатана|Сатане]]{{Sfn|Werner|2013|pp=86—87}}{{Sfn|Greenberg|2013|p=85}}. «''Дзіця Размары''» зарабіла рэпутацыю сапраўднага шэдэўра жанру жахаў на тэму [[сатанізм]]у. Ён таксама аналізуецца ў рэчышчы фемінісцкай крытыкі і часта адзначаецца як адзін з найлепшых фільмаў жахаў, дзе апавяданне вядзецца ад асобы жанчыны<ref name="Vanity Fair, on Rosemary’s Baby" />. Пасля прэм’еры крытыкі і гледачы аднагалосна ўсхвалялі фільм{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=185}}. Стужка ўратавала студыю «''[[Paramount Pictures|Paramount]]''» ад банкруцтва і зрабіла Мію Фэраў і Рамана Паланскага сапраўднымі зоркамі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=187}}. Увагу рэцэнзентаў прыцягнуў саўндтрэк фільма, які нагадваў калыханку. Гэта была апошняя праца [[Кшыштаф Камэда|Кшыштафа Камэды]] з Паланскім і перадапошні саўндтрэк, напісаны ім для кіно{{efn|Кампазітар трапіў у аварыю ў Лос-Анджэлесе ў снежні 1968 года і памёр у красавіку 1969 года{{Sfn|Werner|2013|p=97}}.}}{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=99}}. Фільм таксама стаў самым касавым у кар’еры Паланскага, сабраўшы ў 35-40 разоў больш за свой бюджэт, які складаў 2,3 мільёна долараў{{Sfn|Werner|2013|p=85}}. Пазней Міа Фэраў называла Паланскага «''смелым і таленавітым чалавекам, вельмі важным для сусветнай культуры''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=11}}. 20 студзеня 1968 года Раман Паланскі ажаніўся з Шэран Тэйт{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=191}}. У тым жа годзе рэжысёра запрасілі ў журы [[Канскі кінафестываль 1968|21-га Канскага кінафестывалю]], але з-за {{нп5|Майскія падзеі 1968 года ў Францыі|майскіх падзей 1968 года|en|May 68}} фестываль быў спынены без прысуджэння ўзнагарод{{Sfn|Werner|2013|pp=94—95}}. Паланскі напісаў сцэнарый да фільма «''Дзень на пляжы''» (1970), які пазней спрадзюсіраваў. Фільм мараканца Сімона Хесера, зняты ў Даніі, не меў поспеху і паказваўся на кінафестывалях{{Sfn|Werner|2013|pp=96—97}} і ў абмежаваным пракаце{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. У тым жа годзе Паланскі напісаў сцэнарыі двух эратычных эпізодаў для пастаноўкі «''{{нп5|О, Калькута!||en|Oh! Calcutta!}}''» {{нп5|Кенет Тайнен|Кенета Тайнена|en|Kenneth Tynan}}, але з прычын, звязаных з бюджэтнымі абмежаваннямі, сцэнарыі засталіся незадзейнічанымі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. У лютым 1969 года Паланскі сыграў п’яніцу ў эпізадычнай ролі ў фільме «''{{нп5|Чароўны хрысціянін||en|The Magic Christian (film)}}''» {{нп5|Джозеф Мак-Грат (рэжысёр)|Джозефа Мак-Грата|en|Joseph McGrath (film director)}}. У сакавіку разам са сцэнарыстам {{нп5|Іван Мофат|Іванам Мофатам|en|Ivan Moffat}} ён прыступіў да напісання сцэнарыя пра жыццё [[Нікало Паганіні|Паганіні]], але кінуў яго дзеля працы над праектам «''Смерць Донера''». Сцэнарый грунтаваўся на рэальнай гісторыі пра ранніх пасяленцах, якія сталі ахвярамі {{нп5|Канібалізм|канібалаў|en|Human cannibalism}}. Да красавіка Раман спыніў працу і над гэтым сцэнарыем, але пагадзіўся стаць рэжысёрам фільма пра дэльфінаў-забойцаў «''{{нп5|Дзень дэльфіна||en|The Day of the Dolphin}}''». Тады ж Раман з Шэран знялі асабняк у [[Лос-Анджэлес]]е па адрасе {{нп5|Сьела-драйв, 10050||en|10050 Cielo Drive}} за тысячу дзвесце долараў у месяц{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=209—211}}. [[Файл:Cielo.Drive,Benedict.Canyon.jpg|міні|Дарога да вілы {{нп5|Сьела-драйв, 10050||en|10050 Cielo Drive}}.]] У ноч з 8 на 9 жніўня 1969 года члены секты «''Сям’я''», якую ўзначальваў музыка-аматар [[Чарлз Мэнсан]], па яго ўказанні праніклі ў асабняк на Сьела-драйв і {{нп5|Забойства Шэран Тэйт|жорстка забілі Шэран Тэйт|en|Tate–LaBianca murders}}, якая была на дзявятым месяцы цяжарнасці (ёй было нанесена 16 удараў нажом), і чацвярых гасцей — {{нп5|Джэй Себрынг|Джэя Себрынга|en|Jay Sebring}}, {{нп5|Войцех Фрыкоўскі|Войцеха Фрыкоўскага|pl|Wojciech Frykowski}}, {{нп5|Эбігейл Фолджэр||pl|Abigail Folger}} і {{нп5|Стывен Пэрэнт|Стывена Пэрэнта|it|Steven Parent}}. Сам рэжысёр у гэты час быў у Еўропе. Трупы на наступную раніцу знайшла хатняя прыслужніца, агент Паланскага Біл Тэнант першым паведаміў рэжысёру пра смерць жонкі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=237}}. 19 жніўня Паланскі зладзіў прэс-канферэнцыю, дзе рэзка выказаўся ў адрас тых, хто пісаў «''жудасныя рэчы''» пра яго жонку, там жа ён сказаў: «''Тыя некалькі гадоў, што мне пашчасціла правесці побач з ёй, самы шчаслівы час у маім жыцці''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=242}}. Пасля трагедыі Паланскі кінуў працу над «''Днём дэльфіна''», праз некалькі гадоў фільм быў зняты [[Майк Нікалс|Майкам Нікалсам]]<ref name="Los Angeles Times, 1973-12-26" />. Даўняй марай Рамана было паставіць фільм па п’есе [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. Аднойчы, катаючыся на лыжах, ён успомніў пра гэтую мару і «''загарэўся''» ідэяй экранізаваць «''{{нп5|Макбет (п’еса)|Макбета|en|Macbeth}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=260}}. Сцэнарый ён пісаў сумесна з {{нп5|Кенет Тайнен|Кенетам Тайненам|en|Kenneth Tynan}}. Разглядаць сцэнарый для вытворчасці доўгі час не хацела ніводная з буйных студый{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=262}}. У рэшце рэшт паўтара мільёны на здымкі выдзеліў [[Х’ю Хефнер]], а пасля гэтага «[[Columbia Pictures|Columbia]]» пагадзілася стаць дыстрыб’ютарам фільма і дадала яшчэ 925 тысяч долараў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=265}}. Здымкі фільма пачаліся ў першым тыдні кастрычніка 1970 года ва [[Уэльс]]е, у нацыянальным парку {{нп5|Снаўдонія||en|Snowdonia}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=267}}. Інтэр’еры здымалі ў павільёнах на студыі ў {{нп5|Шэпертан|Шэпертане|en|Shepperton}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=270}}. Здымкі былі скончаны ў красавіку 1971 года, яшчэ дзевяць месяцаў занялі мантаж і агучванне фільма{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=277}}. «''[[Макбет (фільм, 1971)|Макбет]]''» (1971) быў ацэнены некаторымі крытыкамі як выключна «''жорсткі ў сваім матываваным гвалце''»<ref name="Variety, on Macbeth" />, адзначалася, што ў карціне адлюстравана «''халодная, варварская атмасфера п’есы Шэкспіра''»<ref name="Time Out, on Macbeth" />. Іншыя ж выданні правялі паралелі зместу фільма з асабістым жыццём Паланскага. Кевін Лаёнс казаў, што «''гэта моцны фільм, напоўнены нянавісцю і кіпучымі страсцямі, свайго роду акт экзарцызму… Жудасныя падзеі 8 жніўня 1969 года надалі куды больш вынаходлівай сілы, чым бард з берагоў Эйвана''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=279}}. Але многія крытыкі і хвалілі Паланскага за стварэнне «''змрочнай, захапляльнай атмасферы''», за «''бліскучую прапрацоўку драбнюткіх дэталяў''» і ўменне нагнятаць «''адчуванне нарастаючага страху''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=280}}. [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] прызнаў «''Макбета''» Паланскага найлепшым фільмам года<ref name="MUBI, Macbeth" />. У 1972 годзе Раман Паланскі з’ехаў у Італію, дзе паводле сцэнарыя Брака па замове прадзюсара [[Карла Понці]] зняў яшчэ адзін фільм пра вар’яцтва. Абсурдысцкая камедыя «''[[Што? (фільм)|Што?]]''» (1972) апавядае пра амерыканку Нэнсі, якая ў пошуках прыгод трапляе ў пансіён, напоўнены дзіўнымі і эксцэнтрычнымі людзьмі. Фільм Паланскага і Брака павінен быў нагадваць аповесці [[Льюіс Кэрал|Люіса Кэрала]] «''[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]''» і «''{{нп5|Скрозь люстэрка, і што ўбачыла там Аліса||en|Through the Looking-Glass}}''»{{Sfn|Werner|2013|p=122}}, аднак ён не меў поспеху ў крытыкаў. Паланскага абвінавачвалі ў дубліраванні ўмоўнасцяў камедыі абсурду, якую ён высмейваў у фільме «''Тупік''»<ref name="Time, 1973-11-05" />, а з часам дадалася і крытыка сексісцкіх дыялогаў<ref name="CLC, on What?" />. [[Роджэр Эберт|Эберт]] пісаў пра фільм: «''Цікава, колькі Карла Понці заплаціў Раману Паланскаму за гэты фільм. 10 цэнтаў было б, напэўна, занадта вялікім коштам''»<ref name="Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams" />. Пасля таго як Паланскі завяршыў працу над фільмам «''Што?''», прадзюсар {{нп5|Роберт Эванс (прадзюсар)|Роберт Эванс|en|Robert Evans}} разам з акцёрам [[Джэк Нікалсан|Джэкам Нікалсанам]] пераканалі яго зняць «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» (1974) па сцэнарыі {{нп5|Роберт Таўн|Роберта Таўна|en|Robert Towne}}{{Sfn|Werner|2013|pp=126—127}}. Герой «''Кітайскага квартала''», прыватны дэтэктыў Дж. Дж. Гіцес у выкананні Нікалсана, даведваецца пра [[Карупцыя|карупцыйную]] схему ў адміністрацыі Лос-Анджэлеса, у выніку ажыццяўлення якой плануецца пазбавіць горад доступу да вады. Сцэнарый Таўна заснаваны на рэальнай гісторыі мільянера {{нп5|Уільям Малхоланд|Уільяма Малхоланда|en|William Mulholland}}, які здабыў багацце на арашэнні каліфарнійскіх палёў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=218}}. Таўн адразу пісаў сцэнарый пад Нікалсана, а на іншыя галоўныя ролі Паланскі запрасіў [[Фэй Данаўэй]] і [[Джон Х’юстан|Джона Х’юстана]]{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=219}}. У эпізадычнай ролі ў фільме з’явіўся і сам Паланскі, які сыграў аднаго з бандытаў, што парэзалі твар Гіцесу ў знак сур’ёзнасці пагроз карупцыянераў{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=222}}. Рэжысёр перапісаў канцоўку карціны, прыбраўшы ноту надзеі, якая прысутнічала ў сцэнарыі Таўна{{Sfn|Werner|2013|p=132}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=302}}. Пазней газета «''[[The New York Times]]''» назаве фінал «''Кітайскага квартала''» «''адным з самых песімістычных у амерыканскім кінематографе''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=302}}. Кампазітарам фільма выступіў {{нп5|Джэры Голдсміт||en|Jerry Goldsmith}}, які да гэтага паспеў папрацаваць над некалькімі фільмамі серыі «''{{нп5|Планета малпаў (франшыза)|Планета малпаў|en|Planet of the Apes}}''» і серыялам «''{{нп5|Змрочная зона (тэлесерыял, 1959)|Змрочная зона|en|The Twilight Zone (1959 TV series)}}''». Першапачаткова аператарам фільма значыўся {{нп5|Стэнлі Картэс||en|Stanley Cortez}}, але ён дрэнна спраўляўся з новым здымачным абсталяваннем, і здымкі моцна зацягваліся. Праз дзевяць дзён працы ён быў звольнены і яго месца заняў {{нп5|Джон А. Алонса|Джон Алонса|en|John A. Alonzo}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=304—306}}. На папярэдніх праглядах фільм здаваўся ўсім «''дарагім правалам''», сам Паланскі лічыў, што фільм «''нядрэнны''», хаця «''крыху задоўгі… нейкі бясконцы''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=316}}. Тым не менш «''Кітайскі квартал''» меў вялізны поспех, быў намініраваны на «''[[Оскар]]''» у 11 катэгорыях (прэмію атрымаў толькі Роберт Таўн за {{нп5|Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|найлепшы арыгінальны сцэнарый|en|Academy Award for Best Original Screenplay}})<ref name="MUBI, Chinatown" /> і атрымаў чатыры «''[[Залаты глобус|Залатыя глобусы]]''» ({{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|найлепшы сцэнарый|en|Golden Globe Award for Best Screenplay}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму рэжысёру|найлепшы рэжысёр|en|Golden Globe Award for Best Director}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|найлепшы фільм — драма|en|Golden Globe Award for Best Motion Picture – Drama}}, {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» найлепшаму акцёру — драма|найлепшы акцёр — драма|en|Golden Globe Award for Best Actor – Motion Picture Drama}})<ref name="Golden Globes, Chinatown" />. «''Кітайскі квартал''» заняў першае месца ў чытацкім апытанні газеты «''[[The Guardian]]''» у 2010 годзе як найлепшы фільм усіх часоў<ref name="Guardian, Best film of all time" />. Пасля «''Кітайскага квартала''» Паланскі вырашыў крыху адпачыць ад кінематографа і ў тым жа годзе паставіў оперу {{нп5|Альбан Берг|Альбана Берга|en|Alban Berg}} «''{{нп5|Лулу (опера)|Лулу|en|Lulu (opera)}}''» на фестывалі мастацтваў у прыгарадзе Рыма, [[Спалета]]. Прэм’ера была паспяховай, у фінале пастаноўкі гледачы апладзіравалі стоячы, а рэжысёру сталі рэгулярна паступаць прапановы аб працы ў оперным тэатры{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=320}}. 2 кастрычніка 1975 года Паланскі патэлефанаваў прэзідэнту студыі [[Paramount Pictures|Paramount]] {{нп5|Бары Дылер|Бары Дылеру|en|Barry Diller}} і дамовіўся, што паставіць фільм паводле рамана {{нп5|Ралан Тапор|Ралана Тапора|en|Roland Topor}} «''{{нп5|Прывідны жылец||en|The Tenant (novel)}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. У 1976 годзе Паланскі з’ехаў у Еўропу на здымкі франка-амерыканскага фільма, сцэнарый да яго напісаў Жэрар Брак{{Sfn|Werner|2013|p=144}}, назву фільма змянілі на больш простую «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Фільм вельмі блізкі па духу да іншых клаўстрафобных трылераў Паланскага «''Агіда''» і «''Дзіця Размары''», з якімі «''ўтварае свайго роду трылогію''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Рэжысёр сам выканаў галоўную ролю Трэлкоўскага, выхадца з Польшчы, які жыве ў шматкватэрным доме сярод назойлівых і дэспатычных суседзяў. З часам умяшанне суседзяў у жыццё Трэлкоўскага ўзмацняецца і даводзіць яго да апагею параноі. Прэм’ера фільма адбылася ўжо 26 мая 1976 года на [[Канскі кінафестываль 1976|29-м Канскім кінафестывалі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=324}}. Фільм адразу ж выклікаў бурную рэакцыю крытыкаў: напрыклад, Бэн Сакс сказаў пра «''Жыльца''», што гэта фільм з чорным гумарам і «''верагодна, самы [[Франц Кафка|кафкіянскі]] з усіх фільмаў рэжысёра''»<ref name="Cine-File, The Tenant" />, а Кім Морган нават убачыла ў ім адсылкі да [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]]<ref name="Sunset Gun, on Tenant" />. Цяпер «''Жылец''» лічыцца шэдэўрам Паланскага<ref name="PopMatters, Tenant" />, а таксама «''адным з самых змрочных і асабістых выяў душэўнага вар’яцтва, калі-небудзь знятых у кіно''»{{Sfn|Horsley|2009|p=137}}. Пасля выхаду «''Жыльца''» на экраны ў 1976 годзе Паланскі атрымаў французскае грамадзянства. Па запрашэнні {{нп5|Баварская дзяржаўная опера|Баварскай дзяржаўнай оперы|en|Bavarian State Opera}} ён адправіўся ў [[Мюнхен]], дзе паставіў оперу «''[[Рыгалета]]''» [[Джузэпэ Вердзі]]. Яе прэм’ера ў кастрычніку 1976 года ў [[Нацыянальны тэатр (Мюнхен)|Нацыянальным тэатры Мюнхена]] была з захапленнем сустрэта публікай{{Sfn|Werner|2013|p=151}}. Тады ён атрымаў прапанову зняць фільм па кнізе Лоўрэнса Сандэрса «''Першы смяротны грэх''» ({{lang-en|The First Deadly Sin}}, 1973), сцэнарый павінен быў напісаць Таўн{{Sfn|Werner|2013|p=153}}, а ў галоўных ролях планавалася задзейнічаць [[Фрэнк Сінатра|Фрэнка Сінатру]] і [[Настасся Кінскі|Настассю Кінскі]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=333—334}}. === Англа-французскі перыяд (1977—1999) === [[Файл:Mug shot of Roman Polanski.png|міні|Раман Паланскі ў 1977 годзе.]] Пасля вяртання ў ЗША ў пачатку 1977 года Паланскі планаваў падаць заяву на [[Green card|грын-карту]]{{Sfn|Werner|2013|p=154}}. Аднак 11 сакавіка 1977 года Рамана Паланскага затрымала паліцыя па абвінавачванні ў згвалтаванні трынаццацігадовай Саманты Гейлі напярэдадні вечарам<ref name="Guardian, Polanski in Exile" />. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне{{Sfn|Werner|2013|p=157}}. Першапачаткова Паланскі адмаўляў сваю віну{{Sfn|Werner|2013|p=158}}. Падчас судовага разбору рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў найлягчэйшым з пунктаў абвінавачвання, суддзя ж меў намер пасадзіць Паланскага ў турму{{Sfn|Werner|2013|pp=159—161}}. Пасля судовага працэсу рэжысёр пакінуў краіну да вынясення прысуду, далейшая кар’ера ў ЗША аказалася немагчымай{{Sfn|Werner|2013|p=156}}. Імклівае падзенне Паланскага ў вачах грамадскасці неадкладна адбілася і на яго становішчы ў кінаіндустрыі. Кіраўніцтва студыі «[[Columbia Pictures|Columbia]]» даслала яму апавяшчэнне, што «''больш не мае патрэбы ў яго паслугах''» рэжысёра «''Першага смяротнага граху''»{{efn|Фільм «''{{нп5|Першы смяротны грэх||en|The First Deadly Sin}}''» з Сінатрай у галоўнай ролі ў выніку быў пастаўлены рэжысёрам {{нп5|Браян Хатан|Браянам Хатанам|en|Brian G. Hutton}} і выйшаў у 1980 годзе.}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=357—358}}. Нягледзячы на спрэчкі, звязаныя са справай Гейлі, дзякуючы дапамозе французскага рэжысёра і прадзюсара [[Клод Беры|Клода Беры]] Паланскі вырашыў ажыццявіць адаптацыю рамана [[Томас Хардзі|Томаса Хардзі]] «''{{нп5|Тэс з роду д’Эрбервіляў||en|Tess of the d'Urbervilles}}''» (1891){{Sfn|Werner|2013|p=164}}. У 1978 годзе Паланскі сумесна з Жэрарам Бракам прыступілі да напісання сцэнарыя, пазней, ім у дапамогу быў наняты Джон Браўнджон{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=408}}. У 1979 годзе фільм выйшаў пад назвай «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''». Здымкі англійскай глыбінкі праходзілі на поўначы [[Францыя|Францыі]] ([[Нармандыя]] і [[Брэтань]]). Карціна даволі дакладна прытрымліваецца сюжэту рамана і прысвечана стыгме адрынутасці з боку супольнасці, што зараз успрымаецца ў аўтабіяграфічным кантэксце. Фільм апавядае пра складаны лёс дзяўчыны па імені Тэс, якая даведаецца, што, магчыма, належыць да арыстакратычнага роду д’Эрбервіляў. Яна адпраўляецца да далёкіх сваякоў, але становіцца ахвярай згвалтавання. Тэс на экране ўвасобіла 17-гадовая [[Настасся Кінскі]]<ref name="A.V. Club, on Tess" />. Паланскі абраў Кінскі на галоўную ролю, бо яна нагадвала яму пра Шэран Тэйт, у іх абедзвюх нават дні нараджэння былі ў адзін дзень — 24 студзеня{{Sfn|Werner|2013|p=164}}. Аднак вытворчы працэс быў для рэжысёра няпростым досведам. Большая частка фільма здымалася на натуры, часта ішлі дажджы і перашкаджалі здымкам, практычна ўсе дэкарацыі пабудоў даводзілася выбудоўваць у натуральную велічыню. Падчас здымак памёр аператар Джэфры Ансварт{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=413—414}}. Агульны бюджэт фільма склаў 12 200 000 долараў, што зрабіла яго самым дарагім на той момант фільмам, знятым на тэрыторыі Францыі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=415}}. Пракат фільма ў ЗША і Вялікабрытаніі выратаваў яго ад фінансавай катастрофы, якую прадвесцілі дрэнныя водгукі французскіх крытыкаў{{Sfn|Werner|2013|pp=174—175}}. «''Тэс''» атрымала прэмію «''Оскар''» у трох намінацыях: Найлепшая аператарская праца, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка, Найлепшы дызайн касцюмаў; «''Залаты глобус''» у дзвюх намінацыях: Найлепшы замежны фільм, Новая зорка года (актрыса); «''Сезар''» у трох намінацыях: Найлепшы фільм, Найлепшы рэжысёр, Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка<ref name="MUBI, Tess" />. У нашы часы «''Тэс''» «''агульнапрызнана лічыцца адным з самых раскошных гістарычных фільмаў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=420}}. У 1981 годзе ён ненадоўга вярнуўся ў Польшчу, дзе паставіў п’есу «''{{нп5|Амадэй (п’еса)|Амадэй|en|Amadeus (play)}}''» [[Пітэр Шэфер|Пітэра Шэфера]] ў Варшаўскім «''{{нп5|Тэатр на Волі|Тэатры на Волі|en|Scena na Woli im. Tadeusza Łomnickiego}}''», у якой сам жа выканаў галоўную ролю [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]<ref name="E-teatr.pl, Amadeusz" />. Але калі ён з’ехаў у Парыж у снежні 1981 года, у выніку аб’яўлення ваеннага становішча свабодная мастацкая дзейнасць у Польшчы аказалася немагчымай{{Sfn|Werner|2013|p=179}}. Паланскі занадта позна прыняў рашэнне экранізаваць п’есу Шэфера, бо за яе рэжысуру ўжо ўзяўся [[Мілаш Форман]]{{Sfn|Werner|2013|p=181}}. У 1983 годзе Паланскі пачаў працу над аўтабіяграфічнай кнігай{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=11}}, а ў 1984 годзе яна была апублікавана на англійскай мове пад назвай «''Раман''» ({{lang-en|Roman}}). У тым жа годзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Эманюэль Сенье]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=435—436}}. Яго доўгая адсутнасць у свеце кіно была перапынена, калі Паланскі атрымаў магчымасць зняць фільм «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» (1986), здымку якога планаваў ажыццявіць яшчэ ў 1974 годзе. Камедыйны сюжэт фільма расказваў гісторыю капітана пірацкага карабля Рэда і яго вернага памочніка па мянушцы Жабяня. Сцэнарый на 98 старонак Паланскі напісаў сумесна з Жэрарам Бракам і Джонам Браўнджонам{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=438—439}}. Спецыяльна для фільма быў пабудаваны карабель у натуральную велічыню водазмяшчэннем 14 000 тон{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=440}}. Натурныя здымкі праходзілі ў Тунісе, а павільённыя ў Парыжы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=447}}. Галоўную ролю выканаў {{нп5|Уолтэр Матаў||en|Walter Matthau}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=441}}. Па выніку фільм расчараваў крытыкаў, стаўшы адначасова мастацкім і камерцыйным правалам. Прычына дрэннага прыёму «''Піратаў''» заключалася ў пастаянным яго параўнанні, не на карысць апошняга, з класічным фільмам «''{{нп5|Адысея капітана Блада (фільм, 1935)|Адысея капітана Блада|en|Captain Blood (1935 film)}}''» (1935) [[Майкл Кёртыс|Майкла Кёртыса]]<ref name="Roger Ebert, Pirates" /><ref name="L’Express, Pirates review" />. Пол Вернер казаў: «''Тое, што так добра працавала ў „Танцы вампіраў“, тут пайшло на дно разам з усёй камандай''»{{Sfn|Werner|2013|p=183}}. Крытыкі таксама адзначалі дрэнны мантаж фільма, з-за чаго ён атрымаўся занадта зацягнутым, моцна правісаў па дынаміцы і ў выніку атрымаўся «''фільмам пра піратаў без боек''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=447}}. Але некаторыя дзеячы індустрыі, наадварот, станоўча адазваліся пра фільм, так, напрыклад, [[Стэнлі Кубрык]] назваў «''Піратаў''» «''смелым і дзёрзкім шэдэўрам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=449}}. Пазней фільм атрымаў дзве прэміі «''Сезар''» і быў намініраваны на «''Оскар''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=449}}. Пасля правалу «''Піратаў''» Паланскі вырашыў зняць больш інтымны, не касцюміраваны псіхалагічны трылер. «''З самага пачатку я хацеў зняць фільм у горадзе, у якім жыву''», — пазней узгадваў рэжысёр{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=452}}. Разам з Бракам ён прыдумаў сюжэтную аснову фільма пад працоўнай назвай «''Парыжскі праект''». У выніку на карціну было выдаткавана 20 мільёнаў долараў, на галоўную ролю быў запрошаны [[Харысан Форд]], а галоўная жаночая роля была аддадзена каханай Паланскага Эманюэль Сенье. Фільм атрымаў назву «''[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]''» (1988){{Sfn|Werner|2013|p=190}}. Натхнёны працамі [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]] і [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]], фільм апавядаў пра кардыёлага ў выкананні Форда, жонка якога знікае пры загадкавых абставінах падчас іх сумеснага візіту ў Парыж. Пры працы над сцэнарыем Паланскаму дапамагалі Джэф Грос, Жэрар Брак і Роберт Таўн{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=454—455}}. Здымкі карціны сталі аднымі з самых беспраблемных у кар’еры рэжысёра{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=457}}. Крытыкі хвалілі «''Нястрымнага''» за эфектную рэжысуру<ref name="Senses of Cinema, on Polanski" /><ref name="Film Critic, Frantic review" />, хаця знайшліся і тыя, хто быў расстроены адсутнасцю нават намёкаў на сюррэалізм, якім быў вядомы Паланскі<ref name="Chicago Reader, Frantic review" />. У пачатку лістапада 1989 года «[[Warner Brothers]]» прапанавала Паланскаму адаптаваць і зняць кінаверсію рамана [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|Міхаіла Булгакава]] «''[[Майстар і Маргарыта]]''». Ён узяўся за адаптацыю, але пазней студыя перапыніла працу над сцэнарыем{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=464}}. У той жа час хадзілі чуткі, што рэжысёру прапаноўвалі экранізаваць «''{{нп5|Парфумер (раман)|Парфумера|en|Perfume (novel)}}''», «''Мэры Райлі''» і «''{{нп5|Адрынутыя|Адрынутых|en|Les Misérables}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=464}}. У 1991 годзе Паланскі ўзначаліў журы [[Канскі кінафестываль 1991|44-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="Festival de Cannes, Juries 1991" /> і прысудзіў «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]''» фільму [[Браты Коэн|Джоэла і Ітана Коэнаў]] «''{{нп5|Бартан Фінк||en|Barton Fink}}''» (1991)<ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes" />. Рашэнне журы выклікала спрэчкі, бо фільм Коэнаў таксама быў удастоены ўзнагарод за найлепшую рэжысуру і найлепшую мужчынскую ролю ([[Джон Туртура]])<ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes" />. Увосень таго ж года Паланскі зняўся ў сатырычным трылеры «''{{нп5|Назад у СССР (фільм, 1992)|Назад у СССР|en|Back in the USSR (film)}}''» {{нп5|Дэран Сарафян|Дэрана Сарафяна|en|Deran Sarafian}}. Фільм выйшаў у пракат у лютым 1992 года і атрымаў халодныя водгукі крытыкаў, сабраўшы ў пракаце каля 400 тысяч долараў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=468}}. Бытуе чутка, што прыкладна ў той жа час Паланскі нібыта незаконна прыехаў у ЗША, для таго каб у доме інвестара Макса Павелскі ў Беверлі-Хілз зняць кінаадаптацыю рамана [[Дафна дзю Мар’е|Дафны дзю Мар’е]] «''{{нп5|Рэбека (раман)|Рэбека|en|Rebecca (novel)}}''». Паводле чутак, у фільме бралі ўдзел зоркі ўзроўню [[Ніколь Кідман]], а акцэнт фільма рабіўся на садамазахісцкіх кампанентах сюжэту. Фільм так ніколі і не выйшаў на экраны, а біёграф рэжысёра Крыстафер Сэндфард, збіраючы інфармацыю пра гэты фільм, пісаў, што дзве яго крыніцы, якія ў той час блізка кантактавалі з Паланскім, прасілі не называць іх імёнаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=468—469}}. У 1992 годзе, натхнёны карцінай {{нп5|Эдрыян Лайн|Эдрыяна Лайна|en|Adrian Lyne}} «''{{нп5|Ракавая цяга|Ракавой цягай|en|Fatal Attraction}}''» (1987), Паланскі вырашыў змяніць эстэтыку сваіх фільмаў. Французскі прадзюсар {{нп5|Ален Сард||en|Alain Sarde}} прапанаваў яму экранізацыю рамана {{нп5|Паскаль Брукнер|Паскаля Брукнера|en|Pascal Bruckner}} «''Горкі месяц''»{{Sfn|Werner|2013|pp=204—206}}. Паланскі і Брак напісалі сцэнарый разам з англійскім аўтарам Джонам Браўнджонам, абнавіўшы змест рамана, дзеянне якога адбывалася ў 70-х гадах XX стагоддзя. Насуперак першакрыніцы Брукнера, у сцэнарый былі прыўнесены элементы {{нп5|Мультыкультуралізм|мультыкультуралізму|en|Multiculturalism}}, якія французскі пісьменнік шчыра ненавідзеў{{Sfn|Werner|2013|pp=206—207}}. Фільм «''[[Горкі месяц]]''» выйшаў на экраны ў 1992 годзе. Па сюжэце, муж і жонка ў марскім круізе знаёмяцца з дзіўнаватай шлюбнай парай, пісьменнікам Оскарам у выкананні {{нп5|Пітэра Каёці||en|Peter Coyote}} і яго маладой жонкай — францужанкай Мімі, якую сыграла [[Эманюэль Сенье]]. Пасля знаёмства Оскар расказвае маладому чалавеку гісторыю сваіх любоўных адносін з Мімі. «''Горкі месяц''» выклікаў неадназначную рэакцыю крытыкаў: некаторыя з іх убачылі ў фільме асабістую гісторыю рэжысёра<ref name="Roger Ebert, Bitter Moon" /><ref name="Slant Magazine, on Bitter Moon" /><ref name="Chicago Reader, Bitter Moon review" />, іншыя лаялі фільм за гратэскны сцэнарый, дрэнную пастаноўку і вялікі акцэнт на [[меладрама]]тызм<ref name="Empire, Bitter Moon review" /><ref name="Independent, Bitter Moon review" /><ref name="New York Times, Bitter Moon review" />. Крытыкі параўноўвалі фільм Паланскага з карцінай [[Луі Маль|Луі Маля]] «''[[Шкода (фільм)|Шкода]]''» (1992), на карысць апошняга. Тым не менш, у некаторых колах «''Горкі месяц''» лічыцца культавым фільмам{{Sfn|Werner|2013|pp=216—217}}. У 1993 годзе Паланскі сыграў адну са сваіх першых галоўных роляў у фільме іншага рэжысёра [[Джузэпэ Тарнаторэ]] «''{{нп5|Чыстая фармальнасць||en|A Pure Formality}}''» (1994). Паланскі выканаў ролю дэтэктыва, які арыштаваў няўдачлівага пісьменніка ў выкананні [[Жэрар Дэпардзьё|Жэрара Дэпардзьё]]{{Sfn|Werner|2013|p=218}}. У 1994 годзе Паланскі перанёс на вялікія экраны спектакль Арыэля Дорфмана «''[[Смерць і дзяўчына (фільм)|Смерць і дзяўчына]]''». Фільм апавядае пра супрацьстаянне жонкі ([[Сігурні Уівер]]) паўднёваамерыканскага адваката і яго госця ([[Бен Кінгслі]]), у якім жанчына пазнае свайго былога ката ваенных часоў. Здымкі занялі дзесяць тыдняў і праходзілі ў асноўным у павільёнах студыі, а натурныя сцэны здымалі на паўночным захадзе Іспаніі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=484}}. Экранізацыя п’есы Дорфмана атрымала высокую ацэнку крытыкаў за клаўстрафобную атмасферу і ролю другога плана {{нп5|Сцюарт Уілсан (акцёр)|Сцюарта Уілсана|en|Stuart Wilson (actor)}}, які ўвасобіў збянтэжанага мужа былой ахвяры<ref name="Chicago Reader, Death and the Maiden review" /><ref name="A.V. Club, on Death and the Maiden" />. У параўнанні з п’есай Дорфмана, пазбаўленай якой-небудзь канкрэтнай канцоўкі, фільм Паланскага меў больш правакацыйны фінал{{Sfn|Werner|2013|pp=225—228}}. У водгуках на фільм пісалі, што рэжысёр надзяліў персанажа, сыгранага Кінгслі, аўтабіяграфічнымі рысамі{{Sfn|Werner|2013|p=229}}. У 1994 годзе Раман Паланскі выканаў невялікую ролю ў камедыйным трылеры [[Мішэль Блан|Мішэля Блана]] «''{{нп5|Смяротная стома||en|Dead Tired}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=489}}. У 1996 годзе ён планаваў зняць экранізацыю аповесці [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]] «''{{нп5|Двайнік (аповесць Дастаеўскага)|Двайнік|ru|Двойник (повесть Достоевского)}}''»<ref name="Kommersant, 1996-06-25" /> пра сутыкненне двайнікоў, дзе абедзве галоўныя ролі павінен быў сыграць [[Джон Траволта]]{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=491}}. Аднак на здымачнай пляцоўцы высветлілася, што рэжысёр дадаў сцэну, у якой галоўны герой павінен быў з’явіцца аголеным<ref name="New York Daily News, on John Travolta and The Double" />. Траволта наадрэз адмовіўся працягнуць здымкі і без тлумачэнняў з рэжысёрам адляцеў з Парыжа, пакінуўшы ў здзіўленні 250 чалавек на здымачнай пляцоўцы<ref name="Entertainment Weekly, on John Travolta and The Double" />{{Sfn|Werner|2013|pp=230—231}}. Паланскі пасля пракаментаваў гэты эпізод: «''Столькі народу ўклалі вялізныя намаганні ў гэты праект, і тут зусім раптоўна ўсё развальваецца на часткі. П’ер Гуфруа, які даўно працуе са мной у якасці мастака-пастаноўшчыка, плакаў, калі прыйшлося дэмантаваць дэкарацыі… Як можа Траволта, які атрымлівае за фільм заробак у 20 млн долараў, паводзіць сябе такім дурным чынам?''»{{Sfn|Roman Polanski Interviews|2005|pp=105, 172}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=492}} З асуджэннем дзеянняў Траволты выступілі і іншыя рэжысёры, у прыватнасці, [[Дэвід Лінч]]<ref>''Lynch on Lynch''. ISBN 978-0-571-22018-2. Page 98.</ref>. Тады рэжысёр на нейкі час пакінуў рэжысуру поўнаметражных фільмаў і зняў кліп для {{нп5|Васка Росі||en|Vasco Rossi}} на песню «''Gli angeli''» (1996){{Sfn|Werner|2013|p=227}}. У 1996 годзе ён таксама ўзначальваў журы [[Венецыянскі кінафестываль 1996|53-га Венецыянскага кінафестывалю]], дзе ўзнагародзіў «''[[Залаты леў|Залатым ільвом]]''» рэжысёра {{нп5|Ніл Джордан|Ніла Джордана|en|Neil Jordan}} за фільм «''{{нп5|Майкл Колінз (фільм)|Майкл Колінз|en|Michael Collins (film)}}''». А рашэнне аб прысуджэнні ўзнагароды за найлепшую жаночую ролю 4-гадовай Віктуар Тывізоль за ролю ў фільме [[Жак Дуаён|Жака Дуаёна]] «''{{нп5|Панет||en|Ponette}}''» было вельмі нечаканым рашэннем і выклікала здзіўленне прэсы<ref name="Los Angeles Times, 1996-09-16" />. У 1997 годзе рэжысёра зацікавіў сцэнарый {{нп5|Энрыке Урбісу||en|Enrique Urbizu}} па кнізе {{нп5|Артура Перэс-Рэвертэ||en|Arturo Pérez-Reverte}} пад назвай «''{{нп5|Клуб Дзюма||en|The Club Dumas}}''». Запрасіўшы Джона Браўнджона да супрацоўніцтва, яны разам унеслі радыкальныя змены ў сцэнарый. Галоўны герой антыквар атрымлівае загадкавую кнігу, напісаную нібыта самім [[Сатана|Сатаной]], затым ён становіцца мішэнню таямнічай секты. З добра апранутага іспанца ў арыгінале герой ператварыўся ў звычайнага жыхара Нью-Ёрка, а роля дасталася [[Джоні Дэп]]у{{Sfn|Werner|2013|pp=234—235}}, з якім рэжысёр пазнаёміўся ў маі 1997 года на Канскім кінафестывалі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=494}}. Фільм атрымаў назву «''[[Дзявятая брама]]''» і выйшаў на экраны ў 1999 годзе. Карціна была добра сустрэта як крытыкамі, так і гледачамі. Крытыкі параўноўвалі фільм з карцінай [[Стэнлі Кубрык]]а «''{{нп5|З шырока заплюшчанымі вачыма||en|Eyes Wide Shut}}''» (1999)<ref name="Empire, The Ninth Gate review" /> і «''Дзіцём Размары''», а самога Паланскага абвінавачвалі ў тым, што ён «''звар’яцеў''» на сатанізме. Рэжысёр жа казаў: «''Я ніколі не верыў у акультызм ці д’ябла. І зусім не рэлігійны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=495}}. «''Дзявятая брама''» прынесла рэжысёру ўзнагароду [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]], а таксама шэраг больш дробных прызоў. Пазней сам Паланскі казаў, што яго пятнаццаты фільм выйшаў «''нядрэнным''» і «''забаўным''», але што ён «''нічога сур’ёзнага''» з сябе не ўяўляе{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=502}}. Фільм у пракаце зарабіў 57 мільёнаў долараў і стаў адным з самых касавых у кар’еры рэжысёра на той час{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=503}}. === Англа-французскі перыяд (2000—2010) === [[Файл:Roman Polanski..jpg|міні|Раман Паланскі і Эдрыен Броўдзі ў 2002 годзе.]] Пасля выхаду фільма «''Дзявятая брама''» Паланскі вырашыў заняцца чымсьці кардынальна адрозным ад усяго таго, што здымаў дагэтуль. Увосень 1999 года ён прачытаў аўтабіяграфію {{нп5|Уладыслаў Шпільман|Уладыслава Шпільмана|en|Władysław Szpilman}}, кампазітара, які перажыў нямецкае ўварванне ў Польшчу. Кніга апавядала пра яго знаходжанне ў [[Варшаўскае гета|Варшаўскім гета]] і пра разбурэнне польскай сталіцы ў выніку [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]{{Sfn|Werner|2013|pp=246—247}}. Хаця першая спроба зняць гісторыю Шпільмана была зроблена адразу пасля Другой сусветнай вайны, у выніку ўмяшання камуністычных уладаў быў зняты фільм «''Непакораны горад''» ({{lang-pl|Miasto nieujarzmione}}) (1950), які меў мала агульнага з зыходным матэрыялам{{Sfn|Jazdon|2013|p=90}}. У межах брытана-нямецка-французска-польскай сумеснай вытворчасці Паланскі зняў ваенную драму «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» (2002) па сцэнарыі {{нп5|Рональд Харвуд|Рональда Харвуда|en|Ronald Harwood}}. Ролю Шпільмана выканаў [[Эдрыен Броўдзі]], а аператарам стаў [[Павел Эдэльман]]{{Sfn|Jazdon|2013|p=79}}. Паланскі бачыў тон фільма абсалютна выразна — без ярка выяўленых сімпатый і антыпатый. Ён не жадаў нічога «''сентыментальнага і паказнога''» ні ад акцёраў, ні ад аператара{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=511}}. Натурныя здымкі фільма праходзілі ў Польшчы, а павільённыя — у Берліне{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=512}}. Фільм меў вялікі поспех і атрымаў мноства ўзнагарод, сярод якіх «''[[Залатая пальмавая галіна]]''» [[Канскі кінафестываль 2002|55-га Канскага кінафестывалю]], дзе паказ фільма скончыўся васьміхвіліннымі апладысментамі стоячы{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=516}}. Фільм таксама атрымаў прэмію «''[[Сезар]]''» у дзвюх катэгорыях і «''[[Оскар]]''» у трох катэгорыях ([[Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру|найлепшая рэжысура]], найлепшы адаптаваны сцэнарый, найлепшая мужчынская роля)<ref name="MUBI, The Pianist" />. Пры бюджэце ў 35 мільёнаў долараў «''Піяніст''» сабраў у пракаце 120 мільёнаў<ref name="Box Office Mojo, The Pianist" />. У Заходняй Германіі фільм быў уключаны ў праграму па гісторыі ва ўсіх сярэдніх школах{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. Фільм азнаменаваў трыумфам позні перыяд творчасці Паланскага. У амаль сямідзесяцігадовым узросце рэжысёр стаў, магчыма, больш запатрабаваным, чым калі-небудзь раней{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. Пасля поспеху фільма Паланскі прыехаў у Польшчу, дзе сыграў адну з галоўных роляў у фільме [[Анджэй Вайда|Анджэя Вайды]] «''Помста''» (2002), знятага па камедыі {{нп5|Аляксандр Фрэдра|Аляксандра Фрэдра|en|Aleksander Fredro}}{{Sfn|Werner|2013|p=267}}. Крытыкі засталіся задаволеныя ігрой Паланскага, адзначаючы, што «''ў яго ёсць стыль і дасціпнасць''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=518}}. У 2003 годзе Паланскі паставіў спектакль па п’есе «''{{нп5|Геда Габлер||en|Hedda Gabler}}''» у парыжскім тэатры Марыньі. Эманюэль Сенье выканала галоўную ролю. Пастаноўка выклікала пахвалу ў крытыкаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=520}}. У 2004 годзе па парадзе жонкі Паланскі пачаў працу над новай экранізацыяй «''{{нп5|Прыгоды Олівера Твіста|Прыгодаў Олівера Твіста|en|Oliver Twist}}''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=528}}. Адаптацыяй рамана займаўся {{нп5|Рональд Харвуд||en|Ronald Harwood}}. На экраны «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» выйшаў у 2005 годзе. Экранізацыя рамана [[Чарлз Дыкенс|Чарлза Дыкенса]] пра хлопчыка-сірату, які гібее ў лонданскіх трушчобах, апускала ці спрашчала шэраг мудрагелістых сюжэтаў літаратурнай першакрыніцы{{Sfn|Werner|2013|pp=273—274}}. Вытворчасць фільма каштавала амаль 60 мільёнаў долараў, аднак фінансавыя выдаткі не акупіліся: фільм сабраў у пракаце ўсяго 42,5 мільёна долараў<ref name="Box Office Mojo, Oliver Twist" />. Крытыкі назвалі фільм «''занадта кансерватыўнай адаптацыяй Дыкенса''»<ref name="BBC, Oliver Twist review" /><ref name="Washington Post, Oliver Twist review" />, аднак яго станоўча ацаніў пісьменнік {{нп5|Джон Ірвінг||en|John Irving}}, які палічыў «''Олівера Твіста''» Паланскага найлепшым фільмам па рамане Дыкенса ў гісторыі кіно{{Sfn|Werner|2013|pp=276—277}}. У 2006 годзе Паланскі паставіў на сцэне парыжскага тэатра {{нп5|Эберто (тэатр)|Эберто|en|Théâtre Hébertot}} атрымаўшую [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] драму {{нп5|Джон Патрык Шэнлі|Джона Патрыка Шэнлі|en|John Patrick Shanley}} «''Сумненне''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=549}}. У 2007 годзе Паланскі зняў эпізод пад назвай «''Эратычны кінатэатр''» для кінаальманаха «''{{нп5|У кожнага сваё кіно||en|To Each His Own Cinema}}''», які быў падрыхтаваны спецыяльна для юбілейнага [[Канскі кінафестываль 2007|60-га Канскага кінафестывалю]] 36 рэжысёрамі з 25 краін свету{{Sfn|Ain-Krupa|2010|p=157}}. У тым жа годзе Паланскі зняўся ў эпізадычнай ролі ў камедыі «''{{нп5|Час пік 3||en|Rush Hour 3}}''», дзе сыграў французскага інспектара на пенсіі, які прыйшоў на дапамогу двум галоўным героям{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=549}}. Тады ж шырока анансаваўся пачатак здымкаў фільма паводле рамана [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]] «''[[Пампеі (раман)|Пампеі]]''». Харыс асабіста напісаў сцэнарый спецыяльна пад рэжысёра Рамана Паланскага, у многіх інтэрв’ю ён заяўляў, што на сюжэт рамана паўплываў фільм Паланскага «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''»<ref name="Independent, on Pompeii" />. Галоўныя ролі павінны былі выканаць [[Арланда Блум]] і [[Скарлет Ёхансан]]<ref name="NEWSru.com, on Pompeii" />. Аднак праца над карцінай была адкладзена на нявызначаны тэрмін — пры тым, што правы на фільм ужо набылі дыстрыб’ютары з 35 краін<ref name="Rolling Stone Russia, on Pompeii" /><ref name="Variety, on Pompeii" />. Фільм быў адменены ў верасні 2007 года з-за затрымак, выкліканых праблемамі з месцазнаходжаннем планаваных здымак і сцэнарыем, а таксама з-за набліжэння запланаванага страйку акцёраў<ref name="Variety, on Pompeii" />. === Пасля 2010 года === У 2010 годзе Паланскі зняў фільм «''[[Прывід пяра]]''» па рамане [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]]. Паводле сюжэту карціны, літаратурны найміт у выкананні [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]] пасля загадкавай смерці свайго папярэдніка бярэцца за напісанне «''аўтабіяграфіі''» былога [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|брытанскага прэм’ера]] Адама Ланга, роля якога дасталася [[Пірс Броснан|Пірсу Броснану]]. Па сюжэце карціны падзеі разгортваюцца ў [[Лондан]]е, а затым у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] на востраве {{нп5|Мартас-Віньярд||en|Martha's Vineyard}}. Аднак па прычыне таго, што ў Амерыцы Паланскі знаходзіўся ў вышуку, здымкі фільма праходзілі ў Германіі. У хуткім часе пасля заканчэння здымкаў карціны Раман Паланскі быў запрошаны на {{нп5|Цюрыхскі кінафестываль||en|Zurich Film Festival}} пачэсным госцем. Аднак адразу па прылёце ў Швейцарыю 26 верасня 2009 года рэжысёр быў затрыманы швейцарскай паліцыяй. Арышт адбыўся па запыце ЗША на аснове ордэра 1978 года. Па гэтай прычыне пост-прадакшн карціны быў ненадоўга прыпынены, аднак неўзабаве рэжысёр змог вярнуцца да працы, знаходзячыся пад хатнім арыштам на сваёй швейцарскай віле. Праз зняволенне рэжысёра прэм’ера фільма на [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-м Берлінскім кінафестывалі]] прайшла ў яго адсутнасці. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі і ўдастоіўся шэрагу значных узнагарод: «''Сярэбранага мядзведзя''» Берлінскага кінафестывалю за найлепшую рэжысуру, шэсці [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскіх кінапрэмій]] (у тым ліку за найлепшы фільм, рэжысуру і сцэнарый), чатырох прэмій «''[[Сезар]]''» (за найлепшую рэжысуру, адаптаваны сцэнарый, мантаж і саўндтрэк)<ref name="MUBI, The Ghost Writer" />. Крытыкі ўгледзелі ў фільме каментарый да [[Уварванне ў Ірак (2003)|другой вайны ў Персідскім заліве]] і намёк на неадназначную палітыку [[Тоні Блэр]]а<ref name="A.V. Club, on The Ghost Writer" />. Кінакрытык [[Роджэр Эберт]] уключыў фільм у дзясятку найлепшых фільмаў 2010 года, адзначыўшы: «''Гэты фільм — праца чалавека, які ведае, як здымаць трылер. Размераны, спакойны, упэўнены — гэты фільм планамерна стварае атмасферу саспенсу, не ўпадаючы ў залежнасць ад шоку і экшану. <…> У свае 76 гадоў Паланскі нагадвае нам пра рэжысёраў мінулага, калі прафесіяналізм шанаваўся больш, чым мудрагелістае трукацтва, а бесталковая кліпавая манера не падмяняла сабой прадуманы рытм мантажных рашэнняў''»<ref name="Roger Ebert, The Ghost Writer" />. Мак-Грэгар пасля здымкаў казаў пра працу з Паланскім: «''Ён легенда… Ён цудоўны, проста цудоўны, і абсалютна апраўдвае сваю рэпутацыю вялікага рэжысёра''»<ref name="ArticleSlash, Ewan McGregor interview" />. 12 ліпеня 2010 года ўрад Швейцарыі абвясціў, што не будзе экстрадзіраваць Паланскага ў ЗША<ref name="Bloomberg, 2010-07-12" />. Агулам рэжысёр прабыў пад хатнім арыштам больш за 9 месяцаў. На [[Венецыянскі кінафестываль 2011|68-м Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''» (2011), пастаўленага па п’есе [[Ясміна Рэза|Ясміны Рэза]] «''{{нп5|Бог разні||en|God of Carnage}}''». Тэма фільма — сустрэча двух нью-ёркскіх шлюбных пар, якія абмяркоўваюць сварку паміж сваімі дзецьмі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Кейт Уінслет]], [[Крыстаф Вальц]], [[Джодзі Фостэр]] і [[Джон Крыстафер Райлі]]. Фільм атрымаў прэмію «''Сезар''» за найлепшы сцэнарый<ref name="MUBI, Carnage" />, аднак меркаванні крытыкаў з гэтай нагоды падзяліліся. Сярод водгукаў былі пахвалы ўсяму квартэту акцёраў<ref name="Roger Ebert, Carnage" /> і папрокі вымучанаму сцэнарыю<ref name="Wall Street Journal, Carnage review" />. Уінслет пасля здымкаў фільма казала: «''Раман — адзін з самых незвычайных людзей, якіх я калі-небудзь сустракала. Гэтаму хлопцу 77 гадоў. У ім ёсць нешта іскрыстае. Ён вельмі радасна ставіцца да сваёй працы, і гэта заразліва''»<ref name="Inquirer, Kate Winslet interview" />. Адзначаючы стыль рэжысуры, дырэктар {{нп5|Нью-Ёркскі кінафестываль|Нью-Ёркскага кінафестывалю|en|New York Film Festival}} Рычард Пенья падчас амерыканскай прэм’еры фільма назваў Паланскага «''паэтам маленькіх прастор… усяго ў пары пакояў ён можа стварыць цэлы свет, цэлае грамадства''»<ref name="Los Angeles Times, 2011-10-01" />. У 2012 годзе на замову кампаніі «[[Prada]]» Паланскі зняў кароткаметражны фільм «''Тэрапія''» ({{Lang-en|A Therapy}}) з [[Хелена Бонэм Картэр|Хеленай Бонэм Картэр]] і [[Бен Кінгслі|Бенам Кінгслі]] ў галоўных ролях. Яго прэм’ера адбылася на [[Канскі кінафестываль 2012|65-м Канскім кінафестывалі]]<ref name="MUBI, A Therapy" />. На наступны год Паланскі прадставіў фільм «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''» паводле аднайменнага рамана [[Леапольд фон Захер-Мазох|Леапольда фон Захер-Мазоха]], а дакладней — паводле сцэнічнай адаптацыі рамана Дэвіда Айвза<ref name="Independent, Venus in Fur review" />. Фільм здымаўся ў Парыжы, з Эманюэль Сенье ў ролі прастытуткі і [[Мацьё Амальрык]]ам у ролі рэжысёра, які паступова падпарадкоўваецца волі дзяўчыны. За «''Венеру ў футры''» Паланскі быў узнагароджаны прэміяй «''Сезар''» як найлепшы рэжысёр, атрымаўшы пахвалу за разумны каментарый аб адносінах паміж сучаснымі жанчынамі і мужчынамі<ref name="Guardian, Venus in Fur review" />. У 2017 годзе Паланскі зняў фільм «''[[Заснавана на рэальных падзеях (фільм, 2017)|Заснавана на рэальных падзеях]]''» паводле рамана {{нп5|Дэльфін дэ Віган||en|Delphine de Vigan}}<ref name="Wyborcza, on Based on a True Story" />. Па сюжэце фільма, пісьменніца ў выкананні Эманюэль Сенье атрымлівае ананімныя лісты з пагрозамі за раскрыццё інфармацыі пра яе найбліжэйшых сваякоў у сваім рамане. Фільм атрымаў змешаныя водгукі, некаторыя крытыкі хвалілі фільм за майстэрскую працу аператара [[Павел Эдэльман|Паўла Эдэльмана]]<ref name="Hollywood Reporter, Based on a True Story review" />, іншыя ж, наадварот, называлі фільм Паланскага горшым з варыянтаў {{нп5|Мыльная опера|мыльных опер|en|Soap opera}}<ref name="Telegraph, Based on a True Story review" />. У гэтым годзе Паланскі павінен быў узначаліць журы кінапрэміі «''Сезар''», але на фоне палемікі ў грамадстве аб даўняй справе аб згвалтаванні адмовіўся ад прапановы<ref name="RFI, 2017-01-24" />. 1 мая 2018 года, на хвалі трэнду {{нп5|MeToo|#MeToo|en|MeToo movement}}, Раман Паланскі быў выключаны з {{нп5|Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканскай кінаакадэміі|en|Academy of Motion Picture Arts and Sciences}} за «''невыкананне этычных правілаў''»<ref name="Wyborcza, on expulsion from the American Film Academy" />; у 2019 годзе ён зрабіў спробу аднавіць сваё членства ў кінаакадэміі праз суд<ref name="Vokrug.tv, on expulsion from the American Film Academy" />. У 2019 годзе на [[Венецыянскі кінафестываль 2019|76-м Венецыянскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера фільма «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». Фільм апавядаў пра {{нп5|Справа Дрэйфуса|справу Дрэйфуса|en|Dreyfus affair}}, самы вядомы судовы працэс Францыі канца XIX стагоддзя. Здымкі фільма праходзілі ў Францыі, а яго бюджэт склаў 60 мільёнаў еўра<ref name="Le Parisien, on J'Accuse" />. Сусветная прэм’ера фільма адбылася на паказе 30 жніўня 2019 года, дзе карціну сустрэлі авацыяй стоячы<ref name="Vanity Fair, on J’Accuse premiere" />, а па выніках фестывалю «''Я абвінавачваю''» быў удастоены [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] і ўзнагароды [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]]<ref name="Filmweb, Wenecja 2019" />. Крытыкі адзначалі майстэрства, з якім Паланскі ў форме строгай {{нп5|Працэдурная драма|працэдурнай драмы|en|Procedural drama}} перанёс на экран шматгадовую гісторыю абвінавачвання афіцэра [[Альфрэд Дрэйфус|Альфрэда Дрэйфуса]] ў дзяржаўнай здрадзе і яго пазнейшага апраўдання, паказаўшы яго з пункту гледжання менш вядомага персанажа — {{нп5|Мары-Жорж Пікар|Мары-Жоржа Пікара|en|Georges Picquart}}, які адыграў ключавую ролю ў рэабілітацыі Дрэйфуса<ref name="Meduza, on J'Accuse" /><ref name="Variety, on J’Accuse" /><ref name="Telegraph, J’Accuse review" />. У той жа час скандал выклікалі промаматэрыялы да фільма, якія ўключалі інтэрв’ю Паланскага Паскалю Брукнеру, у якім суразмоўцы праводзілі паралелі між справай Дрэйфуса і біяграфіяй самога Паланскага: многія журналісты ўказвалі на недарэчнасць параўнання агульнапрызнана сфабрыкаванага працэсу над Дрэйфусам са справай Паланскага, які прызнаў віну ў згвалтаванні трынаццацігадовай Гейлі, а старшыня фестывальнага журы {{нп5|Лукрэсія Мартэль||en|Lucrecia Martel}} адмовілася прысутнічаць на гала-вячэры, прысвечанай фільму<ref name="Variety, on J’Accuse" /><ref name="Deadline, on J'Accuse" />. У Францыі «''Я абвінавачваю''» атрымаў тры прэміі «''Сезар''», у тым ліку за найлепшую рэжысуру, што прымусіла некаторых гледачоў заўчасна пакінуць цырымонію і асудзіць вердыкт [[Акадэмія мастацтваў і тэхналогій кінематографа|Кінаакадэміі]]<ref name="RMF24, on César 2020" /><ref name="TVN24, on César 2020" />. Ні сам Паланскі, ні акцёры і здымачная група фільма «''Я абвінавачваю''» не прысутнічалі на цырымоніі ўзнагароджання, якая праходзіла ў парыжскай зале Плеель. Паланскі заявіў, што не будзе падвяргаць сябе «''публічнаму лінчаванню''» з-за абвінавачванняў у згвалтаванні, якія ён адмаўляе. Адказваючы на абвінавачванні ў сексуальным гвалце, высунутыя супраць яго, ён сказаў: «''Фантазіі нездаровых розумаў зараз разглядаюцца як даказаныя факты''»<ref name="France 24, on César 2020" />. Перамога Паланскага на «''Сезары''» ў намінацыі Найлепшы рэжысёр стала для яго пятай у кар’еры, што з’яўляецца рэкордам для аднаго рэжысёра; раней ён атрымліваў узнагароду за фільмы «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''», «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''», «''[[Прывід пяра]]''» і «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''»<ref name="Entertainment Weekly, on César 2020" />. У жніўні 2020 года суд адмовіў Паланскаму ў аднаўленні яго правоў у Амерыканскай кінаакадэміі<ref name="Variety, on Academy Reinstatement" />, а ў лістападзе 2020 года Паланскі разам з сямнаццаццю іншымі дзеячамі кіно быў пазбаўлены свайго ганаровага членства ў агульным сходзе Французскай кінаакадэміі<ref name="RMF Classic, on expulsion from the French Film Academy" />. У 2021 годзе Паланскі пачаў працу над фільмам «''[[Палац (фільм)|Палац]]''», сцэнарый для якога ён напісаў сумесна з [[Ежы Скалімоўскі]]м. == Асабістае жыццё == === Рамантычныя адносіны === Першыя сур’ёзныя адносіны ў будучага рэжысёра пачаліся ў 1949 годзе. Дзяўчыну звалі Крыстына Клодка, ёй было чатырнаццаць гадоў (на пару гадоў меней, чым Паланскаму), і яна яшчэ вучылася ў школе. Праз сорак гадоў рэжысёр апісваў яе «''маленькія, высокія грудзі''» і «''грацыю балярыны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=69}}. Яны рассталіся прыкладна праз год, пасля чаго Раман пачаў адносіны са сваёй аднакурсніцай па Дзяржаўнай сярэдняй школе прыгожых мастацтваў. Яе звалі Ханка Ламніцка. Гэтыя адносіны хутка скончыліся з-за таго, што Ламніцка не захацела спаць з Паланскім{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=72}}. Будучы на трэцім курсе Лодзінскай кінашколы, Паланскі пачаў сустракацца з дваццацідвухгадовай лыжніцай Кікай Леліціньскай. У межах аднаго з заданняў вучылішча Раману і іншым студэнтам былі выдадзены фотаапараты і было сказана «''фатаграфаваць усё, што яны палічаць цікавым''», большую частку здымкаў Паланскага складала аголеная натура Леліціньскай{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=86}}. {{нп5|Ежы Касінскі||pl|Jerzy Kosiński}} ўспамінаў, што «''іх адносіны сталі пагалоскай''», яны то расставаліся, то сыходзіліся зноў, але будучы [[Свінг (секс)|свінгерамі]], не пярэчылі супраць інтрыжак партнёра, калі апошні сумленна прызнаецца{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=87}}. [[Файл:Barbara Kwiatkowska.JPG|міні|150px|Барбара Квяткоўска.]] У 1958 годзе Паланскі пазнаёміўся з маладой актрысай {{нп5|Барбара Квяткоўска-Лас|Барбарай Квяткоўскай|pl|Barbara Kwiatkowska-Lass}}, якая на той момант знаходзілася ў «''зеніце славы''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=100}}. Яны ўпершыню сустрэліся падчас працы над фільмам {{нп5|Тадэвуш Хмялеўскі (рэжысёр)|Тадэвуша Хмялеўскага|pl|Tadeusz Chmielewski (reżyser)}} «''{{нп5|Ева хоча спаць||pl|Ewa chce spać}}''» (1958). На момант іх знаёмства ў Паланскага яшчэ былі адносіны з Леліціньскай, але ў апошнія месяцы яны бачыліся ўжо радзей. Вяселле Паланскага з Квяткоўскай адбылося 9 верасня 1959 года<ref name="Guardian, Polanski 2005 inreview" />. Барбара знялася ў кароткаметражным фільме Паланскага «''Калі падаюць анёлы''» (1959){{Sfn|Werner|2013|pp=30—31}}{{Sfn|Kochańczyk|2012|pp=29—30}}. У 1961 годзе Паланскаму трапіўся ў рукі італьянскі штотыднёвы часопіс пра кіно, у якім ён убачыў фота сваёй жонкі на нейкім прыёме ў кампаніі рэжысёра [[Джыла Пантэкорва]], затым Раман атрымаў ад жонкі ліст, у якім было напісана, што «''ёй трэба час падумаць''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=115}}. Пазней Квяткоўска рассталася з Пантэкорва, але завяла новы раман з аўстрыйскім акцёрам {{нп5|Карлхайнц Бём|Карлхайнцам Бёмам|en|Karlheinz Böhm}}. У Варшаву на прэм’еру «''Нажа ў вадзе''» яна прыехала з ім. У выніку Квяткоўска падала на развод і «''аформіла адносіны з Бёмам''», развод Паланскага і Квяткоўскай адбыўся ў 1962 годзе{{Sfn|Werner|2013|p=48}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=119}}. Падчас здымкаў фільма «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» у 1966 годзе Паланскі сустракаўся з амерыканскай актрысай {{нп5|Джыл Сент-Джон||en|Jill St. John}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=150}}. [[Файл:Sharon Tate Valley of the Dolls 1967 - Restoration.jpg|міні|150px|[[Шэран Тэйт]].]] У 1966 годзе на здымках фільма «[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]» Раман Паланскі пазнаёміўся з [[Шэран Тэйт]]. 20 студзеня 1968 года ў {{нп5|Чэлсі (Лондан)|Чэлсі|en|Chelsea, London}} пара ажанілася{{Sfn|Werner|2013|p=91}}. Сведкамі былі {{нп5|Джын Гутоўскі||pl|Gene Gutowski}} і асабісты ўрач Паланскага Тоні Грынберг, а сяброўкай нявесты — {{нп5|Барбара Паркінс||en|Barbara Parkins}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=192}}. Далей сямейная пара пераехала жыць у [[Лос-Анджэлес]]. За тыдзень да калядаў 1968 года Тэйт даведалася што цяжарная{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=208}}. Вядома, што ўжо падчас цяжарнасці Тэйт у Паланскага былі «''кароткія раманы''» з пачынаючай актрысай Лолай і з {{нп5|Мішэль Філіпс||en|Michelle Phillips}}, былой жонкай саліста гурта «{{нп5|The Mamas & the Papas||en|The Mamas & the Papas}}» {{нп5|Джон Філіпс (музыкант)|Джона Філіпса|en|John Phillips (musician)}}{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=218}}. Паколькі Паланскі працаваў у Лондане над трылерам «''{{нп5|Дзень дэльфіна||en|The Day of the Dolphin}}''», Тэйт сама вярнулася ў ЗША, бо неўзабаве павінна была нарадзіць дзіця<ref name="Washington Post, on Sharon Tate’s death" /><ref name="History, on Sharon Tate’s death" />. Неўзабаве пасля паўночы 8 жніўня 1969 года група людзей, звязаных з сектай [[Чарлз Мэнсан|Чарлза Мэнсана]], уварвалася на вілу сужонкаў у Беверлі-Хілз{{Sfn|Gibson|2006|p=46}}. Тэйт і яе сябры: {{нп5|Войцех Фрыкоўскі|Войцеха Фрыкоўскага|pl|Wojciech Frykowski}}, {{нп5|Эбігейл Фолджэр||pl|Abigail Folger}}, {{нп5|Джэй Себрынг|Джэя Себрынга|en|Jay Sebring}} — былі звязаныя і падвергнутыя жорсткім катаванням. У выніку нажавых раненняў і страты крыві, на восьмым месяцы цяжарнасці Тэйт памерла разам са сваім будучым сынам, якому нават ужо далі імя Пол Рычард{{Sfn|Gibson|2006|p=46}}{{Sfn|Werner|2013|p=103}}. На ўваходных дзвярах крывёй Тэйт было напісана слова «''СВІННЯ''» ({{lang-en|PIG}}){{Sfn|Сэндфорд|2012|с=231}}, што першапачаткова прывяло следства да высновы, што забойства было рытуальным{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|pp=206—207}}. Чарлз Мэнсан разам з членамі культу быў арыштаваны ў канцы 1969 года, стаў перад судом і ў 1971 годзе быў прызнаны вінаватым у забойстве першай ступені<ref name="Guardian, on Charles Manson" />. Пасля смерці жонкі Паланскі перажыў працяглы перыяд нервовага зрыву{{Sfn|Zamochnikoff, Bonnotte|2006|p=210}}, які ўзмацняўся нарастаючымі сенсацыйнымі паведамленнямі жоўтай прэсы, якая абвінавачвала рэжысёра ў злачынстве, учыненым сектай Мэнсана{{Sfn|Werner|2013|p=105}}. Пазней Паланскі казаў, што яго адсутнасць у доме ў ноч забойстваў — гэта тое, аб чым ён найбольш шкадуе ў жыцці<ref name="Independent, on Roman Polanski" />{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}. У аўтабіяграфіі ён пісаў: «''Смерць Шэран — адзіны пераломны момант у маім жыцці, які сапраўды мае значэнне''», і пракаментаваў, што яе забойства змяніла яго асобу з «''бязмежнага, ціхамірнага мора чаканняў і аптымізму''» на «''ўкаранёны песімізм… вечную незадаволенасць жыццём''»{{Sfn|Polanski|1984|p=324}}. У Паланскага засталося негатыўнае ўражанне аб прэсе, якая, на яго думку, была зацікаўлена ў сенсацыйным асвятленні жыцця ахвяр і ўскосна яго самога, каб прывабіць чытачоў. Ён быў шакаваны адсутнасцю спагады ў гэтых навінах<ref name="Playboy, December 1971" />: {{Цытата|Я даўно ведаў, што журналіст не можа перадаць 100 працэнтаў праўды, але я не разумеў, да якой ступені праўда скажаецца як намерамі журналіста, так і грэбаваннем. Я маю на ўвазе не толькі інтэрпрэтацыі таго, што адбылося; я таксама маю на ўвазе факты. Рэпартажы пра Шэран і забойствы былі практычна злачыннымі. Чытаючы газеты, я не мог паверыць сваім вачам. Я не мог паверыць сваім вачам! Яны абвінавачвалі ахвяр у сваіх уласных забойствах. Я сапраўды пагарджаю прэсай. Я не заўсёды так лічыў. Прэса прымусіла мяне пагарджаць ёй.}} Сярод сенсацыйных заяў журналістаў былі чуткі пра тое, што Тэйт і яе сябры прымалі наркотыкі{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=9}}, нягледзячы на тое, што {{нп5|коранер||en|Coroner}} абвясціў, што пасля ўскрыцця Тэйт не было выяўлена ніякіх слядоў наркотыкаў ці нікаціну<ref name="USA Today, Sharon Tate's family interview" />. У 1976 годзе Паланскі пазнаёміўся з пятнаццацігадовай [[Настасся Кінскі|Настассяй Кінскі]] і правёў з ёй ноч{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=330}}, пасля чаго, па словах біёграфа Паланскага Крыстафера Сэндфарда, у іх быў непрацяглы раман{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=334}}, сама ж Кінскі казала, што між імі быў толькі флірт<ref name="Guardian, on Nastassja Kinski" />. [[Файл:Roman Polanski Emmanuelle Seigner Cannes.jpg|міні|Раман Паланскі і Эманюэль Сенье на [[Канскі кінафестываль 1992|Канскім кінафестывалі 1992 года]].]] Восенню 1984 года маладая пачынаючая актрыса [[Эманюэль Сенье]], унучка акцёра {{нп5|Луі Сенье||en|Louis Seigner}}, у пошуках новай працы пазнаёмілася з агентам, які зладзіў ёй прыватнае праслухоўванне ў Паланскага. Дагэтуль Сенье ніколі не чула пра гэтага рэжысёра. На Паланскага тады зрабілі ўражанне прыгажосць і талент актрысы, пазней ён успамінаў: «''Сапраўдная францужанка — спакойная, стрыманая і цудоўная. Вядома, у жыцці Сенье не такая. Яна вельмі слаўная''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=436}}. Сенье ж, па яе прызнанні, першапачаткова не хацела згаджацца на спатканне з Паланскім, бо думала, што «''ён проста хоча мяне трахнуць''». Але ўсё ж яе падкупілі яго «''пачцівасць і сумленнасць''», «''справа ў душы, а душа ў Рамана цудоўная''», — успамінала Сенье{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=437}}. Пара ажанілася 30 жніўня 1989 года{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=462}}. У іх нарадзілася двое дзяцей — дачка {{нп5|Маргана Паланскі|Маргана|en|Morgane Polanski}} (нар. 1993) і сын Элвіс (нар. 1998){{Sfn|Werner|2013|p=187}}. Маргана сыграла другарадныя ролі ў такіх фільмах свайго бацькі, як «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''», «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» і «''[[Прывід пяра]]''». Найбольшую вядомасць ёй прынесла роля {{нп5|Гізела Французская|прынцэсы Гізелы|en|Gisela of France}} ў тэлесерыяле «''[[Вікінгі (серыял)|Вікінгі]]''», а ў 2016 годзе адбыўся яе рэжысёрскі дэбют з кароткаметражным фільмам «''Дублёр''»<ref name="Interia Film, Morgane Polanski interview" />. Элвіс Паланскі сыграў эпізадычныя ролі ў фільмах «''[[Скафандр і матылёк (фільм)|Скафандр і матылёк]]''» і «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''». Блізкі сябар сям’і казаў пра сужонкаў: «''Эманюэль была дзіўнай жанчынай і самым вялікім каханнем Рамана пасля Шэран Тэйт''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=462—463}}. === Крымінальны пераслед і абвінавачванні ў гвалце === 20 лютага 1977 года ў межах фотасесіі на замову часопіса «''Vogue Hommes''» Паланскі пазнаёміўся з трынаццацігадовай мадэллю Самантай Джэйн Гейлі (пасля замужжа змяніла прозвішча на Геймер){{Sfn|Сэндфорд|2012|с=398}}. Паводле паказанняў Саманты, 10 сакавіка 1977 года, падчас фотасесіі ў асабняку [[Джэк Нікалсан|Джэка Нікалсана]] на {{нп5|Малхоланд-драйв (вуліца)|Малхоланд-драйв|en|Mulholland Drive}} у Лос-Анджэлесе, Паланскі даў ёй шампанскае і наркотык «''Кваалюд''» ({{нп5|метаквалон||en|Methaqualone}})<ref name="Los Angeles Times, 2003-02-23" />, прымусіў яе да [[Аральны секс|аральнага]] і [[Анальны секс|анальнага сексу]]<ref name="Independent, on Roman Polanski arrest" /><ref name="New York Post, on Roman Polanski arrest" />, а затым адвёз яе дадому{{Sfn|Werner|2013|p=155}}. 11 сакавіка Паланскага затрымалі па падазрэнні ў згвалтаванні<ref name="Guardian, Polanski in Exile" />. 24 сакавіка акруговы пракурор Роджэр Гансан прад’явіў яму абвінавачанне па шасці пунктах: згвалтаванне з ужываннем наркотыкаў, вычварэнне, нетрадыцыйны палавы акт, непрыстойныя дзеянні сексуальнага характару і палавы акт з дзіцём, якое не дасягнула чатырнаццаці гадоў; прадастаўленне непаўнагадоваму забароненых рэчываў{{Sfn|Werner|2013|p=157}}. Паланскі не прызнаў сябе вінаватым ні па адным з гэтых абвінавачанняў{{Sfn|Werner|2013|p=158}}. Падчас судовага разбіральніцтва, суддзёй у якім быў Лоўрэнс Дж. Рытэнбанд, рэжысёр і яго адвакат прапанавалі міравое пагадненне, у адпаведнасці з якім Паланскі прызнаў бы сябе вінаватым толькі ў самым лёгкім з пунктаў абвінавачання. Адвакат Гейлі пагадзіўся на ўрэгуляванне, але пад ціскам грамадскасці Рытэнбанд меў намер пасадзіць Паланскага ў турму, прынамсі, на кароткі час. Рэжысёр быў узяты пад нагляд куратара, таксама яму было прызначана абавязковае псіхіятрычнае абследаванне ў турме ў Чына на поўдзень ад Лос-Анджэлеса. 16 снежня 1977 года Паланскі трапіў у турму, дзе правёў 42 дні{{Sfn|Werner|2013|pp=159—161}}. 29 студзеня 1978 года ён быў вызвалены, але праз дзень пасля чарговага судовага пасяджэння ён даведаўся ад свайго адваката Дугласа Далтана, што Рытэнбанд меў намер падоўжыць турэмнае зняволенне Паланскага яшчэ на 48 дзён, а затым распарадзіцца аб яго высылцы з краіны{{Sfn|Werner|2013|p=162}}. У гэты ж час у прэсе з’явіліся чуткі, што Рытэнбанд у сваім загарадным клубе выхваляўся, што пасадзіць Паланскага «''на 100 гадоў''»<ref name="Independent, on Roman Polanski crime" />. 31 студзеня, не чакаючы прысуду, Паланскі збег з ЗША{{Sfn|Werner|2013|p=162}} у Лондан, а пазней, каб пазбегнуць [[Экстрадыцыя|экстрадыцыі]], паляцеў у Францыю, таксама ён жыў на тэрыторыі Швейцарыі і Польшчы. Калі пасля адзін з французскіх рэпарцёраў пытаўся ў яго, як гэта — быць бежанцам, Паланскі паціснуў плячыма і адказаў: «''Даўно прывык. Я быў бежанцам усё сваё жыццё''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=10}}. Пасля смерці Рытэнбанда ў 1993 годзе Паланскі пагадзіўся выплаціць Геймер кампенсацыю ў памеры 500 000 долараў, аднак няма ніякіх доказаў таго, што ён сапраўды выплаціў якую-небудзь кампенсацыю<ref name="Telegraph, Polanski’s Victim compensation" /><ref name="Gazeta Prawna, 2009-10-03" />. На пачатку мая 2009 года суд Лос-Анджэлеса адхіліў хадайніцтва Паланскага аб спыненні справы<ref name="Wiadomosci, 2009-05-08" />. У верасні 2009 года Раман Паланскі прыбыў у [[Швейцарыя|Швейцарыю]], каб атрымаць узнагароду за сваю рэжысёрскую дзейнасць. Арганізатары кінафестывалю ў [[Цюрых]]у заявілі, што кінарэжысёр 26 верасня 2009 года быў арыштаваны паліцыяй па ордэры, выдадзеным у ЗША і датаваным 1978 годам, а таксама на падставе міжнароднага ордэра на арышт 2005 года. Паколькі Паланскі прызнаў віну і збег ад суда, паводле амерыканскіх законаў, прынцып даўніны на яго не распаўсюджваецца<ref name="Kommersant, 2009-10-05" />. Міністр культуры Францыі {{нп5|Фрэдэрык Мітэран||en|Frédéric Mitterrand}} заявіў, што ўражаны арыштам Паланскага. У [[Прэс-рэліз|камюніке]] міністэрства гаварылася, што Мітэран шкадуе аб арышце рэжысёра, ён «''са здзіўленнем даведаўся пра дзеянні супраць Рамана Паланскага — кінарэжысёра з сусветным імем і французскага грамадзяніна, які затрыманы ў Швейцарыі''», — паведамлялася ў дакуменце<ref name="Gazeta.ru, 2009-09-27" />. Некалькі дзясяткаў вядомых кінематаграфістаў падпісалі зварот у падтрымку Паланскага. Сярод іх [[Вудзі Ален]], [[Дэвід Лінч]], [[Марцін Скарсэзэ]], [[Вім Вендэрс]], {{нп5|Дарэн Аранофскі||en|Darren Aronofsky}}, [[Тэры Гіліям]], [[Педра Альмадовар]] і іншыя<ref name="SACD, Petition for Roman Polanski" /><ref name="Guardian, Petition for Roman Polanski"/>. Актрысы [[Фані Ардан]] і [[Моніка Белучы]] таксама выказалі сваё шкадаванне наконт арышту Паланскага. Кіраўнікі знешнепалітычных ведамстваў Францыі і Польшчы заявілі, што маюць намер звярнуцца да прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] з тым, каб той памілаваў Паланскага і закрыў крымінальную справу ў дачыненні да яго<ref name="Life-star.ru, 2009-09-28" />. Губернатар [[Каліфорнія|Каліфорніі]] [[Арнольд Шварцэнэгер]] адмовіўся памілаваць рэжысёра<ref name="Gazeta.ru, 2009-10-02" />. Апеляцыйны суд Лос-Анджэлеса таксама адмовіўся закрыць справу Паланскага<ref name="Lenta.ru, 2009-12-22" />. Падчас знаходжання рэжысёра пад арыштам на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]] адбылася прэм’ера яго новага фільма «''[[Прывід пяра]]''»; фільм быў удастоены [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбранага мядзведзя''» за найлепшую рэжысуру]]. 12 ліпеня 2010 года ўлады Швейцарыі адмовілі амерыканскаму ўраду ў экстрадыцыі Паланскага ў ЗША і вызвалілі рэжысёра з-пад {{нп5|Хатні арышт|хатняга арышту|en|House arrest}}<ref name="Lenta.ru, 2010-07-12" />. У канцы 2013 года Саманта Геймер апублікавала свой погляд на згвалтаванне ў аўтабіяграфіі «''{{нп5|Дзяўчына: Жыццё ў цені Рамана Паланскага||en|The Girl: A Life in the Shadow of Roman Polanski}}''»<ref name="Tages-Anzeiger, Das Leben nach Polanski" />. У канцы кастрычніка 2014 года ўлады ЗША звязаліся з польскімі афіцыйнымі асобамі, калі Паланскі прысутнічаў на адкрыцці яўрэйскага музея ў Варшаве<ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland" />. Рэжысёр быў дапытаны пракурорамі ў Кракаве і вызвалены. 30 кастрычніка намеснік міністра замежных спраў Польшчы [[Рафал Тшаскоўскі]] заявіў, што Польшча не бачыць падставаў для затрымання Рамана Паланскага і перадачы яго ўладам ЗША<ref name="Deutsche Welle, Польша отказала в экстрадиции" />. Яшчэ ў 2010 годзе генеральны пракурор Польшчы заявіў, што паводле польскага заканадаўства з моманту злачынства прайшло занадта шмат часу, каб Паланскі мог быць экстрадзіраваны<ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland" />. 25 лютага 2015 года Паланскі прыйшоў у польскі суд на слуханне па запыце ЗША аб экстрадыцыі. Суддзя прызначыў яшчэ адно слуханне, якое павінна было адбыцца ў красавіку ці раней, каб даць час на вывучэнне дакументаў, якія прыбылі са Швейцарыі<ref name="Yahoo, Roman Polanski in extradition hearing" />. 30 кастрычніка 2015 года польскі суддзя Дарыюш Мазур адхіліў запыт ЗША аб выдачы Паланскага. Па словах суддзі, дазвол вярнуць Паланскага амерыканскім праваахоўным органам быў бы «''яўна незаконным''» дзеяннем, якое пазбаўляе рэжысёра свабоды. Ягоныя адвакаты сцвярджалі, што экстрадыцыя парушыць [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскую Канвенцыю аб абароне Правоў Чалавека]]. Паланскі мае падвойнае грамадзянства — Польшчы і Францыі<ref name="New York Times, Polish Judge Rejects Extradition" />. Судом прымалася да ўвагі, што сама пацярпелая, стаўшы дарослай, неаднаразова патрабавала зняць абвінавачанні з рэжысёра{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=399}}. «''Як паказваецца ў хадайніцтве, крымінальны пераслед рэжысёра варта спыніць, бо меркаваная пацярпелая адчувае занадта вялікі ціск з боку грамадскасці''»<ref name="Lenta.ru, 2009-10-27" />. 6 снежня 2016 года Вярхоўны суд Польшчы пастанавіў адхіліць апеляцыю, пададзеную польскім міністрам юстыцыі Зіёбра, і пакінуць у сіле пастанову ад кастрычніка 2015 года<ref name="Los Angeles Times, 2016-12-07" />. 17 жніўня 2017 года суддзя Вышэйшага суда акругі Лос-Анджэлес Скот Гордан адхіліў хадайніцтва Саманты Геймер аб спыненні справы супраць Паланскага<ref name="AP News, Judge refuses to end Polanski case" />. У 2010-х гадах адбылася новая хваля абвінавачванняў у адрас рэжысёра. 14 мая 2010 года брытанская актрыса {{нп5|Шарлота Льюіс (актрыса)|Шарлота Льюіс|en|Charlotte Lewis}} заявіла, што рэжысёр двойчы падвергнуў яе гвалту падчас здымак фільма «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» ў 1983 годзе, калі ёй было 16 гадоў<ref name="Daily Beast, Charlotte Lewis accusations" />. 26 верасня 2017 года нямецкая актрыса {{нп5|Рэнатэ Лангер||de|Renate Langer}} паведаміла швейцарскай паліцыі, што яна была згвалтаваная Паланскім у 1972 годзе, калі ёй было 15 гадоў<ref name="Sun, Renate Langer accusations" /><ref name="Daily Mail, Renate Langer accusations" />. У лістападзе 2019 года французская актрыса {{нп5|Валянцін Манье||en|Valentine Monnier}} засведчыла, што ў 1975 годзе, калі ёй было 18 гадоў, яна зведала збіццё і сексуальны гвалт з боку рэжысёра<ref name="Le Parisien, Valentine Monnier accusations" />. == Фільмаграфія == {{Main|Фільмаграфія Рамана Паланскага}} Раман Паланскі зняў 22 поўнаметражныя фільмы: * «''[[Нож у вадзе]]''» (1962; {{lang-pl|Nóż w wodzie}}) * «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» (1965; {{lang-en|Repulsion}}) * «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''» (1966; {{lang-fr|Cul-de-Sac}}) * «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танец вампіраў]]''» (1967; {{lang-en|The Fearless Vampire Killers}}) * «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''» (1968; {{lang-en|Rosemary’s Baby}}) * «''[[Макбет (фільм, 1971)|Макбет]]''» (1971; {{lang-en|The Tragedy of Macbeth}}) * «''[[Што? (фільм)|Што?]]''» (1972; {{lang-en|What?}}) * «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскі квартал]]''» (1974; {{lang-en|Chinatown}}) * «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''» (1976; {{lang-fr|Le Locataire}}) * «''[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]''» (1979; {{lang-en|Tess}}) * «''[[Піраты (фільм, 1986)|Піраты]]''» (1986; {{lang-en|Pirates}}) * «''[[Нястрымны (фільм, 1988)|Нястрымны]]''» (1988; {{lang-en|Frantic}}) * «''[[Горкі месяц]]''» (1992; {{lang-en|Bitter Moon}}) * «''[[Смерць і дзяўчына (фільм)|Смерць і дзяўчына]]''» (1994; {{lang-en|Death and the Maiden}}) * «''[[Дзявятая брама]]''» (1999; {{lang-en|The Ninth Gate}}) * «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''» (2002; {{lang-en|The Pianist}}) * «''[[Олівер Твіст (фільм, 2005)|Олівер Твіст]]''» (2005; {{lang-en|Oliver Twist}}) * «''[[Прывід пяра]]''» (2010; {{lang-en|The Ghost Writer}}) * «''[[Разня (фільм, 2011)|Разня]]''» (2011; {{lang-en|Carnage}}) * «''[[Венера ў футры (фільм, 2013)|Венера ў футры]]''» (2013; {{lang-fr|La Vénus à la fourrure}}) * «''[[Заснавана на рэальных падзеях (фільм, 2017)|Заснавана на рэальных падзеях]]''» (2017; {{lang-fr|D’après une histoire vraie}}) * «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''» (2019; {{lang-fr|J’accuse}}) * «''[[Палац (фільм)|Палац]]''» (2023; {{lang-en|The Palace}}) == Рэжысёрскі метад == {{Урэзка | Змест = «Ты павінен задаволіць аўдыторыю, але пакінуць яе крыху галоднай, каб ёй хацелася яшчэ. Сёння фільмы спрабуюць растлумачыць абсалютна ўсё, і пад канец гэта становіцца нудна»<ref name="Ru Newsweek, о Призраке" />. | Подпіс = Раман Паланскі | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} У 1976 годзе ў інтэрв’ю для выдання «{{нп5|Polityka||en|Polityka}}» Паланскі казаў: «''Я люблю кіно, я люблю ўсе віды фільмаў, я хацеў бы здымаць вестэрны, паліцэйскія і псіхалагічныя фільмы…''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=126}}. Рэжысёр спецыялізуецца перш за ўсё на жанравым кіно, і галоўнай адметнай рысай яго фільмаў, на думку гісторыка кіно Гражыны Стахоўны, з’яўляецца «''знешняя гульня рэжысёра з гледачамі, якая тычыцца яго біяграфічнай легенды''»{{Sfn|Stachówna|1994|p=129}}. Далей польскі кіназнаўца згадвае і іншыя асаблівасці фільмаў Паланскага: элемент жаху, які ўзнікае з імітацыі прац [[Альфрэд Хічкак|Альфрэда Хічкака]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=132}}, імкненне галоўных герояў ізалявацца ад грамадства і прагрэсуючыя псіхічныя расстройствы{{Sfn|Stachówna|1994|p=134, 148}}, дэманстрацыя механізмаў падпарадкавання слабых людзей людзям, якія куды мацней розумам, і, у рэшце рэшт, схільнасць да [[гратэск]]у{{Sfn|Stachówna|1994|p=190}}. Дэвід Томсан таксама заявіў, што Паланскі засяроджваецца ў першую чаргу на дэманстрацыі праяў «''адчужэння і варожасці''» ў адносінах да іншага чалавека, што прыводзіць да гвалту, які праяўляецца «''ўтоена, са шкадаваннем ці нават камічна''»{{Sfn|Thomson|2002|p=687}}. Чорны гумар — адна са значных адметных рыс творчасці Паланскага, якая «''можа прыняць іранічнае, надзвычай камічнае стаўленне да вышэйшай і, як ён гаворыць, непазбежнай праблеме чалавецтва — вечнаму гвалту і злу, узгадаванаму (гэтым чалавецтвам)''»{{Sfn|Sarris|1998|p=390}}. Джошуа Кляйн пералічвае такія адметныя рысы творчасці Паланскага, як «''майстэрскае апавяданне''» і дбайны псіхалагічны аналіз{{Sfn|Schneider|2007|p=376}}. А Пол Вернер дадае, што адметнымі рысамі рэжысёрскай працы з’яўляюцца «''клаўстрафобная цесната асноўных абставін''» і «''неспакойная атмасфера падазронасці і недаверу''»{{Sfn|Werner|2013|p=88}}. Сам рэжысёр казаў, што любіць «''вырашаць складаныя задачы''» і здымаць фільмы ў замкнёных прасторах{{Sfn|Зельвенский|2021|с=302}}. Па словах Джэсікі Вінтэр, у свеце кіно Паланскага «''моцныя людзі сілкуюцца слабымі… ці, радзей, менавіта слабыя людзі адчуваюць пагрозу, якая існуе толькі ў іх занепакоеным розуме''»{{Sfn|Armstrong, Charity|2007|p=425}}. Сам Паланскі вядомы дыктатарскімі паводзінамі з акцёрамі на здымачнай пляцоўцы, што выражаецца ў давядзенні іх «''да мяжы фізічнай і душэўнай трываласці''»{{Sfn|Werner|2013|p=60}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=11}}. У сваіх фільмах рэжысёр выкарыстоўвае доўгія прамыя кадры, каб акцёры больш раскрываліся перад камерай{{Sfn|Thomson|2002|p=688}}. Пры падборы акцёраў на ролю ён імкнецца знайсці такіх людзей, у кім спалучалася б «''мастацтва быць расслабленым і засяроджаным адначасова''». Паланскі аддае перавагу здымкам у павільёнах, бо лічыць, што там ён можа дабіцца лепшага выніку{{Sfn|Зельвенский|2021|с=292}}. Пачынаючы з «''новай хвалі''», рэжысёры сталі пазбягаць здымак у студыі пад маркай таго, што гэта «''фальш''»; на думку Паланскага, здымкі ў дэкарацыях, наадварот, робяць фільм больш прыгожым «''пры ўмове таго, што мы сапраўды гэтага хочам''». Непраўдападобнасць пры здымках у павільёнах можа быць выклікана выключна «''няздольнасцю некаторых каманд надаць дэкарацыям дакладнасць''», — лічыць Паланскі{{Sfn|Зельвенский|2021|с=294}}. Па словах Крыстафера Сэндфарда, унікальная атмасфера фільмаў Паланскага «''шмат у чым тлумачыцца аператарскай працай: камера ўвесь час у руху, слізгае ад акцёра да акцёра, з пакоя ў пакой''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=90}}. Таксама Сэндфард пісаў, што «''Раман ніколі не патрабаваў ад цябе таго, чаго не мог бы зрабіць сам. Яго талент кіраўніка і патрэба быць лідарам ва ўсім проста здзіўлялі''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=147}}. Сам жа Паланскі казаў, што «''няма нічога жудасней, чым здымаць кіно ў тэатральнай манеры''». Камера як нябачны сведка таго, што адбываецца, заўсёды павінна знаходзіцца ў руху, а акцёры не павінны чытаць свой тэкст, яны павінны «''імправізаваць''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=299}}. Паланскі кожны раз праводзіць дбайную прапрацоўку сцэнарыя аж да выдалення з яго «''лішніх літар''», па словах рэжысёра, «''усе гэтыя „ах“, „ну“ і „ага“ — поўнае дзярмо''». Для Паланскага гэтыя часціцы і выклічнікі з’яўляюцца толькі хітрыкамі, пакліканымі імітаваць гутарковую мову ў непраўдападобных дыялогах. Да падобных лішніх слоў ён таксама адносіць «''ну тады''» і «''ды ты што!''», лічачы, што добры дыялог павінен абыходзіцца без «''падобнага смецця''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=289}}. У той жа час Паланскі рэдка сам піша сцэнарыі, толькі ў суаўтарстве, ён казаў, што лічыць працу сцэнарыста сапраўднай «''пакутай''»{{Sfn|Зельвенский|2021|с=290}}. === Крыніцы натхнення === Асноўнай крыніцай натхнення для Паланскага былі амерыканскія жанравыя фільмы такіх рэжысёраў, як [[Альфрэд Хічкак]], [[Говард Хоўкс]] і [[Орсан Уэлс]]{{Sfn|Stachówna|1994|p=218}}. У 1962 годзе Паланскі паглядзеў у кінатэатры паўторны паказ «''[[Псіха (фільм, 1960)|Псіха]]''», потым вярнуўся на яго яшчэ некалькі разоў, лічачы гэты фільм «''квінтэсенцыяй уласных уяўленняў пра секс, жорсткасць і вуаерызм… і ўзорам добрай, цікавай кінакарціны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=125}}. Таксама на яго паўплывалі фільмы [[Кэрал Рыд|Кэрала Рыда]], [[Лоўрэнс Аліўе|Лоўрэнса Аліўе]], [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]], [[Федэрыка Феліні]], [[Элія Казан|Эліі Казана]] і [[Фрыц Ланг|Фрыца Ланга]]{{Sfn|Werner|2013|p=27}}{{Sfn|Зельвенский|2021|с=11}}. Уступная частка «''[[Агіда (фільм)|Агіды]]''» відавочна адсылае да фільма Буньюэля «''[[Андалузскі сабака]]''» (1929){{Sfn|Werner|2013|p=54}}. Хоць па стылі рэжысёра параўноўвалі з такімі майстрамі [[Французская новая хваля|французскай новай хвалі]], як [[Жан-Люк Гадар]] і [[Франсуа Труфо]], Паланскі катэгарычна адмаўляў падобныя асацыяцыі{{Sfn|Stachówna|1994|p=218}}. Пра працы вышэйзгаданых рэжысёраў новай хвалі Паланскі пісаў: «''Яны спужалі мяне дылетантызмам і тэхнічнай беднасцю''»{{Sfn|Polanski|1984|p=152}}. Калі Гадар і Труфо ўзначалілі забастоўку леварадыкальных кінематаграфістаў падчас {{нп5|Майскія падзеі 1968 года ў Францыі|пратэстаў у маі і чэрвені 1968 года|en|May 68}}, Паланскі параўнаў іх з «''маленькімі дзецьмі, якія гуляюцца ў рэвалюцыянераў. Я вырас у краіне, дзе такія рэчы адбываюцца сур’ёзна''»{{Sfn|Werner|2013|p=95}}. Як прыклад ідэальных дэкарацый у кіно Паланскі прыводзіць «''[[Касмічная адысея 2001 года|Касмічную адысею 2001 года]]''» (1968), «''[[Чужы (фільм)|Чужога]]''» (1979), туманны пейзаж, пазбаўлены геаграфічнага вымярэння і арыенціраў, у «''[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлеце]]''» (1948), вялізную печ у «''[[Грамадзянін Кейн|Грамадзяніне Кейне]]''» (1941), заледзянелы палац у «''[[Доктар Жывага (фільм, 1965)|Доктары Жывага]]''» (1965){{Sfn|Зельвенский|2021|с=295}}. === Асноўныя тэмы фільмаў === Паланскаму ўдаецца «''бліскуча паказаць гісторыі драматычных узаемаадносін з сексуальным падтэкстам''», асабліва калі ў іх раскрываюцца «''некаторыя грані чалавечай натуры''», — піша біёграф Паланскага Крыстафер Сэндфард{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=116}}. Практычна ўсе фільмы Паланскага, знятыя пасля «''[[Танец вампіраў (фільм)|Танцу вампіраў]]''», заснаваны на літаратурных першакрыніцах<ref name="Culture.pl, Вечная борьба" />. Асаблівасцю іх выкарыстання з’яўляецца тое, што ў сваіх працах ён часта іранічна ад іх «''дыстанцыруецца''», прычым у некаторых выпадках даводзячы іх да «''абсурду''»{{Sfn|Черненко|2002|с=134}}. Многія з яго карцін (асабліва «''класічнага''» перыяду, які сканчваецца «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жыльцом]]''») напаўняюць гледача адчуваннем псіхалагічнай ізаляцыі і {{нп5|Параноя|параноі|en|Paranoia}}<ref name="RIA, 2013-08-18" />. Героі «''пакаёвай трылогіі''» («''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''», «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''», «''[[Жылец (фільм, 1976)|Жылец]]''») няўмольна спускаюцца ў бездань вар’яцтва, свет гэтых фільмаў адфільтраваны свядомасцю псіхічна нездаровага пратаганіста, канцоўкам уласцівы элемент нявызначанасці, інтэрпрэтацыя пакідаецца гледачу<ref name="Rambler, 2020-06-15" />. Паланскі — адзін з самых {{нп5|Песімізм|песімістычных|en|Pessimism}} рэжысёраў. Галоўны герой яго фільма, як правіла, сутыкаецца з пагрозай падвергнуцца маральнаму, а часам і фізічнаму гвалту з боку сіл ірацыянальных, дэманічных, не даступных яго разуменню<ref name="Kommersant, 2010-08-05" /><ref name="ASC, The Ghost Writer" />. Пры тым гэтыя сілы ў большасці выпадкаў перамагаюць; часам справа сканчваецца тым, што пратаганіст губляе розум. Кінакрытык і сцэнарыст {{нп5|Кенет Тайнен||en|Kenneth Tynan}} казаў: «''Многія лічаць, што працам Рамана ўласцівы элемент аўтабіяграфічнасці. Насамрэч усё значна цікавей. Калі фільм абарваны на самым інтрыгуючым месцы, можаце быць упэўнены — фінал маецца на ўвазе трагічны''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=24}}. == Уплыў і ацэнкі == {{Урэзка | Змест = «Мне падабаецца працаваць з Паланскім. Ён чортаў геній. Усё, чым ён валодае, ідзе з яго асабістага досведу. Часам мне здаецца, ён нешта накшталт {{нп5|Звышчалавек|звышчалавека|en|Übermensch}} — бо вынесці столькі, колькі вынес ён, пад сілу не кожнаму. І ён гатовы да ўсяго»<ref name="Esquire, Эдриен Броуди" />. | Подпіс = [[Эдрыен Броўдзі]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} Крытыкі і нават акцёры часта называюць Паланскага геніем<ref name="Culture.pl, Вечная борьба" /><ref name="Telegraph, Polanski genius" />{{efn|«''Ён — геній. Ён — дзівак. Ён — і тое, і другое''». Цытата з газетнага артыкула пра Паланскага{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=259}}.}}{{efn|Пасля вяртання Паланскага з Лос-Анджэлеса на радзіму ў Польшчу адна з найбуйнейшых польскіх газет называла яго «''геніем''» і «''нашым блудным сынам''», фігурай «''нароўні з Моцартам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=8}}.}}{{efn|«''14 красавіка 1966 года {{нп5|Кенет Тайнен||en|Kenneth Tynan}}, вядомы крытык і з нядаўніх часоў — кіраўнік Нацыянальнага тэатра, напісаў свайму судырэктару [[Лоўрэнс Аліўе|Лоўрэнсу Аліўе]], што хацеў бы заключыць кароткатэрміновы кантракт з „бліскучым маладым польскім рэжысёрам, які зняў „Нож“ і „Агіду“. У яго ёсць вопыт і тэатральнай працы, было б добра, калі б ён паставіў для Пітэра Хола п’есу ў тэатры „{{нп5|Олд Вік||en|The Old Vic}}“. Ён — тое, што нам трэба: у ім ідэальна спалучаюцца багатае ўяўленне і ўменне паказаць гвалт“. Аліўе толькі запытаў у адказ, ці гаворыць той па-англійску. „Ён — геній“, — запэўніў Тайнен''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=154}}.}}. Часопіс «''[[Time]]''» называў яго «''найвялікшым з рэжысёраў-сучаснікаў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=546}}. Пісьменнік {{нп5|Ежы Касіньскі||en|Jerzy Kosiński}} лічыў Паланскага «''неспакойным і нервовым''», быццам бы ён заўсёды быў на мяжы з-за вечнага імкнення да дасканаласці і перавагі, нават калі ён расслабляўся, то «''здавалася, рабіў гэта коштам вялізных намаганняў''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=92}}. [[Дональд Плезенс]] казаў, што Паланскі «''не асабліва''» прыемны чалавек, а пісьменнік {{нп5|Крыстафер Сэндфард (біёграф)|Крыстафер Сэндфард|en|Christopher Sandford (biographer)}} пісаў, што яго «''каэфіцыент інтэлекту пунктаў на дваццаць вышэй за сярэднерэжысёрскі. Ты заўсёды ўсведамляў, што маеш справу з сапраўдным майстрам''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=146}}. Роберт Эванс спыняўся на яго няўжыўчывым, дырэктыўным характары, што, у прыватнасці, мела месца падчас здымак «''[[Кітайскі квартал (фільм)|Кітайскага квартала]]''», калі ён паводзіў сябе «''нібы [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]]''». Такія паводзіны адрознівалі яго ад амерыканскіх калег, якія імкнуліся падтрымліваць добразычлівую атмасферу, камандны дух і праявы клопату аб персанале. З гэтай нагоды Эванс прыгадваў, што Раман часта казаў: «''У Польшчы я мог здымаць што заўгодна, а акцёры без пярэчанняў выконвалі мае загады''». Калі з Нікалсанам рэжысёр падтрымліваў сяброўскія адносіны, то з [[Фэй Данаўэй|Данаўэй]] у яго адбылося некалькі канфліктаў{{Sfn|Бискинд|2007|с=269—270}}. Многія людзі, якія працавалі з Паланскім, адзначалі яго надзвычайную шчодрасць і гасціннасць. Ва ўсіх дамах, дзе жыў рэжысёр, часта падоўгу гасцявалі яго сябры і знаёмыя, таксама ён заўсёды быў гатовы «''не міргнуўшы і вокам падпісаць самы вялікі рахунак''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=298—299}}. Кенет Тайнен захапляўся працай Паланскага, ён называў яго «''ідэальнай камбінацыяй багатай фантазіі і схільнасці да паказу гвалту на экране''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=260}}. Паводле ўспамінаў жонкі Тайнена, у пачатку іх знаёмства Кенет не вельмі давяраў рэжысёру: «''Кен лічыў Рамана „падманшчыкам“, ад якога не ведаеш, чаго чакаць у адказ на тваю наступную рэпліку — усмешкі ці злоснага аскалу. Яго пагарды баішся, але яго пахвалой даражыш''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=261}}. Аператар {{нп5|Таніна Дэлі Колі||en|Tonino Delli Colli}} называў Паланскага найлепшым рэжысёрам з усіх, з кім яму даводзілася працаваць за ўсю сваю кар’еру, а таксама адзначаў, што той вельмі шмат ведаў пра камеры і аб’ектывы, і нават «''адрозніваў адзін ад аднаго з першага позірку''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=484}}. Амерыканскі прадзюсар і журналіст Пітэр Барт характарызаваў Паланскага як «''цудоўнага''» чалавека, самага адукаванага і эрудыраванага рэжысёра з усіх, каго ён ведаў{{Sfn|Бискинд|2007|с=106}}. Нават заўзятыя крытыкі прац Паланскага прызнаюць, што яго карціны, пры ўсіх іх недахопах, вытрыманы ў найлепшых традыцыях сусветнага кінематографа, а з пункту гледжання тэхнічнага майстэрства Паланскаму няма роўных сярод рэжысёраў-сучаснікаў{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=496}}. Уільям Касл падкрэсліваў перфекцыянізм польскага пастаноўшчыка, праяўлены ім падчас стварэння «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''». Пры першай сустрэчы наконт абмеркавання гэтага фільма Паланскі не спадабаўся прадзюсару, аднак пераканаўшыся, што іх погляды на экранізацыю ў асноўным супадаюць, той ухваліў яго кандыдатуру. Нягледзячы на перарасход, затрымкі ў здымках і большы, чым меркавалася, памер фільма, Касл нязменна падтрымліваў рэжысёра, апісваючы іх узаемаадносіны як «''ветлівае катаванне''». Па ацэнцы французскага кіназнаўцы {{нп5|Жак Лурсель|Жака Лурселя|fr|Jacques Lourcelles}}, прыведзенай ім у «''Слоўніку кіно''» (1992), гэтая карціна стала самым вялікім дасягненнем рэжысёра (хоць і не шэдэўрам першай велічыні), а таксама адзінай, у якой яго праца «''не апынулася значна ніжэй звязаных з ёй чаканняў''». Ён таксама адзначаў наступнае: «''Загадка асобы Паланскага, якая робіць з яго асабліва характэрны тып рэжысёра посткласічнай эры Галівуда, звязана з яго здольнасцю на пачатковым этапе праекту выклікаць у прадзюсараў і фінансістаў велізарны энтузіязм, якому, здаецца, зусім не шкодзяць далейшыя расчараванні — камерцыйныя ці мастацкія''»{{Sfn|Лурсель|2009}}. «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''» Паланскага пачынаецца з буйнога плана зрэнкі, што з’яўляецца адсылкай да адной са сцэн «''[[Андалузскі сабака|Андалузскага сабакі]]''» [[Луіс Буньюэль|Луіса Буньюэля]]; пазней Буньюэль прызнаваўся, што некаторыя вуаерысцкія сцэны ў ягонай «''{{нп5|Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённай прыгажуні|en|Belle de Jour (film)}}''» (1967) ён зняў «''з паклонам Раману''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=138—139}}. «''Агіда''» стала арыенцірам для {{нп5|Адэпт|адэптаў|en|Adept}} [[Сюррэалізм|сюррэалістычнай]] вобразнасці і тонка псіхалагізаваных канцовак. Яго стужка «''[[Дзіця Размары (фільм)|Дзіця Размары]]''» спарадзіла моду 1970-х гадоў на містычныя фільмы жахаў на тэму сатанізму, самымі знакавымі з якіх сталі «''{{нп5|Экзарцыст (фільм)|Экзарцыст|en|The Exorcist}}''» (1973) і «''{{нп5|Омэн (фільм, 1976)|Омэн|en|The Omen}}''» (1976). Пісьменнік Роберт Сэндфард пісаў, што «''азіраючыся назад, мы можам назваць „Дзіця Размары“ — нараўне з такімі карцінамі, як „{{нп5|Боні і Клайд (фільм)|Боні і Клайд|en|Bonnie and Clyde (film)}}“ і „{{нп5|Бестурботны яздок||en|Easy Rider}}“, — адной з цэнтральных з’яў эвалюцыі „[[Новы Галівуд|новага Галівуда]]“''»{{Sfn|Сэндфорд|2012|с=185}}. «''Кітайскі квартал''» апярэдзіў росквіт жанру {{нп5|Неануар|неануара|en|Neo-noir}} ў 1990-я гады. Фільм [[Браты Коэн|братоў Коэнаў]] «''{{нп5|Бартан Фінк||en|Barton Fink}}''» (якому канскае журы на чале з Паланскім прысудзіла «''Залатую пальмавую галіну''») па прызнанні яго стваральнікаў — {{нп5|Амаж (мастацтва)|амаж|en|Homage (arts)}} у гонар Паланскага часоў «''пакаёвай трылогіі''»<ref name="Rowell, The Brothers Grim" />. {{нп5|Андрэй Сцяпанавіч Плахаў|Андрэй Плахаў|ru|Плахов, Андрей Степанович}} наогул убачыў паміж лёсам пісьменніка з левымі поглядамі Бартана Фінка і Паланскім некаторае падабенства, у тым сэнсе, што абодва з’яўляюцца бежанцамі ад палітычнай ідэалогіі, якія пры гэтым звязалі сваю будучыню з камерцыйным кіно, для чаго абодва адпраўляюцца «''прадаваць свой талент''» у Галівуд. Аднак рэжысёр аказаўся нестандартным па амерыканскіх мерках кінематаграфістам, бо «''замест здавалася б гарантаванага камерцыйнага сцэнарыя напісаў зусім іншае — праекцыю сваіх фантазмаў і комплексаў, сваіх трагікамічных адносін са светам, свайго эгацэнтрызму і сваёй празмернасці''»{{Sfn|Плахов|2008|с=259}}. == Узнагароды == {{Main|Спіс узнагарод і намінацый Рамана Паланскага}} {{Некалькі выяў|image1=Roman Polanski gwiazda Lodz.jpg|width1=205|image2=Międzyzdroje, Aleja Gwiazd, odcisk dłoni Romana Polańskiego -Aw58-.JPG|width2=144|footer=Імянная зорка Паланскага на лодзінскай Алеі славы (злева), адбітак рукі Паланскага на Алеі зорак у [[Мендзыздрое]] (справа).}} Раман Паланскі неаднаразова ўзнагароджваўся прызамі фестываляў «''вялікай тройкі''»: [[Канскі кінафестываль|Канскага]], [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага]] і [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага]]. У 1962 годзе Паланскі быў узнагароджаны {{нп5|Прыз ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прызам ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} [[Венецыянскі кінафестываль 1962|23-га Венецыянскага кінафестывалю]] за фільм «''[[Нож у вадзе]]''». У 1965 годзе рэжысёр атрымаў {{нп5|«Сярэбраны мядзведзь» — Гран-пры журы|Спецыяльны прыз журы|en|Silver Bear Grand Jury Prize}} і Прыз ФІПРЭСІ на {{нп5|Берлінскі кінафестываль 1965|15-м Берлінскім кінафестывалі|en|15th Berlin International Film Festival}} за фільм «''[[Агіда (фільм)|Агіда]]''». На {{нп5|Берлінскі кінафестываль 1966|Берлінскім кінафестывалі 1966 года|en|16th Berlin International Film Festival}} рэжысёр быў удастоены галоўнай узнагароды — «''[[Залаты мядзведзь|Залатога мядзведзя]]''» — за фільм «''[[Тупік (фільм, 1966)|Тупік]]''». У 2002 годзе Паланскі атрымаў галоўную ўзнагароду [[Канскі кінафестываль 2002|55-га Канскага кінафестывалю]] — «''[[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]]''» — за фільм «''[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]''». У 2010 годзе атрымаў [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбранага мядзведзя''» за рэжысуру]] на [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-м Берлінскім кінафестывалі]] за фільм «''[[Прывід пяра]]''». На [[Венецыянскі кінафестываль 2019|Венецыянскім кінафестывалі 2019 года]] быў узнагароджаны [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] і {{нп5|Прыз ФІПРЭСІ (Венецыянскі кінафестываль)|Прызам ФІПРЭСІ|fr|Prix FIPRESCI de la Mostra de Venise}} за фільм «''[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]''». Сярод прэстыжных кінапрэмій Раман Паланскі ўдастоены дзесяці прэмій «''[[Сезар]]''», пяці «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскіх кінапрэмій]]''», трох прэмій «''[[BAFTA]]''», аднаго «''[[Залаты глобус|Залатога глобуса]]''» і адной прэміі «''[[Оскар]]''». Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» Раман Паланскі агулам за сваю кар’еру быў узнагароджаны 98 кінапрэміямі, акрамя таго кінематаграфіст быў адзначаны яшчэ 95 намінацыямі<ref name="IMDb, Roman Polanski awards" />. == Фільмы пра Паланскага == === Дакументальныя === * «''{{нп5|Раман Паланскі: Шуканы і жаданы||en|Roman Polanski: Wanted and Desired}}''» ({{lang-en|Roman Polanski: Wanted and Desired}}) — рэжысёр {{нп5|Марына Зяновіч||en|Marina Zenovich}}, ЗША, Вялікабрытанія, 2008 год<ref name="Newsweek, Roman Polanski 2008 documentary" />. * «''{{нп5|Раман Паланскі: Кінамемуары||en|Roman Polanski: A Film Memoir}}''» ({{lang-en|Roman Polanski: A Film Memoir}}) — рэжысёр {{нп5|Ларан Бузеро||en|Laurent Bouzereau}}, Вялікабрытанія, Італія, Германія, 2011 год<ref name="IndieWire, Roman Polanski 2011 Documentary" />. * «''Раман Паланскі: Трэці лішні''» ({{Lang-en|Roman Polanski: Odd Man Out}}) — рэжысёр {{нп5|Марына Зяновіч||en|Marina Zenovich}}, ЗША, 2012 год<ref name="Variety, on Odd Man Out" />. === Мастацкія === * «''Паланскі''» ({{lang-en|Polanski}}) — рэжысёр {{нп5|Дэміян Чапа||en|Damian Chapa}}, ЗША, 2009 год. Жыццё Паланскага прыцягнула рэжысёра сваёй насычанасцю. «''Я… ніяк не мог зразумець, чаму ніхто да гэтага часу не зняў пра Паланскага фільм''», — казаў Чапа. Першапачаткова на ролю Рамана планавалася знайсці падыходзячага акцёра, але ў выніку Чапа сам выканаў ролю<ref name="Film.ru, о байопике Полански" /><ref name="Day.Az, о байопике Полански" />. * Раман Паланскі стаў адным з персанажаў фільма [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]] «''[[Аднойчы ў Галівудзе (фільм, 2019)|Аднойчы ў Галівудзе]]''» (ролю выканаў польскі акцёр {{нп5|Рафал Завяруха||en|Rafał Zawierucha}}) і яго {{нп5|Аднойчы ў Галівудзе (раман)|навелізацыі|en|Once Upon a Time in Hollywood (novel)}}, напісанай самім рэжысёрам<ref name="ComingSoon, Rafal Zawierucha is Roman Polanski" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="AP News, Judge refuses to end Polanski case">{{cite web|url=https://apnews.com/article/683568177ab04a7081dad4e3664b13aa|title=Judge refuses to end Roman Polanski sex assault case|author=Anthony McCartney|date=2017-08-19|website=AP News|lang=en|accessdate=2022-07-14|url-status=live}}</ref> <ref name="ArticleSlash, Ewan McGregor interview">{{cite web|url=https://www.articleslash.net/Arts-and-Entertainment/Movies-TV/592449__Ewan-McGregor-Interview-For-The-Ghost.html|title=Ewan McGregor Interview For The Ghost|author=Matthew Power|date=2011-01-02|website=ArticleSlash|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127222035/https://www.articleslash.net/Arts-and-Entertainment/Movies-TV/592449__Ewan-McGregor-Interview-For-The-Ghost.html|archivedate=2021-01-27|url-status=live}}</ref> <ref name="ASC, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.html|title=The Ghost Writer (2010)|author=Jim Hemphill|date=October 2010|website=The ASC|lang=en|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://archive.today/20120911/http://www.theasc.com/ac_magazine/October2010/DVDPlayback/page1.php|archivedate=2012-09-11|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on Death and the Maiden">{{cite web|url=https://www.avclub.com/marvel-at-what-roman-polanski-can-do-with-four-walls-an-1798241147|title=Marvel at what Roman Polanski can do with four walls and a strong play|author=Sam Adams|date=2013-10-10|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://film.avclub.com/marvel-at-what-roman-polanski-can-do-with-four-walls-an-1798241147|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on Tess">{{cite web|url=https://www.avclub.com/the-sumptuous-tess-is-roman-polanski-by-way-of-david-le-1798179588|title=The sumptuous Tess is Roman Polanski by way of David Lean|author=Ben Kenigsberg|date=2014-02-26|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125425/https://film.avclub.com/the-sumptuous-tess-is-roman-polanski-by-way-of-david-le-1798179588|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="A.V. Club, on The Ghost Writer">{{cite web|url=https://www.avclub.com/the-ghost-writer-1798164386|title=The Ghost Writer|author=Scott Tobias|date=2010-02-18|website=[[The A.V. Club]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503032242/https://film.avclub.com/the-ghost-writer-1798164386|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Oliver Twist review">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/films/2005/09/28/oliver_twist_2005_review.shtml|title=Oliver Twist (2005)|author=Andy Jacobs|date=2005-10-04|website=[[BBC]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503064807/http://www.bbc.co.uk/films/2005/09/28/oliver_twist_2005_review.shtml|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Roman Polanski freed in Poland">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29834442|title=Roman Polanski freed in Poland after US extradition bid|date=2014-10-30|website=[[BBC News|BBC]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073308/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-29834442|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Bloomberg, 2010-07-12">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|title=Switzerland Won’t Extradite Polanski Over 1977 Case|author=Naomi Kresge, Paul Verschuur|date=2010-07-12|website={{нп5|Bloomberg||en|Bloomberg L.P.}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190827053500/https://www.bloomberg.com/news/articles/2010-07-12/switzerland-won-t-extradite-fugitive-film-director-roman-polanski-to-u-s-|archivedate=2019-08-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo, Oliver Twist">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0380599/|title=Oliver Twist|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306204236/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0380599/|archivedate=2022-03-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Box Office Mojo, The Pianist">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0253474/|title=The Pianist|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220116045700/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0253474/|archivedate=2022-01-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/sex-games/Content?oid=884189|title=Sex Games|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1994-04-07|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111614/https://www.chicagoreader.com/chicago/sex-games/Content?oid=884189|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Cul-de-sac review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/cul-de-sac/Film?oid=1049927|title=Cul-de-sac|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1985-10-26|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113141942/https://www.chicagoreader.com/chicago/cul-de-sac/Film?oid=1049927|archivedate=2021-01-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Death and the Maiden review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/death-and-the-maiden/Film?oid=1051162|title=Death and the Maiden|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=1985-10-26|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111625/https://www.chicagoreader.com/chicago/death-and-the-maiden/Film?oid=1051162|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Chicago Reader, Frantic review">{{cite web|url=https://www.chicagoreader.com/chicago/frantic/Film?oid=1048783|title=Frantic|author=[[Джонатан Разенбаўм|Jonathan Rosenbaum]]|date=2003-08-07|website=[[Chicago Reader]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125420/https://www.chicagoreader.com/chicago/frantic/Film?oid=1048783|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Cine-File, The Tenant">{{cite web|url=https://cine-file.info/list-archive/2011/OCT-11-4.html|title=Roman Polanski's THE TENANT (French Revival)|author=Ben Sachs|website=CINE-FILE.info|lang=en|accessdate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927090414/http://cine-file.info/list-archive/2011/OCT-11-4.html|archivedate=2020-09-27|url-status=dead}}</ref> <ref name="CLC, on What?">{{cite web|url=https://clclt.com/charlotte/independence-day-thats-sexploitation-top-gun-among-new-home-entertainment-titles/Content?oid=3748549|title=Independence Day, That's Sexploitation!, Top Gun among new home entertainment titles|author=Matt Brunson|date=2016-05-05|website=Creative Loafing Charlotte|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153503/https://clclt.com/charlotte/independence-day-thats-sexploitation-top-gun-among-new-home-entertainment-titles/Content?oid=3748549|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="ComingSoon, Rafal Zawierucha is Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/974147-rafal-zawierucha-is-roman-polanski-in-once-upon-a-time-in-hollywood|title=Rafal Zawierucha is Roman Polanski in Once Upon a Time in Hollywood|author=Jeff Ames|date=2018-08-28|website=ComingSoon.net|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073807/https://www.comingsoon.net/movies/news/974147-rafal-zawierucha-is-roman-polanski-in-once-upon-a-time-in-hollywood|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Culture.pl, Вечная борьба">{{cite web|url=https://culture.pl/ru/article/vechnaya-borba-literaturnye-miry-romana-polanski|title=Вечная борьба — литературные миры Романа Полански|author=Bartosz Staszczyszyn|date=2018-09-22|website=Culture.pl|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181611/https://culture.pl/ru/article/vechnaya-borba-literaturnye-miry-romana-polanski|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Daily Beast, Charlotte Lewis accusations">{{cite web|url=https://www.thedailybeast.com/roman-polanski-accuser-charlotte-lewis-lying|title=Roman Polanski Accuser, Charlotte Lewis, Lying?|author=Eric Pape|date=2010-05-17|website=The Daily Beast|lang=en|accessdate=2022-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Daily Mail, Renate Langer accusations">{{cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-4946440/German-actress-says-film-director-Roman-Polanski-raped-her.html|title=German actress, 61, says film director Roman Polanski raped her|author=Peter Allen|date=2017-10-03|website=Daily Mail|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306215158/https://www.dailymail.co.uk/news/article-4946440/German-actress-says-film-director-Roman-Polanski-raped-her.html|archivedate=2022-03-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Day.Az, о байопике Полански">{{cite web|url=https://news.day.az/showbiz/187689.html|title=Дэмиан Чапа: «Роман Полански - это такая провокационная фигура...»|date=2009-12-31|website=Day.Az|lang=ru|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206200050/https://news.day.az/showbiz/187689.html|archivedate=2021-12-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Deadline, on J'Accuse">{{cite web|url=https://deadline.com/2019/08/roman-polanski-venice-film-festival-metoo-officer-spy-1202707070/|title=Roman Polanski Opens Up: “Most Of The People Who Harass Me Do Not Know Me And Know Nothing About The Case” — Venice|author=Andreas Wiseman|date=2019-08-29|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220201072149/https://deadline.com/2019/08/roman-polanski-venice-film-festival-metoo-officer-spy-1202707070/|archivedate=2022-02-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Dissolve, Barton Fink monopolized Cannes">{{cite web|url=https://thedissolve.com/news/5746-out-of-the-past-barton-fink-monopolized-cannes-on-/|title=Barton Fink monopolized Cannes on this day in 1991|author=Greg Cwik|date=2015-05-20|website=The Dissolve|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://thedissolve.com/news/5746-out-of-the-past-barton-fink-monopolized-cannes-on-/|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Deutsche Welle, Польша отказала в экстрадиции">{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/польша-отказала-сша-в-экстрадиции-полански/a-18029756|title=Польша отказала США в экстрадиции Полански|date=2014-10-30|website=[[Deutsche Welle]]|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102035007/http://www.dw.de/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%81%D1%88%D0%B0-%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8/a-18029756|archivedate=2014-11-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/bitter-moon-review/|title=Bitter Moon Review|author=Ian Nathan|date=2000-01-01|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.empireonline.com/movies/reviews/bitter-moon-review/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Empire, The Ninth Gate review">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/ninth-gate-review/|title=The Ninth Gate Review|author=Kim Newman|date=2000-01-01|website=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.empireonline.com/movies/reviews/ninth-gate-review/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, on César 2020">{{cite web|url=https://ew.com/movies/attendees-walk-out-cesar-awards-roman-polanski-best-director-win/|title=Attendees walk out after Roman Polanski wins Best Director at Cesar Awards|author=Maureen Lee Lenker|date=2020-02-28|website=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127142239/https://ew.com/movies/attendees-walk-out-cesar-awards-roman-polanski-best-director-win/|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, on John Travolta and The Double">{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,293215,00.html|title=John Travolta: Cool + Confident|author=Jeff Gordinier, Dave Karger|date=1996-06-28|website=[[Entertainment Weekly]]|lang=en|accessdate=2012-09-03|archiveurl=https://archive.today/20120903/http://www.ew.com/ew/article/0,,293215,00.html|archivedate=2012-09-03|url-status=dead}}</ref> <ref name="Esquire, Эдриен Броуди">{{cite web|url=https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0|title=Правила жизни Эдриена Броуди|website={{нп5|Esquire||en|Esquire (magazine)}}|lang=ru|accessdate=2020-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423211634/https://esquire.ru/rules/37-adrien-brody/#part0|archivedate=2020-04-23|url-status=dead}}</ref> <ref name="E-teatr.pl, Amadeusz">{{cite web|url=https://e-teatr.pl/amadeusz-r22401|title=Amadeusz. reż. Polański Roman|website=e-teatr.pl|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202092836/https://e-teatr.pl/amadeusz-r22401|archivedate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Festival de Cannes, Juries 1991">{{cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1991/juryLongFilm.html|title=Juries 1991 : Feature Films|website=festival-cannes.fr|lang=fr|accessdate=2016-04-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415042033/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1991/juryLongFilm.html|archivedate=2016-04-15|url-status=dead}}</ref> <ref name="Film Critic, Frantic review">{{cite web|url=http://www.filmcritic.com.au/reviews/f/frantic.html|title=Frantic|author=Adrian Martin|date=June 2001|website=Film Critic|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125421/http://www.filmcritic.com.au/reviews/f/frantic.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Film.ru, о байопике Полански">{{cite web|url=https://www.film.ru/news/burnaya-zhizn-romana-polanski-popadet-na-plenku|title=Глава Amadeus Pictures Дэмиэн Чапа решил снять байопик про жизнь Романа Полански. Называться фильм будет "Полански", а сам Чапа выступит в роли сценариста, режиссёра, продюсера, а также исполнит одну из ролей|date=2013-02-21|website=Film.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211206200053/https://www.film.ru/news/burnaya-zhizn-romana-polanski-popadet-na-plenku|archivedate=2021-12-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Filmweb, Wenecja 2019">{{cite web|url=https://www.filmweb.pl/news/WENECJA+2019:+%22Joker%22+tworzy+historię+i+dostaje+Złotego+Lwa-134594|title=WENECJA 2019: "Joker" tworzy historię i dostaje Złotego Lwa!|date=2019-09-07|website=Filmweb|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061029/https://www.filmweb.pl/news/WENECJA+2019:+%22Joker%22+tworzy+histori%C4%99+i+dostaje+Z%C5%82otego+Lwa-134594|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="France 24, on César 2020">{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200227-fearing-public-lynching-polanski-skips-french-oscars-night|title=Fearing ‘public lynching’, Polanski pulls out of France's César awards|date=2020-02-27|website={{нп5|France 24||en|France 24}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211201040044/https://www.france24.com/en/20200227-fearing-public-lynching-polanski-skips-french-oscars-night|archivedate=2021-12-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta Prawna, 2009-10-03">{{cite web|url=https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/357152,polanski-zgodzil-sie-w-1993-r-wyplacic-geimer-odszkodowanie.html|title=Polański zgodził się w 1993 r. wypłacić Geimer odszkodowanie|date=2009-10-03|website=Gazeta Prawna|lang=pl|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124411/https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/357152,polanski-zgodzil-sie-w-1993-r-wyplacic-geimer-odszkodowanie.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta.ru, 2009-09-27">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/09/27/n_1408000.shtml|title=Швейцария: Полански останется в тюрьме до возможной выдачи США|date=2009-09-27|website=Gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120915/http://gazeta.ru/news/lenta/2009/09/27/n_1408000.shtml|archivedate=2012-09-15|url-status=live}}</ref> <ref name="Gazeta.ru, 2009-10-02">{{cite web|url=https://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/10/02/n_1409678.shtml|title=Шварценеггер: c Полански нужно обращаться, как и с остальными|date=2009-10-02|website=Gazeta.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120730/http://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/10/02/n_1409678.shtml|archivedate=2012-07-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Golden Globes, Chinatown">{{cite web|url=https://www.goldenglobes.com/film/chinatown|title=Chinatown|website=goldenglobes.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225221511/https://www.goldenglobes.com/film/chinatown|archivedate=2021-02-25|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Best film of all time">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/22/best-film-ever-chinatown-season|title=Chinatown: the best film of all time|author=Andrew Pulver|date=2010-10-22|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501113941/https://www.theguardian.com/film/2010/oct/22/best-film-ever-chinatown-season|archivedate=2021-05-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, on Charles Manson">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/16/charles-manson-puts-a-nation-on-trial-archive-1971|title=Charles Manson puts a nation on trial – archive, 16 January 1971|author=Jefferson Morgan|date=2020-01-16|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601193243/https://www.theguardian.com/us-news/2020/jan/16/charles-manson-puts-a-nation-on-trial-archive-1971|archivedate=2021-06-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, on Nastassja Kinski">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/1999/jul/03/suziemackenzie|title=Daddy's girl|author=Suzie Mackenzie|date=1999-07-03|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211104034613/https://www.theguardian.com/film/1999/jul/03/suziemackenzie|archivedate=2021-11-04|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Polanski 2005 inreview">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2005/jul/15/romanpolanski.2005inreview|title=The Guardian profile: Roman Polanski|author=Peter Bradshaw|date=2005-07-14|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518195148/https://www.theguardian.com/film/2005/jul/15/romanpolanski.2005inreview|archivedate=2021-05-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Polanski in Exile">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2008/dec/07/roman-polanski-exile-profile-film|title=The Observer profile: Roman Polanski — Waiting to come in from the cold|author=Vanessa Thorpe|date=2008-12-07|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523125254/https://www.theguardian.com/film/2008/dec/07/roman-polanski-exile-profile-film|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Petition for Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2009/sep/29/roman-polanski-petition|title=Release Polanski, demands petition by film industry luminaries|author=Catherine Shoard and agencies|date=2009-09-29|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120801/http://www.guardian.co.uk/film/2009/sep/29/roman-polanski-petition|archivedate=2012-08-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Repulsion review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2013/jan/03/repulsion-review|title=Repulsion – review|author=Peter Bradshaw|date=2013-01-03|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420174315/https://www.theguardian.com/film/2013/jan/03/repulsion-review|archivedate=2021-04-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Guardian, Venus in Fur review">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2014/jun/01/venus-in-fur-review-roman-polanski-sexual-politics|title=Venus in Fur review – Polanski's witty take on sexual politics|author=Jonathan Romney|date=2014-06-01|website=[[The Guardian]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193143/https://www.theguardian.com/film/2014/jun/01/venus-in-fur-review-roman-polanski-sexual-politics|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="History, on Sharon Tate’s death">{{cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/manson-cult-kills-five-people|title=Charles Manson cult kills five, including actress Sharon Tate|website=HISTORY|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.history.com/this-day-in-history/manson-cult-kills-five-people|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, Based on a True Story review">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/based-a-true-story-review-1008247/|title=‘Based on a True Story’ (‘D’Apres une histoire vraie’): Film Review {{!}} Cannes 2017|date=2017-05-27|website=[[The Hollywood Reporter]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061027/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/based-a-true-story-review-1008247/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Roman Polanski awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/nm0000591/awards|title=Roman Polanski — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-polanski-s-freudian-slop-bitter-moon-18-city-of-joy-1555473.html|title=FILM / Polanski's Freudian slop: Bitter Moon (18); City of Joy|author=Anthony Lane|date=2011-10-22|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-polanski-s-freudian-slop-bitter-moon-18-city-of-joy-1555473.html|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Pompeii">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|title=Polanski to bring best-seller on last days of Pompeii to the big|author=Matthew Beard|date=2007-02-03|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210913013812/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/polanski-to-bring-best-seller-on-last-days-of-pompeii-to-the-big-screen-434816.html|archivedate=2021-09-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-artful-dodger-314896.html|title=Roman Polanski: The artful dodger|author=Neil Norman|date=2005-09-25|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090728191526/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-artful-dodger-508255.html|archivedate=2009-07-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski arrest">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/polanski-arrested-over-1977-underage-sex-charge-1794087.html|title=Polanski arrested over 1977 underage sex charge|date=2009-09-27|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://archive.today/20120802/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/film-director-polanski-taken-into-swiss-custody-1794087.html|archivedate=2012-08-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, on Roman Polanski crime">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-the-truth-about-his-notorious-sex-crime-949106.html|title=Roman Polanski: The truth about his notorious sex crime|author=Jonathan Romney|date=2008-10-05|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/roman-polanski-truth-about-his-notorious-sex-crime-949106.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Independent, Venus in Fur review">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/venus-fur-film-review-roman-polanski-certainly-enjoys-showing-his-suffering-9456495.html|title=Venus In Fur, film review: Roman Polanski certainly enjoys showing his suffering|author=Geoffrey Macnab|date=2014-05-29|website=[[The Independent]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193140/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/venus-fur-film-review-roman-polanski-certainly-enjoys-showing-his-suffering-9456495.html|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="IndieWire, Roman Polanski 2011 Documentary">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2013/11/review-compelling-occasionally-insightful-wildly-frustrating-documentary-roman-polanski-a-film-memoir-91950/|title=Review: Compelling, Occasionally Insightful & Wildly Frustrating Documentary ‘Roman Polanski: A Film Memoir’|author=Christopher Schobert|date=2013-11-09|website={{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073804/https://www.indiewire.com/2013/11/review-compelling-occasionally-insightful-wildly-frustrating-documentary-roman-polanski-a-film-memoir-91950/|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Inquirer, Kate Winslet interview">{{cite web|url=https://entertainment.inquirer.net/1765/winslet-on-working-with-jodie-foster-roman-polanski|title=Winslet on working with Jodie Foster, Roman Polanski|author=Ruben V. Nepales|date=2011-05-20|website={{нп5|Philippine Daily Inquirer|INQUIRER.net|en|Philippine Daily Inquirer}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135407/https://entertainment.inquirer.net/1765/winslet-on-working-with-jodie-foster-roman-polanski|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Interia Film, Morgane Polanski interview">{{cite web|url=https://film.interia.pl/wywiady/news-morgane-polanski-najwazniejsza-jest-dyscyplina,nId,2704987|title=Co robi córka Romana Polańskiego? Będziecie zaskoczeni|author=Dagmara Romanowska|date=2018-11-30|website=Interia Film|lang=pl|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124411/https://film.interia.pl/wywiady/news-morgane-polanski-najwazniejsza-jest-dyscyplina,nId,2704987|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Katowice Nasze Miasto, 2002-08-19">{{cite web|url=https://katowice.naszemiasto.pl/mlodziencze-drogi-romana-polanskiego/ar/c13-5598075|title=Młodzieńcze drogi Romana Polańskiego|author=Marek Skocza|date=2002-08-19|website=Katowice Nasze Miasto|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423203615/https://katowice.naszemiasto.pl/mlodziencze-drogi-romana-polanskiego/ar/c13-5598075|archivedate=2021-04-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Kommersant, 1996-06-25">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Джон Траволта выступил в роли шантажиста|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/235072|аўтар выдання=|выданне=[[Коммерсантъ]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1996-06-25|выпуск=|volume=|нумар=106(1064)|старонкі=13|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Kommersant, 2009-10-05">{{артыкул|аўтар=Николай Зубов|загаловак=Не прощай, Америка!|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/1245729|аўтар выдання=|выданне=Коммерсантъ Власть|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009-10-05|выпуск=|volume=|нумар=39|старонкі=36|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Kommersant, 2010-08-05">{{артыкул|аўтар=Андрей Плахов|загаловак=Черти специального назначения|спасылка=https://www.kommersant.ru/doc/1481911|аўтар выдання=|выданне=Коммерсантъ|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2010-08-05|выпуск=|volume=|нумар=141(4441)|старонкі=11|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2009-10-27">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/10/27/dismiss/|title=Жертва изнасилования потребовала от США закрыть дело Романа Полански|date=2009-10-27|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230181514/http://lenta.ru/news/2009/10/27/dismiss/|archivedate=2014-12-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2009-12-22">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/12/22/polanski/|title=Калифорнийский суд отказался закрывать дело Полански|date=2009-12-22|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://archive.today/20120713/http://lenta.ru/news/2009/12/22/polanski/|archivedate=2012-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, 2010-07-12">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/07/12/free/|title=Швейцария отказалась экстрадировать Романа Полански|date=2010-07-12|website={{нп5|Lenta.ru||en|Lenta.ru}}|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073300/https://lenta.ru/news/2010/07/12/free/|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien, on J'Accuse">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/polanski-tournera-dreyfus-en-france-09-02-2016-5527437.php|title=Polanski tournera « Dreyfus » en France|date=2016-16-06|website={{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}|lang=fr|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135408/https://www.leparisien.fr/culture-loisirs/polanski-tournera-dreyfus-en-france-09-02-2016-5527437.php|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Le Parisien, Valentine Monnier accusations">{{cite web|url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/une-francaise-accuse-le-realisateur-roman-polanski-de-viol-08-11-2019-8189568.php|title=La nouvelle affaire Polanski : une Française l’accuse de viol|author=Catherine Balle |date=2019-11-08|website={{нп5|Le Parisien||en|Le Parisien}}|lang=fr|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220426100853/https://www.leparisien.fr/faits-divers/une-francaise-accuse-le-realisateur-roman-polanski-de-viol-08-11-2019-8189568.php|archivedate=2022-04-26|url-status=live}}</ref> <ref name="L’Express, Pirates review">{{cite web|url=https://www.lexpress.fr/culture/cinema/la-drole-de-galere-du-pirates-de-polanski_498033.html|title=La drôle de galère du Pirates de Polanski|author=Philippe Meyer|date=1986-05-16|website=LExpress.fr|lang=fr|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://www.lexpress.fr/culture/cinema/la-drole-de-galere-du-pirates-de-polanski_498033.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Life-star.ru, 2009-09-28">{{cite web|url=http://life-star.ru/page/1929|title=Моника Белуччи и Николя Саркози требуют освободить Романа Полански|date=2009-09-28|website=Life-star.ru|lang=ru|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216231422/http://life-star.ru/page/1929|archivedate=2012-12-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 1973-12-26">{{артыкул|аўтар=Joseph Gelmis|загаловак=Dreams, Nightmares of Roman Polanski: ROMAN POLANSKI|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[Los Angeles Times]]|тып=газета|месца=|выдавецтва=|год=1973-12-26|выпуск=|volume=|нумар=|pages=d20|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 1996-09-16">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-16-ca-44399-story.html|title=Younger Actresses Get the Parts . . . and Now Awards|author=Robert W. Welkos|date=1996-09-16|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813103516/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-16-ca-44399-story.html|archivedate=2019-08-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2003-02-23">{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-feb-23-oe-geimer23-story.html|title=Judge the Movie, Not the Man|author=Samantha Geimer|date=2003-02-23|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001110320/http://www.latimes.com/news/nationworld/wire/la-oe-samantha-geimer23-2003feb23,0,4716430.story|archivedate=2009-10-01|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2011-10-01">{{cite web|url=https://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/10/ny-film-festival-polanski-gets-his-us-welcome-wagon.html|title=NY Film Festival: Polanski gets his U.S. welcome wagon|author=Steven Zeitchik|date=2011-10-01|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211127135408/https://latimesblogs.latimes.com/movies/2011/10/ny-film-festival-polanski-gets-his-us-welcome-wagon.html|archivedate=2021-11-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, 2016-12-07">{{cite web|url=https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-roman-polanski-extradition-poland-20161206-story.html|title=Roman Polanski extradition request rejected by Poland's top court|date=2016-12-07|website=[[Los Angeles Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073259/https://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-roman-polanski-extradition-poland-20161206-story.html|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Meduza, on J'Accuse">{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/08/31/ya-obvinyayu-romana-polanski-fundamentalnyy-film-o-dele-dreyfusa-izmenivshem-istoriyu|title=«Я обвиняю» Романа Полански: фундаментальный фильм о деле Дрейфуса, изменившем историю, с Луи Гаррелем и Жаном Дюжарденом в главных ролях|author={{нп5|Антон Уладзіміравіч Долін|Антон Долин|en|Долин, Антон Владимирович}}|date=2019-08-31|website=[[Meduza]]|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211130212040/https://meduza.io/feature/2019/08/31/ya-obvinyayu-romana-polanski-fundamentalnyy-film-o-dele-dreyfusa-izmenivshem-istoriyu|archivedate=2021-11-30|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, A Therapy">{{cite web|url=https://mubi.com/films/a-therapy|title=A Therapy|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193142/https://mubi.com/films/a-therapy|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Carnage">{{cite web|url=https://mubi.com/films/carnage-2011/awards|title=Carnage|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210503064808/https://mubi.com/films/carnage-2011/awards|archivedate=2021-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Chinatown">{{cite web|url=https://mubi.com/films/chinatown/awards|title=Chinatown|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429094220/https://mubi.com/films/chinatown/awards|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Cul-de-sac">{{cite web|url=https://mubi.com/films/cul-de-sac|title=Cul-de-sac|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428142539/https://mubi.com/films/cul-de-sac|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Macbeth">{{cite web|url=https://mubi.com/films/macbeth-1971/awards|title=Macbeth|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153504/https://mubi.com/films/macbeth-1971/awards|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Repulsion">{{cite web|url=https://mubi.com/films/repulsion|title=Repulsion|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424155700/https://mubi.com/films/repulsion|archivedate=2021-04-24|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, Tess">{{cite web|url=https://mubi.com/films/tess/awards|title=Tess|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429125419/https://mubi.com/films/tess/awards|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://mubi.com/films/the-ghost-writer/awards|title=The Ghost Writer|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220509151220/https://mubi.com/films/the-ghost-writer/awards|archivedate=2022-05-09|url-status=live}}</ref> <ref name="MUBI, The Pianist">{{cite web|url=https://mubi.com/films/the-pianist/awards|title=The Pianist|website={{нп5|MUBI||en|Mubi (streaming service)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111612/https://mubi.com/films/the-pianist/awards|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="NEWSru.com, on Pompeii">{{cite web|url=https://palm.newsru.com/cinema/11may2007/polanski.html|title=Орландо Блум и Скарлетт Йоханссон разрушат «Помпеи» Романа Полански|date=2007-05-11|website={{нп5|Newsru.com|NEWSru.com|ru|Newsru.com}}|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://archive.today/20120712/http://palm.newsru.com/cinema/11may2007/polanski.html|archivedate=2012-07-12|url-status=live}}</ref> <ref name="Newsweek, Roman Polanski 2008 documentary">{{cite web|url=https://www.newsweek.com/roman-polanski-documentary-deft-subtle-film-90009|title=Roman Polanski Documentary Is Deft, Subtle Film|date=2008-05-23|website=Newsweek|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073804/https://www.newsweek.com/roman-polanski-documentary-deft-subtle-film-90009|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Daily News, on John Travolta and The Double">{{cite web|url=http://articles.nydailynews.com/1996-07-28/gossip/18020234_1_calvin-klein-jfk-jack-and-jackie/2|title=Brief And Shining Moments In Camelot|author=George Rush, Joanna Molloy, Baird Jones|date=1996-07-28|website={{нп5|New York Daily News||en|New York Daily News}}|lang=en|accessdate=2012-07-07|archiveurl=https://archive.today/20120707/http://articles.nydailynews.com/1996-07-28/gossip/18020234_1_calvin-klein-jfk-jack-and-jackie/2|archivedate=2012-07-07|url-status=dead}}</ref> <ref name="New York Post, on Roman Polanski arrest">{{cite web|url=https://nypost.com/2009/09/27/polanski-nabbed-31-years-late/|title=Polanski nabbed, 31 years late|date=2009-09-27|website=[[New York Post]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://archive.today/20120906/http://www.nypost.com/p/news/international/roman_polanski_nabbed_in_sex_case_S8K6pBdkjx5UKtdSctAOmL|archivedate=2012-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Times, Bitter Moon review">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1994/03/18/movies/review-film-buttoned-down-people-unbuttoned-memories.html|title=Review/Film; Buttoned-Down People, Unbuttoned Memories|author=Janet Maslin|date=1994-03-18|website=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210405210229/https://www.nytimes.com/1994/03/18/movies/review-film-buttoned-down-people-unbuttoned-memories.html|archivedate=2021-04-05|url-status=live}}</ref> <ref name="New York Times, Polish Judge Rejects Extradition">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/europe/roman-polanski-poland-extradiction.html|title=Polish Judge Rejects Extradition of Roman Polanski|author=Michal Kolanko|date=2015-10-30|website=[[The New York Times]]|lang=en|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073300/https://www.nytimes.com/2015/10/31/world/europe/roman-polanski-poland-extradiction.html|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="PopMatters, Tenant">{{cite web|url=https://www.popmatters.com/tenant-2496251228.html|title=The Tenant (1976)|date=2003-07-14|website=PopMatters|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429094230/https://www.popmatters.com/tenant-2496251228.html|archivedate=2021-04-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Przegląd, 2016-09-05">{{cite web|url=https://www.tygodnikprzeglad.pl/scena-zbrodni/|title=Napad na Romana Polańskiego|author=Jaromir Król|date=2016-09-05|website=Przegląd|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210424062642/https://www.tygodnikprzeglad.pl/scena-zbrodni/|archivedate=2021-04-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Rambler, 2020-06-15">{{cite web|url=https://kino.rambler.ru/movies/44349235-mat-antihrista-ili-sumasshedshaya-rozmari-beguschiy-po-lezviyu-britvy-roman-polanski/|title=Мать Антихриста или сумасшедшая Розмари: бегущий по лезвию бритвы Роман Полански|date=2020-06-15|website=Рамблер/кино|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181613/https://kino.rambler.ru/movies/44349235-mat-antihrista-ili-sumasshedshaya-rozmari-beguschiy-po-lezviyu-britvy-roman-polanski/|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="RFI, 2017-01-24">{{cite web|url=https://www.rfi.fr/ru/frantsiya/20170124-iz-za-polemiki-roman-polanski-otkazalsya-vozglavit-zhyuri-kinopremii-sezar|title=Из-за полемики Полански отказался возглавить жюри «Сезара»|date=2017-01-24|website=RFI|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211202092748/https://www.rfi.fr/ru/frantsiya/20170124-iz-za-polemiki-roman-polanski-otkazalsya-vozglavit-zhyuri-kinopremii-sezar|archivedate=2021-12-02|url-status=live}}</ref> <ref name="RIA, 2013-08-18">{{cite web|url=https://ria.ru/20130818/838372355.html|title=7 фильмов Романа Полански: вы хотите об этом поговорить?|author=Костомарова Елена, Попова Наталья|date=2013-08-18|website=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2022-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918181611/https://ria.ru/20130818/838372355.html|archivedate=2021-09-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Playboy, December 1971">{{артыкул|аўтар=|загаловак=Playboy Interview: Roman Polanski — candid conversation|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=[[Playboy]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=December 1971|выпуск=|volume=|нумар=|pages=93—119|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}}</ref> <ref name="RMF24, on César 2020">{{cite web|url=https://www.rmf24.pl/kultura/news-cezary-2020-roman-polanski-z-nagrodami-publicznosc-wybuczala,nId,4353294|title=Cezary 2020: Roman Polański z nagrodami, publiczność wybuczała wybór akademii|author=Sara Bounaoui, Adam Zygiel|date=2020-02-28|website=RMF24|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061006/https://www.rmf24.pl/kultura/news-cezary-2020-roman-polanski-z-nagrodami-publicznosc-wybuczala,nId,4353294|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="RMF Classic, on expulsion from the French Film Academy">{{cite web|url=https://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Polanski-wsrod-usunietych-z-walnego-zgromadzenia-Akademii-Cezarow,42711.html|title=Polański wśród usuniętych z walnego zgromadzenia Akademii Cezarów|author=Katarzyna Stańko|date=2020-11-13|website=RMF Classic|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201113120858/https://www.rmfclassic.pl/informacje/Obraz,12/Polanski-wsrod-usunietych-z-walnego-zgromadzenia-Akademii-Cezarow,42711.html|archivedate=2020-11-13|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/bitter-moon-1994|title=Bitter Moon|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1994-04-08|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318001026/https://www.rogerebert.com/reviews/bitter-moon-1994|archivedate=2021-03-18|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Carnage">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/carnage-2012|title=Annals of the Upper Muddle Class|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2012-01-11|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520193139/https://www.rogerebert.com/reviews/carnage-2012|archivedate=2021-05-20|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Dance of the Vampires">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-fearless-vampire-killers-or-pardon-me-but-your-teeth-are-in-my-neck--dance-of-the-vampires-1968|title=The Fearless Vampire Killers, or Pardon Me but Your Teeth Are in My Neck / Dance of the Vampires|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1968-01-22|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428142538/https://www.rogerebert.com/reviews/the-fearless-vampire-killers-or-pardon-me-but-your-teeth-are-in-my-neck--dance-of-the-vampires-1968|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Diary of Forbidden Dreams">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/diary-of-forbidden-dreams-1976|title=Diary of Forbidden Dreams|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1976-09-21|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221102704/https://www.rogerebert.com/reviews/diary-of-forbidden-dreams-1976|archivedate=2021-02-21|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, Pirates">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/pirates-1986|title=Pirates|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=1986-07-18|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627233646/https://www.rogerebert.com/reviews/pirates-1986|archivedate=2021-06-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Roger Ebert, The Ghost Writer">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|title=It's sort of a shock to see a classically well-made thriller|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]]|date=2010-02-24|website=RogerEbert.com|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210828172723/https://www.rogerebert.com/reviews/the-ghost-writer-2010|archivedate=2021-08-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Rolling Stone Russia, on Pompeii">{{cite web|url=http://www.rollingstone.ru/articles/2628|title=Роман Полански не будет снимать «Помпеи»|date=2007-09-12|website={{нп5|Rolling Stone Russia||ru|Rolling Stone Russia}}|lang=ru|accessdate=2012-09-10|archiveurl=https://archive.today/20120910/http://www.rollingstone.ru/articles/2628|archivedate=2012-09-10|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rowell, The Brothers Grim">Rowell, Erica. ''The Brothers Grim: The Films of Ethan and Joel Coen.'' Lanham, Maryland: The Scarecrow Press, Inc., 2007. P. 122. — ISBN 0-8108-5850-9</ref> <ref name="Ru Newsweek, о Призраке">{{cite web|url=http://www.runewsweek.ru/culture/35406/|title=Исправленному — не верить. Роман Полански увлёкся в «Призраке» политическими параллелями и потерял триллер|website={{нп5|Русский Newsweek||ru|Русский Newsweek}}|lang=ru|accessdate=2012-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405192654/http://www.runewsweek.ru/|archivedate=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="SACD, Petition for Roman Polanski">{{cite web|url=http://www.sacd.fr/Le-cinema-soutient-Roman-Polanski-Petition-for-Roman-Polanski.1340.0.html|title=Le cinéma soutient Roman Polanski / Petition for Roman Polanski|date=2009-09-28|website=SACD|lang=fr|accessdate=2012-06-04|archiveurl=https://archive.today/20120604/http://www.sacd.fr/Le-cinema-soutient-Roman-Polanski-Petition-for-Roman-Polanski.1340.0.html|archivedate=2012-06-04|url-status=dead}}</ref> <ref name="Senses of Cinema, on Polanski">{{cite web|url=http://www.sensesofcinema.com/2015/great-directors/roman-polanski-2/|title=Polanski, Roman|author=Jeremy Carr|date=March 2015|website=Senses of Cinema|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210611200052/https://www.sensesofcinema.com/2015/great-directors/roman-polanski-2/|archivedate=2021-06-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Slant Magazine, on Bitter Moon">{{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/film/bitter-moon/|title=Review: Bitter Moon|author=Eric Henderson|date=2003-06-11|website=Slant Magazine|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502111623/https://www.slantmagazine.com/film/bitter-moon/|archivedate=2021-05-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Sun, Renate Langer accusations">{{cite web|url=https://www.thesun.co.uk/news/4607033/roman-polanski-fresh-sexual-abuse-allegations/|title=Roman Polanski faces fresh child rape allegations after 61-year-old woman comes forward|author=Giulia Crouch|date=2017-10-04|website=The Sun|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124408/https://www.thesun.co.uk/news/4607033/roman-polanski-fresh-sexual-abuse-allegations/|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Sunset Gun, on Tenant">{{cite web|url=https://sunsetgun.typepad.com/sunsetgun/2007/04/kim_morgan_on_d.html|title=Kim Morgan on DVD, Tenant, Edge and The Lost Weekend|author=Kim Morgan|date=2007-04-15|website=Sunset Gun|lang=en|accessdate=2017-04-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170424151520/https://sunsetgun.typepad.com/sunsetgun/2007/04/kim_morgan_on_d.html|archivedate=2017-04-24|url-status=dead}}</ref> <ref name="Tages-Anzeiger, Das Leben nach Polanski">{{cite web|url=https://www.tagesanzeiger.ch/das-leben-nach-polanski-101361736756|title=Das Leben nach Polanski|author=Bettina Weber|date=2013-09-26|website=Tages-Anzeiger|lang=de|accessdate=2022-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205073302/https://www.tagesanzeiger.ch/kultur/buecher/das-leben-nach-polanski/story/10619034|archivedate=2021-12-05|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Based on a True Story review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/27/cannes-2017-based-true-story-review-roman-polanskis-thriller/|title=Cannes 2017: Based on a True Story, review: Roman Polanski's thriller is as pedestrian as a soap opera|author=Robbie Collin|date=2017-05-27|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://www.telegraph.co.uk/films/2017/05/27/cannes-2017-based-true-story-review-roman-polanskis-thriller/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, J’Accuse review">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/films/0/officer-spy-review-roman-polanskis-retelling-dreyfus-affair/|title=An Officer and a Spy, review: Roman Polanski’s retelling of the Dreyfus Affair is elegant but self-pitying|author=Robbie Collin|date=2019-08-30|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://www.telegraph.co.uk/films/0/officer-spy-review-roman-polanskis-retelling-dreyfus-affair/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Polanski genius">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3588310/Genius-on-the-run.html|title=Roman Polanski: genius on the run|author=Mark Steyn|date=2003-03-02|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211129180148/https://www.telegraph.co.uk/comment/personal-view/3588310/Genius-on-the-run.html|archivedate=2021-11-29|url-status=live}}</ref> <ref name="Telegraph, Polanski’s Victim compensation">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/6256907/Roman-Polanski-agreed-500000-settlement-with-victim.html|title=Roman Polanski agreed $500,000 settlement with victim|date=2009-10-03|website=[[The Daily Telegraph]]|lang=en|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124409/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/6256907/Roman-Polanski-agreed-500000-settlement-with-victim.html|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Time, 1973-11-05">{{cite web|url=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,908139,00.html|title=Cinema: Quick Cuts|author=Jay Cocks|date=1973-11-05|website=[[Time]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123123000/http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,908139,00.html|archivedate=2021-01-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Time Out, on Macbeth">{{cite web|url=https://www.timeout.com/movies/macbeth-1971|title=Macbeth (1971)|date=2012-09-10|website=Time Out Worldwide|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153502/https://www.timeout.com/movies/macbeth-1971|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="TVN24, on César 2020">{{cite web|url=https://tvn24.pl/kultura-i-styl/oficer-i-szpieg-otrzymal-trzy-statuetki-cezara-roman-polanski-najlepszym-rezyserem-4293858|title="Oficer i szpieg" z trzema statuetkami Cezara. Roman Polański najlepszym reżyserem|date=2020-02-29|website=TVN24|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061005/https://tvn24.pl/kultura-i-styl/oficer-i-szpieg-otrzymal-trzy-statuetki-cezara-roman-polanski-najlepszym-rezyserem-4293858|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="USA Today, Sharon Tate's family interview">{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/story/2012-03-12/sharon-tate-manson-murders-restless-souls/53212646/1|title=Sharon Tate's family bares 'Restless Souls'|author=Carol Memmott|date=2012-02-22|website=USA TODAY|lang=en|accessdate=2012-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120625113650/http://www.usatoday.com/life/books/news/story/2012-03-12/sharon-tate-manson-murders-restless-souls/53212646/1|archivedate=2012-06-25|url-status=dead}}</ref> <ref name="Vanity Fair, on J’Accuse premiere">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2019/08/roman-polanski-venice-jaccuse-standing-ovation|title=Roman Polanski’s J’Accuse Premieres to Standing Ovation in Venice|author=K. Fitzpatrick|date=2019-08-31|website={{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906222449/https://www.vanityfair.com/hollywood/2019/08/roman-polanski-venice-jaccuse-standing-ovation|archivedate=2021-09-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Vanity Fair, on Rosemary’s Baby">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/watching-rosemarys-baby-in-the-age-of-metoo|title=The Devil Inside: Watching Rosemary’s Baby in the Age of #MeToo|author=Laura Jacobs|website={{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419225625/https://www.vanityfair.com/hollywood/2018/05/watching-rosemarys-baby-in-the-age-of-metoo|archivedate=2021-04-19|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Academy Reinstatement">{{cite web|url=https://variety.com/2020/film/news/roman-polanski-academy-reinstatement-denied-1234748286/|title=Roman Polanski Loses Bid for Academy Reinstatement|author=Gene Maddaus|date=2020-08-25|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210711125654/https://variety.com/2020/film/news/roman-polanski-academy-reinstatement-denied-1234748286/|archivedate=2021-07-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on J’Accuse">{{cite web|url=https://variety.com/2019/film/reviews/jaccuse-an-office-and-a-spy-review-roman-polanski-1203319146/|title=Film Review: Roman Polanski’s ‘J’Accuse (An Officer and a Spy)’|author=Owen Gleiberman|date=2019-08-30|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061004/https://variety.com/2019/film/reviews/jaccuse-an-office-and-a-spy-review-roman-polanski-1203319146/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Macbeth">{{cite web|url=https://variety.com/1971/film/reviews/macbeth-4-1200422754/|title=Macbeth|date=1971-12-31|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428153502/https://variety.com/1971/film/reviews/macbeth-4-1200422754/|archivedate=2021-04-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Pompeii">{{cite web|url=https://variety.com/2007/film/markets-festivals/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|title=Polanski pulls out of ‘Pompeii’|author=Dave McNary, Alison James, Dade Hayes|date=2007-09-11|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220403211528/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/polanski-pulls-out-of-pompeii-2-1117971777/|archivedate=2022-04-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Variety, on Odd Man Out">{{cite web|url=https://variety.com/2012/film/markets-festivals/roman-polanski-odd-man-out-1117948456/|title=Roman Polanski: Odd Man Out|author=Rob Nelson|date=2012-10-02|website=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2022-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220303073805/https://variety.com/2012/film/markets-festivals/roman-polanski-odd-man-out-1117948456/|archivedate=2022-03-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Vokrug.tv, on expulsion from the American Film Academy">{{cite web|url=https://www.vokrug.tv/article/show/15557113091/|title=Обвиненный в изнасиловании 13-летней девочки Роман Полански попросил суд восстановить его в Американской киноакадемии|author=Екатерина Романова|date=2019-04-20|website=Вокруг ТВ|lang=ru|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061028/https://www.vokrug.tv/article/show/15557113091/|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wall Street Journal, Carnage review">{{cite web|url=https://online.wsj.com/article/SB10001424052970204026804577100360158018568.html|title=Stylish Spectacle Makes This 'Mission' Possible|author=Joe Morgenstern|date=2011-12-16|website=[[Wall Street Journal]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602093105/http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204026804577100360158018568.html|archivedate=2013-06-02|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, Oliver Twist review">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/29/AR2005092902418.html|title=Straight-Arrow 'Oliver Twist'|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=2005-09-30|website=[[Washington Post]]|lang=en|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930080726/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/09/29/AR2005092902418.html|archivedate=2018-09-30|url-status=live}}</ref> <ref name="Washington Post, on Sharon Tate’s death">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/history/2019/08/09/actress-sharon-tate-was-young-beautiful-pregnant-then-charles-mansons-family-arrived/|title=Actress Sharon Tate was young, beautiful and pregnant. Then Charles Manson’s ‘family’ arrived.|author=Marisa Iati|date=2019-08-09|website=[[Washington Post]]|lang=en|accessdate=2022-06-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124183347/https://www.washingtonpost.com/history/2019/08/09/actress-sharon-tate-was-young-beautiful-pregnant-then-charles-mansons-family-arrived/|archivedate=2021-01-24|url-status=live}}</ref> <ref name="Wiadomosci, 2009-05-08">{{cite web|url=https://wiadomosci.wp.pl/sad-odrzucil-wniosek-polanskiego-o-umorzenie-sprawy-6031999571739265a|title=Sąd odrzucił wniosek Polańskiego o umorzenie sprawy|date=2009-05-08|website=Wiadomosci|lang=pl|accessdate=2022-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210523124410/https://wiadomosci.wp.pl/sad-odrzucil-wniosek-polanskiego-o-umorzenie-sprawy-6031999571739265a|archivedate=2021-05-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, on Based on a True Story">{{cite web|url=https://wyborcza.pl/7,101707,20427557,roman-polanski-zekranizuje-francuski-bestseller-wedlug-scenariusza.html|title=Polański odkłada Dreyfusa|author=Jędrzej Słodkowski|date=2016-07-20|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061040/https://wyborcza.pl/7,101707,20427557,roman-polanski-zekranizuje-francuski-bestseller-wedlug-scenariusza.html|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, on expulsion from the American Film Academy">{{cite web|url=https://wyborcza.pl/7,75410,23354059,bill-cosby-i-roman-polanski-wyrzuceni-z-akademii-oscarowej.html|title=Bill Cosby i Roman Polański wyrzuceni z Akademii Oscarowej|author=Emilia Dłużewska|date=2018-05-03|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210522061029/https://wyborcza.pl/7,75410,23354059,bill-cosby-i-roman-polanski-wyrzuceni-z-akademii-oscarowej.html|archivedate=2021-05-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Wyborcza, Rozmowa z Romanem Polańskim">{{cite web|url=https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,1366814.html|title=Łatwo się wydostać, tylko jak przeżyć. Rozmowa z Romanem Polańskim|author=Grażyna Lubińska|date=2003-03-11|website=Gazeta Wyborcza|lang=pl|accessdate=2022-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423203611/https://krakow.wyborcza.pl/krakow/1,44425,1366814.html?disableRedirects=true|archivedate=2021-04-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Yahoo, Roman Polanski in extradition hearing">{{cite web|url=http://news.yahoo.com/roman-polanski-appears-court-extradition-hearing-092942825.html|title=Roman Polanski appears in court in extradition hearing|author=Aleksander Keplicz, Monica Scislowska|date=2015-02-25|website=[[Yahoo!|Yahoo News]]|lang=en|accessdate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305063916/http://news.yahoo.com/roman-polanski-appears-court-extradition-hearing-092942825.html|archivedate=2016-03-05|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|2}} ;На польскай мове * {{кніга|ref=Greenberg|аўтар=Greenberg, James.|загаловак=Roman Polański. Portret mistrza|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=|год=2013|pages=|allpages=288|серыя=|isbn=978-83-7881-944-8}} * {{артыкул|ref=Jazdon|аўтар=Jazdon, Mikołaj.|загаловак=Zagłada miasta. Warszawa w „Pianiście” Romana Polańskiego|спасылка=https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11255/1/Miko%C5%82aj%20Jazdon%20-%20Zag%C5%82ada%20miasta.%20Warszawa%20w%20Piani%C5%9Bcie%20Romana%20Pola%C5%84skiego.pdf|аўтар выдання=|выданне=Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication|тып=|месца=|выдавецтва=Uniwersytet Adama Mickiewicza|год=2013|выпуск=21|volume=|нумар=|pages=77—95|isbn=978-83-7881-944-8|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908142423/https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11255/1/Miko%c5%82aj%20Jazdon%20-%20Zag%c5%82ada%20miasta.%20Warszawa%20w%20Piani%c5%9bcie%20Romana%20Pola%c5%84skiego.pdf|archivedate=8 верасня 2017}} * {{кніга|ref=Kochańczyk|аўтар=Kochańczyk, Jan.|загаловак=Roman Polański i jego sztuka przetrwania|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=e-bookowo|год=2012|pages=|allpages=80|серыя=|isbn=978-836-308-028-0}} * {{кніга|ref=Schneider|аўтар=Schneider, Steven Jay|загаловак=501 reżyserów filmowych|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=MWK|год=2007|pages=|allpages=640|серыя=|isbn=9788361065241}} * {{кніга|ref=Stachówna|аўтар=Stachówna, Grażyna|загаловак=Roman Polański i jego filmy|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe PWN|год=1994|pages=|allpages=276|серыя=|isbn=83-01-11300-6}} * {{кніга|ref=Werner|аўтар=Werner, Paul|загаловак=Polański. Biografia|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Poznań|выдавецтва=|год=2013|pages=|allpages=336|серыя=|isbn=978-83-7818-533-8}} * {{кніга|ref=Zamochnikoff, Bonnotte|аўтар=Zamochnikoff, Frederic & Bonnotte, Stephane|загаловак=Polański. Na rozdrożu światów|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Cyklady|год=2006|pages=|allpages=325|серыя=|isbn=83-60279-10-1}} ;На англійскай мове * {{кніга|ref=Ain-Krupa|аўтар=Ain-Krupa, Julia|загаловак=Roman Polanski: A Life in Exile|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[Praeger Publishers]]|год=2010|pages=|allpages=179|серыя=|isbn=978-0313377808}} * {{кніга|ref=Armstrong, Charity|аўтар=Armstrong, Richard & Charity, Tom|загаловак=The Rough Guide to Film|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Rough Guides|год=2007|pages=|allpages=672|серыя=|isbn=978-1843534082}} * {{кніга|ref=Gibson|аўтар=Gibson, Dirk Cameron|загаловак=Serial Murder and Media Circuses|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[Greenwood Press]]|год=2006|pages=|allpages=233|серыя=|isbn=9780275990640}} * {{кніга|ref=Horsley|аўтар=Horsley, Jason|загаловак=The Secret Life of Movies: Schizophrenic and Shamanic Journeys in American Cinema|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[McFarland & Company|McFarland]]|год=2009|pages=|allpages=299|серыя=|isbn=978-0786444236}} * {{кніга|ref=Thomson|аўтар=Thomson, David|загаловак=The New Biographical Dictionary of Film|спасылка=https://archive.org/details/newbiographicald00thom|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2002|pages=|allpages=963|серыя=|isbn=978-0375411281}} * {{кніга|ref=Sarris|аўтар=Sarris, Andrew|загаловак=The St. James Film Directors Encyclopedia|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Visible Ink Press|год=1998|pages=|allpages=692|серыя=|isbn=978-1578590285}} * {{кніга|ref=Roman Polanski Interviews|аўтар=|загаловак=Roman Polanski: Interviews|спасылка=https://books.google.by/books?id=Pckg8k3g-PkC&hl|адказны=Edited by Paul Cronin|выданне=|месца=|выдавецтва=University Press of Mississippi|год=2005|pages=|allpages=211|серыя=Conversations with filmmakers series|isbn=978-1-57806-800-5}} ;Аўтабіяграфія на англійскай мове * {{кніга|ref=Polanski|аўтар=Polanski, Roman|загаловак=Roman|спасылка=https://archive.org/details/roman00pola|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=[[William Morrow & Company|William Morrow & Co]]|год=1984|pages=|allpages=461|серыя=|isbn=978-0688026219}} ;На рускай мове * {{кніга|ref=Бискинд|аўтар=Бискинд, Питер|загаловак=Беспечные ездоки, бешеные быки|спасылка=|адказны=Пер. с англ. С. Арбузова|выданне=|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2007|старонкі=|старонак=640|серыя=|isbn=978-5-17-044733-6}} * {{кніга|ref=Зельвенский|аўтар={{нп5|Станіслаў Ігаравіч Зельвенскі|Зельвенский, Станислав Игоревич|ru|Зельвенский, Станислав Игоревич}}|загаловак=Поланский|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Сеанс|год=2021|старонкі=|старонак=356|серыя=|isbn=978-5-6046135-1-1}} * {{кніга|ref=Лурсель|аўтар={{нп5|Жак Лурсель|Лурсель, Жак|ru|Лурсель, Жак}}|частка=Ребёнок Розмари = Rosemary's Baby|загаловак=Авторская энциклопедия фильмов|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Rosebud Publishing|том=2|год=2009|старонкі=|старонак=1032|серыя=|isbn=978-5-904175-02-3}} * {{кніга|ref=Плахов|аўтар={{нп5|Андрэй Сцяпанавіч Плахаў|Плахов, Андрей Степанович|ru|Плахов, Андрей Степанович}}|частка=Роман Поланский|загаловак=Режиссеры настоящего: в 2 т|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=СПб.|выдавецтва=Сеанс|том=1. Визионеры и мегаломаны|год=2008|старонкі=254—277|старонак=312|серыя=Дом кино|isbn=978-5-901586-24-2}} * {{кніга|ref=Сэндфорд|аўтар=Сэндфорд, Кристофер|загаловак=Роман Полански. Биография|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=[[РИПОЛ Классик]]|год=2012|старонкі=|старонак=576|серыя=|isbn=978-5-386-05072-6}} * {{кніга|ref=Черненко|аўтар=Черненко, Михаил|частка=Полянський Роман|загаловак=Режиссёрская энциклопедия. Кино Европы|спасылка=|адказны=Ответственный редактор Г. Компаниченко|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Научно-исследовательский институт киноискусства|год=2002|старонкі=|старонак=134|серыя=|isbn=5-85646-077-4}} {{refend}} == Спасылкі == {{commons|Category:Roman Polański}} * {{cite web|url=http://www.roman-polanski.com/|title=Афіцыйны сайт Рамана Паланскага}} {{ref-fr}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Рамана Паланскага|nocat=1}} {{Navbox |title = Узнагароды Рамана Паланскага |list1 = {{Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} {{Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру}} }} {{Выдатны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Паланскі Раман}} [[Катэгорыя:Раман Паланскі| ]] <!-- Прафесіі --> [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Польшчы]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Францыі]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Акцёры Францыі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Францыі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] <!-- Дэталі біяграфіі --> [[Катэгорыя:Вязні польскіх гета]] [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кінашколы ў Лодзі]] <!-- Узнагароды --> [[Катэгорыя:Лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Давід дзі Данатэла»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Камандоры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Афіцэры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Кавалеры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём «За заслугі ў культуры Gloria Artis»]] rcdfvn87pl6s5jswmh7s8hs0citqzub 0 47722 5130681 4975343 2026-04-22T13:10:57Z Mireyus 165948 5130681 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Магільна}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Магільна |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 59|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет2 = Нёманскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 416 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243005307 }} '''Магі́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mahiĺna}}, {{lang-ru|Могильно}}, у 1979—1991 гг. — '''Нёман''') — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0029020&q_id=11322476|title=Решение Узденского районного Совета депутатов от 30 декабря 2009 года № 131 "О преобразовании деревни Могильно в агрогородок"}}</ref>.ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Нёман]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскага сельсавета]]. Размешчаны за 16 км да паўднёвага захаду ад г. Узда, 90 км ад Мінска, 12 км ад [[чыгун]]ачнай ст. Коласава на лініі Мінск—Баранавічы, аўтадарогай злучана з Уздой. == Гісторыя == У [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісах]] «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хроніцы Литоўскай и Жмойтской]]» і «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» згадваецца ў [[1284]] г. як месца [[Магільнянская бітва|бітвы]] паміж наваградскім князем [[Рынгольд]]ам і саюзным войскам заволжскіх татар, Святаслава Кіеўскага, Льва Уладзімірскага і Дзмітрыя Друцкага<ref>Полное собрание русских летописей / АН СССР, Ин-т истории. Т. 32: Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного / сост. и ред. тома Н. Н. Улащик. — М.: Наука, 1975. — 233, [1] с., [4] л. факс. — С. 25, 132.</ref>. Пазней, у [[14 стагоддзе|XIV ст.]], князь [[Вітаўт]] перадаў паселішча Монвідам Дарагастайскім, якія парадніліся ў канцы [[15 стагоддзе|XV ст.]] з [[Радзівілы|Радзівіламі]]. У [[1520]] г. князёўна Соф’я Радзівіл з дома Монвідаў у сваім тастаменце запісала, што «она добра свои властные матернистые… Могильно с Двором Святым пасынку своему Пацу записала»<ref>Ткачоў, М. А. Замкі і людзі / М. А. Ткачоў; [пад рэд. Г. В. Штыхава]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 182, [2] с. — ISBN 5-343-00880-1. — С. 129.</ref>. У [[16 стагоддзе|XVI ст.]] у Магільна дзейнічала прыстань, у [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII стст.]] існаваў [[Магільнянскі замак]]. З [[1793]] г. цэнтр воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1800]] г. — 92 двары, 374 жыхары, на той час у паселішчы была ўніяцкая царква, [[млын]], [[карчма]], верф. У [[1884]] г. — 84 двары, 700 жыхароў, у паселішчы знаходзілася валасное праўленне, праваслаўная царква, [[капліца]], сінагога, народнае вучылішча, 4 крамы. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. — вёска, цэнтр [[Магільненскі сельсавет|Магільненскага сельсавета]] Уздзенскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. Мінскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 акупавана нямецкімі захопнікамі. У [[1943]] г. нямецкія акупацыйныя ўлады часткова спалілі вёску, за перыяд акупацыі загінула 56 мірных жыхароў. У 1999 годзе — 218 гаспадарак, 515 жыхароў. У 2007 годзе — 188 гаспадарак, 416 жыхароў. Магільна з’яўляецца цэнтрам СВК «Наднеман». Дзейнічаюць дзіцячы сад, сярэдняя школа, Дом культуры, лясніцтва, бібліятэка, медыцынская амбулаторыя, камбінат побытавага абслугоўвання, 2 крамы, аддзяленні сувязі і АСБ «Беларусбанк». На тэрыторыі вёскі знаходзяцца: брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан, загінулых у Вялікую Айчынную вайну; помнік 36 землякам, загінулым у Вялікую Айчынную вайну; гарадзішча, рэшткі феадальнага замка і курганны магільнік — помнікі археалогіі. == Вядомыя асобы == * [[Шая Нісан Гольдберг]] * [[Яўген Савельевіч Зак]] * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] * [[Леанід Міхайлавіч Лыч]] * [[Абрам Хаімавіч Шкляр]] (1910—1977) — беларускі географ i кліматолаг. * [[Міхаіл Яўхімавіч Шкляр]] (1916—1978) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1961), прафесар (1963). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Уздзенскі раён}} * Минская область: Энциклопедия в 2 томах. — Мн.: БелЭн, 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|}} * {{ГБ|}} * [http://www.pravoby.info/documentf/part9/aktf9179.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 6 марта 1991 г. № 666-XII «О возвращении деревне Неман Узденского района Минской области бывшего наименования Могильно»] {{Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)}} [[Катэгорыя:Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Магільна (Уздзенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] p9272nnv9zc1g5msdleiac7xa3l7p1q 5130701 5130681 2026-04-22T14:42:43Z M.L.Bot 261 5130701 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Магільна}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Магільна |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 59|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет2 = Нёманскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 416 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243005307 }} '''Магі́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mahiĺna}}, {{lang-ru|Могильно}}, у 1979—1991 гг. — '''Нёман''') — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0029020&q_id=11322476|title=Решение Узденского районного Совета депутатов от 30 декабря 2009 года № 131 "О преобразовании деревни Могильно в агрогородок"}}</ref> ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Нёман]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)|Нёманскага сельсавета]]. Размешчаны за 16 км да паўднёвага захаду ад г. Узда, 90 км ад Мінска, 12 км ад [[чыгун]]ачнай ст. Коласава на лініі Мінск—Баранавічы, аўтадарогай злучана з Уздой. == Гісторыя == У [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісах]] «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хроніцы Литоўскай и Жмойтской]]» і «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]» згадваецца ў [[1284]] г. як месца [[Магільнянская бітва|бітвы]] паміж наваградскім князем [[Рынгольд]]ам і саюзным войскам заволжскіх татар, Святаслава Кіеўскага, Льва Уладзімірскага і Дзмітрыя Друцкага<ref>Полное собрание русских летописей / АН СССР, Ин-т истории. Т. 32: Хроники: Литовская и Жмойтская, и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного / сост. и ред. тома Н. Н. Улащик. — М.: Наука, 1975. — 233, [1] с., [4] л. факс. — С. 25, 132.</ref>. Пазней, у [[14 стагоддзе|XIV ст.]], князь [[Вітаўт]] перадаў паселішча Монвідам Дарагастайскім, якія парадніліся ў канцы [[15 стагоддзе|XV ст.]] з [[Радзівілы|Радзівіламі]]. У [[1520]] г. князёўна Соф’я Радзівіл з дома Монвідаў у сваім тастаменце запісала, што «она добра свои властные матернистые… Могильно с Двором Святым пасынку своему Пацу записала»<ref>Ткачоў, М. А. Замкі і людзі / М. А. Ткачоў; [пад рэд. Г. В. Штыхава]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. — 182, [2] с. — ISBN 5-343-00880-1. — С. 129.</ref>. У [[16 стагоддзе|XVI ст.]] у Магільна дзейнічала прыстань, у [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII стст.]] існаваў [[Магільнянскі замак]]. З [[1793]] г. цэнтр воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1800]] г. — 92 двары, 374 жыхары, на той час у паселішчы была ўніяцкая царква, [[млын]], [[карчма]], верф. У [[1884]] г. — 84 двары, 700 жыхароў, у паселішчы знаходзілася валасное праўленне, праваслаўная царква, [[капліца]], сінагога, народнае вучылішча, 4 крамы. З [[20 жніўня]] [[1924]] г. — вёска, цэнтр [[Магільненскі сельсавет|Магільненскага сельсавета]] Уздзенскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]], з [[20 лютага]] [[1938]] г. Мінскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 акупавана нямецкімі захопнікамі. У [[1943]] г. нямецкія акупацыйныя ўлады часткова спалілі вёску, за перыяд акупацыі загінула 56 мірных жыхароў. У 1999 годзе — 218 гаспадарак, 515 жыхароў. У 2007 годзе — 188 гаспадарак, 416 жыхароў. Магільна з’яўляецца цэнтрам СВК «Наднеман». Дзейнічаюць дзіцячы сад, сярэдняя школа, Дом культуры, лясніцтва, бібліятэка, медыцынская амбулаторыя, камбінат побытавага абслугоўвання, 2 крамы, аддзяленні сувязі і АСБ «Беларусбанк». На тэрыторыі вёскі знаходзяцца: брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан, загінулых у Вялікую Айчынную вайну; помнік 36 землякам, загінулым у Вялікую Айчынную вайну; гарадзішча, рэшткі феадальнага замка і курганны магільнік — помнікі археалогіі. == Вядомыя асобы == * [[Шая Нісан Гольдберг]] * [[Яўген Савельевіч Зак]] * [[Генадзь Міхайлавіч Лыч]] * [[Леанід Міхайлавіч Лыч]] * [[Абрам Хаімавіч Шкляр]] (1910—1977) — беларускі географ i кліматолаг. * [[Міхаіл Яўхімавіч Шкляр]] (1916—1978) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1961), прафесар (1963). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Уздзенскі раён}} * Минская область: Энциклопедия в 2 томах. — Мн.: БелЭн, 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|}} * {{ГБ|}} * [http://www.pravoby.info/documentf/part9/aktf9179.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 6 марта 1991 г. № 666-XII «О возвращении деревне Неман Узденского района Минской области бывшего наименования Могильно»] {{Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)}} [[Катэгорыя:Нёманскі сельсавет (Уздзенскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Магільна (Уздзенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] hgekuzv2n1hoh91osobcj8upz491kj4 0 47860 5130924 4649395 2026-04-23T11:20:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130924 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грыцэвіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Клецкі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грыцэвічы (Клецкі раён)|Грыцэвічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1236 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грыцэ́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Клецкі раён|Клецкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Грыцэвічы (Клецкі раён)|Грыцэвічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Клецкага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 24 жніўня 1960 года ў склад [[Бабаевіцкі сельсавет|Бабаевіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Цапра (вёска)|Цапра]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]]. У 1966 годзе ў склад [[Тучанскі сельсавет|Тучанскага сельсавета]] перададзена вёска [[Стралкава]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 студзеня і 26 лютага 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 9 (1129).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе адноўленага Клецкага раёна. 30 кастрычніка 2009 года ў склад сельсавета з [[Заастравецкі сельсавет|Заастравецкага сельсавета]] перададзены населеныя пункты [[Арэшніца]], [[Драбаўшчына (Клецкі раён)|Драбаўшчына]] і [[Чаша (Клецкі раён)|Чаша]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3|date=25 кастрычніка 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (6 населеных пунктаў) — 1112 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 96,2 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (9 населеных пунктаў) — 1236 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Грыцэвіцкі сельсавет}} {{Клецкі раён}} [[Катэгорыя:Грыцэвіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясвіжскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] qsp0a32cmqe630gykseonq68khinhi0 0 49253 5130770 5103154 2026-04-22T19:32:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130770 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Валовіч}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Геранім Валовіч''' або '''Яраш Валовіч''' ({{ВДП}}) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] дзяржаўны дзеяч. Сакратар каралеўскі, [[вялікі пісар літоўскі]], [[падскарбі дворны]], [[вялікі падскарбі літоўскі]], [[падканцлер літоўскі]], [[староста жамойцкі|староста генеральны жамойцкі]], староста [[кобрын]]скі, войт [[магілёў]]скі. == Біяграфія == [[Файл:Hieranim Vałovič. Геранім Валовіч (XVII).jpg|thumb|250пкс|Геранім Валовіч]] Сын [[Іван Іванавіч Валовіч|Івана Іванавіча Валовіча]]. Брат старосты жамойцкага [[Андрэй Іванавіч Валовіч|Андрэя Валовіча]], віленскага біскупа [[Яўстафі Іванавіч Валовіч|Яўстафія Валовіча]] і гродзенскага старосты [[Павел Валовіч|Паўла Валовіча]]. Прыбліжаны караля [[Жыгімонт III|Жыгімонта III Вазы]]. Бацька — Іван, быў кальвіністам, маці — праваслаўнай. Геранім з братамі перайшоў у каталіцтва. Вучыўся спачатку ў віленскіх езуітаў, потым у Інгальштадцкім, Альтдорфскім (1578) і Падуанскім (1593) універсітэтах{{sfn|Czaplewski|1914|p=108}}. Пачаў кар’еру пры двары як каралеўскі сакратар, 23 красавіка 1589 года прызначаны вялікім пісарам літоўскім{{sfn|Wolff|1885|p=270}}. У 1590—1608 год быў суддзём у Гродна. У 1592 годзе, падчас аўдыенцыі з Жыгімонтам Вазам, вялікі пісар літоўскі Яраш Валовіч, выступаў як і іншыя магнаты супраць прызначэння на віленскага біскупа этнічнага паляка Б. Маціеўскага і спаслаўся на тое, што гэту пасаду спрадвеку займалі шляхцічы з Белай Русі. Гэта лічаць адной з першых у гісторыі згадак пра «Белую Русь», зробленай беларусам датычна сваёй этнічнай тэрыторыі{{sfn|Елизаров, Нарижная, Неверова, Юрис|2016|p=32-33}}. Яраш наняў за свае грошы карабель і быў з каралём Жыгімонтам III у Швецыі. Разам са сваім братам [[Яўстах Валовіч|Яўстахам]] у 1598 годзе яны ўдзельнічалі ў спробе задушыць мясцовую апазіцыю на чале з герцагам [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карлам Сундэрманландскім]]. Пасля бітвы пры Стонгебра яны абодва падпісалі каралеўскі пратэст супраць умоваў перамір’я ў Лінчэпінгу 28 верасня{{sfn|Якубаў|2014|p=334}}{{sfn|Якубаў|2024|p=149-150}}. У 1595 і 1599 гадах Валовіч абраны дэпутатам Галоўнага трыбунала ВКЛ. У 1597 годзе прызначаны войтам Магілёва, але ў асноўным кіраваў горадам праз свайго ландвойта (намесніка) Мацея Сухадольскага, абмежаваўся толькі атрыманнем прыбыткаў ад гэтай пасады{{sfn|Келлер|2017|p=34-35}}. Выцягванне грошай з мяшчан і карупцыя прывялі да таго, што як войт Яраш Валовіч сутыкнуўся з двума сур’ёзнымі паўстаннямі мяшчан у 1606—1608 і 1610 гадах. Урэшце паўстанні былі задушаны, а некаторыя з іх удзельнікаў пакараны{{sfn|Копысский|1975|p=}}<ref>{{Cite web|url=https://1863x.com/urban-uprisings/|title=Городские войны. Как горожане ВКЛ сражались за свои права|author=Максим Стефанович}}</ref>. [[Файл:Pahonia, Hroš. Пагоня, Грош (1614, 1875) (2).jpg|міні|Грош ВКЛ 1614 года з манаграмай Яраша Валовіча.]] [[Файл:Lithuania 1616 10 Ducats (reverse).jpg|міні|Герб «Багорыя» зверху злева на 10 дукатах 1616 года.]] Прынамсі з 1600 года Геранім Валовіч згадваецца як цівун Паюры (цяпер [[Паюргішке|Паюрыс]] у Літве). У сакавіку 1600 года прызначаны на ўрад падскарбія надворнага літоўскага. 28 лютага 1605 года прызначаны падскарбіем вялікім літоўскім, захаваў і ўрад пісара вялікага літоўскага. На ўрадзе вялікага падскарбія кіраваў мынцай і біццём манеты Вялікага Княства Літоўскага, для пацвярджэння якасці якой чаканіў уласны герб «Багорыя» і ініцыялы (манаграма «HW» і знак герба «ᛨ»): [[Шэлег|шэлегі]] 1614—1618 гадоў, [[грош]]ы 1607—1615 гадоў і [[дукат]]ы 1616—1618 гадоў. Як вялікі падскарбі літоўскі шукаў сродкі на фінансаванне войска ВКЛ і яго канфедэрацый 1605—1618 гадах, у тым ліку пазычаў уласныя сродкі. На 1618 год сума дзяржаўнай запазычанасці перад ім дасягала аж 140 000 злотых{{sfn|Якубаў|2014|p=335—336}}. Апроч таго за ўласныя грошы наймаў войска для ўдзелу ў [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайне супраць Швецыі ў Інфлянтах]] 1600—1611 гадоў{{sfn|Якубаў|2024|p=187-188, 237-238}}. Належаў да партыі рэгалістаў (лаялістаў) падчас рокашу 1606—1609 гадоў. Удзельнічаў у віленскай канвакацыі ў лютым 1607 года. Падпісаў акт 10 ліпеня 1607 года (было 14 подпісаў сенатараў-палякаў і толькі 4 з ВКЛ — Геранім Валовіч, браты [[Ян Караль Хадкевіч|Ян Караль]] і [[Аляксандр Хадкевіч (ваявода троцкі)|Аляксандр Хадкевіч]] і [[Пётр Весялоўскі]]), які пазбаўляў асоб, што працягнуць рокаш пасля іх паразы ў Гузаўскай бітве, нават радавой маёмасці{{sfn|Якубаў|2017|p=253 – 269}}. У 1609—1615 гадах быў трымальнікам Рудніцкаў (цяпер горад Руднінкай у Літве){{sfn|Boniecki|1887|p=384}}. У 1610 годзе атрымаў урад упіцкага судовага старосты (дзяржаўцы) і займаў яго да чэрвеня 1618 года{{sfn|Рагаускас|2017|p=96}}. [[Файл:Chessboard of Sigismund III Vasa ZKnW-PZS 549 (2).jpg|міні|Шахматы падораныя Геранімам Валовічам каралю Жыгімонту Вазе ў 1608 годзе.]] Імаверна ў 1616 годзе цяжка захварэў, бо з гэтага часу, са згоды сойма, абавязкі вялікага падскарбія літоўскага на працягу 2 гадоў выконваў [[Крыштоф Нарушэвіч]]. 19 сакавіка 1618 года Геранім Валовіч атрымаў новую пасаду падканцлера літоўскага{{sfn|Urzędnicy|1994|p=147}}. Ён быў у складзе дэлегацыі, якая заключыла перамір’е на 2 гады пасля чарговай інтэрвенцыі шведаў у Інфлянтах (1617—1618){{sfn|Лазоркина|2006|p=77}}. У 1619 годзе Геранім Валовіч атрымаў у арэнду [[Кобрынскае староства]], а ў сакавіку таго ж года стаў [[Жамойцкі стараста|генеральным старостам]] [[Жамойцкі стараста|Жамойцкім]]. У 1621 годзе стаў дзяржаўцам Шадаўскім і [[Панявеж|Панявежскім]]{{sfn|Рагаускас|2017|p=96}}. Падчас вайны са Швецыяй (1621—1626) у 1623 годзе ён быў адным з удзельнікаў чарговай перамоўнай камісіі, якая падоўжыла перамір’е да чэрвеня наступнага года. У 1628 годзе прызначаны камісарам Сената па выплаце запазычанасці па жолдзе войску Вялікага княства Літоўскага{{sfn|Volumina Legum|1859|p=277}}. Быў выбаршчыкам Уладзіслава IV ад Жамойцкага княства ў 1632 годзе{{sfn|Suffragia|1632|p=}}. Дакладная дата смерці не вядома. Паводле розных звестак, Геранім (Яраш) Валовіч памёр у 1636, 1641 ці 1643 гадах{{sfn|Wolff|1885|p=93}}{{sfn|Urzędnicy|1994|p=250}}. == Маёнткі і фундацыі == За працяглую кар’еру на розных урадах Геранім Валовіч сканцэнтраваў значную маёмасць. Акрамя часткі [[Сідра (вёска)|Сідры]] з Залессем або радавой Балі (цяпер [[Зарачанка]] каля Гродна), быў суўладальнікам [[Ліпск Мураваны|Ліпска Мураванага]]. Апроч спадчыннай маёмасці і сямейных сувязяў, асноўнай крыніцай багацця Валовіча былі надзвычай прыбытковыя каралеўскія дзяржавы (пажыццевыя трыманні) і арэнды. Прынамсі з 1596 года ён быў трымальнікам [[Крынкі|Крынскіх]], [[Адэльск|Адэльскіх]], {{нп5|Малявічы Горныя|Малявіцкіх|pl|Malawicze Górne}} і [[Кузніца|Кузніцкіх]] пушч, якія актыўна каланізоўваў, былі заснаваны вёскі, касцёлы і парафіі Залессе, Сакаляны, [[Саколка]] і Дамброўка-Кумяла (цяпер Карыцын у Падляскім ваяводстве). У акце заснавання парафіі ў Карыцыне гаворыцца, што Валовіч заснаваў вёскі Чарнысток, [[Беласток]], Дамброўка (Карыцын), Скіндзеж, Сакоўка, Бароўка і Тшцянка. Для іх ён заснаваў касцёл і парафію ў 1601 годзе. Падобнае адбылося і на тэрыторыі парафіі Сакаляны, дзе ён заснаваў шмат вёсак і ўфундаваў касцёл у 1618 годзе{{sfn|Гавел, Рыжэўскі|2012|p=95, 172}}<ref>{{Cite web|url=https://archibial.pl/parafie/info/102-przemienienia-panskiego-sokolany/|title=parafia Sokolany}}</ref>. Геранім Валовіч таксама быў ініцыятаратарам атрымання Саколкай прывілея на Магдэбургскае права ў 1609 годзе. Быў заснавальнікам парафіяльнага касцёла ў Залессі ў 1602 годзе. У сваім тастаменце ад 14 чэрвеня 1602 года перадаў касцёлу гаспадарку з будынкамі і вёскі Залессе і Пагараны, заснаванне якіх пазней было зацверджана каралём. У 1618 годзе Валовіч перадаў фундуш гэтага прыходу манастыру бернардынак у [[Гародня (горад)|Гародні]]. Адтуль яны атрымлівалі даход і павінны былі ўтрымліваць парафіяльнага святара і касцёл<ref>{{Cite web|url=https://archibial.pl/parafie/info/64-nmp-pocieszenia-zalesie/|title=parafia w Zalessiu}}</ref>. Агулам Геранім Валовіч заснаваў 21 рэлігійны аб’ект, у тым ліку 14 касцёлаў і 1 кляштар, у тым ліку касцёлы ў Седуве і Рудніках. У канцы XVI стагоддзя быў адным з буйнейшых фундатараў [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|касцёла Адшукання Святога Крыжа і кляштара бернардынцаў]] у [[Гродна|Гародні]], ахвяраваў 2200 злотых (кароль на гэта ахвяраваў 3200 злотых, а [[Леў Сапега]] 1050 злотых)<ref>{{Cite web|url=https://planetabelarus.by/publications/stareyshiy-deystvuyushchiy-kostel-goroda-grodno/|title=Старейший действующий костел города Гродno|author=Евгений Асноревский|url-status=dead}}</ref>. У 1612 годзе звярнуўся да Папы [[Павел V|Паўла V]] з просьбай стварэння юрыдычнага і медыцынскага факультэтаў у [[Віленская акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]{{sfn|Lietuviškoji tarybinė enciklopedija|1984|p=25}}. Выконваючы зарок свайго брата [[Андрэй Іванавіч Валовіч|Андрэя]], на працягу 1618—1636 гадоў клапаціўся пра развіццё Цітувенскага бернардынскага кляштара і касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Валовіч перадаў кляштару вялікія зямельныя ўладанні ў Тытувянах (каля 340 гектараў), ахвяраваў грошы і збожжа, а таксама аказаваў іншую падтрымку на будаўніцтва кляштара. Таксама дапамагаў забяспечваць мясцовую бібліятэку кнігамі<ref>{{Cite web|url=http://vienuolynai.mch.mii.lt/V8-46/Tytbernar.htm|title=Былы кляштар у Цытувянах|access-date=19 лютага 2026|archive-date=5 ліпеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705022856/http://vienuolynai.mch.mii.lt/V8-46/Tytbernar.htm|url-status=dead}}</ref>. У 1634 годзе ахвяраваў асобны будынак для пасяджэнняў жамойцкага сойміка ў Расейнах. Пабудаваў за ўласныя сродкі каменны мост цераз Нёман у Гродне{{sfn|Грыцкевіч|2005|p=383}}. З дапамогай Гераніма Валовіча ў 1610-х гадах пабудаваны будынак архіва Упіцкага павятовага суда{{sfn|Рагаускас|2017|p=99, 101, 102}}. Стала жыў у Гародні і Вільні, асабліва калі быў камісарам па выплаце заробку і запазычанасці літоўскаму войску. На пачатку XVII стагоддзя Геранім Валовіч набыў {{нп5|Палац Пацаў у Вільні|Камяніцу Пігульчынскую|pl|Pałac Paców w Wilnie (ul. Świętojańska)}} — пазнейшы Палац Пацаў у Вільні. У 1628 годзе праз Радзівілаў і Сапегаў будынак трапіў да [[Стэфан Пац|Стэфана Паца]]. Станам на 2026 год у будынку месціцца {{нп5|Пасольства Польшчы ў Літве|пасольства Польшчы ў Літве|pl|Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Republice Litewskiej z siedzibą w Wilnie}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref = Boniecki |аўтар = Adam Boniecki |загаловак = Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku |месца = Warszawa |год = 1887 |allpages = 384}} * {{кніга|ref = Czaplewski |аўтар = Paweł Czaplewski |загаловак = Polacy na studyach w Ingolsztacie |месца = Poznań |год = 1914}} * {{кніга|ref = Lietuviškoji tarybinė enciklopedija |частка = Jeronimas Valavičius |загаловак = Lietuviškoji tarybinė enciklopedija |выдавецтва = Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas |месца = Vilnius |год = 1984 |том = XII t. |pages = 25}} * {{кніга|ref = Suffragia |загаловак = Suffragia Woiewodztw y Ziem Koronnych, y W. X. Litewskiego, Zgodnie ná Naiásnieyssego Władisława Zygmunta … roku 1632 … Woiewodztwo Krákowskie |год = 1632}} * {{кніга|ref = Urzędnicy |загаловак = Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku: Spisy |адказны = Polska Akademia Nauk. Biblioteka Kórnicka. Instytut Historii |месца = Kórnik |выдавецтва = Biblioteka Kórnicka |год = 1994 |серыя = Urzędnicy Dawnej Rzeczypospolitej XII—XVIII wieku, Spisy, t. XI}} * {{кніга|ref = Volumina Legum |загаловак = Volumina Legum |месца = Petersburg |год = 1859 |том = t. 3}} * {{кніга|ref = Wolff |аўтар = Józef Wolff |загаловак = Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego: 1385—1795 |месца = Kraków |год = 1885}} * {{кніга|ref = Гавел, Рыжэўскі |адказны = Artur Gaweł, Grzegorz Ryżewski |загаловак = Z biegiem Biebrzy: przewodnik historyczno-etnograficzny |месца = Białystok — Suchowola |год = 2012}} * {{кніга|ref = Грыцкевіч |аўтар = Грыцкевіч А. |частка = Валовічы |загаловак = Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя |месца = Мн. |год = 2005 |том = 1 |isbn = 985-11-0314-4}} * {{кніга|ref = Елизаров, Нарижная, Неверова, Юрис |аўтар = Елизаров С. А., Нарижная Е. П., Неверова З. А., Юрис С. А. |загаловак = История Беларуси в контексте европейской цивилизации |месца = Минск |выдавецтва = «Вышэйшая школа» |год = 2016}} * {{кніга|ref = Келлер |аўтар = Келлер О. Б. |частка = Истоки городского самоуправления, войты и магистрат в белорусских городах и местечках с магдебургским правом |загаловак = Аннали юридичної історії. Випуск «Городяни і громадяни: історія та антропологія територіальних громад» |год = 2017 |том = Том 1., № 2}} * {{кніга|ref = Копысский |аўтар = Копысский З. Ю. |загаловак = Социально-политическое развитие городов Белоруссии в XVI - первой половине XVII в. Конспект книги |месца = Минск |выдавецтва = "Наука и техника" |год = 1975 |спасылка = https://pawet.net/library/history/bel_history/reco/00020/%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_xvi_-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5_xvii_%D0%B2..html}} * {{кніга|ref = Лазоркина |аўтар = Лазоркина Ольга |частка = Дипломатия Великого княжества Литовского во время войны Речи Посполитой со Швецией в 1600—1629 гг. |загаловак = Журнал международного права и международных отношений |год = 2006 |том = № 4}} * {{кніга|ref = Рагаускас |аўтар = Рагаускас Айвас |частка = Постройка зданий архива судов Упитского повета в начале XVII в. и Упитский староста Ярош Волович |загаловак = Гістарычна-археалагічны зборнік |месца = Мінск |год = 2017 |том = № 32}} * {{кніга|ref = Якубаў |аўтар = Якубаў В. |частка = Удзел Валовічаў у дынастычнай барацьбе Вазаў у 1593—1611 гг. |загаловак = Unus pro omnibus: Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII стст. |адказны = Цэнтр генеал. даследаванняў, Музей "Замкавы комплекс «Мір» |месца = Мінск |выдавецтва = Медысонт |год = 2014}} * {{кніга|ref = Якубаў |аўтар = Якубаў В. У. |частка = Магнатэрыя ВКЛ у ракашовых падзеях 1606-1609 гг. |загаловак = Вялікае Княства Літоўскае : палітыка эканоміка, культура: зб. навук. артыкулаў |адказны = Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі : уклад. А.А. Скеп’ян |месца = Мінск |выдавецтва = Беларуская навука |год = 2017 |том = Ч. 1}} * {{кніга|ref = Якубаў |аўтар = Якубаў В. |загаловак = Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. |месца = Вільня |выдавецтва = Ciklonas |год = 2024}} * {{крыніцы/ЭГБ|2}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Падканцлеры літоўскія}} {{Падскарбіі дворныя літоўскія}} {{пісары літоўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Валовіч Геранім}} [[Катэгорыя:Валовічы|Геранім]] [[Катэгорыя:Пісары вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Падскарбіі надворныя літоўскія]] [[Катэгорыя:Падскарбіі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Падканцлеры літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты жамойцкія]] [[Катэгорыя:Старосты кобрынскія]] [[Катэгорыя:Войты магілёўскія]] 3lngootgz0amg8xuhmllt85jufm5txl 0 51934 5130671 5090067 2026-04-22T12:48:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130671 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Гвінея-Бісау |Арыгінальная назва = {{lang-pt|República da Guiné-Bissau}} |Родны склон = Гвінеі-Бісау |Дэвіз = Unidade, Luta, Progresso |Назва гімна = Esta é a Nossa Pátria Bem Amada<ref name="CIA_Factbook_GNB">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/|title=Guinea-Bissau - The World Factbook|website=CIA The World Factbook|accessdate=2026-01-08|language=en|archive-date=10 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110022253/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guinea-bissau/|url-status=dead}}</ref> |Форма праўлення = [[Паўпрэзідэнцкая рэспубліка]] (канстытуцыйна), пераходная вайсковая адміністрацыя (з лістапада 2025)<ref name="Reuters_Charter_2025">{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/guinea-bissaus-transitional-military-adopts-charter-barring-leaders-elections-2025-12-10/|title=Guinea-Bissau's transitional military adopts charter barring leaders from elections|work=Reuters|date=2025-12-10|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref> |lat_dir = N |lat_deg = 12 |lat_min = 2 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 14 |lon_min = 55 |lon_sec = 0 |region = GW |CoordScale = 1000000 |На карце = Location Guinea Bissau AU Africa.svg |Мова = [[Партугальская мова|партугальская]] (афіцыйная), партугальска-крэольская (крэол)<ref name="CIA_Factbook_GNB" /> |Дата незалежнасці = [[24 верасня]] [[1973]]<ref name="CIA_Factbook_GNB" /> |Незалежнасць ад = [[Партугалія|Партугаліі]]<ref name="CIA_Factbook_GNB" /> |Сталіца = [[Бісау]] |Найбуйнейшы горад = [[Бісау]] |Пасады кіраўнікоў = Прэзідэнт (пераходны)<br />Прэм’ер-міністр (пераходны) |Кіраўнікі = Хорта Інта-а<ref name="Reuters_Coup_2025">{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/africa/guinea-bissau-opposition-demands-vote-results-after-army-officers-seize-power-2025-11-27/|title=General sworn in as Guinea-Bissau leader in swift coup after disputed vote|work=Reuters|date=2025-11-27|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref><br />Ілідыю Віейра Тэ<ref name="Reuters_Charter_2025" /> |Месца па плошчы = 133 |Плошча = 36 125<ref name="CIA_Factbook_GNB" /> |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 2 201 352<ref name="WB_Pop_GW">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=GW|title=Population, total - Guinea-Bissau|website=World Bank Data|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год ацэнкі = 2024 |Шчыльнасць насельніцтва = 61,0 |ВУП = 2 218,39 млн долараў ЗША<ref name="WB_GDP_GW">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=GW|title=GDP (current US$) - Guinea-Bissau|website=World Bank Data|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ВУП = 2024 |ВУП на душу насельніцтва = 1 007,7 долара ЗША<ref name="WB_GDPpc_GW">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=GW|title=GDP per capita (current US$) - Guinea-Bissau|website=World Bank Data|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> |ІРЧП = 0,514<ref name="UNdata_HDI">{{cite web|url=https://data.un.org/DocumentData.aspx?id=503|title=Human Development Index and its components|website=UNdata|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref> |Год разліку ІРЧП = 2023 |Месца па ІРЧП = 175<ref name="UNdata_HDI" /> |Валюта = [[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] (XOF)<ref name="CIA_Factbook_GNB" /> |Дамен = [[.gw]] |Тэлефонны код = 245 |Часавы пояс = 0 }} '''Гвіне́я-Біса́у''' ({{lang-pt|Guiné-Bissau}}), афіцыйна '''Рэспу́бліка Гвіне́я-Біса́у''' ({{lang-pt|República da Guiné-Bissau}}) — дзяржава ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] на ўзбярэжжы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. На поўначы яна мяжуе з [[Сенегал]]ам, на ўсходзе і поўдні — з [[Гвінея]]й. Сталіца і найбуйнейшы горад — [[Бісау]].<ref name="Britannica_GNB">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Guinea-Bissau|title=Guinea-Bissau | History, Map, Flag, Population, & Facts|website=Encyclopaedia Britannica|language=en|accessdate=2026-01-08}}</ref> Плошча краіны складае 36&nbsp;125&nbsp;км²<ref name="CIA_Factbook_GNB" />, насельніцтва — 2&nbsp;201&nbsp;352 чалавекі (2024)<ref name="WB_Pop_GW" />. Афіцыйная мова — [[Партугальская мова|партугальская]], у штодзённым ужытку шырока распаўсюджана партугальска-крэольская мова (крэол)<ref name="CIA_Factbook_GNB" />. Нацыянальная валюта — франк КФА (XOF)<ref name="CIA_Factbook_GNB" />. Нацыянальнае свята — Дзень незалежнасці, 24 верасня (з 1973 года)<ref name="CIA_Factbook_GNB" />. Дзяржава складаецца з мацерыковай часткі і [[астравы Біжагош|архіпелага Біжагош]]. Архіпелаг уваходзіць у біясферную сетку ЮНЕСКА (Балама-Біжагош, з 1996)<ref name="UNESCO_MAB_BolamaBijagos">{{cite web|url=https://www.unesco.org/en/mab/bolama-bijagos|title=Bolama-Bijagos - Man and the Biosphere Programme (MAB)|website=UNESCO|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref>, а ў 2025 годзе частка яго прыбярэжных і марскіх экасістэм была ўключана ў [[Сусветная спадчына|Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref name="UNESCO_WHC_Bijagos">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1431/|title=Coastal and Marine Ecosystems of the Bijagós Archipelago|website=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=2026-01-08|language=en}}</ref>. Гвінея-Бісау была партугальскай калоніяй (Партугальская Гвінея). Незалежнасць была абвешчана 24 верасня 1973 года, а Партугалія прызнала яе 10 верасня 1974 года.<ref name="CIA_Factbook_GNB" /> У канцы 2025 года ў краіне адбыўся ваенны пераварот, пасля якога дзейнічае пераходная хартыя і сфарміравана пераходнае кіраўніцтва<ref name="Reuters_Charter_2025" /><ref name="Reuters_Coup_2025" />. == Гісторыя == З IX па XIII стагоддзі тэрыторыя Гвінеі-Бісау была ў складзе сярэдневяковых дзяржаў [[Гана (гістарычная дзяржава)|Гана]], XIII—XV стагоддзях — [[Імперыя Малі|Малі]] і [[Сангай (дзяржава)|Сангай]]. У 1446 годзе [[Партугальскія адкрыцці|партугальская экспедыцыя]] на чале з Н. Трыштанам высадзілася на ўзбярэжжы Афрыкі і назвала адкрытыя землі Гвінеяй. У 1466 годзе партугальцы, якія базіраваліся на астравах Зялёнага Мыса, атрымалі ад караля права захопліваць на ўзбярэжжы Гвінеі і прадаваць рабоў. У XVII стагоддзі на ўзбярэжжы былі пабудаваны еўрапейскія фарты, якія сталі цэнтрамі гандлю рабамі. Рабы вывозіліся ў асноўным на цукровыя і тытунёвыя плантацыі [[Бразілія|Бразіліі]]. Адначасова французскія, англійскія і галандскія піраты пабудавалі тут свае апорныя пункты (Фарым, Кашэу, Бісау і іншыя). У XVII — 1-й палове XIX стагоддзяў усе спробы партугальцаў пракрасціся ва ўнутраныя раёны сканчаліся няўдачай з-за ўзброенага супраціву мясцовых жыхароў. Да 1879 года тэрыторыяй кіраваў губернатар австравоў Зялёнага Мыса, пакуль яна не стала асобнай калоніяй Партугаліі. Па [[Франка-партугальскі дагавор 1886 года|франка-партугальскаму дагавору 1886 года]] Партугалія захавала за сабой сучасную тэрыторыю Гвінеі-Бісау, саступіўшы шырокія землі Францыі. Насельніцтва ўнутраных раёнаў са зброяй у руках супрацьдзейнічала ўсталяванню каланіяльнага панавання (апошні ачаг супраціву на тэрыторыі Гвінеі-Бісау быў падаўлены ў 1936 годзе). Некалькі партугальскіх кампаній манапалізавалі унутраны і знешні гандаль. Кампаніі скуплялі ў сялян па заніжаных коштах сельскагаспадарчую прадукцыю (земляныя арэхі, плады алейнай пальмы), прадавалі ім спажывецкія тавары. Шырока прымянялася прымусовая праца. На пачатку XX стагоддзя партугальцы захапілі астравы Біжагош, на землях манджакаў стварылі ўмацаваныя форты, вакол якіх былі заснаваны гарады Бісора, Мансоа, Фулакунда і іншыя. Пасля Другой сусветнай вайны ў Гвінеі-Бісау ўзмацніўся нацыянальна-вызваленчы рух. У 1951 годзе Гвінея-Бісау атрымала статус «заморскай правінцыі» Партугаліі, у партугальскім парламенце ёй было дадзена адно месца. Толькі нязначная частка «асіміляваных» гвінейцаў (асіміладуш) сталі паўнапраўнымі грамадзянамі метраполіі. У 1953 годзе група маладых гвінейцаў, якія вярнуліся на радзіму пасля вучобы ў Партугаліі, стварыла таемную арганізацыю — Рух за нацыянальную незалежнасць Партугальскай Гвінеі і Астравоў Зялёнага Мыса. У 1956 годзе на яе базе была арганізавана падпольная [[Афрыканская партыя незалежнасці Гвінеі і Каба-Вердэ|Афрыканская партыя незалежнасці]] (АПН). У 1960 годзе кіраўніцтва партыі прыняло рашэнне аб аднаўленні адзінства народа Гвінеі-Бісау і Каба-Вердэ і аб перайменаванні АПН у Афрыканскую партыю незалежнасці Гвінеі і Каба-Вердэ (ПАІГК). Генеральным сакратаром быў абраны [[Амілкар Кабрал]]. У 1963 годзе ПАІГК пачала [[Вайна за незалежнасць Гвінеі-Бісау|нацыянальна-вызваленчую партызанскую вайну]]. У 1964 годзе партызанскія атрады былі рэарганізаваны ў рэгулярнае войска — Народныя рэвалюцыйныя ўзброеныя сілы. Да пачатку 1970-х гадоў ПАІГК кантралявала каля ⅔ тэрыторыі Гвінеі-Бісау. У 1972 годзе у вызваленых раёнах прайшлі выбары ў Нацыянальны сход. У 1973 годзе агенты партугальскай разведкі забілі А. Кабрала. 24 верасня 1973 года Нацыянальны сход абвясціў стварэнне незалежнай Рэспублікі Гвінея-Бісау, што было прызнана [[Генеральная асамблея ААН|Генеральнай Асамблеяй ААН]]. == Дзяржаўны лад == Гвінея-Бісау — [[рэспубліка]]. У яе складзе 8 раёнаў і аўтаномны сектар Бісау. Дзейнічае канстытуцыя 1984 года. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт. Вышэйшы заканадаўчы орган Нацыянальны народны сход (асамблея, 150 дэпутатаў, выбіраецца на 5 гадоў). Ён выбірае дзяржаўны савет (15 чалавек). Выканаўчы орган — Савет Міністраў. == Геаграфія == {{main|Геаграфія Гвінеі-Бісау}} Узбярэжжа парэзана [[эстуарый|эстуарыямі]] рэк, шмат астравоў. Большая частка паверхні нізінная, на захадзе забалочаная. У адгор’і плато [[Фута-Джалон]] (вышыня да 200 м). Радовішчы [[нафта|нафты]], баксітаў, фасфатаў (не эксплуатуюцца), [[золата]], [[алмаз]]аў. Клімат экватарыяльны мусонны. Вільготны сезон у чэрвені-лістападзе, сухі ў снежні-маі. [[Тэмпература паветра]] круглы год каля 25 °C. [[ападкі|Ападкаў]] на ўзбярэжжы больш за 2000 мм, на ўсходзе каля 1000 мм за год. Рэкі мнагаводныя, кароткія. На ўзбярэжжы мангравыя зараснікі, далей на паўночны ўсход трапічныя лясы (каля 30 % плошчы краіны) і [[саванна|саванны]] (каля 40 %). Створаны 3 рэзерваты. == Насельніцтва == Жывуць народы [[балантэ]] (30 %), [[фульбэ]] (20 %), [[манджак]] (14 %), [[мандынга]] (13 %), папель (7 %) і іншыя. Еўрапейцаў і метысаў каля 1 %. Мясцовых традыцыйных культаў прытрымліваецца 65 %, [[іслам]]у — 30, [[хрысціянства]] (каталіцызм) — 5 %. Сярэдняя шчыльнасць насельніцтва 29 чалавек на 1 км². Найбольш шчыльна населена ўзбярэжжа. У гарадах жыве каля 25 % насельніцтва. == Гл. таксама == * [[Карлуш Жуніёр Гомеш]] * [[Жуан Бернарду Віейра]] * [[Грамадзянская вайна ў Гвінеі-Бісау]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} {{Гвінея-Бісау ў тэмах}} {{Афрыка}} {{Афрыканскі саюз}} {{CPLP}} {{АІК}} {{Франкафонія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гвінея-Бісау| ]] [[Катэгорыя:Партугаламоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Былыя калоніі Партугаліі]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Заходняя Афрыка]] kfvpuav9n4r3nmed49ze9io79j5gpdx 0 56353 5130816 4655064 2026-04-23T01:52:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130816 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глівінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Барысаўскі раён]] |Уключае = 37 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глівін]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3271 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Глі́вінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Глівін]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Барысаўскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Барысаўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Чарневіцкі сельсавет|Чарневіцкага сельсавета]] (12 населеных пунктаў: вёскі [[Беліна]], [[Восава (Глівінскі сельсавет)|Восава]], [[Малышкі (Барысаўскі раён)|Малышкі]], [[Ніўкі (Глівінскі сельсавет)|Ніўкі]], [[Пабярэжжа]], [[Палялюм]], [[Пескі (Барысаўскі раён)|Пескі]], [[Сыч (Барысаўскі раён)|Сыч]], [[Сяменькавічы]], [[Цешкаўка]], [[Чарневічы (Барысаўскі раён)|Чарневічы]] і [[Шабынькі]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>, 28 мая 2013 года — тэрыторыя скасаванага [[Забашавіцкі сельсавет|Забашавіцкага сельсавета]] (15 населеных пунктаў: аграгарадок [[Забашавічы]], вёскі [[Забашэўка]], [[Заручча (Барысаўскі раён)|Заручча]], [[Засценак (Барысаўскі раён)|Засценак]], [[Краснае (Барысаўскі раён)|Краснае]], [[Мурашкі (Барысаўскі раён)|Мурашкі]], [[Навішчына]], [[Ніціеўшчына]], [[Плоскае (Барысаўскі раён)|Плоскае]], [[Святое (Барысаўскі раён)|Святое]], [[Слабодка (Барысаўскі раён)|Слабодка]], [[Смолле]], [[Устрона]], [[Шабліншчына]] і хутар [[Рыбачнае]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 1839 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 92,4 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 лістапада 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (37 населеных пунктаў) — 3271 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Глівінскі сельсавет}} {{Барысаўскі раён}} [[Катэгорыя:Глівінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qq3afspd4w9kwadjw4j1jf1c2l7ptzc 0 56364 5130822 4719416 2026-04-23T02:50:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130822 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Голацкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Голацк]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2671 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 }} '''Го́лацкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Голацк]]. == Гісторыя == [[Файл:Голоцк.jpg|злева|міні|Цэнтр Голацка.]] Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкім раёне]]. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Пухавіцкага раёна, з 12 лютага 1935 года — [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]], з 6 ліпеня 1935 года — Смілавіцкага раёна, з 11 лютага 1938 года — [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Пухавіцкага раёна. 28 мая 2013 года ў склад сельсавета перададзеныя населеныя пункты [[Зазер’е (Пухавіцкі раён)|Зазер’е]], [[Лешніца (Пухавіцкі раён)|Лешніца]], [[Такарня]] і [[Яснаўка]], якія ўваходзілі ў склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (11 населеных пунктаў) — 1430 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 88,2 % — [[беларусы]], 6,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,3 % — [[азербайджанцы Беларусі|азербайджанцы]], 1,3 % — [[грузіны Беларусі|грузіны]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 кастрычніка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 2671 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} С. 9, 126, 367 * Памяць: Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 {{Голацкі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} {{Рудзенскі раён}} [[Катэгорыя:Голацкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рудзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 65mld8idkxkuai7bgcxahsv6zbh5t4o 0 58367 5130662 4792111 2026-04-22T12:31:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130662 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|16|15|0|N|61|35|0|W|type:isle_region:GP}} {{Рэгіён Францыі| Назва = Гвадэлупа| Арыгінальная назва = Guadeloupe| Выява сцяга = Flag_of_Guadeloupe_(local)_variant.svg | Памер выявы сцяга = 115px| Выява лагатыпа = Coat of arms of Guadeloupe.svg | Памер выявы лагатыпа = 80px| Сцяг = [[Сцяг Гвадэлупы]]| Лагатып = [[Герб Гвадэлупы]]| Карта = LocationGuadeloupe.png| Памер карты = 250px| Сталіца = [[Бас-Тэр]]| Прэзідэнт савета = Вікторэн Люрэль <br />(з [[2004]], [[Сацыялістычная партыя (Францыя)|СП]])| Прэфект = Жак Жыё| Дэпартаменты = Гвадэлупа (971)| Акругі = 2| Кантоны = 40| Камуны = 32| Плошча = 1&nbsp;628,43| Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = 23| Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = 2006| Ацэнка насельніцтва = 400 736| Год перапісу насельніцтва = 1999| Перапіс насельніцтва = 422 496| Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = 2006| Шчыльнасць = 246| |}} [[Выява:Map Guadeloupe Be.png|thumb|left|Карта]] '''Гвадэлу́па''' — заморскі дэпартамент [[Францыя|Францыі]] ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], які размяшчаецца на некалькіх астравах на [[архіпелаг]]у [[Малыя Антыльскія астравы]]. У дэпартамент уваходзяць наступныя астравы: * [[Востраў Гвадэлупа]] * [[Востраў Мары-Галан]] * [[Востраў Дэзірад]] * [[Астравы Ле-Сент]] Да [[22 лютага]] [[2007]] года ў склад дэпартаменту ўваходзілі востраў [[Сен-Бартэльмі]] і паўночная частка вострава [[Сен-Мартэн (Францыя)|Сен-Мартэн]], якія цяпер з’яўляюцца асобнымі залежнымі тэрыторыямі Францыі. == Гісторыя == Астравы былі заселены ў [[300 да н.э.|300 годзе да н.э.]] індзейцамі [[аравакі]], крыху пазней індзейцамі-карыбамі, якія выцеснілі аравакаў і назвалі востраў ''Карукера''. Сваю сучасную назву Гвадэлупа атрымала ад [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]], які адкрыў яе ў [[14 лістапада]] [[1493]] годзе. Францыя захапіла востраў у [[1635]] годзе. Некалькі разоў Гвадэлупай спрабавалі завалодаць [[Вялікабрытанія|брытанцы]]. == Літаратура == * {{ВСЭ3|Гваделу́па|6|151}} == Спасылкі == * [http://www.supphoto.com/album/french_west_indies/guadeloupe/ Фатаграфіі вострава] * [http://www.guadeloupe.pref.gouv.fr/ Сайт прэфектуры Гвадэлупы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181030014111/http://www.guadeloupe.pref.gouv.fr/ |date=30 кастрычніка 2018 }} {{Паўночная Амерыка}} {{Вест-Індыя}} {{Краіны ў Карыбскага мора}} {{Дэпартаменты Францыі}} {{Рэгіёны Францыі}} {{Сталіцы рэгіёнаў Францыі}} {{Франкафонія}} {{Заморскія ўладанні Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гвадэлупа| ]] mainq5ydo9xptsi8p2v1eczvz5rbk2y 0 58409 5130856 5071256 2026-04-23T07:31:53Z Cicihwahyuni6 132701 5130856 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванні|Павук}} {{Таксон | name = | image file = Xysticus.spec.6890.jpg | image descr = | image title = | regnum = Жывёлы | parent = | rang = Атрад | latin = Araneae | author = [[Clerck]], 1757 | children name = | children = * {{bt-bellat||Mesothelae}} * {{bt-bellat||Mygalomorphae}} * {{bt-bellat||Araneomorphae}} | wikispecies = Araneae }} '''Павукі''' (''Araneae'', ''Aranei'') — атрад членістаногіх, другі па колькасці вядомых прадстаўнікоў у класе [[павукападобныя|павукападобных]]: каля 41 тысячы відаў. == Апісанне == Даўжыня ад 0,7 мм да 11 см. Самкі большыя за самцоў. Афарбоўка разнастайная. Цела складаецца з укрытых шчытком галавагрудзей і брушка, якія злучаны кароткай сцяблінкай. Вачэй 4 пары. Канечнасцей 6 пар (хадзільных ног 4 пары, з іх дапамогай робяць лоўчыя сеткі, яйцавыя коканы). На канцах хеліцэраў адкрываюцца пратокі ядавітых залоз. На брушку бародаўкі (1—4 пары) з адтулінамі павуцінных залоз. Павуціна дыяметрам да 3—7·10⁻³ мм складаецца з бялку фібраіну; трываласць на разрыў да 260 кг/мм; мае ў сабе бактэрыцыдныя рэчывы. Есць органы дотыку, нюху, слыху. Для павукоў характэрны складаныя паводзіны, некаторым уласцівы [[канібалізм]]. == Распаўсюджанне == Пашыраны ўсюды, акрамя Антарктыды. На Беларусі каля 300 відаў з сямействаў {{bt-bellat|Вадзяныя павукі{{!}}вадзяных павукоў|}}, {{bt-bellat|Павукі-кругапрады{{!}}кругапрадаў|Araneidae}}, {{bt-bellat|Павукі-бакаходы{{!}}павукоў-бакаходаў|Thomisidae}}, {{bt-bellat|Павукі-скакуны{{!}}павукоў-скакуноў|Salticidae}}, {{bt-bellat|Павукі-цянётнікі{{!}}павукоў-цянётнікаў|Theridiidae}}, {{bt-bellat|Трубкавыя{{!}}трубкавых|Dysderidae}} і інш. == Таксанамія == Вядомы з [[дэвон]]у (каля 400 млн г. назад). Падзяляюцца на 3 падатрады: {{bt-bellat|Ліфістыяморфныя{{!}}ліфістыяморфныя, або членістабрухія|}}, {{bt-bellat|Мігаламорфныя павукі{{!}}мігаламорфныя, або павукі-птушкаеды|Mygalomorphae}}, і вышэйшыя {{bt-bellat|Аранеаморфныя павукі{{!}}аранеаморфныя, або двухлёгачныя|Araneomorphae}}. == Спосаб жыцця == Жывуць пераважна на сушы. Вандроўныя не будуюць сховішчаў, аселыя селяцца ў норках і логавах. Пераважна начныя жывёлы. Актыўнасць залежыць ад тэмпературы і вільготнасці асяроддзя. Драпежнікі. Кормяцца насякомымі, трапічныя птушкаеды — дробнымі птушкамі, жабамі, яшчаркамі, мышамі. Раздзельнаполыя. Самкі адкладваюць яйцы ў коканы або яйцавыя мяшкі, якія носяць з сабой і ахоўваюць. == Гл. таксама == * [[Павукі-птушкаеды]] * [[Вялікі сплаўны павук]] * [[Eresus cinnaberinus]] == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|Павукі|Петрыкаў А.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Павукі| ]] [[Катэгорыя:Атрады павукападобных]] djupuaesif9rraiy1t8ald21dvdlwlw 0 61765 5130832 4742150 2026-04-23T05:27:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130832 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Горскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Горскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Горы (Горацкі раён)|Горы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1284 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://gorki.gov.by/gorskiy-selskiy-ispolnitelnyy-komitet |Заўвагі = }} '''Го́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Горы (Горацкі раён)|Горы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Каменкаўскі сельсавет (Горацкі раён)|Каменкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 7 верасня 2000 года ў склад новаўтворанага [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Палішына]], [[Першыно]] і [[Ходараўка (Ленінскі сельсавет)|Ходараўка]]). 13 чэрвеня 2002 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкага сельсавета]] (4 населеныя пункты: [[Вялікае Марозава]], [[Малое Марозава]], [[Мікуліна (Горацкі раён)|Мікуліна]] і [[Турышчава]]), а ў склад [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Акушкі]], [[Альхавец (Горацкі раён)|Альхавец]], [[Аршані]], [[Высоцкія (Горацкі раён)|Высоцкія]], [[Гушчына (Горацкі раён)|Гушчына]], [[Каменка (Горацкі раён)|Каменка]], [[Малькі (Горацкі раён)|Малькі]], [[Саракапуды]] і [[Шаўнева (Горацкі раён)|Шаўнева]])<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3SY8MKQkEVS Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 июня 2002 г. № 18-3 Об изменении границ Горского, Ленинского, Паршинского, Ходоровского сельсоветов и упразднении Горецкого сельсовета Горецкого района]</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ходараўскі сельсавет (Горацкі раён)|Ходараўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Каменка (Горацкі раён)|Каменка]], вёскі [[Акушкі]], [[Альхавец (Горацкі раён)|Альхавец]], [[Аршані]], [[Высоцкія (Горацкі раён)|Высоцкія]], [[Гушчына (Горацкі раён)|Гушчына]], [[Малькі (Горацкі раён)|Малькі]], [[Першыно]], [[Саракапуды]] і [[Шаўнева (Горацкі раён)|Шаўнева]]), а ў склад [[Паршынскі сельсавет|Паршынскага сельсавета]] перададзена вёска [[Малое Марозава]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 1316 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,7 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 лютага 2023 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (23 населеныя пункты) — 1284 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Горскі сельсавет (Горацкі раён)}} {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Горскі сельсавет (Горацкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 7sfy6ecy8uq6u79pytgrqxypea7n2lr 0 64175 5130679 4816906 2026-04-22T13:05:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130679 wikitext text/x-wiki {{Геаграфія краіны |карта = [[File:Côte d'Ivoire Map.jpg|250px]]<br><br>[[File:LocationCotedIvoire.svg|240px]] |частка свету = [[Афрыка]] |рэгіён = [[Субсахарская Афрыка]] |каардынаты = 8°0'N, 500'W |месца = |плошча = {{Num|322463}} |суша = |вада = |берагавая лінія = 515 |граніцы = {{Num|3458}} км |найвышэйшы пункт = [[Німба]] ({{Num|1752}} м) |найніжэйшы пункт = [[Гвінейскі заліў]] (0 м) |рака = [[Бандама]] |возера = [[Косу]] ({{Num|1855}} км²) }} '''Рэспубліка [[Кот-д’Івуар]]''' (да 1986 назва афіцыйна перакладалася на беларускую мову як '''Бераг Слановай Косткі''') — [[Субсахарская Афрыка|субсахарская]] дзяржава на поўдні [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Краіна мае прыкладна [[квадрат]]ную форму. Яе паўднёвая граніца, працягласцю 515 км, абмываецца водамі [[Гвінейскі заліў|Гвінейскага заліва]] ў паўночна-ўсходняй частцы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. З трох іншых бакоў краіна дзеліць з пяццю іншымі афрыканскімі краінамі граніцу агульнай працягласці 3458 км: 778 км з [[Ліберыя]]й на паўднёвым захадзе, 816 км з [[Гвінея]]й на паўночным захадзе, 599 км з [[Малі]] на паўночна-паўночным захадзе, 545 км з [[Буркіна-Фасо]] на паўночна-паўночным усходзе і 720 км з [[Гана]]й на ўсходзе. Кот-д’Івуар займае плошчу {{Num|322463}} км², з якіх {{Num|318003}} км² займае суша і {{Num|4460}} км² водная роўнядзь, што робіць краіну супастаўнай з памерам [[Германія|Германіі]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Німба]] (1752 м). Галоўныя рэкі — [[Сасандра]], [[Бандама]], [[Камаэ (рака)|Камаэ]]. Клімат — трапічны. == Марскія ўладанні == Кот-д’Івуар заяўляе марскія прэтэнзіі на 200 [[Марская міля|марскіх міль]] (370 км) у якасці [[Выключная эканамічная зона|выключнай эканамічнай зоны]], 12 марскіх міль (22 км) [[Тэрытарыяльныя воды|тэрытарыяльнага мора]] і 200 марскіх міль (370 км) [[Шэльф|мацерыковай водмелі]]. == Рэльеф і тапаграфія == [[Файл:Ivory Coast Topography.png|міні|злева|Тапаграфія Кот-д’Івуара]] Рэльеф Кот-д’Івуара ў цэлым можна апісаць як суцэльнае плато, якое плаўна падымаецца ад [[Узровень мора|узроўню мора]] на прыбярэжным поўдні да вышыні амаль 500 м на поўначы. Прыродныя рэсурсы краіны зрабілі яе параўнальна квітнеючай дзяржавай у [[Эканоміка Афрыкі|агульнаафрыканскай эканоміцы]]. Паўднёва-ўсходні рэгіён Кот-д’Івуара адзначаны прыбярэжнымі ўнутранымі лагунамі, якія пачынаюцца ля граніцы з [[Гана]]й і цягнуцца на 300 км уздоўж усходняй паловы ўзбярэжжа. Паўднёвы рэгіён, асабліва паўднёвы захад, пакрыты густым вільготным трапічным лесам. Усяго лясы займаюць 32,7 % тэрыторыі краіны. Рэльеф у асноўным раўнінны або ўзгорысты, з гарамі на паўночным захадзе. Найніжэйшы пункт Кот-д’Івуара знаходзіцца на ўзроўні мора ля ўзбярэжжа. Найвышэйшы пункт — гара [[Німба]] вышынёй 1752 метра на крайнім захадзе краіны, на стыку граніц з Гвінеяй і Ліберыяй. == Біёмы == [[Файл:Côte d'Ivoire sat.png|міні|справа|Спадарожнікавы здымак Кот-д’Івуара]] Так званы [[экарэгіён]] [[Усходнегвінейскія лясы|усходнегвінейскіх лясоў]] распасціраецца ад ракі [[Сасандра]] праз паўднёва-цэнтральную і паўднёва-ўсходнюю частку Кот-д’Івуара і на ўсход да Ганы, а [[заходнегвінейскія нізінныя лясы]] распасціраюцца на захад ад ракі Сасандра да [[Ліберыя|Ліберыі]] і паўднёва-ўсходняй [[Гвінея|Гвінеі]]. Па гарах рэгіёну [[Дыз-юіт Мантань]] на захадзе краіны, недалёка ад граніцы з Гвінеяй і Ліберыяй, распасціраецца экарэгіён [[Гвінейскія горныя лясы|гвінейскіх горных лясоў]]. Мазаічны пояс [[Гвінейская лесасавана|гвінейскай лесасаваны]] распасціраецца праз цэнтр краіны з усходу на захад і з’яўляецца пераходнай зонай паміж прыбярэжнымі лясамі і ўнутранымі [[саванна]]мі. Лесасавана, што зразумела з назвы, пераплятае ў сабе лясы, саваны і лугі. Паўночны Кот-д’Івуар з’яўляецца часткай экарэгіёна [[Заходнесуданская савана|заходнесуданскіх саван]] біёма [[Трапічныя і субтрапічныя лугі, саваны і хмызнякі|трапічных і субтрапічных лугоў, саван і хмызнякоў]]. Гэта зона латэрытных ці пяшчаных глеб з памяншэннем расліннасці з поўдня на поўнач. == Рэкі == {{main|Спіс рэк Кот-д’Івуара}} Амаль усе рэкі Кот-д’Івуара працякаюць з поўначы на поўдзень, упадаючы ў [[Гвінейскі заліў]] [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Рака Кавала працякае па заходняй граніцы Кот-д’Івуара і ўсходняй Ліберыі. Яна ўтварае паўднёвыя дзве трэці міжнароднай граніцы паміж Ліберыяй і Кот-д’Івуарам. Рака [[Сасандра]] ўтвараецца ў Гвінейскім сугор’і на паўночным захадзе і працякае праз амаль усю заходнюю частку краіны на ўсход ад ракі Кавала. Рака [[Бандама]] — найдаўшая рака ў Кот-д’Івуары даўжынёй каля 800 км, якая цячэ праз цэнтральна-ўсходнюю частку краіны. У 1973 годзе на Бандаме, каля паселішча Косу, была пабудавана [[ГЭС Косу|плаціна Косу]], дзякуючы чаму ўтварылася [[Косу|аднайменнае возера-вадасховішча]]. Сталіца [[Ямусукра]] размешчана недалёка ад ракі на поўдзень ад вадасховішча. Рака [[Камаэ (рака)|Камаэ]] бярэ пачатак на плато [[Сікаса]] ў Буркіна-Фасо<ref>{{ref-en}} {{Cite encyclopedia|author1=Rupley, Lawrence A. |author2=Bangali, Lamissa |author3=Diamitani, Boureima |title=Sikasso Plateau|year=2013|encyclopedia=Historical Dictionary of Burkina Faso|location=Lanham, Maryland|publisher=Scarecrow Press|page=[https://books.google.com/books?id=HnRbA-pYcegC&pg=PA197 197]|isbn=978-0-8108-6770-3}}</ref> і некаторы час працякае па граніцы паміж Буркіна-Фасо і Кот-д’Івуарам, перш чым цалкам перайсці ў Кот-д’Івуар. Яна працякае праз паўночна-ўсходнюю і ўсходнюю часткі краіны, а затым упадае ва ўсходні ўскраек [[Эбры (лагуна)|лагуны Эбры]] і, у канчатковым выніку, у Гвінейскі заліў. На рацэ знаходзіцца [[нацыянальны парк Камаэ]].<ref name="Mepham1991">{{ref-en}} {{cite book|last=Mepham|first=Robert|title=IUCN Directory of African Wetlands|publisher=Pinter Pub. Ltd.|year=1991|isbn=2-88032-949-3}}</ref> == Клімат == [[Файл:Koppen-Geiger Map CIV present.svg|thumb|Кот-д’Івуар па класіфікацыі клімату Кёпэна.]] [[Файл:WL-CI-Abidjan-Il pleut des cordes 2.jpg|міні|справа|Лівень у Абіджане (чэрвень)]] Клімат Кот-д’Івуара ў цэлым цёплы і вільготны: ад [[Экватарыяльны клімат|экватарыяльнага]] на паўднёвым узбярэжжы да [[Трапічны клімат|трапічнага]] ў сярэдняй паласе краіны і напаўзасушлівага на крайняй поўначы. Паводле [[Класіфікацыя кліматаў Кёпена|класіфікацыі кліматаў Кёпэна]], практычна ўся тэрыторыя Кот-д’Івуара падпадае пад пояс [[Трапічны клімат саван|трапічнага клімату саван (''Aw'')]] і толькі паўднёва-заходні і крайне паўднёва-ўсходні «куты» краіны — пад [[Мусонны клімат|клімат трапічных мусонаў (''Am'')]] і [[Экватарыяльны клімат|трапічных вільготных лясоў (''Af'')]]. У годзе выдзяляюцца тры сезоны: цёплы і сухі (з лістапада па сакавік), гарачы і сухі (з сакавіка па май) і гарачы і вільготны (з чэрвеня па кастрычнік). Сярэдняя тэмпература складае ад 25 да 32 °C, а крайнія тэмпературы розняцца ад 10 да 40 °C. {{Клімат горада |Горад_род= [[Абіджан]]а |Крыніца= [[Deutscher Wetterdienst]]<ref>{{ref-de}} {{cite web| url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_655780_kt.pdf| title = Klimatafel von Abidjan / Elfenbeinküste| publisher = Федэральнае міністэрства транспарту і лічбавай інфраструктуры| access-date = 8 лістапада 2016}}</ref> і [[Дацкі метэаралагічны інстытут]]<ref>{{ref-da}} {{cite web| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf| archive-url = https://web.archive.org/web/20130116071752/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf| url-status = dead| archive-date = 16 студзеня 2013| title = STATIONSNUMMER 65578| publisher = Міністэрства энергетыкі, камунальных паслуг і клімату| access-date = 8 лістапада 2016}}</ref> | Сту_сяр= 26.8| Сту_сяр_апад= 16.3 | Лют_сяр= 27.7| Лют_сяр_апад= 48.9 | Сак_сяр= 27.9| Сак_сяр_апад= 106.7 | Кра_сяр= 27.7| Кра_сяр_апад= 141.3 | Май_сяр= 26.9| Май_сяр_апад= 293.5 | Чэр_сяр= 25.8| Чэр_сяр_апад= 561.8 | Ліп_сяр= 24.7| Ліп_сяр_апад= 205.7 | Жні_сяр= 24.5| Жні_сяр_апад= 36.8 | Вер_сяр= 25.6| Вер_сяр_апад= 80.5 | Кас_сяр= 26.8| Кас_сяр_апад= 137.7 | Ліс_сяр= 27.4| Ліс_сяр_апад= 143.3 | Сне_сяр= 27.0| Сне_сяр_апад= 75.1 | Год_сяр= 26.6| Год_сяр_апад= 1847.6 | Сту_сяр_мін= 23.5| Сту_сяр_макс= 30.5 | Лют_сяр_мін= 24.6| Лют_сяр_макс= 31.0 | Сак_сяр_мін= 24.9| Сак_сяр_макс= 31.1 | Кра_сяр_мін= 24.9| Кра_сяр_макс= 31.2 | Май_сяр_мін= 24.6| Май_сяр_макс= 30.4 | Чэр_сяр_мін= 23.7| Чэр_сяр_макс= 28.7 | Ліп_сяр_мін= 22.9| Ліп_сяр_макс= 27.4 | Жні_сяр_мін= 22.1| Жні_сяр_макс= 26.9 | Вер_сяр_мін= 22.3| Вер_сяр_макс= 27.6 | Кас_сяр_мін= 23.6| Кас_сяр_макс= 29.2 | Ліс_сяр_мін= 24.4| Ліс_сяр_макс= 30.5 | Сне_сяр_мін= 23.8| Сне_сяр_макс= 30.3 | Год_сяр_мін= 23.8| Год_сяр_макс= 29.6 |Сту_а_макс= 35.0|Сту_а_мін= 14.7 |Лют_а_макс= 35.7|Лют_а_мін= 16.0 |Сак_а_макс= 34.9|Сак_а_мін= 19.0 |Кра_а_макс= 35.0|Кра_а_мін= 15.9 |Май_а_макс= 34.9|Май_а_мін= 18.5 |Чэр_а_макс= 36.2|Чэр_а_мін= 18.6 |Ліп_а_макс= 34.0|Ліп_а_мін= 17.1 |Жні_а_макс= 32.0|Жні_а_мін= 17.2 |Вер_а_макс= 32.1|Вер_а_мін= 15.2 |Кас_а_макс= 32.8|Кас_а_мін= 17.5 |Ліс_а_макс= 35.0|Ліс_а_мін= 19.5 |Сне_а_макс= 33.7|Сне_а_мін= 16.5 |Год_а_макс= 36.2|Год_а_мін= 14.7 | Сту_вада= 27 | Лют_вада= 27 | Сак_вада= 28 | Кра_вада= 28 | Май_вада= 28 | Чэр_вада= 27 | Ліп_вада= 26 | Жні_вада= 24 | Вер_вада= 25 | Кас_вада= 25 | Ліс_вада= 27 | Сне_вада= 27 | Год_вада= 27 |}} {{Клімат горада |Горад_род= [[Ямусукра|Ямусукры]] |Крыніца= ''Climate-Data.org'', вышыня: 236 м<ref name="Climate-Data.orgYamousokorou">{{ref-en}} {{cite web|title=Climate: Yamoussoukro – Climate graph, Temperature graph, Climate table|url=http://en.climate-data.org/location/3915/|publisher=Climate-Data.org|access-date=2 верасня 2013}}</ref> | Сту_сяр= 25.2| Сту_сяр_апад= 13 | Лют_сяр= 27.3| Лют_сяр_апад= 42 | Сак_сяр= 27.6| Сак_сяр_апад= 108 | Кра_сяр= 27.3| Кра_сяр_апад= 126 | Май_сяр= 26.5| Май_сяр_апад= 155 | Чэр_сяр= 25.6| Чэр_сяр_апад= 165 | Ліп_сяр= 24.5| Ліп_сяр_апад= 88 | Жні_сяр= 24.5| Жні_сяр_апад= 83 | Вер_сяр= 24.8| Вер_сяр_апад= 170 | Кас_сяр= 25.2| Кас_сяр_апад= 125 | Ліс_сяр= 25.5| Ліс_сяр_апад= 36 | Сне_сяр= 24.5| Сне_сяр_апад= 15 | Год_сяр= 25.7| Год_сяр_апад= 1126 | Сту_сяр_мін= 18.9| Сту_сяр_макс= 31.5 | Лют_сяр_мін= 21.2| Лют_сяр_макс= 33.5 | Сак_сяр_мін= 21.8| Сак_сяр_макс= 33.5 | Кра_сяр_мін= 21.8| Кра_сяр_макс= 32.9 | Май_сяр_мін= 21.3| Май_сяр_макс= 31.7 | Чэр_сяр_мін= 21.1| Чэр_сяр_макс= 30.1 | Ліп_сяр_мін= 20.4| Ліп_сяр_макс= 28.6 | Жні_сяр_мін= 20.6| Жні_сяр_макс= 28.5 | Вер_сяр_мін= 20.4| Вер_сяр_макс= 29.3 | Кас_сяр_мін= 20.4| Кас_сяр_макс= 30.1 | Ліс_сяр_мін= 20.3| Ліс_сяр_макс= 30.7 | Сне_сяр_мін= 19| Сне_сяр_макс= 30.1 | Год_сяр_мін= 20.6| Год_сяр_макс= 30.9 |}} == Прыродныя рэсурсы == {{гл. таксама|Дзікая прырода Кот-д’Івуара}} Кот-д’Івуар мае буйную [[Піламатэрыялы|лясную прамысловасць]] дзякуючы вялікаму лясному покрыву. Экспарт [[Цвёрдая драўніна|цвёрдай драўніны]] ў краіне адпавядае экспарту [[Бразілія|Бразіліі]]. У апошнія гады існуе сур’ёзная занепакоенасць наконт хуткіх тэмпаў [[Абязлесенне|абязлесення]]. Тэмпы высечкі [[Дажджавы лес|дажджавых лясоў]], паводле некаторых ацэнак, з’яўляюцца найбуйнейшымі ў свеце. Адзіны лес у Кот-д’Івуары, які застаўся [[Карэнны лес|цалкам некранутым]], рассціліўся ў [[Нацыянальны парк Таі|нацыянальным парку Таі]] ({{lang-fr|Parc National de Taï}}) — тэрыторыя плошчай 3600 км² на крайнім паўднёвым захадзе краіны, дзе жыве больш за 150 [[Эндэмізм|эндэмічных]] відаў, сярод якіх і [[Віды пад пагрозай вымірання|віды пад пагрозай знікнення]], такія як [[карлікавы бегемот]] і 11 відаў [[Малпы|малпаў]]. Дзевяць працэнтаў тэрыторыі краіны займаюць [[ворныя землі]]. Кот-д’Івуар з’яўляецца найбуйнейшым у свеце вытворцам [[Какава|какавы]], асноўнай нацыянальнай таварнай [[Сельскагаспадарчыя культуры|культуры]]. Іншыя асноўныя культуры ўключаюць [[Кава|каву]], [[банан]]ы і [[Алейная пальма|алейныя пальмы]], з якіх вырабляюць [[пальмавы алей]] і ядры. Прыродныя рэсурсы нетраў уключаюць [[Нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[алмаз]]ы, [[марганец]], [[жалеза]], [[кобальт]], [[баксіт]]ы, [[медзь]], [[золата]], [[нікель]], [[тантал]], [[Дыяксід крэмнію|кварцавы]] пясок і [[Гліна|гліну]]. == Стыхійныя бедствы == Прыродныя небяспекі ўключаюць моцны прыбой і адсутнасць натуральных [[Гавань|гаваняў]] на ўзбярэжжа. У сезон дажджоў небяспеку ўяўляюць праліўныя разводдзя. {{зноскі}} == Крыніцы == * Гэты артыкул змяшчае [https://web.archive.org/web/20041124152832/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook//geos/iv.html матэрыялы] з [[Сусветная кніга фактаў|Сусветнай кнігі фактаў]] [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] (выданне 2023 года), якія публікуюцца ўрадам ЗША як [https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/copyright-and-contributors/ грамадскі здабытак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210104183935/https://www.cia.gov/the-world-factbook/ |date=4 студзеня 2021 }}. {{Кот-д’Івуар у тэмах}} {{Афрыка паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Кот-д’Івуара| ]] ti7xw2n0r2v683ggud6ep2oqexkeoy5 0 66865 5130756 5022182 2026-04-22T19:01:47Z IP781584110 134977 афармленне 5130756 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кухта}} {{асоба}} '''Марцін Ку́хта''' ({{lang-lt|Martynas Kukta}}; {{ДН|1|2|1875}}, [[мястэчка]] Куркляй, непадалёк ад горада [[Анікшчэй]], [[Ковенская губерня]] — {{ДС|23|6|1956}}, [[Каўнас]]) — друкар, выдавец кніг на [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Польская мова|польскай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовах. == Біяграфія == [[Файл:Martynas Kukta Vilnius.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда ў [[Вільня|Вільні]] на будынку, у якім пасля 1911 года размяшчалася друкарня М. Кукты (вул. Татарская, 20)]] [[Файл:Martynas Kukta's printhouse.jpg|left|thumb|Будынак у [[Вільня|Вільні]], у якім у 1906—1911 гадах размяшчалася друкарня М. Кукты (вул. Універсітэцкая (былая Дварцовая, 4)]] === Адукацыя === Паходзіў з шматдзетнай [[сялянства|сялянскай сям’і]]. Атрымаў пачатковую адукацыю (чатырохгадовае прыходскае вучылішча). У 1890 годзе апынуўся ў [[Вільня|Вільні]] і накіраваўся ў друкарню Віленскай ваеннай акругі. Тут ён здаў экзамен на прадмет адукаванасці і стаў вучнем наборшчыка. За дзесяць гадоў вучобы Кухта здолеў стаць малодшым наборшчыкам, пасля гэтага паступіў на працу ў Віленскую губернскую друкарню, аднак хутка адтуль звольніўся і накіраваўся ў сталіцу імперыі. Пасля вучобы ў [[Санкт-Пецярбург]]у там жа працаваў наборшчыкам і [[метранпаж]]ам. === Дзейнасць да 1914 года === Пасля адмены забароны на лацінкавы літоўскі друк вярнуўся на радзіму і пры падтрымцы [[Пятрас Вілейшыс|Пятраса Вілейшыса]] адкрыў у Вільні першую літоўскую друкарню, у якой выходзіла газета «[[Vilniaus žinios]]» ({{lang-be|«Віленскія навіны»}}). Кухта быў там загадчыкам у 1904—1906 гадах. У сакавіку 1906 года Марцін Кухта заснаваў у Вільні друкарню з правам выпускаць кнігі, газеты і часопісы на еўрапейскіх мовах. Спачатку друкарня месцілася на [[Вуліца Унівярсіцята|вуліцы Дварцовай]], 4. Колькасць работнікаў друкарні ў розныя гады вагалася ад 15 да 21-го. Былі закупленыя шрыфты ад Лемана і Ольгербранда агульнай вагою больш за 300 пудоў. У маі 1911 года друкарня перамясцілася на [[Вуліца Татору|вуліцу Татарскую]], 20. Гэта была найбуйнейшая літоўская друкарня. У друкарні Кухты да Першай сусветнай вайны выйшла звыш 300 літоўскіх кніг і брашур, тут жа друкаваліся літоўскія перыядычныя выданні {{langi|lt|„Balsas“}} ({{lang-be|«Голас»}}), {{langi|lt|„Lietuvis“}} ({{lang-be|«Літовец»}}), {{langi|lt|„Lietuvos aidas“}} ({{lang-be|«Рэха Літвы»}}), {{langi|lt|„Lietuvos žinios“}} ({{lang-be|«Літоўскія навіны»}}), {{langi|lt|„Viltis“}} ({{lang-be|«Надзея»}}) і іншыя газеты, а таксама часопісы «Garsas» ({{lang-be|«Гоман»}}), «Lietuvių tauta» ({{lang-be|«Літоўская нацыя»}}), «Šviesa» ({{lang-be|«Святло»}}). За сваю дзейнасць Кухта неаднаразова пераследваўся ўладамі. Друкар выпускаў таксама выданні на польскай мове. [[Файл:Martynas Kukta's label.jpg|thumb|Пазнака друкарні Кухты на апошняй старонцы «НН»]] 10 (23) лістапада 1906 года ў яго друкарні выйшаў першы нумар газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». У далейшым друкарня падтрымлівала першую беларускую газету, адкрываючы доўгатэрміновы крэдыт. Нярэдка здараліся выпадкі, калі рэдакцыя за адсутнасцю грошай не магла своечасова плаціць за друк і 5-6 нумароў газеты выходзілі ў крэдыт. Набор газеты каштаваў 45 рублёў за адзін нумар на абодвух шрыфтах. Калі ўжо доўг рэдакцыі падыходзіў да 300 руб., уласнік друкарні пагражаў спыніць друк, але як прыяцель і сімпатык беларускай справы ніколі не рабіў гэтага<ref>''Унучак А.'' «Наша ніва» і беларускі нацыянальны рух (1906—1915 гг.). — Мн.: Беларуская навука, 2008. — С. 42.</ref>. Супрацоўнікі Кухты дапамагалі беларускай газеце і падчас канфіскацый, якія ў 1907 годзе былі даволі частымі. Як успамінаў яе супрацоўнік [[Хведар Пятровіч Імшэнік|Хведар Імшэнік]]<ref>''Імшэньнік Хв.'' «Наша ніва» і дваццацігадовы юбілей беларускае перыодычнае прэсы // Полымя. — 1926. — № 7. — С. 58.</ref>: {| | cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|Жаданне распаўсюдзіць сканфіскаваны нумар было настолькі магутным, што супрацоўнікі "Нашай Нівы" пушчаліся на ўсялякія хітрыкі, каб распаўсюдзіць забаронены нумар газеты. Рознымі праўдамі і няпраўдамі, пры спачуванні рабочых М. Кухты, удавалася чорнымі ходамі вынесці часам даволі шмат сканфіскаваных нумароў.}}} | width="30" valign=bottom | [[Файл:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |} <noinclude> У канцы 1907 года друкарня Кухты была зачынена на два тыдні за друк нелегальнай літаратуры. Кухта друкаваў творы [[Ф. Багушэвіч]]а, [[М. Багдановіч]]а, [[Я. Колас]]а, [[А. Пашкевіч (Цётка)|Цёткі]], [[К. Буйло]] і іншых пісьменнікаў, беларускія календары, зборнікі, спеўнікі. Выпускаў, сярод іншага, забароненыя цэнзурай творы{{sfn|ЭГБ|2003}}. У 1914 годзе (на вокладцы пазначаны 1913) у друкарні Кухты тыражом 2 000 экзэмпляраў выйшаў адзіны прыжыццёвы зборнік М. Багдановіча «[[Вянок (зборнік)|Вянок]]». У сваім апошнім вершы Багдановіч, які паміраў у [[Ялта|Ялце]], напісаў: {| cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|У краіне светлай, дзе я уміраю, <br /> У белым доме ля сіняй бухты <br /> Я не самотны, я кніжку маю <br /> З друкарні пана Марціна Кухты.}}} | width="30" valign=bottom | [[Файл:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |}<noinclude> === [[Першая сусветная вайна]] === [[Файл:Lietuvos aidas independence.jpg|thumb|Першая старонка газеты «Рэха Літвы» ({{lang-lt|Lietuvos aidas}}) з тэкстам Акту незалежнасці Літоўскай дзяржавы, надрукаваным Кухтам]] Першая сусветная вайна не перарвала дзейнасці прадпрыемства Кухты. Тут працягвала друкавацца «Наша ніва» (да жніўня 1915 года), выйшла адозва «Да грамадзян Беларусі» [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]<ref>Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 2. Кніжнасць новай Беларусі (XIX—XXI стст.) / М. Нікалаеў і інш. — Мн.: БелЭн, 2011. — С. 54.</ref>. Кухта ўдзельнічаў у літоўскай грамадскай дзейнасці. 21 лістапада 1914 года ва ўстаноўчым сходзе Літоўскага таварыства дапамогі пацяперлым ад вайны ({{lang-lt|Lietuvių draugija nukentėjusiems dėl karo šelpti}}) быў абраны сябрам камітэту гэтага таварыства<ref>[http://www.anykstenai.lt/asmenys/asm.php?id=194 Martynas KUKTA]</ref>. Падчас акупацыі Вільні немцамі гэты друкар выдаваў сярод іншага газету «[[Гоман (1916)|Гоман]]». На 1917 год прыйшлася чатырохсотая гадавіна з часу выхаду першай кнігі Францішка Скарыны. Прадпрыемства Кухты выпусціла з гэтай нагоды адмысловую паштоўку<ref>Трус М. Выдавецкая дзейнасць Марціна Кухты: новыя ракурсы асэнсавання // Беларуская думка, 2020, № 3 — С. 68.</ref>. У сярэдзіне 1918 года ў Кухты выйшла [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|беларуская граматыка для школ Браніслава Тарашкевіча]], а ў канцы — часопіс «[[Крывічанін (1918)|Крывічанін]]». [[Файл:1918-Lithuania-Mi-1-2.jpg|left|thumb|Маркі пошты Літвы, надрукаваныя Кухтай]] У тым жа годзе за публікацыю Акта незалежнасці Літвы ў газеце {{langi|lt|„Lietuvos aidas“}} Кухта быў арыштаваны акупацыйнымі ўладамі, а друкарня была разгромлена. У снежні 1918 года ў яго друкарні былі надрукаваны першыя літоўскія паштовыя маркі. === Незалежная Літва === З абвяшчэннем незалежнасці Літвы (1918), урад купіў друкарню ў 1919 годзе, каб публікаваць свой афіцыйны орган «Літва» ({{lang-lt|Lietuva}}). Друкарня Кухты ў Вільні была рэарганізавана ўладальнікам і яго новымі супольнікамі, атрымаўшы новую назву «Маяк» ({{lang-lt|Švyturys}}). Некаторыя беларускія выданні былі надрукаваныя ў гэтай установе. Гэта быў зборнік «З чаго ліха на свеце: беларускія казкі» (1919), «Элементарная алгебра» А. Кісялёва (1921—1922) у 2-х частках для беларускіх школ<ref>''Туронак Ю.'' Беларуская кніга ў міжваеннай Польшчы 1921—1939 // Мадэрная гісторыя Беларусі. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — С. 308.</ref>. Таксама там быў надрукаваны першы нумар газеты «Беларускае жыццё», 6 нумароў [[Грамадзянін (газета)|газеты «Грамадзянін»]]. Пасля таго, як палякі канчаткова занялі Вільню ў 1920 годзе, у Кухты пачаліся праблемы. Друкарня «Маяк» пераехала ў Каўнас у 1924 годзе і праз чатыры гады злілася з дзяржаўнай установай, змяніўшы сваю назву на «Прамень» ({{lang-lt|Spindulys}}). Большая доля ў новай фірме належала міністэрству фінансаў, таму «Прамень» стала вeльмі сучаснай друкарняй з пераплётнай майстэрняй, цалкам абсталяванай, каб выконваць любыя задачы<ref>{{Cite web |url=http://www.spaudos.lt/Spauda/Printing.en.htm |title=The lithuanian word. Printing |access-date=8 студзеня 2012 |archive-date=11 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511135148/http://spaudos.lt/spauda/printing.en.htm |url-status=dead }}</ref>. Кухта працягваў займацца выданнем кніг і календароў да 1934 года. У гэты час ён меў дзве плоскадрукавальныя машыны, іншае абсталяванне, 7-12 працаўнікоў{{sfn|Užtupas|2007}}. У другой палове 1930-х гадоў друкарня збанкрутавала, з-за залішняй даверлівасці гаспадара да калег па бізнесу і абавязку ў якасці паручэнца выплочваць вялікі крэдыт. Але гэта пазбавіла Кухту ад рэпрэсій у 1940 годзе пасля ўстанаўлення савецкай улады ў Літве. === Апошнія гады === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] працаваў пісарам ковенскай музычнай школы. Трымаўся за кошт продажу ўласнай калекцыі карцін (у асноўным рускіх мастакоў). Памёр 26 чэрвеня 1956 г. і пахаваны на [[Пятрашунскія могілкі|Пятрашунскіх могілках]] у Каўнасе. Аўтарам надмагільнага помніка з’яўляецца вядомы літоўскі скульптар Юозас Зікарас<ref>Трус М. «Я не самотны…»: выдавец Марцін Кухта ў сямейным інтэр’еры // Беларускі гістарычны часопіс. 2021. № 11. С. 3-9.</ref>. === Ушанаванне памяці === У 2003 годзе заснавальнік віленскай беларускай грамадскай арганізацыі «Сябрына» [[Валянцін Стэх]] адшукаў пад Каўнасам роднага ўнука Марціна Кухты — сына дачкі друкара Эдмундаса Манставічуса. Беларуская паэтэса [[Таццяна Сапач|Таццяна Сапач (Дубавец)]] запрасіла яго да ўдзелу ў адной з перадач на беларускай мове на Літоўскім нацыянальным тэлебачанні «Віленскі сшытак». У інтэрв’ю Таццяне Дубавец Эдмундас Манставічус паведаміў пра дзеда: {| cellpadding="10" align="center" style="border-collapse:collapse; background-color:transparent; border-style:none;" | width="30" valign=top | [[Файл:Aquote1.png|30px|Левыя коскі]] | {{{1|Як чалавек ён быў закрыты. Пра сябе ніколі нічога не распавядаў. Калі трэба было пра што даведацца, дык цяжка было з яго тое выцягнуць… Мама мая памерла ў 1929 годзе, а я нарадзіўся ў 27-м. І я пасля мамінай смерці гадаваўся ў дзядулі з бабуняю, жыў з імі, лічыце, да сямі гадоў. Памятаю, што мы жылі на Лясной вуліцы ў Коўне, недалёка ад дзедавай друкарні<ref>[http://www.euramost.org/?artc=15075 Сцепаненка П. Друкарня пана Марціна Кухты]</ref>. }}} | width="30" valign=bottom | [[Файл:Aquote2.png|30px|Правыя коскі]] |} У 2005 годзе ў Вільні была ўрачыста адкрыта мемарыяльная дошка на літоўскай мове, прысвечаная Марціну Кухце. На яе адкрыцці разам з Э. Мастанавічусам прысутнічала яго дачка і праўнучка друкара Лідзя Гінёцене. Спаткаўшыся з ёй у 2016 і 2019 гадах, беларускі літаратуразнавец [[Мікола Трус]] апублікаваў шэраг артыкулаў пра Марціна Кухту ў беларускім друку. == Цікавыя факты == Родным братам Марціна быў [[Язэп Кухта]], першы літоўскі пробашч [[Касцёл Святога Мікалая (Вільня)|у касцёле Святога Мікалая ў Вільні]]. Першая жонка друкара, Стэфанія, у дзявоцтве мела прозвішча Мысліборская і дома гаварыла па-польску. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Века А.'' Друкар-першапраходзец: Марцін Кухта (1875—?) // Настаўніцкая газета. 2002. 16 лістапада. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Кухта Марцін Міхайлавіч|[[Генадзь Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|403}} * Летапіс беларускага друку. Ч. 2. — Мн., 1929. * ''Сцепаненка П.'' Кухта (Kukta) Марцін // Максім Багдановіч: энцыклапедыя. — Мн.: БелЭн, 2011. * ''Трус М.'' Культурны ракурс: [Магіла Марціна Кухты] // Літаратура і мастацтва. — 2016. — 21 кастрычніка. * ''Трус М.'' «Я не самотны…»: Месца спачыну Марціна Кухты: дзве спробы пошуку // Роднае слова. — 2016. — № 11. * ''Трус М.'' Невядомы Марцін Кухта: Закладкі ў сямейным альбоме // Полымя. — 2019. — № 12. * ''Трус М.'' Выдавецкая дзейнасць Марціна Кухты: новыя ракурсы асэнсавання // Беларуская думка. — 2020. — № 3. * ''Трус М.'' Друкарня Марціна Кухты і яе ўласнік: На подступах да гістарычнай рэканструкцыі // Роднае слова. — 2020. — № 4. * {{h|Užtupas|2007|''Užtupas V.'' Kuktos spaustuvė. Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. XI (Kremacija-Lenzo taisyklė). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2007. — L. 208}} == Спасылкі == {{commonscat|Marcin Kuhta}} * [http://archive.svaboda.org/programs/brama/2003/12/20031213161331.asp Марцін Кухта] * [http://www.anykstenai.lt/asmenys/asm.php?id=194 Martynas KUKTA] {{ref-lt}} * [http://libarts.basnet.by/view.php?dir=28 «Друкар беларускага слова Марцін Кухта»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325062721/http://libarts.basnet.by/view.php?dir=28 |date=25 сакавіка 2016 }} на сайце ЦНБ НАН Беларусі {{DEFAULTSORT:Кухта Марцін}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Друкары]] m4toomkiru0cyectg4lble12auqydd5 0 67063 5130804 5124830 2026-04-23T00:13:03Z CommonsDelinker 151 Replacing Facsimile_of_a_Minoan_fresco_(Knossos),_Woman_Carrying_an_Ivory_Pyxis,_by_Emile_Gilliéron_père,_1912.jpg with [[File:Facsimile_of_a_Mycenaean_fresco_(Tiryns),_Woman_Carrying_an_Ivory_Pyxis,_by_Emile_Gilliéron_père,_1912.jpg]] (by [[:c:User:Commo 5130804 wikitext text/x-wiki [[Image:Palazzo Minosse7.jpg|thumb|250px|[[Кноскі палац|Палац у Кносе]]. Фрагмент забудовы. XVI ст. да н.э.]] {{Гісторыя Грэцыі}} '''Эгейская культура''', '''Крыта-мікенская культура''' — умоўная агульная назва культур бронзавага веку в-ва [[востраў Крыт|Крыт]] ([[мінойская цывілізацыя|мінойскай]]), астравоў [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]] ([[Кікладская культура|кікладскай]]) і мацерыковай [[Старажытная Грэцыя|Грэцыі]] ([[эладская культура|эладскай]], у тым ліку [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай]]). Узнікла і развівалася ў ІІІ — ІІ тыс. да н.э. (XXX—XII ст. да н.э.). Зведала непасрэдны ўплыў культурных здабыткаў Блізкага Усходу ([[Старажытны Егіпет]]), але захавала сваю самабьггнасць; палітычнае, эканамічнае і культурнае жыццё мясцовых протадзяржаў развівалася ў палацавых гаспадарках гарадоў Крыта, [[Мікены|Мікенаў]], [[Троя|Троі]], [[Пілас]]а і інш. Яе гісторыя паводле вынікаў археалагічных даследаванняў англійскага археолага [[Артур Джон Эванс|А. Дж. Эванса]] падзяляецца на 4 перыяды: раннемінойскі, ці дапалацавы (2600—2000 да н.э.); сярэднемінойскі, ці палацавы (2000—1700 да н.э.); сярэднемінойскі, ці новапалацавы (1700—1400 да н.э.); познемінойскі, ці пасляпалацавы (1400—1150 да н.э.). [[Выява:Facsimile of a Mycenaean fresco (Tiryns), Woman Carrying an Ivory Pyxis, by Emile Gilliéron père, 1912.jpg|thumb|left|Жаночы вобраз]] Узнікненне гарадоў на Крыце адносіцца да пачатку II тыс. да н. э. Іх жыхары валодалі дастаткова развітымі будаўнічымі прыёмамі, выкарыстоўвалі бронзавыя прылады працы, выраблялі гліняны посуд, ювелірныя ўпрыгажэнні з золата, слановай косці, вырабных камянёў. У пачатку сярэднемінойскага перыяду фарміруюцца буйныя эканамічныя і культурныя цэнтры — [[Кнос]] і [[Фест]]. Для іх характэрна ўзвядзенне развітых жылых комплексаў, так званых «старых палацаў», дзе ўсе памяшканні групаваліся вакол вялікага двара. У выяўленчым мастацтве складваецца ідэал прыгожага чалавека. Для мужчыны гэта фігура з шырокімі плячамі, дужымі рукамі, тонкай таліяй. Жаночыя вобразы вызначаліся вытанчанасцю і зграбнасцю. Мастацкія творы пачалі стварацца прафесійнымі майстрамі, што адлюстроўваецца ў іх добрым тэхнічным выкананні. Наступны перыяд, «новапалацавы», пачаўся пасля спусташальнага землетрасення, якое разбурыла практычна ўсе манументальныя помнікі на Крыце. Цяпер на падмурках старых будынкаў узводзяць новыя, значна большыя па памерах, двухпавярховыя, з багатым убраннем інтэр’ераў: у Кносе, Фесце, Маліі, у Ката-Закра, Агія-Трыадзе. Росквіт гаспадаркі і культуры найбольш старажытнай дзяржавы на Крыце адбыўся ў XVII—XVI ст. да н.э. Сцены выкладваюць з каменных блокаў і цэглы, выкарыстоўваюць драўляныя калоны на каменных базах. Фарміруецца сістэма асвятлення светлавымі калодзежамі. У палацавых комплексах вылучаюцца жылая жаночая частка і групы парадна-прадстаўнічых памяшканняў. Аддзяляюцца збудаванні гаспадарчага прызначэння: склады, кладовыя, майстэрні. Будуюцца відовішчныя пляцоўкі з месцамі для гледачоў. Асаблівасцю архітэктуры палацаў Крыта з’яўляецца адсутнасць умацаванняў вакол іх. Гэта былі важныя цэнтры, у якіх канцэнтравалася палітычнае і рэлігійнае жыццё. Палацы аб’ядноўвалі таксама вытворчыя і гандлёвая сферы. Сумеснай працай многіх пакаленняў архітэктараў, земляробаў, рамеснікаў і рабоў быў пабудаваны суцэльны комплекс прыблізна з 300 памяшканняў — велічны трохпавярховы [[Кноскі палац]], т. зв. Лабірынт. Залы і пакоі Кноскага палаца, знаходзячыся на розных узроўнях, злучаныя лесвіцамі і пераходамі, асветленыя і зацемненыя, стваралі ўражанне рухомасці, зменлівасці, не ўласцівай архітэктуры [[Старажытны Усход|Старажытнага Усходу]]. Падобны палац быў у Фесце на поўдні Крыта. Рэлігіяй крыцян было мнагабожжа: «Вялікая багіня» (захавалася [[Багіня са змеямі|статуэтка багіні, якая трымае змей]]), [[Мінатаўр]] і інш. Жывапіс прадстаўлены фрэскамі («[[Гульні з быком (фрэска)|гульня з быком]]», «[[Парыжанка (фрэска)|кноская парыжанка]]» і інш.), расфарбаванымі рэльефамі на сценах («цар-жрэц»). У 1953 дэшыфраваны таблічкі лінейнага пісьма XVIII—XI ст. да н.э. (гл. [[Крыцкае пісьмо]]). [[File:Dea dei serpenti iraclio.jpg|thumb|left|Статуэтка [[Багіня са змеямі|багіні са змеямі]] з палаца ў Кносе. XVII ст. да н.э.]] У Кносе, іншых гарадах Крыта, такіх, як Фера, Малія, Агіа-Трыада, былі выяўлены выдатныя творы дробнай пластыкі. Так, у Кносе ў тайніку знаходзіліся керамічныя статуэткі [[Багіня са змеямі|багінь або жрыц са змеямі]], культ якіх, відаць, меў шырокае распаўсюджанне. Фігуры маладых жанчын падкрэслена вытанчаныя, пяшчотныя. Яны пышнагрудыя, у іх тонкія таліі, плаўныя згібы рук і торсаў, мудрагелістыя, высокія галаўныя ўборы. Па-свойму выразныя рэльефы з палаца Агіа-Трыады са сцэнамі [[Таўракатапсія|барацьбы з быкамі]], пластыка на рытуальных сасудах, тэракотавыя і бронзавыя статуэткі. [[File:Young_boxers_fresco,_Akrotiri,_Greece.jpg|thumb|left|«Дзеці, якія баксіруюць». Фрэска з в. Ціра. XVI ст. да н.э.]] [[File:Delphinus delphis 02.jpg|thumb|Фрагмент [[Дэльфіны (фрэска)|роспісу залы]] палаца ў Кносе. XVI — пач. XV ст. да н.э.]] Разнастайнымі былі творы прыкладнога мастацтва, якія выконвалі рамеснікі крыцкіх гарадоў. Асобнае месца сярод іх займала распісная кераміка. У 1800—1700 г. да н. э. складваюцца адметныя стылі дэкарыравання сасудаў: «[[Камарэс (стыль)|камарэс]]» (назва звязана з месцам першых знаходак у цэнтры Крыта) і «{{нп3|Марскі стыль|марскі|ru|Морской стиль}}». Для першага характэрна выкарыстанне маляўнічых зігзагаў, спіраляў, завіткоў, кругоў, буйных разетак як паасобку, так і ў разнастайных спалучэннях. У іх аздобе прасочваюцца гарманічная ўраўнаважанасць буйных элементаў і свабоднага гладкага поля. У «марскім» стылі дамінуючымі былі стылізаваныя выявы малюскаў, рыб, васьміногаў, ракавін, медуз, каралаў, водарасцей. Напрыклад, на вазах з Гурніі і Палекастра (абедзве — каля 1600 да н.э.) паказаны васьміногі, шчупальцы якіх абвіваюць тулавы сасудаў і аб’ядноўваюць у адзіную кампазіцыю намаляваных тут жа іншых марскіх істот, што стварае ўражанне рухомага марскога асяроддзя. У сярэдзіне II тыс. да н. э. крыцкія гарады былі захоплены плямёнамі, якія прыйшлі з мацерыка, — [[ахейцы|ахейцамі]]. Падзенне гэтых буйных цэнтраў старажытнай цывілізацыі, відаць, паскорыў выбух вулкана на востраве Ціра ([[востраў Сантарын|Сантарын]]) каля 1450 да н.э. 3 XV—XIV ст. да н. э. цэнтр эгейскай культуры перамяшчаецца на поўдзень сучаснага Балканскага паўвострава — у Мікены, [[Тырынф]], Аргас і Пілас. Аднак пачатак своеасаблівай культуры пелапанескіх гарадоў адносіцца да больш ранняга часу (XVII ст. да н.э.), калі на іх аказвалі моцнае ўздзеянне суседнія крыцкія калоніі. Насельніцтва ўсходняй часткі Пелапанеса складалі грэкі-ахейцы, суровы лад жыцця якіх вызначаўся асаблівай ваяўнічасцю. Відаць, таму іх гарады нагадваюць непрыступныя цытадэлі. Асабліва ўражваюць памеры сцен. Напрыклад, у Тырынфе іх таўшчыня дасягала да 17 м, вышыня — ад 18 да 20 м. Яны былі складзены з каменных блокаў-квадраў вагой ад 5 да 12 т. Унутры іх знаходзіліся галерэі і памяшканні ваеннага прызначэння з несапраўднымі скляпеністымі перакрыццямі. Археолагі, звярнуўшы ўвагу на тэхніку кладкі гэтых умацаванняў, назвалі яе «цыклапічнай». Магутныя сцены пелапанескіх гарадоў далі падставы старажытным грэкам стварыць легенду аб волатах-цыклопах, якія толькі і маглі ўзвесці такія крэпасці. Мікены і Тырынф былі пабудаваны на высокіх пагорках, якія атрымалі назву «акропаль», што азначала «верхні горад». 3 будынкаў Мікен, Тырынфа і Піласа лепш за ўсё вывучаны Піласкі палац. Гэта быў двухпавярховы комплекс з дакладнай сіметрычнай планіроўкай. У ім налічвалася некалькі дзясяткаў памяшканняў — залы параднага і культавага прызначэння, пакоі правіцеля, склады, майстэрні. Меўся таксама арсенал са зброяй. Акрамя ўсяго гэтага палац быў аснашчаны сістэмай водазабеспячэння і каналізацыі. Мікенскі палац, мяркуючы па дадзеных археалагічных раскопак, вызначаўся большай упарадкаванасцю, чым лабірынт у Кносе. Асновай яго была вялікая прамавугольная зала (мегаран) з ачагом пасярэдзіне і тронам правіцеля насупраць уваходу. Перакрыцці залы падтрымлівалі чатыры калоны. Такі тып будынка быў потым узяты грэкамі за аснову культавых збудаванняў. Аб дойлідстве Тырынфа, Мікен і Піласа можна меркаваць таксама і на падставе пахаванняў, грабніц. Яны вядомы двух тыпаў: высечаныя ў скалістым грунце (шахтавыя магілы) і наземныя купальныя збудаванні (толасы). Самая вядомая грабніца, знойдзеная непадалёку ад Мікенскага акропаля, атрымала назву «[[Скарбніца Атрэя|Скарбніца Атрэя]]» па імені легендарнага цара Атрэя, бацькі Агамемнана, правіцеля Мікен (XIV ст. да н.э.). Такі тып пахавання ўзыходзіць да старажытных курганоў-магіл. Яе несапраўдныя скляпенні ўтвараюць кольцы каменных пліт, якія ссоўваюцца да цэнтра, навісаюць адна над адной і зыходзяцца ўверсе. Купал дыяметрам 14,5 м падымаўся на вышыню 13,2 м і быў упрыгожаны буйнымі пазалочанымі бронзавымі разеткамі. Масіўныя, з замкнутай, пазбаўленай натуральнага асвятлення ўнутранай прасторай толасы павінны былі сімвалізаваць замагільны свет, куды трапляў чалавек пасля смерці. У шахтавых пахаваннях Мікен і Тырынфа знойдзена вялікая колькасць прадметаў побыту, зброі, ювелірных упрыгожанняў, рытуальных сасудаў — рытонаў, пахавальных масак. Большасць з іх — залатыя вырабы, дасканалыя па форме і тэхнічным выкананні. У асобных магілах былі знойдзены залатыя пахавальныя маскі, у якіх аб’ядналіся прыёмы тарэўтыкі і рэльефа. Іх роля заключалася хутчэй за ўсё ў тым, каб устанаўліваць мяжу паміж светам зямным і замагільным. Пры ўсім схематызме і ўмоўнасці выяў у іх рэльефах прасочваецца правобраз будучага скульптурнага партрэта. Шахтныя магілы з мноствам каштоўных рэчаў даследаваны нямецкім археолагам [[Генрых Шліман|Генрыхам Шліманам]]. [[File:Treasure of Atreus.jpg|thumb|«[[Скарбніца Атрэя|Скарбніца Атрэя]]» каля Мікен. XIV ст. да н.э.]] [[File:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|thumb|«{{нп3|Львіная брама||ru|Львиные ворота}}» ў Мікенах. ХІV-ХІІІ ст. да н.э.]] Суровы, падпарадкаваны мэтам абароны характар архітэктуры Мікен, Тырынфа і Піласа абмежаваў развіццё пластыкі, нават яе манументальных форм. Практычна адзіным такім творам з’яўляецца каласальных памераў рэльефная пліта, змешчаная над брамай, што вяла ў мікенскую крэпасць. У яе трохвугольную прастору ўпісаны выявы двух львіц, якія пярэднімі лапамі абапіраюцца на падножжа калоны. Іх дужыя целы і грозныя позы павінны былі атаесамлівацца з вобразам пільных вартавых, што ахоўваюць уваход у горад, сімвалізаваць царскую веліч і магутнасць правіцеляў. Верагодна падобная пліта, але з выявамі іншага, сакральнага зместу знаходзілася ў «Скарбніцы Атрэя», аб чым сведчыць свабодная трохкутная прастора над уваходам у яе. Насценныя роспісы грэчаскіх палацаў маюць многа агульнага з жывапісам мінойскіх гарадоў. Аднак пры знешнім падабенстве сюжэтаў відавочны зусім іншыя адносіны да выяўлення і ацэнкі з’яў рэчаіснасці. Для кампазіцый характэрны завершаныя формы, сілуэтнасць, падкрэсленая дэкаратыўнасць, у вядомым сэнсе — схематычнасць. Іх вылучае рацыяналістычнасць трактовак, гэта прасочваецца нават у абранні сюжэтаў — сцэн паляванняў, баёў, урачыстых працэсій. Асабліва многа такіх выяў знойдзена ў палацы Тырынфа, тут яны не толькі знаходзіліся на сценах мегарана, але і ўтваралі дэкаратыўную аздобу падлогі. Яшчэ адным цэнтрам старажытнай эгейскай цывілізацыі была Троя. Рэшткі гэтага горада знойдзены ў паўночна-заходняй частцы Малой Азіі. Знаходкі археолагаў дазваляюць параўноўваць мастацтва Троі з Мікенамі і Тырынфам. Паміж імі было многа агульнага — тая ж стрыманасць І суровасць архітэктуры, падобныя тыпы будынкаў, высокі ўзровень выканання дэкаратыўна-прыкладных твораў, невялікая колькасць скульптурных выяў. На мяжы XIII—XII ст. да н.э. Крыта-мікенская культура і яе цывілізацыя перасталі існаваць пад ударамі плямён дырыйцаў. У сярэдзіне XIII ст. да н.э. на тэрыторыі Балканскага паўвострава адбыліся вялікія ваенныя дзеянні. Ахейскія плямёны разбурылі Трою, а ў хуткім часе плямёны дарыйцаў, іанійцаў, эалійцаў пакарылі Мікены, Тырынф, Пілас, захапілі Эгейскія астравы, дасягнулі Малаазіяцкага ўзбярэжжа. Гэта нанесла вялікі ўрон культуры. Былі страчаны прыёмы будаўніцтва, забыты тэхналогіі апрацоўкі металаў, навыкі пісьма, разбурана дзяржаўная структура мінойскага грамадства. Нягледзячы на спусташэнні, культурная спадчына Крыта-Мікенскага свету стала асновай, на якой атрымала развіццё мастацтва Старажытнай Грэцыі, перш за ўсё ў так званыя «цёмныя стагоддзі» (XI—IX ст. да н.э.). Тады складваецца агульнагрэчаскі пантэон багоў, з’яўляецца міфалогія, выпрацоўваецца адзіная мова — фарміруюцца перадумовы мастацтва архаікі. Аб «цёмных стагоддзях» вядома толькі па творах [[Гамер]]а, у якіх пераплятаюцца рэальныя гістарычныя падзеі і міфы. == Гл. таксама == * [[Атлантыда]] * [[востраў Сантарын|Сантарын]] == Літаратура == * ''Корзун М., Равяка К.'' Крыта-мікенская культура // {{Крыніцы/БЭ|8}} * ''Лазука, Б.'' Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4 [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Еўропы]] [[Катэгорыя:Еўропа бронзавага веку]] [[Катэгорыя:Эгейская цывілізацыя| ]] 2jz1pj3mdwnfq7ro2msaeu0df7tbaql 0 70003 5130762 4403576 2026-04-22T19:17:09Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130762 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Берман}} '''Іаан''', свецкае імя '''Іван Андрэевіч Берман''' (каля {{ДН|||1830}}, [[Вільня]] — {{ДС|16|1|1893}}) — праваслаўны [[святар]], [[этнограф]], [[краязнавец]], збіральнік беларускага [[фальклор]]у. == Біяграфія == Скончыў у [[1857]] годзе [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]]. Па сканчэнні семінарыі прызначаны другім святаром царквы св. Параскевы ў [[Валожын]]е ([[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]]), адначасова прызначаны законавучыцелем мясцовага прыходскага вучылішча. У [[1867]] года з Валожына быў накіраваны да царквы ў [[Антопаль|Антопалі]] ([[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]]), да свайго цесця, протаіерэя Ф. Гарбацэвіча. У [[1868]] годзе з Антопаля накіраваны на месца святара пры Прычысценскім кафедральным саборы г. Вільні. У [[1876]] г. прызначаны штатным законавучыцелем Марыінскага вышэйшага жаночага вучылішча і настаяцелем дамовай царквы вучылішча. Таксама быў законавучыцелем Віленскай 2-й гімназіі. Член [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]]. Вывучаў беларускія народныя абрады, прыкметы, вераванні, забабоны; збіраў матэрыялы пра народны каляндар і метэаралогію беларусаў. Ад заснавання «Віленскага календара» загадваў у выданні царкоўна-рэлігійным раздзелам. Меў сыноў Сяргея і Аляксея. Пахаваны І. Берман на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілк]]ах у Вільні, побач багадзельні, помнік — каменныя [[ківот]] і [[аналой]] з мармуровым Евангеллем, у ківоце абраз Уваскрэсення. З дазволу расійскага імператара і [[Свяцейшы ўрадаўнічы сінод|Сінода]], удава і дзеці І. Бермана з 6.2.1894 змянілі прозвішча на '''Мядзведзеў'''. == Бібліяграфія == * Календарь по народным преданиям, в Воложинском приходе Виленской губернии, Ошмянского уезда / Свящ. Иоанн Берман. — 1-е изд.: Записки Русского императорского географического общества, 1873; — 2-е изд.: Спб.: Тип. Майкова, 1874; * Касательно жгучих вопросов современного пастырства // Литовские епархиальные ведомости. 1880. № 6, 9, 13, 15. * Наблюдения нашего северо-западного крестьянства относительтно погоды и урожая // [[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]. 1870. № 130, 132. * Порядок народного времяисчисления и праздничные обычаи в Северо-Западной Руси // [[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]. 1869. № 6, 7, 12, 19, 34, 39. * Чаровники и знахари западно-русского простонародья // [[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]. 1903. № 152, 158, 160, 164. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="3"> File:Grave of Ivan Bierman at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Івана Бермана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Tombstone on the grave of Ivan Bierman at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле Івана Бермана File:Marble Gospel on the grave of Ivan Bierman at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мармуровае Евангелле на надгробку Івана Бермана </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Берман Іван Андрэевіч}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Берман Іван Андрэевіч|старонкі=113}} * Беларускі фальклор: энцыклапедыя. Т. 1: А — К. — Мінск, 2005. * ''[[Уладзімір Аляксандравіч Васілевіч|Васілевіч У. А.]]'' Іаан Андрэевіч Берман // Беларуская фалькларыстыка. — Мн.: 1989. С. 73—82. * ''Васілевіч У. А.'' Збіральнікі: Оскар Кольберг, [[Зыгмунт Глогер]], Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Навук. рэд. А. С. Фядосік — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. ISBN 5-343-00674-4 * Литовские епархиальные ведомости. * ''Савицкий Л.'' Православное кладбище гор. Вильно. — Вильно, 1938. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берман Іван Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] 4g5kzkpn5izqp0qdcp0v6knm467jz4p 5130763 5130762 2026-04-22T19:17:55Z Bahusia 150630 ілюстрацыя, афармленне 5130763 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Берман}} '''Іаан''', свецкае імя '''Іван Андрэевіч Берман''' (каля {{ДН|||1830}}, [[Вільня]] — {{ДС|16|1|1893}}) — праваслаўны [[святар]], [[этнограф]], [[краязнавец]], збіральнік беларускага [[фальклор]]у. == Біяграфія == Скончыў у [[1857]] годзе [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]]. Па сканчэнні семінарыі прызначаны другім святаром царквы св. Параскевы ў [[Валожын]]е ([[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]]), адначасова прызначаны законавучыцелем мясцовага прыходскага вучылішча. У [[1867]] года з Валожына быў накіраваны да царквы ў [[Антопаль|Антопалі]] ([[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]]), да свайго цесця, протаіерэя Ф. Гарбацэвіча. У [[1868]] годзе з Антопаля накіраваны на месца святара пры Прычысценскім кафедральным саборы г. Вільні. У [[1876]] г. прызначаны штатным законавучыцелем Марыінскага вышэйшага жаночага вучылішча і настаяцелем дамовай царквы вучылішча. Таксама быў законавучыцелем Віленскай 2-й гімназіі. Член [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]]. Вывучаў беларускія народныя абрады, прыкметы, вераванні, забабоны; збіраў матэрыялы пра народны каляндар і метэаралогію беларусаў. Ад заснавання «Віленскага календара» загадваў у выданні царкоўна-рэлігійным раздзелам. Меў сыноў Сяргея і Аляксея. Пахаваны І. Берман на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілк]]ах у Вільні, побач багадзельні, помнік — каменныя [[ківот]] і [[аналой]] з мармуровым Евангеллем, у ківоце абраз Уваскрэсення. З дазволу расійскага імператара і [[Свяцейшы ўрадаўнічы сінод|Сінода]], удава і дзеці І. Бермана з 6.2.1894 змянілі прозвішча на '''Мядзведзеў'''. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="3"> File:Grave of Ivan Bierman at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Івана Бермана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Tombstone on the grave of Ivan Bierman at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Надмагілле Івана Бермана File:Marble Gospel on the grave of Ivan Bierman at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мармуровае Евангелле на надгробку Івана Бермана </gallery></center> == Бібліяграфія == * Календарь по народным преданиям, в Воложинском приходе Виленской губернии, Ошмянского уезда / Свящ. Иоанн Берман. — 1-е изд.: Записки Русского императорского географического общества, 1873; — 2-е изд.: Спб.: Тип. Майкова, 1874; * Касательно жгучих вопросов современного пастырства // Литовские епархиальные ведомости. 1880. № 6, 9, 13, 15. * Наблюдения нашего северо-западного крестьянства относительтно погоды и урожая // [[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]. 1870. № 130, 132. * Порядок народного времяисчисления и праздничные обычаи в Северо-Западной Руси // [[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]. 1869. № 6, 7, 12, 19, 34, 39. * Чаровники и знахари западно-русского простонародья // [[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]. 1903. № 152, 158, 160, 164. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Берман Іван Андрэевіч}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Берман Іван Андрэевіч|старонкі=113}} * Беларускі фальклор: энцыклапедыя. Т. 1: А — К. — Мінск, 2005. * ''[[Уладзімір Аляксандравіч Васілевіч|Васілевіч У. А.]]'' Іаан Андрэевіч Берман // Беларуская фалькларыстыка. — Мн.: 1989. С. 73—82. * ''Васілевіч У. А.'' Збіральнікі: Оскар Кольберг, [[Зыгмунт Глогер]], Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; Навук. рэд. А. С. Фядосік — Мн.: Навука і тэхніка, 1991. ISBN 5-343-00674-4 * Литовские епархиальные ведомости. * ''Савицкий Л.'' Православное кладбище гор. Вильно. — Вильно, 1938. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Берман Іван Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] osbq3eua5m9n42o2fa9vl7kxmu61n5q 0 72363 5130800 4803212 2026-04-22T23:13:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130800 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гершонскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = Беларусь |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гершоны (Брэсцкі раён)|Гершоны]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[21 снежня]] [[2007]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гершо́нскі сельсаве́т''' — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Гершоны (Брэсцкі раён)|Гершоны]]. == Гісторыя == Гершонскі сельсавет быў утвораны 12 кастрычніка 1940 года. У 1954 годзе быў аб’яднаны з [[Пугачоўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Пугачоўскім сельсаветам]], у склад сельсавета са [[Страдзецкі сельсавет|Страдзецкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Заказанка]] і [[Прылукі (Брэсцкі раён)|Прылукі]]<ref>[http://gerchony.p0.ru/publ/1-1-0-4 Гершоны]</ref><ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 верасня 1959 года ў склад сельсавета са скасаванага [[Дурыцкі сельсавет|Дурыцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Страдзеч]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 верасня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Гершонскага сельсавета было 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|17}}</ref>. 27 лістапада 2007 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Страдзеч]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-35/2008-35(053-159).pdf&oldDocPage=46 Решение Брестского районного Совета депутатов от 27 ноября 2007 г. № 61 О переносе административно-территориального центра Гершонского сельского Совета]</ref>. 21 снежня 2007 года рашэннем Брэсцкага аблсавета са складу сельсавета былі выключаныя вёскі [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]], [[Бярнады]], [[Гершоны (Брэсцкі раён)|Гершоны]], [[Кацельня-Баярская (Гершонскі сельсавет)|Кацельня-Баярская]], [[Міцькі (Брэсцкі раён)|Міцькі]], якія былі ўключаны ў гарадскую рысу Брэста, а сельсавет быў перайменаваны ў [[Страдзецкі сельсавет|Страдзецкі]]<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/normreg2009/num09/d09141.html Решение Брестского областного Совета депутатов от 21 декабря 2007 г. № 84 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Брестского района]</ref>. У Гершонскі сельсавет уваходзіла 8 населеных пунктаў: Аркадыя, Бярнады, Гершоны, Заказанка, Кацельня-Баярская, Міцькі, Прылукі і Страдзеч. == Славутасці == У 1996 годзе з блаславення патрыярха [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксія II]] на тэрыторыі сельсавета быў адкрыты мужчынскі манастыр. Манастыр быў адкрыты ў вёсцы [[Аркадыя (Брэст)|Аркадзія]] на месцы гібелі пісьменніка-публіцыста XVII стагоддзя і Брэсцкага ігумена, святога праваслаўнай царквы — прападобнапакутніка [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Брэсцкага]]. == Іншае == У адпаведнасці з рашэннем Выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 лютага 1994 года № 61 на тэрыторыі Гершонскага сельсавета ўстаноўлена памежная зона<ref>{{Cite web |url=http://www.pravoby.info/mesdoc/part6/mesn6052.htm |title=Решение Исполнительного комитета Брестского областного Совета народных депутатов от 21 февраля 1994 г. № 61 «О пограничном режиме в пограничной зоне, пограничной полосе и в пунктах пропуска через Государственную границу Республики Беларусь на территории Брестской области» |access-date=8 лютага 2011 |archive-date=5 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205054707/http://www.pravoby.info/mesdoc/part6/mesn6052.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Брэсцкі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Гершонскі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1940—2007)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2007 годзе]] 9xg9m85m4wsgx6ewj64786nu41vtry0 0 81126 5130859 4878134 2026-04-23T07:41:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130859 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Грас |арыгінальная назва = {{lang-fr|Grasse}}, {{lang-oc|Grassa}} |падначаленне = |краіна = Францыя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 43|lat_min = 39|lat_sec = 22 |lon_dir = |lon_deg = 6|lon_min = 55|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Праванс — Альпы — Лазурны Бераг |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Прыморскія Альпы |раён у табліцы = Прыморскія Альпы (дэпартамент){{!}}Прыморскія Альпы |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 44,44 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 333 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 48200 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = 988,15 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 06130 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Grasse |сайт = http://www.ville-grasse.fr/ |мова сайта = fr |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Грас''' ({{lang-fr|Grasse}}, {{lang-oc|Grassa}}) — [[горад]] у французскім дэпартаменце [[Прыморскія Альпы (дэпартамент)|Прыморскія Альпы]], крыху на поўнач ад Мужэна. Насельніцтва горада складае 48 тысяч жыхароў. Грас вядомы сваёй парфумернай індустрыяй і як адно з месцаў, дзе адбываецца дзеянне рамана «Парфумер» [[Патрык Зюскінд|Патрыка Зюскінда]]. == Гісторыя == Горад заснаваны ў [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]]. У 1125 годзе стаў рэзідэнцыяй [[біскуп]]а [[Антыб]]а. У 1155 годзе Грас стаў біскупскім горадам, пачаў адыгрываць важную ролю ў гандлёвых адносінах з [[Генуя]]й і [[Піза]]й. У 1482 годзе разам з [[Праванс]]ам стаў часткай Францыі. З XVI стагоддзя ў Грасе пачала развівацца парфумерная вытворчасць. У 1815 годзе [[Напалеон I Банапарт]] высадзіўся тут у бухце [[Гольф-Жуан]] і з невялікай арміяй пайшоў на Парыж шляхам, які пасля назавуць [[Дарога Напалеона|дарогай Напалеона]]. У друкарні Граса, размешчанай у 15 кіламетрах ад месца высадкі, быў надрукаваны заклік да народа і арміі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Славутасці == * [[Нотр-Дам-дзю-Пюі]] — кафедральны сабор * [[Міжнародны музей парфумерыі]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.ville-grasse.fr/ Сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210311044839/http://www.ville-grasse.fr/ |date=11 сакавіка 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Прыморскія Альпы]] [[Катэгорыя:Грас| ]] 3pqe3sj49jq8152i08pxip2lwa2grhb 0 89362 5130844 4123775 2026-04-23T06:57:46Z StarDeg 16311 5130844 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Роберт Стрэйндж Мак-Намара | арыгінальнае імя = Robert Strange McNamara | партрэт = Robert McNamara official portrait.jpg | шырыня партрэта = 200px | подпіс = | тытул = 7-ы [[Міністр абароны ЗША]] | парадак = | сцяг = Flag of United States.svg | перыядпачатак = [[1961]] | перыядканец = [[1968]] | папярэднік = [[Томас Гейтс]] | пераемнік = [[Кларк Кліфард]] | прэзідэнт = [[Джон Кенэдзі]] | прэзідэнт_2 = [[Ліндан Джонсан]] | партыя = [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканец]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = [[універсітэт Берклі]] <br /> | акадэмічная ступень = магістр | узнагароды = | дата нараджэння = 9.6.1916 | месца нараджэння = | дата смерці = 6.7.2009 | месца смерці = | веравызнанне = | імя пры нараджэнні = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = Robert S McNamara Signature.svg }} '''Роберт Стрэйндж Мак-Намара''' ({{lang-en|Robert Strange McNamara}}; [[9 чэрвеня]] [[1916]] — [[6 ліпеня]] [[2009]]) — амерыканскі прадпрымальнік і палітык-рэспубліканец, 7-ы міністр абароны ЗША ў 1961—1968 (пры [[Джон Кенэдзі|Джоне Кенэдзі]] і [[Ліндан Джонсан|Ліндане Джонсане]]). == Гл. таксама == * [[Лінія Макнамары]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.whitehousetapes.net/exhibit/former-secretary-defense-robert-mcnamara-dies Robert McNamara on the JFK and LBJ White House Tapes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101202102210/http://whitehousetapes.net/exhibit/former-secretary-defense-robert-mcnamara-dies |date=2 снежня 2010 }} {{ref-en}} * [http://www.legacy.com/WashingtonPost/DeathNotices.asp?Page=Lifestory&PersonID=129358811 Вестка пра скананне Роберта Мак-Намары ад Associated Press], змешчаная ў выданні [[The Washington Post]] {{ref-en}} * [http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=13983224&fsrc=nwl ''The Economist'': вестка пра скананне Роберта Мак-Намары] {{ref-en}} * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/5760914/Robert-McNamara.html Robert McNamara] — Вестка пра скон Роберта Мак-Намары ў [[Daily Telegraph]] {{ref-en}} * [http://www.chomsky.info/books/warfare01.htm Noam Chomsky j Роберте Мак-Намара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100126232528/http://www.chomsky.info/books/warfare01.htm |date=26 студзеня 2010 }} {{ref-en}} * [http://www.thenation.com/doc/20090720/scheer McNamara’s Evil Lives On] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100401061456/http://www.thenation.com/doc/20090720/scheer |date=1 красавіка 2010 }} by Robert Scheer, ''The Nation'', July 8, 2009 {{ref-en}} * [http://www.thefreelibrary.com/McNamara's+'other'+crimes:+the+stories+you+haven't+heard-a017040672 McNamara and Agent Orange] {{ref-en}} * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTABOUTUS/EXTARCHIVES/0,,contentMDK:20502974~pagePK:36726~piPK:437378~theSitePK:29506,00.html Biography of Robert Strange McNamara (website)] {{ref-en}} * [http://www.defenselink.mil/specials/secdef_histories/bios/mcnamara.htm US Department of Defense] {{ref-en}} * [http://openvault.wgbh.org/wapina/barcode49188mcnamara1_4/index.html/ Інтэрв’ю пра Кубінскі крызіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070820133409/http://openvault.wgbh.org/wapina/barcode49188mcnamara1_4/index.html |date=20 жніўня 2007 }}; WGBH series {{ref-en}} * [http://openvault.wgbh.org/wapina/barcode50037mcnamara2_2/index.html/ Інтэрв’ю пра «атамную» стратэгію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070821043538/http://openvault.wgbh.org/wapina/barcode50037mcnamara2_2/index.html |date=21 жніўня 2007 }} {{ref-en}} * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/McNamara,+Robert+S. Анатаваная бібліяграфія па запыце «Robert McNamara»: the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170105181033/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FMcNamara%2C+Robert+S. |date=5 студзеня 2017 }} {{ref-en}} {{Сакратары абароны ЗША}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} {{Кабінет Ліндана Джонсана}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Намара}} [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаванне]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Дэмакратычнай партыі ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Міністры абароны ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці В’етнамскай вайны]] 3i1xk3xyxby6cfn4ka4a18p3qz899tq 0 90822 5130745 3403345 2026-04-22T18:51:23Z IP781584110 134977 афармленне 5130745 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Знамяроўскі}} '''Уладзіслаў Знамяроўскі''' — рэдактар, {{выдавец|Беларусі|Літвы|СССР}} і {{публіцыст|Беларусі|Літвы|СССР}}. == Выдавецкая дзейнасць == У 1920—1930-х трымаў у [[Вільня|Вільні]] прыватнае выдавецтва. Выдаваў арыгінальную і перакладную літаратуру, падручнікі, слоўнікі (агулам каля 20 назваў), у тым ліку «Беларускі каляндар на 1920 г.», «Сцэнічныя творы» [[Л. Родзевіч]]а, «Дзед Завала» [[Ядвігін Ш.|Ядвігіна Ш.]] (2-е выд.), «Расійска-беларускі слоўнік» [[Максім Гарэцкі|М.]] і [[Гаўрыла Гарэцкі|Г. Гарэцкіх]] (2-е выд.), «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі» [[У. Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскага]] (4-е выд.), творы [[Г. Леўчык]]а. За выпуск у 1928 «Беларускага дэкламатара» У. Знамяроўскі быў прыцягнуты польскімі ўладамі да судовай адказнасці. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Леўчык Г. Доля і хлеб. Мн., 1980. * {{Крыніцы/БелЭн|7|||100}} {{Рэдактары «Нашай Нівы»}} {{DEFAULTSORT:Знамяроўскі Уладзіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] hu9xg0e6s0meszvmdejkuz4uhgs42cg 0 96447 5130645 5011862 2026-04-22T12:12:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130645 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарэцкі}} {{Навуковец | Імя = Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі | Арыгінал імя = | Выява = Гаўрыла Гарэцкі.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[геалогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|геолага-мінералагічных навук}} | Навуковае званне = {{Навуковае званне|НАНБ|0}} | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Гаўры́ла Іва́навіч Гарэ́цкі''' ({{ДН|10|4|1900|28}}, вёска [[Багацькаўка|Малая Багацькаўка]] [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]{{efn|Цяпер у [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]}} — {{ДС|20|11|1988}}, [[Мінск]]) — беларускі [[геалогія|геолаг]], [[Геаграфія|географ]], [[Эканоміка|эканаміст]], дэмограф, [[Археалогія|археолаг]], грамадскі дзеяч; адзін з заснавальнікаў і акадэмік ([[1928]]) [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]]. Доктар геолага-мінералагічных навук ([[1946]]), [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь|заслужаны дзеяч навукі Беларусі]] (1972). Малодшы брат класіка беларускай літаратуры [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Горецкий Гавриил Иванович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 163 |старонак = 737 }}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і дзяцінства === [[Файл:Baćki Hareckich.jpg|250px|міні|злева|Бацькі Іван Кузьміч і Ахрасіння Міхайлаўна Гарэцкія]] Нарадзіўся [[28 сакавіка]] ([[10 красавіка]] паводле [[Грыгарыянскі каляндар|новага стылю]]) [[1900]] ў вёсцы Малая Багацькаўка<ref name="БС"/> Мсціслаўскага павета Магілёўскай губерні ў сялянскай малазямельнай сям’і. Бацька — Іван Кузьміч Гарэцкі (1856—1945), многія гады служыў кухарам у пана Цэкерта ў [[Лонніца (Краснінскі раён)|Лонніцы]] на Смаленшчыне. Маці — Ахрасіння Іванаўна, у дзявоцтве Папова (1864—1935), дачка панскага ткача з сяла [[Слаўнае (Мсціслаўскі раён)|Слаўнае]], сям’я лічылася заможнай. Калі адбыўся шлюб, Івану Кузьмічу было 28 гадоў, а Ахрасінні Іванаўне 20. Абое былі непісьменнымі. Іван, які ўвесь час працаваў у паноў, стараўся і навучыўся размаўляць па-руску, Ахрасіння гаварыць па-руску саромелася, і так і не навучылася. Праз кароткі час пасля шлюбу Іван зноў паехаў служыць да пана Цэкерта. Ахрасіння ездзіла да мужа толькі ў госці, але зрэдку, бо было далёка{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12}}. У Івана і Ахрасінні нарадзіўся першы сын, якому далі імя Васіль, але крыху больш чым праз год ён памёр. Праз два гады нарадзіўся Іван (1880—1939). Наступнай была Марына, але хутка памерла з [[Дыфтэрыя|водры]]. У 1893 годзе нарадзіўся [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім]]. Пасля нарадзіліся блізняты Панас (памёр праз 4 тыдні) і Парфір (1896—1980), Гаўрыла (1900—1988), Ганна (1902—1922){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12—13}}. === Адукацыя === Адзіны з пяці дзяцей атрымаў вышэйшую адукацыю. Пасля вучобы ў школе, земскім і двухкласным вучылішчах у [[1914]] паступіў у [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкае каморніцка-агранамічнае вучылішча]]<ref>{{Спасылка| аўтар = Сяргей Макарэвіч| url = http://vialejka.org/2006/12/20/mesca_znajomstva__gork.html| загаловак = Месца знаёмства — Горкі| назва праекту = Гісторыя| выдавецтва = Сайт горада Вілейка| дата = 11 красавіка 2010| title = Архіўная копія| access-date = 30 кастрычніка 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20120118011714/http://vialejka.org/2006/12/20/mesca_znajomstva__gork.html| archive-date = 18 студзеня 2012| url-status = dead}}</ref>, якое закончыў у 1919. Працаваў ва Уфімскім губземаддзеле (каморнікам-аграномам) і вучыўся ва {{нп3|Башкірскі дзяржаўны ўніверсітэт|Уфімскім інстытуце народнай адукацыі|ru|Башкирский государственный университет}} (1919-20). У 1920 паступіў на эканамічны факультэт [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай (тады Пятроўскай) сельскагаспадарчай акадэміі]] (г. [[Масква]])<ref name="БС"/>, якую закончыў у 1924, атрымаўшы спецыяльнасць «аграном». Двойчы арыштоўваўся [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|Дзяржаўным палітычным упраўленнем]] (1920 і 1922). [[Файл:Gor 05.jpg|міні|злева|Гаўрыла Гарэцкі (злева) з братам [[Максім Гарэцкі|Максімам]], 1926 г.]] У 1925 з сям’ёй пераязджае ў Беларусь, у [[Горкі]], дзе Г. Гарэцкі працуе дацэнтам, загадчыкам кафедры сельскагаспадарчай эканоміі і эканамічнай геаграфіі ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадаркі]] (да 1927)<ref name="БС"/>. 3 1925 — член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]], з 1927 — член Прэзідыума і Навуковай Рады гэтай установы. У 1926 годзе ІБК накіроўвае Г. Гарэцкага ў камандзіроўку ў [[Германія|Германію]], [[Польшча|Польшчу]] і [[Данія|Данію]]. У [[1927]] Г. Гарэцкага прызначаюць дырэктарам новага [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па земляробстве|Беларускага навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі]] пры [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]]<ref name="БС"/>. На гэтай пасадзе ён займаўся арганізацыяй сельскагаспадарчай навукі і практыкі. Летам 1927 г. Гарэцкі зноў едзе ў камандзіроўку ў Польшчу і Германію. У канцы 1928 28-гадовага дырэктара інстытута выбіраюць правадзейным членам [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]], у якую рэарганізавалі Інбелкульт. Ён быў самым маладым сярод акадэмікаў-заснавальнікаў акадэміі і застаецца дагэтуль наймаладзейшым сярод абраных акадэмікаў. === Арышт і зняволенне === [[24 ліпеня]] [[1930]] года Г. Гарэцкі арыштаваны ДПУ БССР па {{нп3|Справа Працоўнай сялянскай партыі|справе «Працоўнай сялянскай партыі»|ru|Дело Трудовой крестьянской партии}}. [[6 снежня]] пазбаўлены звання акадэміка. Асуджаны паводле пастановы калегіі [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ СССР]] [[30 мая]] [[1931]] як «кіраўнік контррэвалюцыйнай арганізацыі „Працоўная сялянская партыя“» да вышэйшай меры пакарання. [[6 чэрвеня]] 1931 прысуд заменены на 10 гадоў ППК. {{нп3|Этап|Этапаваны|ru|Этап}} ў {{нп3|Белбалтлаг|Беламорска-Балтыйскі лагер НКУС|ru|Белбалтлаг}} [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Карэла-Фінскай АССР]]. Вызвалены датэрмінова [[5 кастрычніка]] [[1934]]. Зноў арыштаваны ў кастрычніку [[1937]], праз тры месяцы вызвалены. У [[1938]] годзе арыштаваны яшчэ раз. [[8 мая]] 1938 асуджаны да расстрэлу. Больш за год ён прабыў у турме, але застаўся жывым. Гаўрыла Гарэцкі ў ГУЛАГу трапіў у Беламорска-Балтыйскі камбінат НКУС (пас. [[Мядзведжагорск|Мядзведжая Гара]] ў [[Карэлія|Карэліі]]), дзе ў 1931-39 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам і інжынерам-геолагам<ref name="БС"/> на ўзвядзенні Беламорска-Балтыйскага канала і звязаных з ім гідратэхнічных збудаванняў, такіх як {{нп3|Туломскія ГЭС||ru|Туломские ГЭС}}, {{нп3|Рыбінская ГЭС|Рыбінскі гідравузел|ru|Рыбинская ГЭС}} {{нп3|Валгабуд|Валгабуда|ru|Волгострой}} і інш. У 1939-42 гадах ён — галоўны геолаг у сістэме Галоўпрамбуда і Наркамата абароны НКУС (у прыватнасці, у 1939-40 гадах — галоўны геолаг Салікамскага гідравузла НКУС), з 1942 — у арганізацыях {{нп3|Гідрапраект|Гідрапраекта|ru|Гидропроект}} НКУС, дзе працаваў па 1968 на пасадах ад галоўнага геолага да намесніка начальніка аддзела і галоўнага спецыяліста аддзела інжынернай геалогіі (г. [[Дзедаўск]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]])<ref name="БС"/>, пазней — галоўным кансультантам (да 1973). У часы вайны працаваў на ўзвядзенні абарончых збудаванняў. Пасля ўдзельнічаў у геолага-інжынерных вышуканнях і будоўлях амаль усіх найбуйнейшых ГЭС у еўрапейскай частцы Расіі і Украіны ({{нп3|Ніжагародская ГЭС|Горкаўская|ru|Нижегородская ГЭС}}, {{нп3|Жыгулёўская ГЭС|Куйбышаўская|ru|Жигулёвская ГЭС}}, {{нп3|Саратаўская ГЭС|Саратаўская|ru|Саратовская ГЭС}}, {{нп3|Канеўская ГЭС|Канеўская|ru|Каневская ГЭС}}, [[Кахоўская ГЭС|Кахоўская]], {{нп3|Цымлянская ГЭС|Цымлянская|ru|Цимлянская ГЭС}} і інш.), каналаў ([[Волга-Данскі канал|Волга-Данскі]], {{нп3|Верхнясальскі канал|Сальскі|ru|Верхнесальский канал}}, Азоўскі і інш.), вадасховішчаў, абвадняльных, арашальных і шлюзавых сістэм. === Пасля вызвалення === У 1954 годзе пастановай Прэзідыума ВС СССР з Г. Гарэцкага знятая судзімасць, а [[22 красавіка]] [[1958]] ён {{нп3|Юрыдычная рэабілітацыя|рэабілітаваны|ru|Юридическая реабилитация}} ваенным трыбуналам БВА і яго справа за адсутнасцю складу злачынства спынена. У званні акадэміка АН БССР адноўлены 28 верасня 1965 года. У 1966—1969 гадах працаваў па сумяшчальніцтве старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі геахімічных праблем АН БССР. На сталае пражыванне і пастаянную працу ў Беларусь здолеў вярнуцца з сям’ёй у 1969, на пасаду загадчыка сектара [[Палеагеаграфія|палеагеаграфіі]] і [[Чацвярцічны перыяд|антрапагенавага перыяду]] Лабараторыі геахімічных праблем АН БССР (з 1970 [[Інстытут геалагічных навук НАН Беларусі|Інстытута геахіміі і геафізікі АН БССР]])<ref name="БС"/>. У 1971—1985 гадах — загадчык аддзела палеагеаграфіі антрапагену гэтага інстытута (з 1973 — аддзел, з 1978 — лабараторыя геалогіі і палеапатамалогіі антрапагену), у 1985—1988 гадах — кансультант ІГіГ АН БССР. Памёр 20 лістапада 1988 года ў Мінску. Пахаваны ў Мінску на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя даследаванні Г. Гарэцкага прысвечаныя [[Эканамічная геаграфія|эканамічнай геаграфіі]], {{нп3|Чацвярцічная геалогія|геалогіі антрапагену|ru|Четвертичная геология}}, [[Інжынерная геалогія|інжынернай геалогіі]] і інш<ref name="БС"/>. У 1926 годзе выйшлі з друку яго даследаванні аб народным (нацыянальным) прыбытку Беларусі, а таксама аб сельскай гаспадарцы і насельніцтве [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (апошнія паспрыялі вырашэнню пытання аб уключэнні Гомельшчыны ў склад БССР). У працы аб нацыянальным прыбытку Беларусі (1927) паказаў, як можна зрабіць яе заможнай краінай з рацыянальна арганізаванай прыбытковай сельскай гаспадаркай накшталт развітай у гэтых адносінах [[Данія|Даніі]], прыродныя ўмовы якой (глебы, клімат) падобныя да беларускіх. Ім напісана кніга «Межы Заходняй Беларусі ў Польшчы» (1928). За час працы ў Гідрапраекце Г. Гарэцкі стаў аўтарытэтным інжынерам-геолагам і геолагам-чацвярцічнікам. 3 1948 — член Бюро, а ў 1967-83 г. — старшыня {{нп3|Камісія па вывучэнні чацвярцічнага перыяду|Камісіі АН СССР па вывучэнні чацвярцічнага перыяду|ru|Комиссия по изучению четвертичного периода}} і савецкай секцыі {{нп3|Міжнародны саюз па вывучэнні чацвярцічнага перыяду|INQUA|ru|Международный союз по изучению четвертичного периода}}<ref name="БС"/>. Ім закладзены асновы новай у СССР галіны ведаў — [[Палеапатамалогія|палеапатамалогіі]]<ref name="БС"/>, вучэння аб старажытных рэках, адклады якіх ён вывучаў пры будаўніцтве гідратэхнічных аб’ектаў і апісаў у грунтоўных манаграфіях аб алювіі вялікіх антрапагенавых прарэк Рускай раўніны (1964), аб фарміраванні даліны ракі [[Волга|Волгі]] ў антрапагене (1966). Г. Гарэцкі супрацоўнічаў з геолагамі-чацвярцічнікамі, палеантолагамі, археолагамі і іншымі спецыялістамі ў СССР, каб апрацаваць і ўсебакова вывучыць зборы палявых даследаванняў, якія ён праводзіў пры геолага-інжынерных вышуканнях. Паводле багатага матэрыялу, сабранага на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]], у 1945 годзе абараніў кандыдацкую, а праз год — аб неагенавых і чацвярцічных адкладах Сярэдняй Камы — доктарскую дысертацыі (1946). Напісаў больш за 80 навуковых артыкулаў па палеапатамалогіі і чацвярцічнай геалогіі Беларусі і выдаў манаграфіі «Аллювиальная летопись великого Пра-Днепра» (М., 1970), «Особенности палеопотамологии ледниковых областей (на примере Белорусского Понеманья)» (Мн., 1980) і «Палеопотамологические эскизы Палео-Дона и Пра-Дона» (Мн., 1982). Г. Гарэцкі — член рэдкалегіі часопісаў «Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода» і «Инженерная геология», Карты чацвярцічных адкладаў СССР маштаба 1 : 2 500 000, галоўны рэдактар Карты чацвярцічных адкладаў БССР маштаба 1 : 500 000, старшыня Беларускай антрапагенавай камісіі, член рэдакцыйнага савета «Беларускай савецкай энцыклапедыі», член рэдкалегій некалькіх энцыклапедычных выданняў і член тэрміналагічнай камісіі, рэдактар многіх манаграфій геолагаў, намеснік акадэміка-сакратара Аддзялення хімічных і геалагічных навук АН БССР і інш. Апублікаваў больш за 160 навуковых прац — у т. л. па [[фальклор]]ы, [[Дэмаграфія|дэмаграфіі]], эканоміцы сельскай і лясной гаспадаркі, археалогіі<ref name="БС"/>. Адзін са стваральнікаў руска-беларускага слоўніка<ref name="БС"/>. У друку з’явіліся яго артыкулы і ўспаміны пра [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] і інш. === Выбраныя працы === * Ложбины ледникового выпахивания и размыва в их связи с краевыми ледниковыми образованиями. — В кн.: Ледниковый морфогенез. Рига, 1972; * О некоторых проявлениях унаследования в антропогеновых образованиях Белорусского Понеманья. — В кн.: Стратиграфия и палеогеография антропогена. Мн., 1975; * Основные задачи палеопотамологических исследований в СССР. — В кн.: Речные системы и мелиорация. Новосибирск, 1977, ч. 1; * Особенности палеопотамологии ледниковых областей (на примере Белорусского Понеманья). — Мн., 1980. == Грамадская дзейнасць == У [[1919]] Г. Гарэцкі супрацоўнічаў з Беларускай секцыяй студэнтаў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкага сельскагаспадарчага інстытута]]. Падчас вучобы ў {{нп3|Пятроўская сельскагаспадарчая акадэмія|Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі|ru|Петровская сельскохозяйственная академия}} стварыў і ўзначальваў Беларускую культурна-навуковую асацыяцыю студэнтаў, вёў актыўную грамадскую працу, выкладаў эканамічную геаграфію ў Камуністычным універсітэце нацыянальных меншасцей Захаду (да 1925). Вучоба і праца былі падпарадкаваны ідэі падрыхтоўкі нацыянальнай беларускай інтэлігенцыі для эканамічнага, асветніцкага і культурнага будаўніцтва ў Беларусі. Неаднаразова арыштоўваўся. Пасля вяртання ў Мінск (1969) Г. Гарэцкі шмат займаўся арганізацыйнай, грамадскай і асветніцкай працай. Спрыяў адраджэнню беларускамоўнага асяродку на працы, вывучэнню чацвярцічнай геалогіі Беларусі, узгадаванню калектыву нацыянальных вучоных, стварэнню школы спецыялістаў у розных галінах чацвярцічнай геалогіі. Ён арганізаваў выданне шматлікіх манаграфій і зборнікаў навуковых прац сваіх супрацоўнікаў на беларускай і рускай мовах. Кандыдат у слены ЦВК БССР у 1927-28, член ЦВК БССР у 1929-30. Дамогся вяртання імя і творчасці [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]: выданне збору твораў пісьменніка, прызнанне яго класікам беларускай літаратуры. У гэтай справе намаганні акадэміка Гарэцкага, жонкі і дачкі Максіма Іванавіча былі вырашальнымі. == Прэміі і ўзнагароды == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] ([[1971]]) за манаграфіі «Алювіяльны летапіс вялікіх антрапагенавых прарэк Рускай раўніны. Прарэкі Камскага басейну» (1964), «Фарміраванне даліны р. Волгі ў раннім і сярэднім антрапагене. Алювій Пра-Волгі» (1966), «Алювіяльны летапіс вялікага Пра-Дняпра» (1970)<ref name="БС"/>, [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] ([[1986]]). Г. Гарэцкі ўзнагароджаны трыма Ганаровымі граматамі ВС БССР, 14 медалямі і ордэнамі, сярод якіх [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] (1930), два ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга (1952, 1971), ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1979). == Сям’я == З жонкай Ларысай (у дзявоцтве Парфяновіч) меў двух сыноў: Усяслава (1924—2009) і Радзіма (1928—2025); [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]] — вучоны-геолаг, акадэмік НАН Беларусі. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] загінулі тры пляменнікі Гаўрылы Гарэцкага: Уладзімір Парфіраў, Віктар Iванаў i сын Максіма Гарэцкага Леанід. == Ушанаванне памяці == Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] у Мінску. На яго магіле на помніку-валуне змешчаны барэльефны партрэт работы [[Валяр’ян Язэпавіч Янушкевіч|Валяр’яна Янушкевіча]]. У гонар яго названы 13 відаў выкапнёвых раслін і жывёл, дзеля ўшанавання памяці Гаўрылы Іванавіча штогод праводзяцца навуковыя канферэнцыі. [[Заір Ісакавіч Азгур|Заір Азгур]] стварыў скульптурны партрэт акадэміка Г. Гарэцкага, на будынку былога Інстытута геахіміі і геафізікі НАН Беларусі змешчана мемарыяльная дошка работы [[Аляксандр Сяргеевіч Шатэрнік|Аляксандра Шатэрніка]]. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Бібліяграфія навуковых прац акадэміка АН БССР Г. І. Гарэцкага. — Мн., 1980 * {{кніга|аўтар = Гарэцкі Р.|загаловак = Браты Гарэцкія|адказны = Шаўлякова І.|месца = Мінск|выдавецтва = Згуртаванне Беларусаў Свету Бацькаўшчына|год = 2008|старонак = 334|isbn = 978-985-6887-21-8|ref= Гарэцкі Р.}} * Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі (Да 110-годдзя з дня нараджэння) // Літасфера. № 1 (32). 2010. * [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]]. [http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/har30?OpenDocument Гаўрыла Гарэцкі, «У імя светлых вобразаў». З лістоў да родных. Згадкі. Вандроўкі. Мінулае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619035241/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/har30?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} // Часопіс «Дзеяслоў» № 30, 2007-09 * [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]]. [http://www.homoliber.org/ru/xx/xx010105.html Гаўрыла Гарэцкі — прадстаўнік беларускай інтэлігенцыі 20-х гадоў]{{Недаступная спасылка}} // «Беларусь у XX стагоддзі». Вып 1. — Мн.: 2002. * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19365 ГАРЭЦКІ Гаўрыла Іванавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128084412/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19365 |date=28 студзеня 2012 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27738.html ГАРЭЦКІ Гаўрыла Іванавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128082051/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/index_27738.html |date=28 студзеня 2012 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|3|2|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://slounik.org/120543.html Гарэцкі Гаўрыла] // {{Крыніцы/Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі}} * Ларыса Цімошык. [http://www.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=56718 Выбраныя месцы з перапіскі Гарэцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111114538/http://www.zviazda.by/ru/issue/article.php?id=56718 |date=11 студзеня 2012 }} // Газета «Звязда» № 71 (26679) ад 10 красавіка 2010 г. * Горецкий Гавриил Иванович В кн.: ''Лившиц, В. М., Цыганов, А. Р., Саскевич, П. А.'' Гордость и слава Белорусской государственной сельскохозяйственной академии. Профессора и выпускники: академики и члены-корреспонденты — Горки: 2017. — С.56-58. ISBN 978-985-467-707-1 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.geology.by/biogrphy/84/214.html Біяграфія Гаўрылы Гарэцкага на сайце geology.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100501234919/http://www.geology.by/biogrphy/84/214.html |date=1 мая 2010 }} * [http://michalevic.livejournal.com/17317.html Паказанні Г. І. Гарэцкага ад 17—18.III.1931 г.] * [https://news.tut.by/culture/166131.html Рукапісы не гараць. Гаўрыла Гарэцкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515154105/https://news.tut.by/culture/166131.html |date=15 мая 2021 }} // news.tut.by, 5 красавіка 2010 * [https://csl.bas-net.by/personalii/50488/goreckiy-gavriil-ivanovich/ Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/266 Біябібліаграфічны паказальнік] у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * Ліўшыц, Уладзімір. Быў самым маладым акадэмікам Беларусі. І двойчы быў асуджаны да расстрэлу // https://horki.info/news/14218.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201005061903/https://horki.info/news/14218.html |date=5 кастрычніка 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарэцкі Гаўрыла Іванавіч}} [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Вязні Белбалтлага]] j87128ai5myqufgsl2ecf9nho7nafds 0 96631 5130872 5039365 2026-04-23T08:21:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130872 wikitext text/x-wiki {{Картка:Тэатр |назва = Гродзенскі абласны драматычны тэатр |месцазнаходжанне = [[Гродна]], вул. Маставая, 35 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 32 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 49|lon_sec = 39 |region = BL |CoordScale = |ранейшыя назвы = |заснаваны = [[20 кастрычніка]] [[1947]] |дырэктар = [[Ігар Гедзіч]] |мастацкі кіраўнік = |галоўны рэжысёр = |галоўны дырыжор = |галоўны балетмайстар = |галоўны хормайстар = |сайт = https://drama-grodno.by/by |фота = |памер = 250px |карта = |подпіс = Фатаграфія [[Будынак Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра|будынка тэатра]] ў 2012 годзе. |Commons = }} '''Гродзенскі абласны драматычны тэатр''' — прафесійны [[тэатр]] горада [[Гродна]]. == Гісторыя == Утвораны ў верасні [[1947]] г. на аснове трупы Бабруйскага абласнога драматычнага тэатра, які ў той час быў пераведзены ў Гродне. Галоўным рэжысёрам стаў [[Мікалай Аляксандравіч Кавязін|М. Кавязін]]. Адкрыўся тэатр [[20 кастрычніка]] [[1947]] года спектаклем [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. М. Астроўскага]] «[[Праўда добра, а шчасце лепш]]». У 1950—1960 гг. ставіліся п’есы вядомых у той час драматургаў [[Б. Рамашоў|Б. Рамашова]], [[К. Сіманаў|К. Сіманава]], [[В. Сабко]]. Найбольш значная праца таго часу — п’еса [[П. Паўленка]] «[[Шчасце (п’еса)|Шчасце]]». У 1960—1970 гг. аснову рэпертуару складалі пастаноўкі гісторыка-рэвалюцыйных п’ес: «[[Дзеля сваіх блізкіх]]» [[У. Лаўрэнцьеў|У. Лаўрэнцьева]], «[[Салдаты (п’еса)|Салдаты]]» [[В. Шаўрын]]а, «[[Перад вячэрай]]» [[В. Розаў|В. Розава]], «[[Якарная плошча]]» [[І. Шток]]а і інш. Найбольш значнай была пастаноўка п’есы «[[Порт-Артур (п’еса)|Порт-Артур]]» па рамане [[А. Сцяпанаў|А. Сцяпанава]]. У 1971 годзе быў пастаўлены спектакль «[[Дні Турбіных]]» [[М. Булгакаў|М. Булгакава]]. Росту майстэрства садзейнічаў класічны рэпертуар. Былі пастаўлены п’есы «[[Абрыў (п’еса)|Абрыў]]» па [[І. Ганчароў|І. Ганчарову]], «[[На дне (п’еса)|На дне]]», «[[Васа Жалязнова (п’еса)|Васа Жалязнова]]», «[[Дачнікі (п’еса)|Дачнікі]]» і «[[Варвары (п’еса)|Варвары]]» [[М. Горкі|М. Горкага]], «[[Улада цемры (п’еса)|Улада цемры]]» [[Л. Талстой|Л. Талстога]], «[[Тры сястры (п’еса)|Тры сястры]]» [[А. Чэхаў|А. Чэхава]]. Сярод замежнай драматургіі вылучаліся «[[Слуга двух гаспадароў]]» [[К. Гальдоні]], «[[Антоній і Клеапатра]]» [[У. Шэкспір]]а. Тэатр звяртаецца да беларускай драматургіі: «[[Калі заквітаюць сады]]» [[У. Палескі|У. Палескага]] (1950), «[[Спяваюць жаваранкі]]» [[К. Крапіва|К. Крапівы]] (1951), «[[Год здзяйсненняў]]» [[П. Васілеўскі|П. Васілеўскага]] (1957), «[[Трыбунал (п’еса)|Трыбунал]]» і «[[Таблетка пад язык]]» [[А. Макаёнак|А. Макаёнка]] (1973), «[[Апошні шанец]]» [[В. Быкаў|В. Быкава]] (1974) і інш. [[File:24-2014-22-05-m.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі. Гродзенскі абласны драматычны тэатр. Спектакль «Наш гарадок»]] Да несумнеўных поспехаў тэатра варта аднесці «[[Сабакі (п’еса)|Сабакі]]» [[Л. Палешчанкава]]й па аповесці [[К. Сергіенка]] «[[Да пабачэння, яр]]» (прэмія Рэспубліканскага фестывалю творчай моладзі «Надзея-2001» за лепшае афармленне і прэмія імя І. Ушакова ў 2002 г. за лепшую сцэнаграфію), «[[Афінскія вечары]]» [[П. Гладзілін]]а, «[[Самотны захад]]» [[М. Мак-Донаг]]а. Сярод пастановак сучаснай беларускай драматургіі цікавыя спектаклі «[[Навука кахання (п’еса)|Навука кахання]]» [[С. Кавалёў|С. Кавалёва]] і «[[П’емонцкі звер]]» [[А. Курэйчык]]а. На фестывалі нацыянальнай драматургіі ў Бабруйску (2001) ролю [[Уршуля Радзівіл|Уршулі Радзівіл]] ў выкананні [[А. Гайдуліс]] (спектакль «Навука кахання») адзначана як лепшая жаночая роля года ў Беларусі, а С. Кавалёў і А. Жугжда як лепшыя аўтар і рэжысёр. У рэпертуар тэатр прыйшлі такія значныя працы, як «[[Выкруты кахання]]» [[Лопэ дэ Вега]], «[[Палёт над гняздом зязюлі]]» [[Д. Васэрман]]а, «[[Тарас на Парнасе (п’еса)|Тарас на Парнасе]]» [[С. Кавалёў|С. Кавалёва]], «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]]. У 2011 годзе тэатру прысвоена званне «Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь» — за дасягненні ў галіне тэатральнага мастацтва і значны ўклад у развіццё нацыянальнай культуры. Тэатр часта гастралюе, паказваў спектаклі ў [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Расія|Расіі]], [[Польшча|Польшчы]]. === 2020 === Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, сем дзясяткаў супрацоўнікаў тэатра, у тым ліку галоўны рэжысёр [[Генадзь Мушперт]], падпісалі зварот да ўладаў, у якім заклікалі спыніць гвалт<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781590.html «Ваяваць з уласным народам — шлях у нікуды». Горадзенскі драмтэатр выступіў з адкрытым зваротам да ўладаў. 13 жнівень 2020]</ref>. Раніцай [[15 жніўня]] над будынкам тэатра быў спушчаны [[чырвона-зялёны сцяг|дзяржаўны чырвона-зялёны сцяг]] і ўзняты нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які стаў галоўным сімвалам пратэстаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=257127 Бел-чырвона-белы сцяг з’явіўся над будынкам драмтэатра ў Гродне ФОТА. 15.08.2020]</ref>. Па гэтым факце спачатку распачалі адміністрацыйную справу, якую перавялі ў крымінальную па артыкуле 370 [[КК РБ]] за здзек над дзяржаўнымі сімваламі. Акцёраў тэатра па аднаму выклікалі на допыты па справе ў [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]]<ref name="nashaniva1">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259450 «Сустракалі нас як герояў — плакалі ўсе». У Гродне акцёры тэатра спынілі спектакль, калі даведаліся, што іх калег затрымаў АМАП. 21.09.2020 ]</ref>. 20 верасня акцёры спынілі спектакль «Вельмі простую гісторыю» пасля першага акту, калі ў антракце даведаліся пра тое, што былі затрыманы іх калегі заслужаны артыст Беларусі, рэжысёр-пастаноўшчык і акцёр [[Сяргей Курыленка]] і яго жонка [[Валянціна Харытонава]]. Пра гэта са сцэны гледачам заявіў акцёр [[Ігар Уланаў]]<ref name="nashaniva1"/>. Дырэктар тэатра [[Ігар Мікалаевіч Гедзіч|Ігар Гедзіч]] выклікаў да сябе акцёраў, задзейнічаных у спектаклі, прымусіўшы пісаць тлумачальную запіску, прыгразіўшы звольніць тых, хто адмовіцца. Артыстка [[Лізавета Мілінцэвіч]] адмовілася гэта зрабіць, пасля чаго была звольнена 22 верасня. Пасля з тэатра сышла мастачка-пастаноўшчыца [[Вольга Шчарбінская]]<ref name="nashaniva2">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259516 У гродзенскім драмтэатры пасля звальнення актрысы адмянілі спектакль. Да тэатру прыехаў Каранік і АМАП. 22.09.2020]</ref>, звольнены акцёр Ігар Уланаў, а [[Васіль Мініч]] і [[Наталля Лявонава]] пазбаўлены прэмій і ўсіх даплат<ref name="nashaniva3">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259685 У драмтэатры ў Гродне адмянілі ўсе спектаклі. 25.09.2020]</ref>. 22 верасня быў адменены спектакль «Беларуская камедыя» ў сувязі з прыездам у тэатр новага старшыні Гродзенскага аблвыканкама [[Уладзімір Каранік|Уладзіміра Караніка]] і начальніцы ўпраўлення культуры аблвыканкама [[Алена Клімовіч|Алены Клімовіч]] у суправаджэнні [[АМАП]]а<ref name="nashaniva2"/>. Пасля стала вядома, што драматычны тэатр «праз [[Пандэмія COVID-19 у Беларусі|эпідэмічную сітуацыю]]» перавялі ў рэжым рэпетыцый, адмяніўшы ўсе спектаклі<ref name="nashaniva3"/>. 27 кастрычніка па закліку [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] да агульнанацыянальнай забастоўкі далучыліся галоўны рэжысёр тэатра [[Генадзь Мушперт]] і рэжысёр-пастаноўшчык [[Сяргей Курыленка]]. У адказ дырэктар драмтэатра Ігар Гедзіч прапанаваў ім звольніцца па ўласным жаданні, але, пасля таго як яны адмовіліся, звольніў іх па артыкуле за «невыкананне працоўных абавязкаў»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261409 Двух рэжысёраў гродзенскага драмтэатра звольнілі па артыкуле. Раней яны абвясцілі страйк] // nashaniva.by 27 кастрычніка 2020</ref>. 28 кастрычніка 11 артыстаў тэатра ў знак салідарнасці са зволенымі рэжысёрамі запісалі відэазварот і далучыліся да бестэрміновай забастоўкі<ref>[https://ru.hrodna.life/2020/10/28/dramteatr-zabastovka-2/ Артисты драмтеатра записали видеообращение и присоединились к забастовке]</ref>. 29 кастрычніка стала вядома пра звальненне акцёраў Валянціны Харытонавай і Наталлі Лявонавай. 30 кастрычніка звольнілі яшчэ 6 акцёраў: Анастасію Мучко, Аляксандра Дзям’янава, Натэлу Бялугіну, Марыю Мялешка, Марыю Бутрымовіч і Васіля Мініча. Да страйку далучыліся акцёр Аляксей Станога і артыстка аркестра Паліна Левіна<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261580 З Гродзенскага драмтэатра звольнілі яшчэ шэсць акцёраў. Два супрацоўнікі далучыліся да страйку] // nashaniva.by 30кастрычніка 2020</ref>, якія праз некалькі дзён былі звольнены. Агульным чынам было звольнена 14 чалавек. Сцэна тэатра засталася пустой, з афішы зніклі ўласныя спектаклі дарослага рэпертуара<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=261805 У Гродзенскім драмтэатры звольнілі яшчэ двух супрацоўнікаў пасля далучэння да страйку] // nashaniva.by 4 лістапада 2020</ref>. == Будынак тэатра == {{асноўны артыкул|Будынак Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра}} Спачатку спектаклі праходзілі ў будынку тэатра гродзенскага старасты [[А. Тызенгаўз]]а, пабудаваным у 1780-я гг. У 1859 годзе ён быў павялічаны за кошт прыбудоў, у 1940 годзе надбудаваны 3-ці паверх, у 1975 годзе праведзена рэканструкцыя, павялічана сцэна. У 1984 гозе для тэатра пабудаваны [[Будынак Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра|новы будынак]] (арх. [[Г. Мачульскі]]) з цэглы і зборнага жалезабетону: глядзельная зала з амфітэатрам і балконам на 700 месцаў, вестыбюлем і фае і адміністрацыйны корпус з малой глядзельнай залай на 216 месцаў на першым паверсе. У цокальным паверсе рэпетыцыйная зала, акцёрскія пакоі, апаратная, склад дэкарацый. Ля ўваходу ў тэатр — трохфігурная скульптурная кампазіцыя скульптара [[Л. Зільбер]]а. == Кіраўніцтва == === Мастацкія кіраўнікі і галоўныя рэжысёры === * [[Мікалай Кавязін]] (1947—1950), * [[Юрый Юроўскі]] (1950), * [[Сяргей Рахманаў]] (1950—1951), * [[І. Парамонаў]] (1951—1952), * [[Ігар Папоў]] (1952—1953) * [[Аляксандр Міронскі]] (1953—1955), * [[Ігар Папоў]] (1955—1963), * [[Аляксандр Пятровіч Струнін|Аляксандр Струнін]] (1963—1975), * [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч]] (1975—1981), * [[Аляксандр Шалыгін]] (1982—1984), * [[Ігар Пятроўскі]] (1985—1990), * [[Міхаіл Разцоў]] (1991—1994), * [[Генадзь Мушперт]] (1994—1998), * [[Сяргей Палешчанкоў]] (2000 па 2001). * [[Алег Жугжда]] (2001—2003), * [[Валянцін Мацулевіч]] (2008—2009), * [[Генадзь Мушперт]] (2009—2011) * [[Андрэй Гузій]] (2012—2013) * [[Генадзь Мушперт]] (2013—2020). === Галоўныя мастакі === * [[Аскар Марыкс]] (1953), * [[Барыс Малкін]] (1955—1956), * [[Аскар Марыкс]] (1957), * [[Міхаіл Гафт]] (1959—1965), * [[Мікалай Якунін]] (1966—1984), * [[Кірыл Чамякоў]] (1985—1988), * [[Фелікс Розаў]] (1991—2000), * [[Таццяна Сакалоўская]] (2000—2011), * [[Аляксандр Суроў]] (з 2011) * [[Таццяна Сакалоўская]] == Акцёры == * [[Віктар Андрэевіч Смачнеў]] — акцёр тэатра ў 1967—1996 гадах. * [[Тамара Шашкіна]] — актрыса тэатра ў 1959—1964 гадах. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Няфед У. І.'' Гісторыя беларускага тэатра. ― Мн., 1982; * ''Чарнатоў В. М.'' Архітэктура тэатраў // Помнкі гісторыі і культуры Беларусі, 1973, № 1. == Спасылкі == * [http://drama.grodno.by/index.php?page=2 Гродзенскі абласны драматычны тэатр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825104712/http://drama.grodno.by/index.php?page=2 |date=25 жніўня 2011 }} * [http://belactors.info/theater/grodno.html Тэатр — гэта свята душы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022061312/http://www.belactors.info/theater/grodno.html |date=22 кастрычніка 2013 }} * [http://autotravel.ru/otklik.php/6372 Славутасці Гродна: Гродзенскі тэатр] * [http://www.panoramio.com/photo/45953504 Гродзенскі тэатр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181104004900/http://www.panoramio.com/photo/45953504 |date=4 лістапада 2018 }} {{Выдатныя мясціны Гродна}} {{Тэатры Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэатры Гродна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Гродзенскі абласны драматычны тэатр| ]] [[Катэгорыя:1947 год у Гродне]] pfu972u4fikll98skpuoclrb9a5zpn8 0 99736 5130642 5089591 2026-04-22T12:03:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130642 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Гаіці |Нацыянальная назва= es/Española/fr/Hispaniola |Карта = Hispaniola lrg.jpg |Архіпелаг = Антыльскія астравы |Краіна = Рэспубліка Гаіці |Краіна 1 = Дамініканская Рэспубліка |Пазіцыйная карта = Вест-Індыя |Рэгіён = |Акваторыя = Карыбскае мора |lat_dir = N |lat_deg = 19 |lat_min = 0 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 70 |lon_min = 40 |lon_sec = |CoordScale = |Плошча = |Найвышэйшы пункт = 3175 |Насельніцтва = 1846649 |Год перапісу = 2005 |Выява = |Подпіс выявы = Горны пейзаж |Катэгорыя на Вікісховішчы = Islands of Haiti }} '''Гаіці''' або '''Эспаньёла''' ({{lang-es|Española}}, {{lang-fr|Hispaniola}}, старажытная назва '''Кіскея'''<ref name=pr>БЭ ў 18 тамах., Т.4. Мн., 1997, С.434</ref>, Haiti [Гаіці]: з мовы [[таіна|карыбскіх індзейцаў]] — «гарысты») — другі па велічыні [[востраў]] (каля 76,4 тыс. км²) групы [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікіх Антыльскіх астравоў]] у [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. На востраве размешчаны дзве дзяржавы: [[Гаіці|Рэспубліка Гаіці]] і [[Дамініканская Рэспубліка]]. Востраў Гаіці быў адкрыты ў 1492 годзе [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] і названы ім Эспаньёла; падчас другога плавання Калумба тут была заснавана першая іспанская калонія ў Новым Свеце. == Прырода == Востраў размешчаны ў зоне сутыкнення Паўночна-Амерыканскай і Карыбскай літасферных пліт, што абумовіла горны рэльеф і высокую сейсмічнасць тэрыторыі (самы моцны землятрус адбыўся ў 2010). Рэльеф Гаіці ўяўляе сабой чаргаванне сярэдневысокіх моцна расчлененых гор і нізін. Усе горныя хрыбты маюць больш высокі працяг у дамініканскай частцы вострава Гаіці. Хрыбты поўначы (Паўночных хрыбет) і поўдня (хрыбет Ла-Сёль) фармуюць паўастравы. Да гор Ла-Сёль належыць вышэйшы пункт Гаіці Ла-Сёль (2680 м). Да заліва Ганаў прымыкае пласкагор’е Плато-Сантраль. З карой выветрывання звязаны паклады [[баксіт]]аў. Клімат — трапічны пасатны. Сярэднегадавая тэмпература складае каля +25 ° С. Для Гаіці характэрны летні максімум ападкаў з пікамі ў красавіку-чэрвені і верасні-кастрычніку; на падветраных схілах выпадае 500—800 мм ападкаў у год, у той час як на наветреных схілах — да 2500 мм. У Гаіці часта завітваюць разбуральныя трапічныя [[ураган|ўраганы]] («Іван» і «Жанна» ў 2004 годзе). З Дамініканскіх гор у заліў Ганаў сцякае рака Артыбаніт, на ёй пабудавана вадасховішча Пялігр. Расліннасць падветраных схілаў — [[кактус]]ы, багаткі, пальма сабаль; унутраныя даліны пакрываюць саваны з хвоямі. У гарах поўдня — вільготныя трапічныя лясы (махагоні, дальбергія). З млекакормячых — [[агуці]] і завезеныя для барацьбы з пацукамі [[мангуст]]ы. Сустракаюцца тры віды кракадзілаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.bocachicaservice.com/country.html Дамініканская Рэспубліка ў лічбах, гісторыя, геаграфія, святы ў Дамінікане]{{Недаступная спасылка}} * [http://maps.google.com/maps?ll=18.907471,-71.191406&spn=5.218506,8.107910&t=k&hl=en Google maps] {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Гаіці]] [[Катэгорыя:Астравы Дамініканскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Астравы, падзеленыя паміж краінамі]] [[Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] d090f06yobowpjcmfebpcao3fahkx71 0 103754 5130658 4394175 2026-04-22T12:28:26Z IP781584110 134977 пунктуацыя, стыль, афармленне 5130658 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = Carnival Corporation & plc |лагатып = |тып = |лістынг на біржы = Публічная кампанія <br /> ({{Сцяг ЗША}} {{nyse|CCL}}) <br /> ({{Сцяг Вялікабрытаніі}} {{lse|CCL}}, {{nyse|CUK}}) |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = [[1972]] |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг ЗША}}, [[Маямі]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]] <br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} Лондан |ключавыя фігуры = |галіна = |прадукцыя = |абарот = |НДВКП = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [https://www.carnivalcorp.com www.carnivalcorp.com] }} '''Carnival Corporation & plc''' — англа-амерыканская кампанія, найбуйнейшы ў свеце аператар круізных суднаў. Мае 20 круізных брэндаў, уключаючы [[Carnival Cruise Lines]], [[Princess Cruises]], [[Holland America Line]] і [[Seabourn Cruise Line]] у Паўночнай Амерыцы; [[Peninsular and Oriental Steam Navigation Company|P&O Cruises]], [[Cunard Line]] і [[Ocean Village]] у [[Вялікабрытанія|Злучаным Каралеўстве]]; [[AIDA Cruises]] у [[Германія|Германіі]]; [[Costa Cruises]] у Паўднёвай Еўропе і [[P&O Cruises Australia]] у [[Аўстралійскі Саюз|Аўстраліі]]. Мае 85 круізных судоў (на 3 сакавіка 2008 года) агульнай ёмістасцю звыш 144000 коек, пры гэтым 22 судны будуць пастаўлены ў прамежак з сакавіка 2008 па 2012 год. Акцыі кампаніі ўваходзяць у індэксы [[S&P 500]] і [[FTSE 100]]. {{састарэла|2008 год}} == Гл. таксама == * [[Спіс круізных суднаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=140690&p=irol-index|title=Carnival Corporation {{!}} Home|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219040823/http://phx.corporate-ir.net/phoenix.zhtml?c=140690&p=irol-index|archivedate=2008-12-19|lang=en|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі ЗША]] [[Катэгорыя:Суднаходныя кампаніі ЗША]] 9iofjo99g18fno0e3d9qeb830b5busc 0 103760 5130652 3485985 2026-04-22T12:22:58Z IP781584110 134977 афармленне, вікіфікацыя 5130652 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = Cunard Line |лагатып = |тып = падраздзяленне [[Carnival plc]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = |заснавальнікі = |размяшчэнне = |ключавыя фігуры = |галіна = |прадукцыя = |абарот = |НДВКП = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = |матчына кампанія = [[Carnival plc]] |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [https://www.cunard.com https://www.cunard.com] }} '''Cunard Line''' (раней {{Lang-en|Cunard Steamship Line Shipping Company}}) — брытанская кампанія-аператар трансатлантычных і круізных маршрутаў акіянскіх {{нп5|Лайнер (судна)|лайнераў|en|Ocean liner}}. Цяпер падраздзяленне [[Carnival plc]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лайнеры і судны Cunard}} [[Катэгорыя:Суднаходныя кампаніі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Неіснуючыя зараз кампаніі Вялікабрытаніі]] svr2almbtqdsyeukht3hyctmgwfhwmq 0 119086 5130922 4945753 2026-04-23T11:13:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130922 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Greif» |частка = Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад |выява = |памер = |загаловак = Аперацыя «Greif» |дата = 16—30 жніўня 1942 г. |месца = Аршанскі і Сенненскі раёны Віцебскай вобласці |прычына = «Ачыстка і ўціхамірванне» лясіста-балотнага масіву каля шашэйных дарог і чыгунак у трохвугольніку Віцебск—Орша—Смаленск |casus belli = |вынік = Партызаны прарвалі блакаду і выйшлі ў Адамаўскі лес |змены = |праціўнік1 = Партызаны |праціўнік2 = |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = 13-ы і 14-ы паліцэйскія, 61-ы ахоўны, 638-ы французскі, 257-ы пяхотны палкі, артылерыйскія і жандарскія падраздзяленні, спецыяльны батальён, група паліцыі і СД |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = каля 900 чалавек |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = У ходзе аперацыі карнікі вывезлі ў Германію 910 чалавек, спалілі некалькі вёсак і сагналі больш за 1700 галоў быдла |Commons = }} '''Аперацыя «Greif»''' ({{lang-de|Unternehmen «Greif»}}) № 30 — кодавая назва [[Карныя аперацыі нямецкіх акупацыйных улад|карнай аперацыі]] нямецкіх акупацыйных улад у супраць партызан і насельніцтва ў [[Аршанскі раён|Аршанскім]] і [[Сенненскі раён|Сенненскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] 16—30 жніўня 1942 г. у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. З’яўляецца часткай буйнога аператыўнага плану, працягам якога былі карныя аперацыі «[[Рысь (карная аперацыя)|Рысь]]» і «[[Сава (карная аперацыя)|Сава]]». Мэтай карнай аперацыі з’яўлялася «ачыстка і ўціхамірванне» лясіста-балотнага масіву каля шашэйных дарог і чыгунак у трохвугольніку [[Віцебск]]—[[Орша]]—[[Смаленск]].<br />У аперацыі прымалі ўдзел 13-ы і 14-ы паліцэйскія, 61-ы ахоўны, 638-ы французскі, 257-ы пяхотны палкі, артылерыйскія і жандарскія падраздзяленні, спецыяльны батальён, група паліцыі і СД і інш. У ходзе аперацыі карнікі у выніку наступальных дзеянняў з боку Оршы, [[Лепель|Лепеля]] і ў напрамку з поўначы акружылі партызан. Пасля 6 дзён баёў 22 жніўня партызаны прарвалі блакаду і выйшлі ў Адамаўскі лес за 10—12 км на ўсход ад горада [[Сянно]]. У выніку аперацыі карнікі загубілі каля 900 чалавек, вывезлі ў Германію 910 чалавек, спалілі некалькі вёсак і нарабавалі больш за 1700 галоў хатняй жывёлы<ref name="enhist">{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 6. Кн. 2.: Усвея — Яшын; Дадатак|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2003|том=6. Кн.2|старонак=616|тыраж=10&nbsp;000|isbn=985-11-0276-8}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|«ГРЫФ»|Пасэ У. С.}} * {{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941-1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20&nbsp;000}} == Спасылкі == * [http://orshagorodmoy.info/publ/61-1-0-133 Так убивали людей. Карательная операция «Гриф»]{{ref-ru}} * [http://www.pobeda.witebsk.by/shadow/force/greif/ Карательные операции. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305122050/http://www.pobeda.witebsk.by/shadow/force/greif/ |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Карныя аперацыі нямецкага войска]] [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] 4pzzt9hvcjythygl4i8l300ydbyqtps 100 121975 5130706 5130417 2026-04-22T15:50:59Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5130706 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сэмюэл Кунард|2026-04-22T10:48:20Z|Jalinovskiy}} {{Новы артыкул|Аліса Вячаславаўна Ложкіна|2026-04-22T08:13:41Z|Culamar}} {{Новы артыкул|My Beautiful Dark Twisted Fantasy|2026-04-22T07:57:29Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Марыя Мікалаеўна Віннікава|2026-04-22T06:23:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Сідні Суіні|2026-04-22T05:20:43Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Перажыць Джэфры Эпштэйна|2026-04-22T03:58:03Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Зміцер Шапавалаў|2026-04-21T13:28:33Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Уладзімір Сямёнавіч Падаляка|2026-04-20T18:52:04Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Вольф Москавіч|2026-04-20T14:08:45Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Дэвід Лэмі|2026-04-20T08:50:40Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Андрэй Хапаль|2026-04-20T07:48:59Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Макрына Пашкоўская|2026-04-20T07:21:25Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Леанарда Дацэвіч|2026-04-20T06:40:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Партрэт старога (Рэмбрант)|2026-04-20T06:35:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Казлова|2026-04-20T05:59:18Z|ANNETTE.KOZLOVA}} {{Новы артыкул|Эміль Веньямінавіч Брагінскі|2026-04-20T04:54:59Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Іскандар Муда|2026-04-20T03:33:03Z|Tinta Emas Historia Network}} {{Новы артыкул|Саверыа Дала Роза|2026-04-19T22:16:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Апалінарый Мікалаевіч Раждзественскі|2026-04-19T14:08:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> emss5t9j60a0pn0u4um5qxfmd1xlg1e 0 122178 5130760 5071416 2026-04-22T19:04:49Z Pabojnia 135280 афармленне 5130760 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{Цёзкі2|Гумілеўскі}} '''Леў Мікалаевіч Гуміле́ўскі''' ({{ДН|31|10|1930}}, [[Масква]] — {{ДС|3|07|2021}}) — беларускі {{скульптар|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, [[народны мастак Беларусі]] (1991). == Біяграфія == Нарадзіўся 31 кастрычніка 1930 года ў Маскве. Пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]] апынуўся ў [[Нясвіж]]ы. Вучыўся ў мастацкай студыі ў мастака [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М. К. Сеўрука]] (1946—1949). Скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]]. У 1955 годзе паступіў на аддзяленне скульптуры ў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]]. Вучыўся ў [[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў|А. К. Глебава]], [[Андрэй Бембель|А. А. Бембеля]], [[Аляксандр Пятровіч Мазалёў|А. Мазалёва]]. Памёр 3 ліпеня 2021 года<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20210704/1625396155-pamyaci-lva-gumileuskaga |title=Памяці Льва Гумілеўскага |access-date=4 ліпеня 2021 |archive-date=9 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183137/http://zviazda.by/be/news/20210704/1625396155-pamyaci-lva-gumileuskaga |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Працаваў у манументальнай і станкавай скульптуры. Асноўныя творы: [[Помнік Янку Купалу (Мінск)|помнікі Я. Купалу]] ў Мінску (у суаўтарстве з [[Анатоль Анікейчык|Анатолем Анікейчыкам]] і [[Андрэй Міхайлавіч Заспіцкі|Андрэем Заспіцкім]]), помнікі [[Яўгенія Іосіфаўна Янішчыц|Я. Янішчыц]], Ал. Клімавай у Мінску, мемарыяльная дошка Ф. Багушэвічу ў Вільнюсе, [[Мемарыяльны комплекс «Змагарам за Савецкую ўладу»|помнік «Плошча Славы»]] у Магілёве; станкавыя кампазіцыі «Скіф», «Партызанская сям’я», [[Адам Міцкевіч|«А. Міцкевіч»]] (у сааўтарстве), [[Кастусь Каліноўскі|«Кастусь Каліноўскі»]], «Ценям [[Тадэвуш Касцюшка|Касцюшкі]]», [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|«А. Пушкін»]], юным падпольшчыкам братам Сянько (1973) у Мінску, мемарыяльны комплекс у Магілёве «Барацьбітам за савецкую ўладу» (1982), статуя «Русалка» (1990), бюсты Юрыю Нясвіжскаму і Мікалаю Хрыстафору Радзівілу Сіротке ў [[Нясвіж]]ы і інш. Разам з сынам [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргеем]] стварыў помнікі [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[Помнік Янку Купалу (Масква)|Янку Купалу]] ў [[Масква|Маскве]], [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] ў [[Смаргонь|Смаргоні]]<ref>[http://www.rh.by/by/36/20/439/ У Смаргоні паставілі помнік Багушэвічу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015451/http://www.rh.by/by/36/20/439/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1974), * сярэбраны медаль імя Грэкава (1983), * [[медаль Францыска Скарыны]] (2000), * прэмія Саюзнай дзяржавы (2010). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} — С. 174. == Спасылкі == * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17583 Юбілейная дата і пазачасавы кантэкст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220307064510/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17583 |date=7 сакавіка 2022 }} // [[Культура (газета)]] 2020 № 44. * {{bis.nlb.by|133115|Гумілеўскі Леў Мікалаевіч}} {{DEFAULTSORT:Гумілеўскі Леў Мікалаевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} 89y4z3ac5d8q82wts7dk64r9ecie0m9 0 122181 5130758 3919212 2026-04-22T19:03:48Z Pabojnia 135280 шаблон 5130758 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{Мастак}} {{Цёзкі2|Гумілеўскі}} '''Сяргей Львовіч Гуміле{{націск}}ўскі''' ({{ДН|29|3|1963}}, [[Мінск]]) — беларускі {{скульптар|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфія == [[Выява:Niasvizh Bernardoni.JPG|міні|С. Л. Гумілеўскі. Бюст [[Джавані Марыя Бернардоні|Дж. М. Бернардоні]] ў [[Нясвіж]]скім парку, [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]].]] Нарадзіўся [[29 сакавіка]] [[1963]] года ў [[Мінск]]у. Бацька — скульптар, [[народны мастак Беларусі]] [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі]]. У 1987 годзе скончыў ў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце]]. З 1994 па 1997 стажыраваўся ў творчых акадэмічных майстэрнях: вучыўся ў [[Леанід Рыгоравіч Давідзенка|Леаніда Давідзенкі]], Льва Гумілеўскага, [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Анатоля Арцімовіча]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] (1990). Працуе ў манументальнай і станкавай скульптуры. Асноўныя творы: * «Галубка», Цэнтральны батанічны сад, Мінск * кампазіцыя «Юнацтва», Мінск * станкавыя працы «Добравешчанне», «[[Еўфрасіння Полацкая]]», «[[Францыск Скарына]]», «Зорка Венера», «Кветка-лілея» і інш. Разам з бацькам стварыў помнікі [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[Янка Купала|Янку Купалу]] ў [[Масква|Маскве]], [[Ф. Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] ў [[Смаргонь|Смаргоні]] і інш. Лаўрэат прэміі [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] (2010). {{DEFAULTSORT:Гумілеўскі Сяргей Львовіч}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 8wol3t5gik238fdwxglzk8usmjasvki 5130759 5130758 2026-04-22T19:04:14Z Pabojnia 135280 5130759 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{Цёзкі2|Гумілеўскі}} '''Сяргей Львовіч Гуміле{{націск}}ўскі''' ({{ДН|29|3|1963}}, [[Мінск]]) — беларускі {{скульптар|СССР|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфія == [[Выява:Niasvizh Bernardoni.JPG|міні|С. Л. Гумілеўскі. Бюст [[Джавані Марыя Бернардоні|Дж. М. Бернардоні]] ў [[Нясвіж]]скім парку, [[1993 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1993]].]] Нарадзіўся [[29 сакавіка]] [[1963]] года ў [[Мінск]]у. Бацька — скульптар, [[народны мастак Беларусі]] [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі]]. У 1987 годзе скончыў ў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускім дзяржаўным тэатральна-мастацкім інстытуце]]. З 1994 па 1997 стажыраваўся ў творчых акадэмічных майстэрнях: вучыўся ў [[Леанід Рыгоравіч Давідзенка|Леаніда Давідзенкі]], Льва Гумілеўскага, [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Анатоля Арцімовіча]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] (1990). Працуе ў манументальнай і станкавай скульптуры. Асноўныя творы: * «Галубка», Цэнтральны батанічны сад, Мінск * кампазіцыя «Юнацтва», Мінск * станкавыя працы «Добравешчанне», «[[Еўфрасіння Полацкая]]», «[[Францыск Скарына]]», «Зорка Венера», «Кветка-лілея» і інш. Разам з бацькам стварыў помнікі [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскаму]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[Янка Купала|Янку Купалу]] ў [[Масква|Маскве]], [[Ф. Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] ў [[Смаргонь|Смаргоні]] і інш. Лаўрэат прэміі [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] (2010). {{DEFAULTSORT:Гумілеўскі Сяргей Львовіч}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Няма крыніц}} 79mkoqc05nlol8jumqece74wzn4uive 0 123821 5130836 4795397 2026-04-23T05:38:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130836 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Этнічная група| group = Готы {{вымер}} | image = [[Выява:Bischof Ulfilas erklärt den Goten das Evangelium.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Малюнак 1900 г.<small> | poptime = | popplace = [[Еўропа]] | langs = [[гоцкая мова|готы]] | rels = [[політэізм]], [[хрысціянства]] | related = [[вандалы]], [[гепіды]], [[скіры]] }} '''Го́ты''' ({{lang-got|𐌲𐌿𐍄𐌰𐌽𐍃}}, ''Gutans'', {{lang-la|Gothi, Got(h)ones}}, {{lang-grc|Γότθοι}}) {{вымер}} — [[Германцы|германскі народ]] [[II стагоддзе|II]]—[[IX]] стагоддзяў, які да [[VIII]] стагоддзі адыгрываў значную ролю ў гісторыі [[Еўропа|Еўропы]]. Гэта былі германскія плямёны, верагодна, [[скандынавія|скандынаўскага]] паходжання, якія гаварылі на [[усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскай]] [[гоцкая мова|гоцкай мове]] (для якой біскуп [[Ульфіла]] ў IV стагоддзі распрацаваў [[гоцкая пісьменнасць|гоцкую пісьменнасць]]). У першыя стагоддзі нашай эры яны прарабілі шлях са [[швецыя|Швецыі]] да [[чорнае мора|Чорнага мора]] і ракі [[Дунай]], дасягнуўшы самых [[аванпост]]аў [[рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. == Ранняя гісторыя == [[Выява:Chernyakhov.PNG|300px|thumb|left|Распаўсюджванне готаў (прыблізнае) {{легенда |#f0f| — [[Готланд]],}} {{легенда |#0f0| — [[Гёталанд]] (гістарычная тэрыторыя),}} {{легенда |#f00| — [[Вельбарская культура]],}} {{легенда |#ff8040| — [[Чарняхоўская культура]],}} {{легенда |#8000ff| — [[Рымская імперыя]]}}]] {{Main|Скандза|Ойум}} Готы сфармаваліся ў [[Скандынавія|Скандынавіі]], у вобласці, якую [[Іардан (гісторык)|Іардан]] заве [[Скандза]]. Хоць пытанне аб сваяцтве готаў з проташведскім племем [[геты|гетаў]] спрэчны, пад Скандзай у гістарыяграфіі прынята разумець поўдзень сучаснай [[Швецыя|Швецыі]] і востраў [[Готланд]]. Пры каралі [[Берыг]]у яны пераправіліся праз [[Балтыйскае мора]] і занялі ў II стагоддзі нізоўі [[Вісла|Віслы]] (Іардан называе гэту вобласць [[Гатыскандза]]). З пераправы готаў у кантынентальную Еўропу гісторыкі пачынаюць адлік [[Вялікае перасяленне народаў|Вялікага перасялення народаў]]. Выцесненыя готамі з тэрыторыі сучаснай Польшчы [[вандалы]] і [[ругі]] пачалі рух на поўдзень, прымушаючы мясцовае насельніцтва ссоўвацца ў бок Міжземнамор'я. Адсюль — першы націск варвараў на паўночна-ўсходнія межы [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], які яна адчула пры [[Марк Аўрэлій|Марку Аўрэліі]]. Пяты пасля Берыга кароль готаў [[Філімер]] прывёў іх, па адной з версій, у Прыдняпроўе, дзе на тэрыторыі цяперашняй [[Украіна|Украіны]] ўзнікла гоцкая дзяржава [[Оюм]]. Да гэтага Прыдняпроўе, меркавана, займаў народ [[спалы|спалаў]]. У археалагічным плане знаходжанню готаў у Прыдняпроўе адпавядае [[чарняхоўская культура]], з цэнтрам на сярэднім [[Днестр|Днястры]], а больш ранняму перыяду іх гісторыі — [[Вельбарская культура|культура вельбарская]]. Пісьмовыя крыніцы па гісторыі Оюма познія і ненадзейныя — «[[Гетыка]]» [[Іардан (гісторык)|Іардана]] і [[скандынаўскія сагі]] (у першую чаргу, «[[Сага пра Хервер]]»), якія апавядаюць пра барацьбу готаў з [[гуны|гунамі]]. Сталіцай адзінай гоцкай дзяржавы ў скандынаўскім фальклоры лічыўся горад на [[Днепр|Дняпры]] — літаральна [[Данпарстад]]. У сазе пра Хервер сталічным названы «рачны дом» — [[Археймар]]. Каля 230 года готы спусціліся ў [[Прычарнамор'е]]. Калі з готамі ўпершыню сутыкнуліся [[рымляне]], яны ўжо падзяліліся на дзве галіны — усходнюю ('''[[остготы]]''') і заходнюю ('''[[вестготы]]'''), пра якія гл. падрабязней у адпаведных артыкулах. Да ліку гоцкіх плямёнаў адносіліся таксама [[скіры]], [[таіфалы]] і [[крымскія готы]], ад якіх пазней адлучыліся [[готы-трапезіты]] [[Таманскі паўвостраў|Тамані]]. == Гоцкія войны == {{Main|Скіфская вайна III стагоддзя|Гоцкая вайна, 377—382}} [[Выява:Greatpalacemosaic.jpg|thumb|180px|Гоцкі правадыр — мазаіка [[Вялікі палац, Канстанцінопаль|Вялікага палаца]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]].]] [[Выява:Fíbula aquiliforme (M.A.N. Madrid) 01.jpg|thumb|180px|[[Вестготы|Вестгоцкая]] брошка]] * У [[III]] стагоддзі готы выцеснілі [[рымляне|рымлян]] з [[Дакія|Дакіі]] (цяперашняя [[Малдова]]), тады ж адбыўся падзел готаў на заходніх ([[вестготы]]) і ўсходніх ([[остготы]]). * У 257 годзе атрады готаў дасягнулі ўсходняга Крыму і, часткова разрабаваўшы [[Баспорскае царства]] ([[Пантыкапей]] і [[Німфей]]) і захапіўшы флот, адправіліся да берагоў Малой Азіі. Гэтым яны знішчылі [[скіфы|скіфскае]] царства з цэнтрам у Крыму. * Увесну [[258]] года днястроўская флатылія готаў дасягнула Баспора і разрабавала [[Халкедон]] і [[Нікея|Нікею]]. * У [[262]] годзе нападу падверглася [[Фракія]]. * У [[267]] годзе, выйдучы з вусця Дона, гоцкі флот дасягнуў [[Карынф]]а і [[Афіны|Афін]]. * У [[269]] сутыкненне готаў з арміяй рымскага імператара каля горада [[Ніш]] ([[Сербія]]). [[Аўрэліян]] вымушаны пакінуць Дакію варварам. * У [[IV]] стагоддзі готы прымаюць [[Арыянства|арыянскую мадэль]] [[хрысціянства]] і вынаходзяць уласную [[пісьменнасць]], — [[гоцкі алфавіт]], вынайдзены біскупам [[Вульфіла]]й, які пераклаў на гоцкую [[Біблія|біблейскія]] тэксты ([[Сярэбраны кодэкс]]). * У [[375]] [[гуны]] знішчаюць каралеўства готаў у [[Прычарнамор'е|Прычарнамор'і]]. * У [[376]] готы фарсіруюць [[Дунай]] і перасяляюцца на [[Балканы]]. * У [[378]] готы [[бітва пры Адрыянаполе|разбіваюць армію рымскага імператара]] пры [[Адрыянапаль|Адрыянапалі]]. == Остготы, вестготы, крымскія готы == {{main|Остготы|Вестготы|Крымскія готы}} * У [[410]] кароль вестготаў [[Аларых]] захапіў [[Рым]]. * У [[412]] вестготы ўрываюцца ў [[Галія|Галію]]. * У [[414]] вестготы ўрываюцца ў [[Іспанія|Іспанію]]. * У [[418]] вестготы адыходзяць у Аквітанію (Паўднёва-Заходняя [[Францыя]]) і засноўваюць там сваё каралеўства. * У [[451]] [[бітва пры Каталаўнскіх палях|пры Каталаўнскіх палях]] саюз готаў і іншых плямёнаў спыніў прасоўванне на захад [[гуны|гунаў]]. * У [[463]] вестготы аднаўляюць заваяванне [[Іспанія|Іспаніі]]. * У [[493]] кароль остготаў [[Тэадорых]] засноўвае каралеўства ў [[Італія|Італіі]]. * У [[507]] [[франкі]] выцясняюць вестготаў з Аквітаніі. * Падчас [[Гоцкая вайна|Гоцкай вайны]] ([[536]]—[[555]]) арміі візантыйскага імператара [[Юстыніян]]а знішчаюць дзяржаву остготаў у Італіі. * У [[711]] арабская армія [[Тарык ібн Зіяд|Тарыка ібн Зіяда]] знішчае каралеўства вестготаў у Іспаніі. * Да пачатку [[XVII]] стагоддзя адносяцца апошнія звесткі пра [[крымскія готы|гоцкую абшчыну]] ў [[Крым]]е (гл. [[Крымска-гоцкая мова]]). == Пісьменнасць == {{main|Гоцкая пісьменнасць|Гоцкая Біблія}} [[Выява:Mausoleum of Theoderic.JPG|thumb|right|180px|[[Маўзалей Тэадорыха]] (520) — адзіны захаваны помнік гоцкай архітэктуры.]] Готы першымі з [[Германскія плямёны|германскіх плямёнаў]] прынялі [[хрысціянства]] ([[арыянства|арыянскага толку]]). Гоцкая Біблія — першы [[літаратурны помнік]] на германскім [[мова|мове]]; адначасова гэта і першы перакладны германскі пісьмовы помнік. На сённяшні дзень вядомыя толькі асобныя [[фрагмент]]ы гэтага [[пераклад]]у. Тым не менш, з пункту гледжання філалогіі (як літаратуразнаўства, так і параўнальна-гістарычнага мовазнаўства) ён унікальны і каштоўны. Гэты пераклад быў здзейснены ў IV стагоддзя н.э. [[арыянства|арыянскім]] [[біскуп]]ам [[Ульфіла]]й. == Памяць пра готаў == У часы [[Рэнесанс]]у готы разглядаліся [[гуманіст]]амі як носьбіты варварскага пачатку, вінаватыя ў разбурэнні антычнай цывілізацыі. Да з'яўлення тэрміна [[Сярэднявечча]] ўсё германска-варварскае ў еўрапейскай культуры пазначалася эпітэтам «гатычны». Адсюль паходзяць тэрміны [[готыка]] і [[гатычны шрыфт]], хоць адпаведныя з'явы да готаў прамога стаўлення не маюць. Падчас знаходжання готаў ва Усходняй Еўропе іх суседзі — [[славяне]] — перанялі з гоцкай мовы мноства слоў — «хлеб», «суп», «смятана», «кацёл», «купіць», «Госпад», «царква», «крэст», «лек», «ліхва», «скарб», «скрыня», «вінаград», «вярблюд» і інш. (падрабязней гл. слоўнік [[Фасмер]]а). На пераемнасць у адносінах да готаў прэтэндавалі шведскія каралі («[[Уладзіслаў IV#Каралеўскі тытул|каралі шведаў (свеяў), готаў і вендаў]]»), нашчадкамі вестготаў лічыла сябе іспанская знаць. == Гл. таксама == * [[Вестготы]] * [[Усходнегерманскія мовы]] * [[Скіры]] == Літаратура == * {{Citation|last=Jordanes|translator-last1=Mierow|translator-last2=Charles C.|title=The Origins and Deeds of the Goths|url=http://www.acs.ucalgary.ca/~vandersp/Courses/texts/jordgeti.html|accessdate=5 September 2008|year=1997|publisher=J. Vanderspoel, Department of Greek, Latin and Ancient History, University of Calgary|location=Calgary|archive-date=24 красавіка 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060424044148/http://www.acs.ucalgary.ca/~vandersp/Courses/texts/jordgeti.html|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.muzarp.poznan.pl/archweb/gazociag/title5.htm|title=The Goths in Greater Poland|first=Tadeusz|last=Makiewicz| publisher =The Council of Europe, EuRoPol Gaz S.A.|accessdate=5 September 2008}} * {{Cite web|url=http://www.muzarp.poznan.pl/muzeum/muz_eng/wyst_czas/Goci_katalog/index_kat.html|title=Jewellery of the Goths|first=Tomasz| last =Skorupka|last2=Witkowski|first2=Rafal (Translator)|publisher=Poznan Archaeological Museum|year=1997|accessdate=16 September 2008}} * {{Cite web|url=http://www.wsu.edu:8080/~dee/MA/GERMANS.HTM|title=The Germans|first=Richard|last=Hooker|year=1996|work=World Civilizations| publisher=Washington State University|accessdate=19 September 2008}} * {{Cite web|url=http://www.arkeologi.uu.se/publications/opia/gothicabstract.htm|title=Gothic Connections:Abstract|first=Anders|last=Kaliff|year=2001|publisher=Uppsala Universitet|accessdate=19 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040821091243/http://www.arkeologi.uu.se/publications/opia/gothicabstract.htm|archivedate=21 жніўня 2004|url-status=dead}} * {{citation | url = http://video.google.ca/videoplay?docid=801730674011842168&q=terry+jones+barbarians&total=17&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=9 | chapter = The Savage Goths | title = Terry Jones’ Barbarians | date = June 2006 | accessdate = 25 ліпеня 2012 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081208172545/http://video.google.ca/videoplay?docid=801730674011842168&q=terry+jones+barbarians&total=17&start=0&num=10&so=0&type=search&plindex=9 | archivedate = 8 снежня 2008 | url-status = dead }} * {{citation | url = http://mek.niif.hu/03400/03407/html/26.html | title = Forest People: the Goths in Transyvania | publisher = NIIF | location = Hungary | url-status = dead }} * {{citation | url = http://www.kortlandt.nl/publications/art198e.pdf | title = The origin of the Goths | format = PDF | publisher = Kortland | location = Neðerlands}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Goth}} {{Германцы}} [[Катэгорыя:Старажытныя народы]] [[Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Германскія плямёны]] [[Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў]] [[Катэгорыя:Готы| ]] d2nhfbo9y3rej91kbr0mre8mjr361ht 0 127789 5130911 4501297 2026-04-23T09:36:04Z M.L.Bot 261 5130911 wikitext text/x-wiki '''Канста́нта''' або '''пастаянная велічыня''' ({{lang-la|constans}} — сталы, нязменны) — некаторая [[Матэматычная велічыня|велічыня]], якая не змяняе [[значэнне]] ў межах разгляданага [[працэс]]у. У матэматыцы тое, што велічыня <math>C</math> -- пастаянная, звычайна пазначаюць як <math>C = \operatorname {const}</math>. == Глядзіце таксама == * [[Матэматычная канстанта]] * [[Фундаментальныя фізічныя пастаянныя]] * [[Канстанта, праграмаванне|Канстанта ў праграмаванні]] * [[Канстанта ў культуры]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лікі|*]] eb4e08gyi6pktirkw18lp9avjhcva8q 0 135082 5130712 4420637 2026-04-22T16:00:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130712 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} [[File:Мікалай Малевіч. Сяброўскі шарж на мастака Генадзя Змудзінскага.jpg|thumb|150px|Генадзь Змудзінскі (1926), сяброўскі шарж, зроблены [[Мікалай Андрэевіч Малевіч|Мікалаем Малевічам]].]] '''Гена́дзь Яўге́навіч Змудзі́нскі''' ({{ДН|29|1|1897|17}}, [[Ніжнеудзінск]], [[Іркуцкая губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|22|9|1938}}, [[Мінск|Менск]], [[НКУС]]) — беларускі [[Графіка (мастацтва)|графік]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] (1914—1915). Быў мабілізаваны ў войска з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. З 1918 года ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] — камандзір палка, начальнік разведаддзела брыгады. З 1921 года ў [[Менск]]у. У [[1921]] годзе зрабіў некалькі плакатаў для [[Белдзяржвыдавецтва]] і [[Галоўпалітасветы]]. Аўтар эскіза [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР|ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга БССР]] і граматы да яго (1924), фірмовай маркі Белдзяржвыдавецтва (1924). На час арышту працаваў у адной з менскіх газет. Арыштаваны ў Менску па адрасе: [[вуліца Старажоўская]], д. 8, кв. 2. Асуджаны «тройкай» НКУС 20 верасня 1938 года як «агент польскіх разведвальных органаў» да расстрэлу. Рэабілітаваны трыбуналам [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай вайсковай акругі]] 29 кастрычніка 1957 года<ref>{{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}</ref>. == Творчасць == Працаваў пераважна ў [[Станковая графіка|станковай]] і [[Кніжная графіка|кніжнай]] [[Графіка (мастацтва)|графіцы]]. Адзін з заснавальнікаў школы беларускай кніжнай графікі. Ілюстраваў школьныя падручнікі, аформіў шмат кніг для дзяцей — [[Максім Гарэцкі]] «Досвіткі», 1926; [[Аляксандр Нявераў]] «Як у нас была вайна», 1927; казку «Воўк і лес», 1928; і інш. Супрацоўнічаў з газетай [[Звязда (1917)|«Звязда»]] (1927—1928), дзе друкаваліся яго плакаты і палітычныя [[карыкатура|карыкатуры]]. Браў удзел у [[Першая ўсебеларускай мастацкая выстаўка|Першай усебеларускай мастацкай выстаўцы]] (1925), у [[Міжнародная выстаўка кнігі ў Лейпцыгу|Міжнароднай выстаўцы кнігі ў Лейпцыгу]] (1927). Найбольш вядомыя творы станковай графікі — «Пагром», «Мінская конка», «Згода нявесты», «Бежанцы» (1916), «Араты» (1925).<ref name="Маракоў">[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19488 ЗМУДЗІНСКІ Генадзь Яўгенавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015814/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19488 |date=5 сакавіка 2016 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}</ref> === Станковая графіка === <gallery mode=packed heights=100></center> File:Г. Змудзінскі Нямецкая кавалерыя, якую праследуе агонь нашых кулямётаў.JPG|Нямецкая кавалерыя, якую пераследуе агонь нашых кулямётаў, 1916 File:Плакат Змудзінскага, 1921.png|Плакат, 1921 File:Дзяржаўны герб БССР, эскіз Г. Змудзінскага.jpg|Эскіз [[Герб Беларускай ССР|Дзяржаўнага герба БССР]],1925 Файл:Герб БССР Змудинского.png|Герб БССР (праект Г.Змудзінскага) File:Г. Змудзінскі. Араты.jpg|Араты, 1925 </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''Налівайка Л.'' [http://www.main.lim.by/?p=770 Лёс Генадзя Змудзінскага]{{Недаступная спасылка}} // Літаратура і мастацтва № 14. — 8 крас. 2011. — С. 11. * ''Шматаў В. Ф.'' Беларуская графіка 1917—1941 гг. — Мн., 1975; * ''Церашчатава В. В.'' Беларуская кніжная графіка 1917—1941. — Мн., 1971; * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/БЭ|7}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hienadź Zmudzinski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Змудзінскі Генадзь Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Іркуцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] dre4tbjaxcfkkkpegtbds1wv7efvxlk 0 140551 5130892 5084603 2026-04-23T09:03:13Z ~2026-24776-49 167090 Зняміў колькасць насельніцтва са спасылкай 5130892 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Моталь |краіна = Беларусь |герб = |апісанне герба = Герб Моталя |магдэбургскае права = [[XV ст.]] |вышыня = |насельніцтва = 3674 |год перапісу = 2019 |шчыльнасць = |двароў = 1739 |тэлефонны код = +375 1652 |паштовы індэкс = 225822 |аўтамабільны код = 1 |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Мотальскі |lat_dir = N |lat_deg = 52 |lat_min = 19 |lat_sec = 1 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 36 |lon_sec = 34 }} [[File:Motal OpenStreetMap.png|330px|thumb|Моталь на карце [[OpenStreetMap]]]] '''Мо́таль''' ({{lang-be-trans|Motaĺ}}, {{lang-ru|Мотоль}}) — [[аграгарадок]] у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], цэнтр СВК «Агра-Моталь». Размешчаны на правым беразе ракі [[Ясельда]]<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref>. Адміністрацыйны цэнтр [[Мотальскі сельсавет|Мотальскага сельсавета]]. Насельніцтва 3674 чал. (2019)<ref name="gib_motal_406"><nowiki>http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm</nowiki></ref>. Паводле колькасці насельніцтва, трэцяя вёска вобласці пасля [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшан]] і [[Рубель (Столінскі раён)|Рубелі]]. Знаходзіцца за 21 км на поўнач ад [[Іванава]], за 23 км ад чыгуначнай станцыі Янаў-Палескі. Аўтамабільная дарога на [[Іванава]]. == Гісторыя == === Старажытнасць === Людзі у мясцовасці, дзе цяпер знаходзіцца Моталь, з'явіліся яшчэ ў каменным веку, прыблізна 10800-10300 гадоў таму гэтая тэрыторыя была заселена насельніцтвам свідэрскай культуры. Побач з вёскай у 1962 г. В. Ф. Ісаенкам былі выяўлены 4 археалагічныя стаянкі. Першая (за 2,5 км на поўдзень) адносіцца да 4—3-га тыс. да н.э., другая (за 3 км на поўдзень) датуецца 9—5-м тыс. да н.э., трэцяя (за 4 км на поўдзень) адносіцца да эпохі неаліту, у чацвёртай (за 3,5 км на паўночны захад) знойдзены прадметы нёманскай культуры<ref name="gib_motal_406"/>. Знойдзеныя матэрыялы знаходзяцца ў музеі «Нашы карані» і Брэсцкім абласным краязнаўчым музеі. У пачатку 2-га тысячагоддзя да нашай эры мясцовае насельніцтва пачало карыстацца першымі металічнымі прадметамі. У раннім бронзавым веку на захадзе Палесся існавала культура шнуравой керамікі. У раннім жалезным веку тут фіксуецца існаванне насельніцтва паморскай і позняй лужыцкай культур. У ваколіцах Моталя выяўлена і селішча ранняга жалезнага веку, знойдзены прадметы мілаградскай і зарубінецкай культур. === Вялікае Княства Літоўскае === З вусных народных паданняў вядома, што ў XIII ст. паселішча было спалена татарамі. Пра тое, што ў гэтай легендзе ёсць доля праўды, сведчаць археалагічныя знаходкі: біты гліняны посуд, жаночыя ўпрыгожанні, якія адносяцца да першай паловы XIII ст<ref name="gib_motal_406"/>. Першая пісьмовая згадка вёскі ў пісьмовых крыніцах датуецца '''1442''' годам — ''«За панам Даркам 14 чалавек у Моталі»'', — у актах [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]<ref name="gib_motal_406"/>. Да пачатку XVI ст. Моталь уваходзіў у склад Пінскага княства, якое ўваходзіла ў склад Троцкага ваяводства. У 1520 годзе пінскі князь [[Фёдар Іванавіч Яраславіч]] перадаў вёску Успенскай Ляшчынскі царкве. Але пасля смерці Фёдара Яраславіча землі перайшлі ў спадчыну каралю Жыгімонту I Старому, які аддаў іх у пажыццёвае карыстанне сваёй другой жонцы Боне Сфорцы. У 1554 годзе па распараджэнні каралевы Боны ў Моталі прайшла валочная памера. Тады ж сяло Моталь атрымала статус мястэчка, было вызвалена на два гады ад павіннасцей. У гэты час у Моталі было 5 вуліц, дзейнічала праваслаўная царква з двума святарамі, гарадскім войтам быў Станіслаў Шынвальскі. Па загадзе каралевы Боны быў пабудаваны палац, руіны якога захоўваліся да XX ст.<ref name="gib_motal_406"/>. У сярэдзіне XVI ст. Моталь стаў адным з цэнтраў рамёстваў і гандлю, у мястэчку рэгулярна праводзіліся кірмашы. Да 1566 года Моталь уваходзіў у Дружылоўскае войтаўства Пінскага староства. Да канца XVI ст. у ім было 8 вуліц і 178 двароў. 28 лістапада 1746 года польскі кароль Аўгуст III пацвердзіў прывілеі мястэчка. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 г. Моталь увайшоў у склад Расійскай імперыі і стаў часткай Пінскага павета Гродзенскай губерні. Мясцовыя жыхары аказалі супраціў царскім уладам, за што шляхта была пазбаўлена зямлі і выслана, а сяляне абкладзены падаткамі<ref name="gib_motal_407">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 407.</ref>. У '''1798''' г. у Моталі было 113 мяшчанскіх, 13 яўрэйскіх, 110 гаспадарчых двароў; налічвалася 267 мужчын-хрысціян і 18 мужчын-яўрэяў. За сялянамі былі замацаваны 2 вадзяныя млыны на Ясельдзе<ref name="gib_motal_407"/>. З 1798 года Моталь мае статус фальварка, а з 1801 з'яўляецца валасным цэнтрам і казённым маёнткам. 26 лістапада 1802 года мястэчка перадаецца ў пажыццёвае валоданне французскай прынцэсе дэ Брольі-Рэвель. Паводле інвентара 1803 года, у мястэчку было 6 вуліц. У цэнтры рынку стаяла ўніяцкая царква Праабражэння Гасподняга. У 1803 г. у мястэчку пражывала 708 мяшчан. У 1812 г. мястэчка было абрабавана французскімі войскамі. Прынцэса дэ Брольі-Рэвель валодала мястэчкам да 1827 г., пасля чаго яно перайшло ў казённае ведамства. З 1828 г. мястэчка было падаравана на 12 гадоў генерал-маёру Брайко. У 1841—1842 гг. сяляне мястэчка адмаўляліся выконваць павіннасці, патрабуючы пераводу на чынш. 30 завадатараў выступлення былі асуджаны<ref name="gib_motal_407"/>. У 1864 Моталь моцна пацярпеў ад пажару, які пачаўся ў яўрэйскім квартале. На выдзеленыя ўладамі грошы на аднаўленне была пабудавана [[Спаса-Праабражэнская царква (Моталь)|Спаса-Праабражэнская царква]], завершаная ў 1877 годзе па праекце архітэктара [[М. Барташэўскі|М. Барташэўскага]] пад наглядам архітэктара [[Канстанцін Аляксандравіч Увядзенскі|К. Увядзенскага]]<ref name="БЮСС">[http://нэб.рф/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=63 Барановский Г.В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842-1892. С. 54-55] {{ref-ru}}</ref>. У '''1866''' г. у мястэчку было 274 двары, 2249 жыхароў. У '''1886''' г. Моталь — цэнтр воласці, налічваў 239 двароў, 2294 жыхары, дзейнічалі валасное праўленне, 2 праваслаўныя царквы, касцёл, яўрэйскі малітоўны дом, народнае вучылішча, 7 лавак, 13 крам, працавалі 23 сталяры, цагельнік, 12 цесляроў, 3 кавалі<ref name="gib_motal_407"/>. === Найноўшы час === У '''1905''' г. у мястэчку адбылася забастоўка рыбакоў, якія патрабавалі павышэння аплаты працы<ref name="gib_motal_407"/>. У '''1914''' г. дзейнічалі 2 школы — народнае і мяшчанскае вучылішчы, у якіх навучаліся 92 вучні<ref name="gib_motal_407"/>. У верасні '''1915''' г. Моталь заняты нямецкімі войскамі. У лютым '''1919''' г. у вёску прыходзяць польскія войскі. У ліпені '''1920''' г. Чырвоная Армія займае мястэчка і ўстанаўлівае савецкую ўладу. У сакавіку '''1921''' года па ўмовах Рыжскага дагавора Моталь аказваецца ў складзе Польшчы, уваходзіць у Драгічынскі павет Палескага ваяводства. У 1920-я гг. у мястэчку дзейнічала ячэйка КПЗБ. Падчас савецка-фінляндскай вайны '''1939'''—'''40''' гг. загінулі 3 жыхары Моталя<ref name="gib_motal_408">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 408.</ref>. '''18''' верасня '''1939''' года ў Моталі адбываецца выступленне супраць польскіх улад, і '''21''' верасня ў вёску ўваходзяць часткі Чырвонай Арміі. Усталёўваецца савецкая ўлада. У '''1940''' г. у Моталі было 871 двор, 4275 жыхароў (паводле іншых звестак — 891 двор, 5550 жыхароў)<ref name="gib_motal_408"/>. Працавалі 2 паравыя млыны, 3-д газавых, 2 тарфяныя заводы, 2 рыбныя арцелі, каўбасны цэх. Дзейнічалі бальніца, школа, клуб, амбулаторыя, пошта, тэлефон. '''26''' чэрвеня '''1941''' года ў Моталь увайшлі нямецкія войскі. '''1''' жніўня '''1941''' года эсэсаўцы знішчылі камуністаў і больш за 60 яўрэяў<ref name="gib_motal_408"/>, а '''3''' жніўня '''1941''' г. карнікі расстралялі каля 3 тыс. мірных жыхароў, галоўным чынам яўрэйскага насельніцтва<ref name="gib_motal_409">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 409.</ref>. У '''1942'''—'''1943''' гг. у наваколлі дзейнічаў партызанскі атрад. З '''28''' сакавіка па '''4''' красавіка '''1944''' г. у ваколіцах Моталя прайшла карная аперацыя, падчас якой было спалена 380 двароў і загінулі 29 партызан<ref name="gib_motal_409"/>. '''16''' ліпеня '''1944''' г. вёска вызвалена 55-й гвардзейскай стралковай дывізіяй. На франтах вайны загінулі 383 землякі. У '''1961''' г. на будынку былой школы ўстаноўлена мемарыяльная пліта ў гонар партызанскага атрада, у '''1975''' г. — помнік ахвярам вайны<ref name="gib_motal_408"/>. Пасля вайны Моталь паступова аднаўляўся. У '''1946''' г. тут жыло 3373 чалавекі (да вайны — 4275)<ref name="gib_motal_409"/>. У '''1949''' годзе ў вёсцы былі створаны калгасы. '''16''' ліпеня '''1954''' года статус Моталя паніжаны да вёскі, яго тэрыторыя ўключана ў Дзедавіцкі сельсавет, які пераймяноўваецца ў [[Мотальскі сельсавет|Мотальскі]], у Моталь перанесены цэнтр сельсавета<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об упразднении городского поселка Мотоль, Ивановского района, Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. '''21''' ліпеня '''1980''' года ў склад Моталя ўключаны вёскі [[Дзедавічы (Іванаўскі раён)|Дзедавічы]], [[Заазер’е (Іванаўскі раён)|Заазер’е]] і [[Панцавічы]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 ліпеня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 31 (1657).</ref>. У '''1986''' г. у Моталь былі пераселены жыхары з тэрыторый, забруджаных у выніку Чарнобыльскай катастрофы<ref name="gib_motal_409"/>. '''10''' ліпеня '''2003''' г. на базе калгасаў створаны СВК «Агра-Моталь»<ref name="gib_motal_409"/>. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Моталь на старых фотаздымках" perrow="4"> Файл:Motal, Jasielda. Моталь, Ясельда (1916).jpg|Моталь, рака Ясельда, [[1916]] г. Файл:Motal, Rynak, Spaskaja. Моталь, Рынак, Спаская (1916).jpg|Плошча Рынак і царква, '''1916''' г. Файл:Motal. Моталь (06.1916).jpg|Сядзіба, '''1916''' г. Файл:Motal._Моталь_(1937).jpg|'''1937''' г. </gallery></center> == Насельніцтва == * '''1798''' — 285 мужчын<ref name="gib_motal_407"/>; * '''1830''' — 586 муж., з іх шляхты 3, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 70, мяшчан-хрысціян і сялян 512<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 413.</ref>; * '''1866''' — 2249 чал.<ref name="gib_motal_407"/>; * '''1886''' — 2294 чал. * '''1921''' — 4390 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. T. 8: Województwo poleskie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924.</ref>; * '''1940''' — 4275 чал. (паводле іншых звестак — 891 двор, 5550 чал.<ref name="gib_motal_408"/>); * '''1946''' — 3373 чал.<ref name="gib_motal_409"/>; * '''1959''' — 4684 чал.<ref name="gib_motal_409"/>; * '''1970''' — 7285 чал.<ref name="gib_motal_409"/>; * '''1979''' — 5264 чал.<ref name="hivb409">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 409.</ref>; * '''1997''' — 1797 двароў, 4441 чал.<ref>Павел Стасевіч. Моталь // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 222.</ref> (паводле іншых звестак — 4684 чал.<ref name="hivb409"/>) * '''2005''' — 1739 двароў, 4228 чал.<ref name="gib_motal_406"/> Трэцяя па велічыні вёска ў Брэсцкай вобласці (пасля [[Альшаны (Столінскі раён)|Альшан]] і [[Рубель (Столінскі раён)|Рубелі]]), да 2005 года — другая (пасля Альшан). == Эканоміка і інфраструктура == У Моталі працуюць 2 сярэднія школы, школа мастацтваў, навучальна-вытворчы камбінат, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, 2 бібліятэкі, пошта, ветэрынарны ўчастак, камбінат бытавога абслугоўвання<ref name="gib_motal_409"/>. == Культура і турызм == Моталь — традыцыйны цэнтр вырабу ручнікоў (вядомы з канца XVIII ст.) і кажухоў. У '''1977''' г. быў створаны ткацкі цэх Пінскай фабрыкі мастацкіх вырабаў<ref name="gib_motal_409"/>. У '''1989''' г. атрымаў званне народнага фальклорна-этнаграфічны тэатр «Мотальскія суседзі» (створаны ў '''1985''' г.). У '''1995''' г. званне народнага прысуджана ансамблю народнай песні «Мужыкі» (створаны ў '''1992''' г.) і лялечнаму тэатру «Папугай» (працуе з '''1989''' г.).<ref name="gib_motal_409"/>. Дзейнічаюць [[Мотальскі музей народнай творчасці]] (адкрыты ў '''1995''' г., мае 22 тыс. экспанатаў) і Музей археалогіі «Нашы карані». Працуюць аддзяленні «Беларусбанк» (банкамат) і «Белаграпрамбанк». Кафэ, рэстаран, кулінарыя і больш 20 крам. Гасцініца, стаянка для аўтамабіляў. Штогод улетку ў жніўні ладзіцца Міжнародны кулінарны фестываль «[[Мотальскія прысмакі]]». У вёску ходзяць аўтобусы з Янава-Палескага і Пінска. == Славутасці == [[Файл:Моталь. Хата Хаіма Вейцмана (01).jpg|thumb|Хата Хаіма Вейцмана]] [[Файл:Моталь. Помнік ахвярам Першай сусветнай вайны.jpg|thumb|Помнік ахвярам Першай сусветнай вайны]] Каля Моталя знаходзяцца стаянкі каменнага і бронзавага вякоў. * [[Спаса-Праабражэнская царква (Моталь)|Спаса-Праабражэнская царква]] ('''1877''') * Дом першага Прэзідэнта Ізраіля [[Хаім Вейцман|Хаіма Вейцмана]] * Яўрэйскія могілкі == Страчаная спадчына == * Сінагога * Царква грэка-каталіцкая (XVIII ст.) == Герб == [[Файл:Motol big.jpg|thumb|Герб Моталя (неафіцыйны)]] Геральдычны сімвал аграгарадка Моталь створаны '''9''' кастрычніка [[2012]] г. Афіцыйна незацверджаны. Уяўляе сабой барочны [[Геральдычны шчыт|шчыт]], у блакітным полі якога выява рукі мешчаніна Понідзельца, які трымае грамату на вольнасць. На пячаці выява вужа з [[герб Сфорца|герба]] роду [[Сфорца]]. Над граматай — княжацкая карона. У аснову герба пакладзена мясцовая легенда пра мешчаніна, які цаной свайго жыцця захаваў права на самакіраванне мястэчка. == Вядомыя асобы == У Моталі нарадзіўся першы прэзідэнт [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Хаім Вейцман]] ('''1874'''—'''1952'''). Таксама з Моталя паходзяць амерыканскія музычныя прадзюсары {{нп5|Леанард Чэс||en|Leonard Chess}} і {{нп5|Філіп Чэс||en|Phil Chess}}, якія зрабілі вядомымі найбольш яскравых выканаўцаў блюзавай музыкі — [[Мадзі Уотэрс]]а, {{нп5|Уілі Дзіксан|Уілі Дыксана|en|Willie Dixon}}, {{нп5|Како Тэйлар||en|Koko Taylor}}, [[Бо Дзідлі]], {{нп5|Сані Бой Уільямсан II|Сані Бой Уільямсана|ru|Санни Бой Уильямсон II}}, [[Чак Беры|Чака Беры]]. У Моталі акрамя таго нарадзіліся: * {{нп5|Давід Бартаў||ru|Бартов, Давид}} (народжаны Давід Гуценскі; нар. '''1924''') — ізраільскі юрыст, дыпламат і грамадскі дзеяч. Былы кіраўнік {{нп5|Націў|Націва|ru|Натив}}. * {{нп5|Давід Блох-Блюменфельд||ru|Блох-Блюменфельд, Давид}} ('''1884'''—'''1947''') — сіянісцкі дзеяч, мэр [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіва]] ў '''1925'''—'''1927'''. * {{нп5|Цыпора Блох||he|ציפורה בלוך}} ('''1901'''—'''1979''') — ізраільскі педагог. * [[Аляксандр Паўлавіч Валадзько|Аляксандр Валадзько]] ('''1986''') — беларускі футбаліст і трэнер. * [[Эцьен Васерцуг]] ({{lang-fr|Etienne Wasserzug}}; '''1860'''—'''1888''') — французскі біёлаг. * {{нп5|Ганна Вейцман||ru|Вейцман, Анна}} ('''1886'''—'''1963''') — ізраільскі хімік. * {{нп5|Мошэ Вейцман||ru|Вейцман, Моше}} ('''1878'''—'''1957''') — ізраільскі хімік. * {{нп5|Хаім Ісраэлі|Хаім Ісраэлі (Гуценскі)|en|Haim Yisraeli}} (нар. '''1927''') — ізраільскі военачальнік. * {{нп5|Гіта Дунія-Вейцман||ru|Дуния-Вейцман, Гита}} ('''1887'''—'''1975''') — ізраільская піяністка, педагог. * {{нп5|Шаўл Ліберман||ru|Либерман, Шаул}} ('''1898'''—'''1983''') — каментатар і даследчык талмудычнай літаратуры. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля ('''1976'''), прэзідэнт Амерыканскай акадэміі яўрэйскіх даследаванняў. * {{нп5|Хая Вейцман-Ліхтэнштэйн||he|חיה ויצמן-ליכטנשטיין}} — дзеяч сіянісцкага руху. * [[Павел Сямёнавіч Палто]] ('''1929'''—'''2005''') — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] ('''1965'''). * [[Аляксандр Аляксеевіч Румак]] (нар. '''1964''') — беларускі дзяржаўны службовец. * {{нп5|Азрыэл Шахат||he|עזריאל שוחט}} ('''1906'''—'''1993''') — ізраільскі гісторык, прафесар Хайфскага ўніверсітэта. * {{нп5|Шымон Южук||he|שמעון יוז'וק}} ('''1916'''—'''1993''') — ізраільскі рабін. * {{нп5|Доў Ярдэн||he|דב ירדэн}} ('''1911'''—'''1986''') — ізраільскі лінгвіст. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Стасевіч П.'' Вёска над Ясельдай: гісторыка-краязнаўчы нарыс. — Мн., Полымя, '''1991'''. С. '''101'''. * ''Алесь Карлюкевіч.'' Пачуццё малой Радзімы // Голас Радзімы, '''1993''', '''14''' студзеня. * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі ('''2010''')}} * Motol // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/741 '''741''']. == Спасылкі == {{Commons|Category:Motal}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/motaly.html Моталь] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/motol/ Моталь] на сайце [[Глобус Беларусі]] * [http://news.21.by/culture/2015/02/15/1056212.html Полвека истории белорусской деревни задокументировал фотограф из Мотоля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191023181214/http://news.21.by/culture/2015/02/15/1056212.html |date='''23''' кастрычніка '''2019''' }} // NEWS '''21'''.BY * [https://www.sb.by/articles/kazhdomu-turistu-svoy-muzey.html ''Валентина Козлович'' Наш корреспондент побывала на '''20'''-летии Мотольского музея народного творчества] {{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] {{Мотальскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Мотальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Моталь| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] 8cgrtuoyfeu8r0x7y3851qv3b3z8i5r 0 142400 5130722 4420861 2026-04-22T17:35:40Z IP781584110 134977 афармленне 5130722 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч |беларускае імя=Геранім Хадкевіч |поўнае імя= |арыгінальнае імя= |партрэт=Hieranim Chadkievič. Геранім Хадкевіч (XVII).jpg |шырыня партрэта= |подпіс=Геранім Хадкевіч. Невядомы мастак, [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] |герб=POL COA Chodkiewicz.svg |шырыня герба=120px |подпіс герба= [[Касцеша (герб)|Герб «Касцеша»]] |тытул= |парадак= |парадак-жан= |пад імем= |сцяг= |перыядпачатак= |перыядканец= |перыяд праўлення= |папярэднік= |пераемнік= |каментар= |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |пахаваны= |пахаваная= |род= |бацька= |маці= |муж= |жонка=Багдана з [[Палубінскія|Палубінскіх]]<br/>Ганна з [[Тарлы|Тарлаў]]<br/>Дарота з Рэяў <br/>Соф'я з Карбачова |дзеці=Соф'я, [[Ян Геранім Хадкевіч|Ян Геранім]], [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштаф]], Альжбета, Ганна, Барбара, Крысціна |рэлігія= |узнагароды= |аўтограф= |Commons= |Rodovid= }} '''Геранім Хадкевіч''' ([[1560]]—[[1617]]) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Канюшы вялікі літоўскі]] ([[1588]]—[[1593]]), [[ваявода мсціслаўскі]] ([[1593]]—[[1595]]), [[кашталян віленскі]] і [[староста берасцейскі]] (з [[1595]]). == Біяграфія == Паходзіў з магнацкага роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] герба «[[Касцеша (герб)|Касцеша]]», сын [[Юрый Аляксандравіч Хадкевіч|Юрыя]], заснавальніка малодшай галіны роду, і Соф’і з [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Удзельнічаў у войнах з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]] і [[Швецыя]]й. Падчас [[рокаш Зебжыдоўскага|рокашу Зебжыдоўскага]] ([[1606]]—[[1609]]) забяспечыў каралю і вялікаму князю [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонту Вазе]] падтрымку ў Вялікім Княстве Літоўскім. Быў чатыры раз жанаты. Жонкі: * Багдана Аляксандра з [[Палубінскія|Палубінскіх]] (шлюб каля [[1582]], дачка — Соф’я) * Ганна з [[Тарлы|Тарлаў]] (да [[1594]], сыны [[Ян Геранім Хадкевіч|Ян Геранім]] і [[Крыштаф Хадкевіч|Крыштаф]], дачкі Альжбета, Ганна, Барбара і Крысціна) * Дарота з Рэяў (у пачатку [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]) * Соф’я з Карбачова (з [[1613]]) Пахавалі Гераніма Хадкевіча ў [[Берасце|Берасці]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=710|артыкул=Хадкевічы|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хадкевіч Геранім Юр'евіч}} [[Катэгорыя:Хадкевічы|Геранім Юр’евіч]] [[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Кашталяны віленскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія]] [[Катэгорыя:Канюшыя вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Старосты берасцейскія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Цярнопальскай вобласці]] q0wvuaewy1s8id3hwja7fdm3wm9q1of 0 142903 5130643 4420388 2026-04-22T12:07:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130643 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва =Гаўлічкаў-Брод |арыгінальная назва = Havlíčkův Brod |падначаленне = |краіна = Чэхія |выява =Havlickuv Brod Havlickovo namesti.jpg |подпіс = |герб = Havlíčkův Brod znak.png |сцяг = Flag of Havlíčkův Brod.gif{{!}}border |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 36|lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 34|lon_sec = 48 |CoordAddon = type:city(24000)_region:CZ |CoordScale = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Край |рэгіён = Край Высачына |рэгіён у табліцы = Край Высачына{{!}}Высачына |від раёна = |раён = Гаўлічкаў-Брод |раён у табліцы = раён Гаўлічкаў-Брод{{!}}Гаўлічкаў-Брод |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 12 стагоддзе |ранейшыя імёны = Дойчбрад - да 1948 |статус з = 1257 |плошча = 64,9 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 422 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{падзенне}} 23 549 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 580 01 |аўтамабільны код = J (старыя HB) |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons =Havlíčkův Brod |сайт = http://www.muhb.cz/ |мова сайта = cs }} '''Га́ўлічкаў-Брод''' ({{lang-cs|Havlíčkův Brod}}, старая назва ''Německý Brod'', {{lang-de|Deutschbrod}}) — горад у [[Край Высачына|Краі Высачына]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны на рацэ [[рака Сазава|Сазаве]], у межах [[Чэшска-Мараўскае ўзвышша|Чэшска-Мараўскага ўзвышша]]. Насельніцтва 24,3 тыс. жыхароў (2003). Плошча складае 64,9 км². Развіты машынабудаванне, тэкстыльная і харчовая прамысловасць. [[Выява:HavlickuvBrod Kirche.JPG|thumb]] == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў [[XII]] стагоддзі. Атрымаў развіццё ў выніку адкрыцця [[Срэбра|сярэбраных]] радовішчаў на Сазаве. Правамі горада валодае з [[1257]]. Насельніцтва горада ў XIII — пачатку XX стст. было пераважна нямецкім (і з [[1310]] горад быў вядомы як ''Нямецкі Брод''). Падчас [[Гусіцкія войны|Гусіцкіх войнаў]] насельніцтва горада падтрымала [[Жыгімонт I|Жыгімонта]], таму [[22 студзеня]] [[1422]] горад быў разбураны [[Ян Жыжка|Янам Жыжкам]] (адбудаваны ў [[1429]]). На працягу XVI—XVII з'яўляўся культурным цэнтрам; прамысловасць (галоўным чынам — тэкстыльная) атрымала развіццё ў XIX стагоддзі. Тады ж горад стаў буйным чыгуначным вузлом. Усё нямецкае насельніцтва горада было выселена ў [[1945]]. У тым жа годзе горад атрымаў сваю сучасную назву ў гонар пісьменніка XIX стагоддзя [[Карэл Гаўлічэк-Бораўскі|Карэла Гаўлічка-Бораўскага]]. У горадзе — навукова-даследчы і селекцыйны інстытут [[бульбаводства|бульбаводства]]. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Брыэль]], [[Нідэрланды]] — з [[1985]]. * {{Сцяг|Італія}} [[Брыксен]], [[Італія]] — з [[1992]]. * {{Сцяг|Славакія}} [[Спішка-Нова-Вес]], [[Славакія]] — з [[1995]]. == Людзі, звязаныя з горадам == * [[Ян Вацлаў Антанін Стаміц]] — чэшскі кампазітар ([[1717]]—[[1757]]), нарадзіўся ў Нямецкім Бродзе. * [[Вацлаў Яраслаў Клофач]] (1868—1942) — чэшскі палітычны дзеяч, нарадзіўся ў Гаўлічкаве Бродзе. * [[Вілем Курц-малодшы]] ({{lang-cs|Vilém Kurz}}; [[23 снежня]] [[1872]] Нямецкі Брод — [[25 мая]] [[1945]], [[Прага]]) — чэшскі піяніст і музычны педагог. Сын педагога і грамадскага дзеяча [[Вілем Курц (старэйшы)|Вілема Курца (старэйшага)]]. Жонка Курца [[Ружэна Курцава]], дачка [[Ілана Курцава]] і ўнук [[Павел Штэпан]] таксама былі прыкметнымі музыкантамі. == Спасылкі == {{Commons|Category:Havlíčkův Brod}} * [http://www.havlickuv-brod.cz Сайт адміністрацыі горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190423091156/http://www.havlickuv-brod.cz/ |date=23 красавіка 2019 }} {{ref-cz}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады края Высачына]] 7virgwdm7mxkzk3con4i610bic93d5m 0 153120 5130819 4810309 2026-04-23T02:10:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130819 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гнезнаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ваўкавыскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезна]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1230 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гне́знаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезна]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Мсцібаўскі сельсавет''' у складзе Ваўкавыскага раёна [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Мсцібава]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. У 1966 годзе ў склад [[Шылавіцкі сельсавет (Ваўкавыскі раён)|Шылавіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Агароднікі (Гнезнаўскі сельсавет)|Агароднікі]], [[Алекшыцы (Ваўкавыскі раён)|Алекшыцы]], [[Леснікі (Ваўкавыскі раён)|Леснікі]], [[Шусцікі]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 жніўня, 3 і 20 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 28 ліпеня 1967 года сельсавет перайменаваны ў Гнезнаўскі, цэнтр перанесены ў вёску Гнезна<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 24 (1182).</ref>. 16 сакавіка 1987 года скасаваны хутар [[Мачуліска]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 26 верасня 2006 года ў склад сельсавета з [[Шылавіцкі сельсавет (Ваўкавыскі раён)|Шылавіцкага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў (Агароднікі, Алекшыцы, [[Кукалкі (Ваўкавыскі раён)|Кукалкі]], Леснікі, [[Раднікі (Ваўкавыскі раён)|Раднікі]], [[Талькаўцы]], Шусцікі)<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-177/2006-177(003-032).pdf&oldDocPage=4 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 196 О решении вопросов административно-территориального устройства Волковысского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126145839/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-177%2F2006-177%28003-032%29.pdf&oldDocPage=4 |date=26 студзеня 2021 }}</ref>. Размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы раёна. На аддаленні 10 км ад [[Ваўкавыск]]а, 100 км ад [[Гродна]], 10 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі Ваўкавыск. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1717 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 60,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 31,1 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=5 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1230 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гнезнаўскі сельсавет}} {{Ваўкавыскі раён}} [[Катэгорыя:Гнезнаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 98g6ck9ex7dnvti2q51d350ug5m6517 0 156361 5130711 4812872 2026-04-22T15:55:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130711 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}} {{Асоба}} {{Цёзкі2|Караткевіч}} '''Гена́дзь Уладзіміравіч Каратке́віч''' (нар. {{ДН|25|9|1994}}, [[Гомель]]) — беларускі праграміст, пераможца некалькі буйных міжнародных спаборніцтваў. Атрымаў золата шэсць разоў запар з 2007 па 2012 гады і срэбра ў 2006 годзе ў [[Міжнародная алімпіяда па інфарматыцы|Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы]] (IOI).<ref> [http://ioi.eduardische.com/people/804 IOI Hall of Fame — Gennady Korotkevich]</ref> Меў самы высокі рэйтынг на [[Codeforces]]<ref>{{Cite web |url=http://www.codeforces.com/ratings |title=Codeforces — Ratings |access-date=15 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122174725/http://codeforces.com/ratings |archivedate=22 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref> і [[TopCoder]]<ref>{{Cite web |url=http://community.topcoder.com/tc?module=AlgoRank |title=TopCoder Top Ranked Algorithm Competitors |access-date=15 сакавіка 2013 |archive-date=30 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630091145/http://community.topcoder.com/tc?module=AlgoRank |url-status=dead }}</ref> станам на 7 сакавіка 2013 года. == Біяграфія == Нарададзіўся 25 верасня 1994 года ў Гомелі ў сям’і Уладзіміра і Людмілы Караткевічаў, якія выкладалі на кафедры матэматычных праблем упраўлення [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. Скончыў гімназію № 56 г. Гомеля<ref>[https://gp.by/novosti/general/news26058.html Гомельчанин Геннадий Короткевич победил на чемпионате по спортивному программированию]</ref>. З 2012 года вучыўся ў СПбДУ ІТМО (Санкт-Пецярбург, Расія). == Удзел у Міжнародных алімпіядах па інфарматыцы == Вызначыўся тым, што атрымаў права ўдзельнічаць у IOI ва ўзросце 11 гадоў, што з’яўляецца сусветным рэкордам. Адзіная з ягоных вядомых заўваг, якую ён зрабіў у інтэрв’ю пасля Міжнароднай алімпіяды па інфарматыцы 2009 года, была «Я не геній. У мяне гэта проста добра атрымліваецца»<ref>[http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf Interview from IOI 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412175121/http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf |date=12 красавіка 2015 }}</ref>. У Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы ён атрымаў 6 медалёў на спаборніцтве ў 2012 годзе, з найвышэйшым балам у агульным заліку ў кожным конкурсе з 2009 па 2011 гады. Ва ўзросце 16 гадоў ён трэніраваў ICPC каманды з Беларусі. == Дасягненні == * Першае месца ў 2009, 2010 і 2011 гадах на Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы; залаты медаль у 2007 (20-е месца), 2008 (7-е) і 2012 (2-е); срэбраны медаль у 2006 (26-е). Цяпер Г. Караткевіч — рэкардсмен паводле колькасці залатых медалёў (шэсць) і па абсалютным першым месцы (тры). * Cormen Medal у 2010, 2011 і 2012 гадах на Codeforces, як лепшы ўдзельнік Codeforces у 2010, 2011 і 2012 гадах. * Вышэйшы бал 54:41 на Google Code Jam 2012 Round 1B.<ref>[https://code.google.com/codejam/contest/1836486/scoreboard?c=1836486# Google Code Jam 2012 Round 1B] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161005163127/https://code.google.com/codejam/contest/1836486/scoreboard?c=1836486 |date=5 кастрычніка 2016 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&cr=22263204&tab=alg http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&cr=22263204&tab=alg] * [http://www.codeforces.com/profile/tourist http://www.codeforces.com/profile/tourist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160808015213/http://codeforces.com/profile/tourist |date=8 жніўня 2016 }} * [http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412175121/http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf |date=12 красавіка 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Караткевіч Генадзь Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Праграмісты Беларусі]] gcsfqb0ojnqm4nne3iin0thdx0sqx9x 0 156865 5130715 1576181 2026-04-22T16:09:53Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Міхал Федароўскі]] 5130715 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхал Федароўскі]] 75jterx848r1h1i7gmbn2guvt9w4f23 0 156867 5130718 1728514 2026-04-22T16:30:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130718 wikitext text/x-wiki '''Генеральны Савет Андоры''' ({{lang-ca|Consell General}}), таксама таксама называецца Генеральны Савет Далін ({{lang-ca|Consell General de les Valls}}) — аднапалатны парламент Андоры. == Склад і паўнамоцтвы == Генеральны Савет складаецца з 28 членаў, якія выбіраюцца ўсенародна на 4 гады па [[прапарцыйная сістэма| прапарцыйнай сістэме]]. З іх 14 дэпутатаў абіраюцца ў адзінай акрузе, якая прадстаўляе ўсю дзяржаву, а астатнія 14 ад 7 [[Адміністрацыйнае дзяленне Андоры|абшчын Андоры]]. Да [[1997]] дэпутаты абіраліся па 2 ад кожнай абшчыны, пасля гэтага было вырашана размеркаваць колькасць дэпутатаў ад абшчын згодна з іх насельніцтву. Генеральны Савет выбiрае са свайго складу старшыню — ''Генеральнага сіндыка'' ({{lang-ca|Síndic general}}), і яго намесніка — ''Субсіндыка'' ({{lang-ca|Subsíndic}}). Генеральны Савет са згоды князёў Андоры абірае кіраўніка ўрада і Выканаўчы Савет, які складаецца з прадстаўніка ў ім кіраўніка ўрада і 7 міністраў. == Гісторыя == Першы парламент — ''Савет Зямлі'' ({{lang-ca|Consell de la Terra}}), быў заснаваны ў Андоры ў [[1419]]. Ён выбіраў сіндыкаў, якія ажыццяўлялі кіраўніцтва княствам. Хоць савет абіраўся насельніцтвам, неўзабаве яго абранне апынулася прэрагатывай найбольш знатных і багатых сем'яў, таму ў [[1866]] была праведзена рэформа, па якой быў заснаваны Генеральны Савет Далін, у які выбіралі першага сіндыка і субсіндыка, якія ажыццяўлялі выканаўчую уладу<ref>[http://www.worldstatesmen.org/andorra_1866.txt Worldstatesmen.org]</ref>. З яго 24 дэпутатаў 20 абіраліся кіраўнікамі сем'яў на два гады. У [[1933]] пасля спроб Генеральнага Савета зрабіць Андору рэспублікай ён быў распушчаны князямі Андоры і зноў абраны па новай выбарчай сістэме, якая прадстаўляе выбарчае права ўсім мужчынам, якія дасягнулі 25 гадоў, і права балатавацца мужчынам, якія дасягнулі 30 гадоў. У [[1970]] права голасу атрымалі жанчыны, у [[1971]] мінімальны ўзрост выбаршчыкаў быў паніжаны да 21 года, а кандыдатаў да 25. У [[1973]] жанчыны атрымалі права балатавацца ў савет, і ў выніку рэформы [[1978]] былі замацаваны вынікамі рэферэндуму. У тым жа годзе з заснаваннем абшчыны [[Эскальдэс-Эндаргань]] колькасць дэпутатаў ўзрасла да 28. У [[1982]] быў заснаваны Выканаўчы Савет, які складаўся з старшыні і 4 дарадцаў з міністэрскімі паўнамоцтвамі, а ў [[1993]] [[Канстытуцыя Андоры|Канстытуцыя]] заснавала пасаду Кіраўніка ўрада і замест першага сіндыка пост Генеральнага сіндыка, які ажыццяўляе толькі абавязкі старшыні парламента. Таксама было заснавана фарміраванне ўрада і парламента па прапарцыйнай партыйнай сістэме, хоць першыя палітычныя партыі з'явіліся ў Андоры толькі ў [[1976]], а прызнаны афіцыйна толькі ў [[1992]]. == Спасылкі == * [http://www.consellgeneral.ad Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160229121927/http://www.consellgeneral.ad/ca/../ |date=29 лютага 2016 }} {{зноскі}} {{Андора ў тэмах}} {{Еўропа па тэмах|тэма=Парламент|загаловак=Парламенты}} [[Катэгорыя:Палітыка Андоры]] [[Катэгорыя:Парламенты паводле краін|Андора]] dv1cs1lcoybizy6h5i28ijix5f2p6wh 0 168185 5130860 4483470 2026-04-23T07:48:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130860 wikitext text/x-wiki '''Грацскае пагадненне''' — пагадненне аб спыненні агню паміж прэзідэнтам [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радаванам Караджычам]] і прэзідэнтам [[Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна|Харвацкай рэспублікі Герцаг-Босна]] [[Матэ Бобан|Матэ Бобанам]], складзенае [[6 мая]] [[1992]] года ў [[Аўстрыя|аўстрыйскім]] горадзе [[Грац]]ы. Мэтай пагаднення з'яўлялася спыненне канфлікту паміж сербскімі і харвацкімі сіламі, каб засяродзіцца на ўзяцці тэрыторый, кантралюемых баснійцамі<ref name="07-04-02-ED">[http://www.ictytranscripts.org/TrialTranscripts/HTML/transe74/07-04-02-ED.html ICTY: (IT-04-74) Prlic et al. , Date: 2007-04-02, Hearing Type: ED] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170803130245/http://www.ictytranscripts.org/TrialTranscripts/HTML/transe74/07-04-02-ED.html |date=3 жніўня 2017 }} {{ref-en}}</ref>. На той момант пад кантролем сербаў знаходзілася каля 70 % тэрыторыі сённяшняй [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]. Пры гэтым [[баснійцы]] складалі 44 % насельніцтва [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна|Рэспублікі Боснія і Герцагавіна]] і колькасна пераважалі ў складзе Баснійскага ўрада<ref name="yugoslavia.26w">[http://tech.mit.edu/V112/N26/yugoslavia.26w.html The Tech: Warring Factions Agree on Plan to Divide up Former Yugoslavia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210610051545/http://tech.mit.edu/V112/N26/yugoslavia.26w.html |date=10 чэрвеня 2021 }} {{ref-en}}</ref>. Гэта пагадненне, у сутнасці, з'яўлялася дадаткам да іншага пагаднення — Караджорджаўскага (складзена ў сакавіку [[1991]] года паміж прэзідэнтамі [[Франья Туджман|Туджманам]] і [[Слабадан Мілошавіч|Мілошавічам]] з мэтай падзелу сфер уплыву ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] і наступнай анексіяй «сербскіх» і «харвацкіх» раёнаў [[Сербія|Сербіяй]] і [[Харватыя|Харватыяй]] адпаведна)<ref name="tj000303e">[http://www.icty.org/x/cases/blaskic/tjug/en/bla-tj000303e.pdf ICTY: Tihomir Blaškić judgement] {{ref-pdf|703.7|К}} {{ref-en}}</ref>. Паміж новаўтворанымі вялікімі сербскім і харвацкім дзяржавамі заставалася буферная зона, што атрымала ў сербскіх і харвацкіх улад пагардлівую мянушку «[[Баснійскі пашалык|Пашалык]] [[Алія Ізетбегавіч|Аліі]]». Паводле меркавання некаторых ваенных аналітыкаў, Грацскае пагадненне было адным з найважнейшых дакументаў [[Баснійская вайна|Баснійскай вайны]]<ref name="Bosnia.pdf">[http://www.wmin.ac.uk/sshl/PDF/Bryant%20-%20The%20Betrayal%20of%20Bosnia.pdf University of Westminster: Centre for the Study of Democracy: Lee Bryant: The Betrayal of Bosnia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090326134624/http://www.wmin.ac.uk/sshl/PDF/Bryant%20-%20The%20Betrayal%20of%20Bosnia.pdf |date=26 сакавіка 2009 }} {{ref-pdf|692.9|К}} {{ref-en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Баснійская вайна]] * [[Харвацка-баснійскі канфлікт]] * [[Рэспубліка Боснія і Герцагавіна]] * [[Харвацкая рэспубліка Герцаг-Босна]] * [[Рэспубліка Сербская]] * [[Федэрацыя Босніі і Герцагавіны]] * [[Вашынгтонскае пагадненне]] * [[Дэйтанскае пагадненне]] {{зноскі}} {{Югаслаўскія войны}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Баснійская вайна]] [[Катэгорыя:Перамір’і]] [[Катэгорыя:Гісторыя Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Федэрацыі Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Май 1992 года]] [[Катэгорыя:1992 год у палітыцы]] 0h46c0xsrqps8mduxr4ykffgu99cp5q 0 169716 5130741 4458276 2026-04-22T18:48:13Z IP781584110 134977 афармленне 5130741 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Станіслаў Валэйша''' — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == З канца [[1915]] г. адзін з арганізатараў беларускага кааператыву «Раніца» ў [[Вільня|Вільні]], быў яго віцэ-маршалкам. У [[1920]] г. фігураваў у спісе «беларускіх работнікаў у Вільні і ваколіцах». Быў сябрам прэзідыуму [[Віленская беларуская рада|Віленскай Беларускай рады]], сябрам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Віленскага БНК]], загадчыкам яго юрыдычнага аддзела і старшынёй Рэвізійнай камісіі. З’яўляўся таксама старшынёй рэвізійнай камісіі Беларускага камітэта дапамогі ахвярам вайны, старшынёй Рады старшыняў Беларускага музычна-драматычнага гуртка, уваходзіў у склад [[Беларуская цэнтральная школьная рада|Беларускай цэнтральнай школьнай рады]]. Падчас парламенцкіх выбараў [[1922]] г. з’яўляўся старшынёй Беларускага цэнтральнага выбарчага камітэта гораду Вільні. У пачатку [[1920-я|1920-х]] гг. — арганізатар і старшыня Беларускага грамадзянскага сабрання ў Вільні, пасля актывіст палянафільскіх арганізацый. Заснаваў г. зв. Беларускі клуб у Вільні, які ў [[1925]] г. быў закрыты польскімі ўладамі як асяродак азартных гульняў. [[19 жніўня]] [[1933]] г. у заходнебеларускай газеце «[[Родны край (1919)|Родны край]]» згадвалася, што Валэйша «сядзіць у астрозе за крымінальныя праступкі». {{зноскі}} == Літаратура == * Кароткі нарыс беларускага пытання. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2009. — 396 с. — ISBN 978-985-6901-22-8. {{DEFAULTSORT:Валэйша Станіслаў}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] fn2ujqelpfvkfdfjs1eqiom2a98gfco 0 172734 5130806 5039056 2026-04-23T00:29:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130806 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Гладбек |арыгінальная назва=Gladbeck |краіна=Германія |від рэгіёна=Землі Германіі{{!}}Зямля |рэгіён=Паўночны Рэйн — Вестфалія |рэгіён у табліцы=Паўночны Рэйн — Вестфалія |від раёна=раён |раён=раён Рэклінгхаўзен |раён у табліцы=раён Рэклінгхаўзен |від абшчыны=кіраванне |абшчына= |абшчына ў табліцы= |падначаленне= |герб=DEU Gladbeck COA.svg |сцяг= |шырыня герба= |шырыня сцяга= |выява=Schloss Wittringen01.jpg |подпіс=[[Замак Вітрынген]] |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=34 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=58 |lon_sec=0 |CoordAddon= |CoordScale= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |памер карты краіны= |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |унутраны падзел=9 гарадскіх раёнаў |від главы= |глава=Ульрых Роланд<br />([[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|СДПГ]]) |дата заснавання= |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=35,91 |вышыня цэнтра НП=52 |від вышыні= |клімат= |насельніцтва=75&nbsp;253 |год перапісу=2010 |шчыльнасць= |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код=0 20 43 |паштовы індэкс=45964–45968 |паштовыя індэксы= |аўтамабільны код=RE, раней (''да 1974''): GLA |від ідэнтыфікатара=Ідэнтыфікацыйны код суб'екта самакіравання{{!}}Афіцыйны код |лічбавы ідэнтыфікатар=05 5 62 014 |катэгорыя ў Commons=Gladbeck |сайт=http://www.gladbeck.de/ |мова сайта=de |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add1n= |add1= |add2n= |add2= |add3n= |add3= }} '''Гладбек''' — [[горад]] у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Паўночны Рэйн-Вестфалія]]. Падпарадкаваны адміністрацыйнай акрузе [[Адміністрацыйная акруга Мюнстэр|Мюнстэр]]. Уваходзіць у склад раёна [[раён Рэклінгхаўзен|Рэклінгхаўзен]]. Насельніцтва складае 75 253 чалавекі (на 31 снежня 2010). Займае плошчу 35,91 км². Афіцыйны код — 05 5 62 014. Горад падзяляецца на 9 гарадскіх раёнаў. Асноўная славутасць горада — [[замак Вітрынген]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == * [[Флорэнс Лоўрэнс]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.gladbeck.de/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080518021026/http://www.gladbeck.de/ |date=18 мая 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі]] fjxmlpcg1njiqp57q7fuisrphnio7cl 0 179097 5130723 5128423 2026-04-22T17:40:46Z IP781584110 134977 афармленне 5130723 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{Цёзкі2|Астроўскі}} '''Марцін Астроўскі''' (?—?) — беларускі [[жывапісец]] [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Прыдворны мастак [[Кароль Польшчы|караля польскага]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Разам з мастакамі па майстэрні [[Войцех Хелмінскі|В. Хелмінскім]], [[Станіслаў Радка|С. Радкам]] і [[Я. Гадэ]] ў [[1554]] годзе накіраваны на выкананне жывапісных работ у [[Вільня|Віленскім]] [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замку]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{DEFAULTSORT:Астроўскі}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Мастакі XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 8x4q3s5rh6uqzo4g9e1gr311z3eplgg 0 186991 5130716 4983760 2026-04-22T16:14:43Z IvanScrooge98 56118 /* Сюжэт */quality file 5130716 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{Літаратурны твор |Назва = «Дэкамерон» |Назва-арыгінал = IL Decamerone |Выява = Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015.tif |Подпіс выявы = ''тытульны аркуш італьянскага выдання 1573 года'' |Жанр = Раман |Аўтар = Джавані Бакача |Мова арыгінала = італьянская |Напісаны = 1348—1351<ref name="хло2">''Хлодовский. Р. И.'' [http://www.philology.ru/literature3/khlodovsky-85b.htm Джованни Боккаччо и новеллисты XIV века] // История всемирной литературы. — Т. 3. — М., 1985. — '''С. 77-88'''</ref> |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Пераклад = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Дэкамеро́н»''' ({{lang-it|Il Decamerone}}, ад {{lang-el|δέκα}} «дзесяць», ''ἡμέρα'' «дзень» — літаральна: «''Дзесяцідзён''») — збор ста [[навела|навел]] італьянскага пісьменніка [[Джавані Бакача]], адна з самых знакамітых кніг ранняга італьянскага [[Рэнесанс]]у, напісаная прыблізна у 1352—1354 гады. Большасць навел гэтай кнігі прысвечана тэме кахання, пачынаючы ад яго эратычнага і сканчаючы трагічным аспектамі. На беларускую мову перакладзены фрагмент. == Сюжэт == [[Файл:Decameron-1-.jpg|thumb|злева|Расказчыкі Дэкамерона. Мініяцюра XV стагоддзя]] Схема гэтага твора сустракаецца ў Бакача і раней, у «[[Амета]]» (любоўныя апавяданні сямі німф) і «[[Філакола]]» (13 любоўных пытанняў). Структура сачынення дваякая — выкарыстоўваецца «[[рамачная кампазіцыя]]» з устаўнымі навеламі. Падзеі кнігі адбываюцца ў XIV стагоддзі, падчас [[Чорная смерць|эпідэміі чумы 1348 года]]. Група з 3 высакародных юнакоў і 7 дам, сустрэтая ў царкве [[Санта Марыя Навела]], пакідаюць абхопленую заразай Фларэнцыю і з’язджаюць на загарадную вілу ў 2 мілях ад горада, каб там выратавацца ад хваробы. (Традыцыйна лічыцца, што гэта Віла Пальм’еры ў [[Ф'езоле]]). За горадам яны бавяць свой час, расказваючы адзін аднаму розныя цікавыя гісторыі. Шматлікія з іх — не арыгінальныя сачыненні Бакача, а перапрацаваныя ім фальклорныя, легендарныя і класічныя матывы — напрыклад, з ''«[[Метамарфозы, Апулей|Метамарфоз]]»'' [[Апулей|Апулея]], анекдоты, якія складалі значную частку гарадскога фальклору, і рэлігійна-павучальныя «прыклады», якімі прыпраўлялі свае пропаведзі праслаўленыя служыцелі царквы, французскія [[фабліо]] і ўсходнія казкі, вусновыя апавяданні сучасных яму фларэнтыйцаў<ref name="хло2"/>. Бакача таксама чэрпаў сюжэты з італьянскага зборніка XIII стагоддзя ''«Cento novelle antiche».'' Індыйскі зборнік казак «[[Панчатантра]]» паўплываў на структуру і шэраг навел, а'' «Historia gentis Langobardorum» ''[[Павел Дыякан|Паўла Дыякана]] — на спосаб апісання чумы. (Зводную табліцу выкарыстаных ім крыніц гл. ''[[Спіс навел Дэкамерона]]''). Кожны дзень пачынаецца застаўкай да дзесяці навел, якая апавядае пра тое, як бавіць час гэта невялікая група маладых адукаваных людзей, якія тонка адчуваюць прыгажосць прыроды, прытрымліваюцца правіл высакароднасці і выхаванасці. У абрамленні навел «Дэкамерона» можна бачыць утапічную ідылію, першую [[рэнесанс]]ную [[утопія|ўтопію]]: культура ёсць ўзвышаный і цэментуючый асновай гэтай ідэальнай супольнасці. [[Файл:1916-a-tale-from-the-decameron-.jpg|thumb|300пкс|[[Джон Уільям Уотэрхаус|Д. У. Уотэрхаус]]. «Дэкамерон»]] Такім чынам, навелы «Дэкамерона» расказваюць на так званым «балі падчас чумы». Апавяданне пачынаецца раніцай у сераду, падзеі доўжацца 10 дзён, і ў кожны дзень расказваюць па 10 гісторый. Кожны дзень абіраецца «кароль» ці «каралева», якія ўсталёўваюць парадак дня і прызначаюць тэму для апавяданняў, якімі суразмоўцы займаюць адзін аднаго. Гэтай тэмы павінны прытрымлівацца ўсе апавядальнікі, за выключэннем Дыянеа, які атрымлівае прывілей расказаць сваю гісторыю апошнім і на любую тэму. У пятніцу і суботу кіраўнікі не абіраюцца і навелы не расказваюць. Пасля таго, як усе 10 навел у адзін дзень расказаны, аўтар іх «абрамляе» — паказвае чытачу апавядальнікаў, і тое, як яны абменьваюцца ўражаннямі ад навел. У канцы кожнага дня адна з дам выконвае вершаваную баладу, якая ёсць свайго роду музычным кантрапунктам для расказаных гісторый. Гэтыя балады — лепшыя ўзоры лірыкі Бакача, у іх «з большага апяваюцца радасці простага і чыстага кахання або пакуты закаханых, якім што-небудзь перашкаджае быць разам»<ref name="сми">Смирнов. А. А. [http://lib.ru/INOOLD/BOKKACHO/bock0_1.txt Джованни Боккаччо]</ref>. Паколькі ў выходныя гісторыі не расказваюць, усе падзеі займаюць 2 тыдні, і пасля заканчэння дзеянні, ізноў-ткі ў сераду, маладыя людзі вяртаюцца ў Фларэнцыю. == «Дэкамерон» у мастацтве == === Кінематограф === * У [[1993]] беларускі рэжысёр анімацыйных фільмаў [[Алег Паўлавіч Белавусаў]] стварыў [[поўнаметражны фільм]] Дэкамерон па матывах навел [[Джавані Бакача]]. У [[2006]] завяршыў працу над другой поўнаметражнай версіяй. {{зноскі}} == Літаратура == * Бакача Д. Дэкамерон: Глава з аднаіменнай кнігі/ Пераклад са стараітальянскай мовы Бусел М.// Крыніца. 1996. № 8. С. 67-75. == Спасылкі == {{Commons|Category:Decameron}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Навелы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Літаратура Італіі]] [[Катэгорыя:Рэнесансная літаратура]] [[Катэгорыя:Кнігі XIV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Эпідэмія чумы ў мастацтве]] [[Катэгорыя:Рамачная кампазіцыя]] f2icdnmm7do1qkqyewp2qtwpup0cvts 0 189740 5130751 5111279 2026-04-22T18:56:33Z Pabojnia 135280 /* Становішча фольксдойчэ падчас Першай сусветнай вайны */ афармленне 5130751 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sprachenkarte Deutschland1880.png|300px|thumb|Карта гістарычнага размеркавання [[нямецкая мова|нямецкамоўнага]] насельніцтва ў [[Еўропа|Еўропе]] па стане на [[1880]] год (без паселішчаў немцаў у Прыбалтыцы і на Волзе)]] '''Фольксдойчэ''' ({{lang-de|Volksdeutsche}}) — абазначэнне «[[этнас|этнічных]] [[немцы|германцаў]]» да [[1945]] года, якія жылі ў дыяспары, гэта значыць па-за межамі [[Германія|Германіі]]. У адрозненне ад «рэйхсдойчэ» ({{lang-de|Reichsdeutsche}}, «[[немцы|германцаў]] [[Трэці рэйх|рэйха]]»), прыналежнасць да «фольксдойчэ» («германскасць») усталёўвалася па асобных прыкметах — па «сямейнай гісторыі» (ці былі бацькі дойчэ), па [[нямецкая мова|нямецкай мове]] як роднай, па імі, па царкоўных запісах і да т.п. Пасля паражэння ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] значная частка тэрыторыі [[Германія|Германіі]] была забрана ў яе краінамі-пераможцамі ў якасці {{нп5|Кантрыбуцыя|кантрыбуцый|ru|Контрибуция}} і [[Рэпарацыі|рэпарацый]] разам з грамадзянамі. Тады паняцце «фольксдойчэ» стала палітычным, а гэты яго падтэкст заставаўся ў актыўным ужыванні да [[1940]]—[[1960]]-х гадоў [[XX]] стагоддзя. У перыяд існавання [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] ([[1933]]—[[1945]]) ''фольксдойчэ'' мелі асобы прававы статус як у межах самога рэйха, так і ў генерал-губернатарстве, [[пратэктарат]]ах і [[рэйхскамісарыят]]ах, а таксама ў саюзных краінах. == Каментарыі да паняцця і тэрміна == === Паходжанне тэрміна === [[Файл:Flag of Volksdeutsche in Croatia.svg|230px|thumb|Сцяг фольксдойчэ, якія жылі на тэрыторыі [[Незалежная дзяржава Харватыя|незалежнай Харватыі]]. На сцягу адлюстравана [[руны|руна]] [[Одал]] — знак дома, сям’і, роду, спадчыны.]] Паводле трактоўкі [[Дорыс Берген]]<ref name = "Bergen">Bergen, Doris. The Nazi Concept of 'Volksdeutsche' and the Exacerbation of Anti-Semitism in Eastern Europe, 1939-45 Journal of Contemporary History, Vol. 29, No. 4 (Oct., 1994), pp. 569—582 {{ref-en}}</ref><ref>[http://links.jstor.org/sici?sici=0022-0094(199410)29:4%3C569:TNCO'A%3E2.0.CO;2-B The «Nazi Concept of 'Volksdeutsche' and the Exacerbation of Anti-Semitism in Eastern Europe, 1939-45», Doris L. Bergen]; Journal of Contemporary History, Vol. 29, No. 4 (Oct., 1994), pp. 569—582</ref>, аўтарства гэтага тэрміна прыпісваецца [[Адольф Гітлер|Адольфу Гітлеру]], які, меркавана, упершыню асабіста ўвёў ва ўжытак тэрмін ''фольксдойчэ'' у мемарандуме Імперскай [[Рэйхсканцылярыя|Рэйхсканцылярыі]] ад [[1938]] года. У гэтым дакуменце тэрмінам ''фольксдойчэ'' вызначаюцца «людзі, чыя мова і культура маюць германскія карані, якія, аднак, не мелі германскага грамадзянства». Так ці інакш, для Гітлера і іншых немцаў таго часу гэты тэрмін нёс у сабе некаторыя сэнсавыя адценні — чысціня крыві, расавае вызначэнне — то, што не ўваходзіць у сучасны беларускамоўны тэрмін «этнічныя немцы» і з’яўляецца асабліва ідэалагічнымі адценнямі дадзенага тэрміна. У адпаведнасці з нямецкімі пастановамі [[1930-я|1930-х]] гг., каля 30 мільёнаў фольксдойчэ жылі па-за межамі рэйха, істотная частка іх — ва Усходняй Еўропе — [[Польшча|Польшчы]], [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і [[Румынія|Румыніі]]. Нацысцкія фундаментальныя ідэі [[экспансія|экспансіі]] на Усход адводзілі фольксдойчэ асаблівую ролю ў нямецкіх планах заваявання краін Усходняй Еўропы, што і было досыць выразна пазначана ў [[План «Ост»|генеральным плане «Ост»]]<ref name="Bergen" />. Нацысцкія ўлады ўвесь час выступалі з афіцыйнымі заклікамі да супрацоўніцтва ці {{нп5|рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі||Repatriation}} ў [[Трэці рэйх|Германскі рэйх]] асоб-фольксдойчэ, галоўным аргументам пры гэтым выступала ідэя «крэўнага адзінства» з немцамі, якія жывуць у Германіі. Так, у [[1931]] годзе яшчэ не прыйшэлыя да ўлады нацысты адкрываюць «''Auslandsorganisation der NSDAP''» (скар. «NSDAP/AO» — «''Замежная арганізацыя [[НСДАП|Нацысцкай Партыі]]''»), чыёй асноўнай і адзінай рэальнай мэтай з’яўлялася пашырэнне нацысцкай прапаганды сярод германскіх нацыянальных меншасцей іншых краін свету (фольксдойчэ)<ref>Pol H., АО — Auslandsorganisation. Tatsachen aus Aktenberichten der 5 Kolonne, Graz, [[1945]] {{ref-de}}</ref>. === Фольксдойчэ мітэльштэле === Адну з найбольш галоўных роляў у рэалізацыі ідэалогіі нацысцкай расавай дактрыны ў агульным і ідэалогіі цэласці германскай расы ў прыватнасці гуляла арганізацыя «[[Фольксдойчэ мітэльштэле]]» ({{lang-de|Volksdeutsche Mittelstelle}}; скар. ''VoMi''), што мела статус аднаго з пяці галоўных кіраванняў [[СС]] і праводзіла размаітую працу сярод этнічных немцаў, якія жылі за мяжой. У манаграфіі Люманса Вальдзіза (''Lumans Valdiso'') кажацца, што: {{пачатак цытаты}} «Адной з галоўных мэт Гімлера быў цэнтралізаваны кантроль над мірыядамі груп і індывідаў, якія прапагандуюць усярэдзіне і па-за рэйхам ідэі фольксдойчэ. [[Генрых Гімлер|Гімлер]] не пачынаў гэты працэс, аднак, выявіўшы дадзеныя ідэі, якія лунаюць у паветры, развіў іх і скіраваў у патрэбнае яму рэчышча. Яго асноўнай інструментам у спробах заваявання такой мэты было кіраванне па-за структурай СС — нацысцкі партыйны орган „[[Фольксдойчэ мітэльштэле]]“ (VoMi), што можна перавесці як „Кіраванне сувязяў з этнічнымі немцамі“.»<ref>Valdiso, Lumans. «Himmler’s Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German national minorities of Europe, 1933—1945». The University of North Carolina Press Chapel Hill and London.</ref> {{канец цытаты}} Галоўнае кіраванне ({{lang-de|Hauptamt}}) было створана [[1 лютага]] [[1937]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] гэта кіраванне ажыццяўляла праграму перасялення на акупаваныя ўсходнія тэрыторыі нямецкага насельніцтва, якой кіраваў прызначаны [[7 кастрычніка]] [[1939]] {{нп5|рэйхскамісар|рэйхскамісарам|de|Reichskommissar}} па рассяленні германскай расы [[Генрых Гімлер]]<ref>{{cite web |url = http://wolfschanze.vif2.ru/uprss/vomi.htm |title = Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle |publisher = WolfSchanze.vif2.ru |access-date = [[15 июня]] [[2007]] |lang = ru |description = заметка о VoMi |archive-url = https://web.archive.org/web/20010221151610/http://wolfschanze.vif2.ru/uprss/vomi.htm |archive-date = 21 лютага 2001 |url-status = dead}}</ref>. Стварэнне «Фольксдойчэ миттельштелле» азначала перадачу ў рукі [[СС]] найважнай прылады ўплыву на вонкавую палітыку Трэцяга рэйха. Кіраванне ўзначальвалася {{нп5|обергрупэнфюрар|обергрупэнфюрарам|ru|Обергруппенфюрер}} СС {{нп5|Вернер Лорэнц|Вернерам Лорэнцам|ru|Лоренц, Вернер}} ({{lang-de|Werner, Lorenz}}). Сфера дзейнасці гэтай арганізацыі шырылася, галоўным чынам, на суседнія з Германіяй краіны Усходняй і Заходняй Еўропы, дзе яна вяла разведвальную і ідэалагічную падрыўную працу, фактычна, займаючыся фармаваннем «[[Пятая калона|пятых калон]]». Секцыя друку гэтага кіравання рыхтавала штодзённыя агляды матэрыялаў, што публікаваліся ў больш чым 300 газетах і часопісах, што выходзяць за мяжой, а таксама займалася ўкараненнем у замежныя СМІ і фармаваннем (пасярэдніцтвам напісання «заказных артыкулаў») патрэбнай арганізацыі грамадскай думкі праз антыкамуністычныя газеты [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і іншых краін, якія станоўча адклікаліся пра нацызм<ref name="Bergen" />. == Фольксдойчэ падчас Першай сусветнай вайны == === Немцы ў Расійскай імперыі === {{main|Расійская імперыя|Расійскія немцы}} ==== Перадгісторыя ==== Нямецкае насельніцтва існавала ў Расійскай імперыі практычна з моманту яе стварэння, у прыбалтыйскіх губернях — яшчэ до іх далучэння да Расіі ([[остзейскія немцы]]<ref name="germans-in-ltv">{{cite web |url = http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=78&Itemid=596&lang=ru |title = Немцы в Латвии |publisher = latvia.lv |access-date = 2009-06-26 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/652HHxTu0?url=http://www.li.lv/index.php?option=com_content |archive-date = 28 студзеня 2012 |url-status = live }}</ref>, якія да другой паловы XIX стагоддзя складалі мясцовую эліту). Досыць часта ў расійскай гісторыі паўтаралася сітуацыя з афіцыйным і неафіцыйным запрашэннем нямецкіх навукоўцаў, палітыкаў і вайскоўцаў на высокія пасты ў тых ці іншых абласцях<ref>{{cite web |author = О.Г. Малышева, д.и.н. |url = http://209.85.129.132/search?q=cache:MazbcpZDaR8J:www.rags.ru/files/docma.doc+немцы+в+России+важные+посты&cd=3&hl=ru&ct=clnk&client=opera |title = Немцы на дипломатической службе в Российской империи |format = doc |publisher = [[РАДС|Российская академия государственной службы при Президенте Российской Федерации]] |access-date = 2009-06-26 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:EJBiron.jpg|thumb|250px|right|Фаварыт Ганны і ўзурпатар Расійскага прастола, [[Эрнст Іаган фон Бірон]].]] Яркім прыкладам можа паслужыць фаварыцтва і фактычнае кіраванне краінай {{нп5|Эрнст Іаган фон Бірон|Эрнстам Іаганам Біронам|ru|Бирон, Эрнст Иоганн}} у перыяд валадарання імператрыцы [[Ганна Іаанаўна|Ганны Іаанаўны]] і кароткі перыяд узурпавання фактычнай улады пасля яе скону (у быццё [[рэгент]]ам пры [[Іван VI|Іване VI]]). У той перыяд была распрацавана паўнавуковая {{нп5|Нарманская тэорыя|тэорыя|ru|Норманнская теория}} прыўнясення германскімі правадырамі (у прыватнасці, [[Рурык]]ам) самой ідэі дзяржаўнага кіравання ў хаатычны ў палітычным сэнсе мір славянскіх народаў. Зрэшты, і аспрэчыць гэту тэорыю апынулася вельмі лёгка — [[Рурык]]а запрасілі на замяшчэнне вакантнага месца князя — значыць, тытул князя існаваў да прышэсця Рурыка на Русь. Таксама прыкладам могуць паслужыць асобе дзяржаўнага дзеяча, міністра ўнутраных спраў [[Вячаслаў Канстанцінавіч Плевэ|фон Плевэ]], і найбольш уплывовага фінансіста Расіі [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] {{нп5|Мікалай Хрысціянавіч Бунгэ|Мікалая Бунгэ|ru|Бунге, Николай Христианович}}. [[Пётр I]] пачаў сваё сталенне ў так званай [[нямецкая слабада|нямецкай слабадзе]]. Велізарная колькасць публікацый і гістарычных сведчанняў служаць пацвярджэннем факта істотнай наяўнасці этнічных немцаў у дзяржаўным апараце Расійскай імперыі ў [[XVIII]]—[[XX стагоддзе|XX стагоддзях]], у тым ліку, прыкладам, і ў перыяд валадарання [[Кацярына II|Кацярыны II]]. З прычыны гэтага можна зрабіць выснову пра практычна пастаянную наяўнасць немцаў у гісторыі Расіі. У вядомай прапорцыі нямецкія карані былі і ў імператарскай сям’і [[Раманавы]]х, бо дынастычныя шлюбы складаліся, галоўным чынам, з прадстаўнікамі найвышэйшага германскага дваранства<ref>{{cite web |last = Вульф |first = Дитмар. |url = http://ricolor.org/history/mn/romanov/dinas_germ/ |title = Династия Романовых и Германия. Роль династической солидарности и династических браков в русско-германских отношениях (XVIII – начало XX вв.) |work = История России / Монархия и монархи |publisher = «Россия в красках» |access-date = 2009-06-26 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20180816095155/http://ricolor.org/history/mn/romanov/dinas_germ/ |archive-date = 16 жніўня 2018 |url-status = dead }}</ref><ref>П. Х. Гребельский, А. Б. Мирвис. «''Дом Романовых. Биографические сведения о членах царствовавшего дома, их предках и родственниках''». Санкт-Петербург: ЛИО Редактор, [[1992]]. ISBN 5-7058-0160-2</ref>. Апроч таго, вялікая колькасць расійскіх навукоўцаў, вайскоўцаў дзеячаў, прадстаўнікоў мастацтва належала да нямецкай нацыянальнасці. Гэтыя падданыя Расіі ўнеслі вялікай, а часцяком, неацэнна вялікі ўнёсак у развіццё чалавецтва. Сярод такіх можна назваць [[Дзяніс Іванавіч Фанвізін|Д. І. Фанвізіна (фон Візін)]], [[Іван Фёдаравіч Крузенштэрн|І. Ф. Крузенштэрна]], [[Фадзей Фадзеевіч Белінсгаўзен|Ф. Ф. Белінсгаўзена]], [[Іаган Альбрэхт Корф|Іагана Корфа]], {{нп5|Карл Пятровіч Іесен|Карла Іесена|ru|Иессен, Карл Петрович}}, барона {{нп5|Фердынанд Пятровіч Урангель|Фердынанда Урангеля|ru|Врангель, Фердинанд Петрович}}, {{нп5|Багдан Аляксандравіч фон Глазенап|Б. А. фон Глазенапа|de|Gottlieb Friedrich Alexandrowitsch von Glasenapp}}, [[Ота Яўстафіевіч Кацэбу|Ота Кацэбу]]. З пазнейшых дзеячаў трэба адзначыць {{нп5|Барыс Віктаравіч Раўшэнбах|Б. В. Раўшэнбаха|ru|Раушенбах, Борис Викторович}} — аднаго з заснавальнікаў савецкай касманаўтыкі. ==== Становішча фольксдойчэ падчас Першай сусветнай вайны ==== Вайна з Германіяй і Аўстра-Венгрыяй вырашыла анты-нямецкія настроі і прапаганду змагання з «унутраным ворагам» у расійскім грамадстве. У сувязі з гэтым фактам самую пільную ўвагу звярталі на сябе падданыя імперыі — немцы па нацыянальнасці, у сувязі з чым з’явілася мноства старонных публікацый пра іх. У пачатковы перыяд вайны дачыненне да дадзенай групы было зычлівым, усяляк падкрэслівалася іх адрозненне ад германскага насельніцтва. Адзначаўся вялікі фінансавы фундуш у стварэнне і развіццё сетцы лазарэтаў і шпіталяў, дабрачынная праца немцаў сярод насельніцтва<ref name="WW1-volksdeutsche1">{{cite web|last=Вирфель|first=Н. А.|url=http://www.sstu.ru/files/content/docs/14.pdf|title=Саратовские немцы в годы Первой мировой войны|format=pdf|publisher=Саратовский Государственный университет|access-date=20 чэрвеня 2007|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110160508/http://www.sstu.ru/files/content/docs/14.pdf|archive-date=10 лістапада 2015}}</ref>. Аднак жа пасля, да [[1915]] года, па меры пагаршэння сітуацыі на фронце, дачыненне дзяржавы і насельніцтва да нямецкіх падданых імперыі стала змяняцца ў горшы бок. Неаднаразова ў пэўных газетах пачалі публікавацца артыкулы правакацыйнага характару, якія, нягледзячы на аспрэчанні, дадзеныя ўладамі пасля праверкі фактаў, здолелі змяніць атмасферу ў грамадстве. Аднак жа трэба адзначыць рэакцыю на палітыку ў дачыненні расійскіх немцаў у перыядычным друку левага кірунку. Так, прыкладам, [[саратаў]]скае выданне «Наша газета» апублікавала прамову [[дэпутат]]а [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай Думы]] {{нп5|Мікалай Сямёнавіч Чхеідзэ|М. Чхеідзэ|ru|Чхеидзе, Николай Семёнович}} на пасяджэнні [[19 ліпеня]] [[1915]] года, у якой досыць актыўна асуджаецца пачатая ў грамадстве і [[СМІ]] антынямецкая кампанія. У прыватнасці, прыведзены наступныя словы дэпутата: {{цытата|Што да, ізноў-ткі ў імя яднання, цкавання грамадзян нямецкіх руска-падданых, вядома, не тых, якія даволі высока сядзяць, іх ніхто не чапае, але звычайных, так вы ведаеце, у што гэта цкаванне вылілася, ледзь не ў пагром у першапасаднай сталіцы Расіі{{efn|Гаворка ідзе пра антынямецкі пагром у Маскве 27 мая 1915 года. Былі разгромлены 759 гандлёвых устаноў і кватэр, прычынена шкода ў памеры 29 млн руб. золатам, 3 немцы былі забіты і 40 паранены<ref>''Рябиченко С. Погромы 1915 г.: Три дня из жизни неизвестной Москвы''. М., 2000</ref>.}} і гэта дзякуючы не толькі патуральніцтву, але і па ініцыятыве ўлад<ref>Прамова Чхеідзэ (пасяджэнне 19 ліпеня) // Наша газета. 1915. 8 авг. № 1. С. 1-3.</ref>}} Пасля дачыненне насельніцтва да этнічных немцаў стабілізавалася, шмат у чым, з-за радыкальнай змены ідэалогіі на «пралетарскі інтэрнацыяналізм» і адмысловае «спусканне пары» ў грамадстве падчас рэвалюцый і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]. == Падчас нацысцкага кіравання == Падчас нацызму тэрмінам «''фольксдойчэ''» пазначалі немцаў, якія нарадзіліся за мяжой [[Германія|Германіі]], жылі ў краінах, акупаваных Германіяй і падалі прашэнне на грамадзянства [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] каля 10 мільёнаў фольксдойчэ жылі ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]. Таксама вялікая колькасць немцаў жыла на поўдні [[СССР]]. === Deutsche Volksliste === {{main|Фольксліст}} Пасля пачатку акупацыі краін усходняй Еўропы войскамі Германіі ў верасні 1939 года нямецкі бок, а менавіта — арганізацыя «фольксдойчэ мітэльштэле», арганізавала цэнтральнае рэгістрацыйнае бюро, названае «''Спіс германскіх грамадзян''» ({{lang-de|«Deutsche Volksliste»}}, скар. DVL), дзе яны рэгістравалі немцаў з грамадзянствам акупаваных краін як фольксдойчэ. Мясцовае неарыйскае насельніцтва было крайне зацікаўлена ў трапленні ў гэты спіс, бо тым, хто лічыўся ў дадзеным спісе, былі пакладзены пэўныя зыскі, улучаючы лепшае харчаванне і асаблівы прававы статус. {{пачатак цытаты}} '''Deutsche Volksliste''' дзяліў фольксдойчэ на 4 катэгорыі: * '''Катэгорыя I''': Асоба германскага паходжання, што прапанавала свае паслугі рэйху да 1939. * '''Катэгорыя II''': Асоба германскага паходжання, што засталася пасіўнай. * '''Катэгорыя III''': Асоба германскага паходжання, што этнічна часткова змяшалася з мясцовым насельніцтвам, напр., пасярэдніцтвам шлюбу з мясцовым партнёрам, ці з дапамогай працоўных сувязей (на тэрыторыі Польшчы гэта асабліва тычылася [[Сілезія|сілезцаў]] і [[Кашубы|кашубаў]]). * '''Катэгорыя IV''': Асоба з германскімі продкамі, чые продкі былі культурна адзінымі з мясцовым насельніцтвам, але якая падтрымала «германізацыю». {{канец цытаты}} Кожнаму немцу, які натуралізаваўся, ўладамі рэйха выдаваўся адмысловы дакумент — {{нп5|фольксліст||de|Deutsche Volksliste}} ({{lang-de|Volksliste}}), які гуляў ролі пашпарта і пасведчання «чысціні расы», што было трэба на выпадак узнікнення падазрэнняў у пільных грамадзян рэйха ці мясцовых органаў [[гестапа]]. === Роля фольксдойчэ ў фармаванні частак СС і вермахта === {{main|Войскі СС|вермахт}} Фольксдойчэ гулялі заўважную ролю пры фармаванні так званых «тубыльных» дывізій СС (дывізій, у якіх маглі служыць асобы, што не з’яўляліся членамі СС) — у многіх з іх батальёны былі галоўным чынам ці цалкам укамплектаваны менавіта салдатамі-фольксдойчэ. Аднак кіраўніцтва дывізій адзначала дастатковую ненадзейнасць гэтых частак, якая стала выяўляцца ўсё больш і больш па ходзе вайны, бліжэй да разгрому нацысцкай Германіі. Пры ўсёй ступені ўцягнення фольксдойчэ ў фармаванне частак вермахта і СС яны практычна не былі членамі партыйна-палітычнай арганізацыі СС, хоць досыць часта праходзілі службу ў яе войсках<ref name = "Соловьев-СГУ" />. [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1978-117-14A, Russland, volksdeutsche Jugend vor Himmler.jpg|thumb|300px|right|Моладзь фольксдойчэ маршуе перад рэйхсфюрарам СС [[Гімлер]]ам. г. ''Halbstadt'' ([[Малачанск]], Украіна). [[31 кастрычніка]] [[1942]] г. ]] * Перад і падчас пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] некаторыя фольксдойчэ ў Чэхаславакіі, Польшчы і Югаславіі актыўна падтрымлівалі нацыстаў, перадаючы ім важныя звесткі, займаючыся [[сабатаж]]ам і іншымі недружалюбнымі акцыямі ў адносінах да краін сваіх нараджэння і жыцця. * У Югаславіі была сфармавана [[7-я добраахвотніцкая горная дывізія СС «Прынц Ойген»]], якая практычна цалкам складалася з фольксдойчэ, якая актыўна выкарыстоўвалася ў карных акцыях супраць [[партызан]] і мірнага насельніцтва. * Паводле паведамленняў некаторых даследчыкаў<ref name="Тюремная империя">{{кніга|аўтар = Семиряга, Михаил Иванович.|загаловак = Тюремная империя нацизма и её крах|месца = М.|выдавецтва = Юридическая литература|год = 1991|старонак = 384|isbn = 5-7260-0272-5}}</ref>, у [[1943]] г. у раёне [[Днепрапятроўск]]а быў створаны кавалерыйскі полк СС, што складаецца з фольксдойчэ. Найхутчэй, на думку гісторыкаў<ref name = "Соловьев-СГУ" />, полк уліўся ў шэрагі [[8-я кавалерыйская дывізія СС «Фларыян Гаер»|8-й кавалерыйскай дывізіі СС «Фларыян Гаер»]]. Дывізія служыла на Усходнім фронце, а таму найболей падыходзіць для вышэйзгаданага палка. * У верасні [[1939]] года ў Польшчы былі створаны так званыя «атрады самаабароны» ({{lang-de|Selbstschutz}}), якія складаліся з этнічных немцаў. У пачатку 1940 года, пасля некаторай стабілізацыі сітуацыі ў дадзеным рэгіёне, атрады дапаможнай паліцыі былі расфармаваны, а іх салдаты былі размеркаваны па частках [[Войскі СС|войскаў СС]], у прыватнасці [[4-я паліцэйская грэнадзёрская дывізія СС|4-й дывізіі СС (паліцэйскай)]]. === Фольксдойчэ ў Польшчы === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-H13158, Anschluss sudetendeutscher Gebiete.jpg|300px|right|thumb|Дзяўчыны-фольксдойчэ і салдаты [[вермахт]]а. [[Судзецкая вобласць]], [[3 кастрычніка]] [[1938]] года.]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1979-050-21A, Polen, Volksdeutsche begrüßen deutsche Soldaten.jpg|thumb|300px|right|[[Польшча]], [[верасень]] [[1939]] год. Польскія дзяўчыны-фольксдойчэ частуюць салдатаў [[вермахт]]а — кіроўцаў [[бензін|бензавозаў]].]] На тэрыторыі акупаваных краін, у тым ліку і [[Польшча|Польшчы]], статус фольксдойчэ даваў мноства самых розных палёгак і прывілеяў пры адным істотным абавязку: фольксдойчэ абавязкова падлягалі закліку ў [[вермахт]] ці [[войскі СС]]. Фольксдойчэ Польшчы I і II катэгорый на далучаных да Германіі тэрыторыях складалі каля аднаго мільёна; катэгорыі III і IV — каля 1 мільёна 700 тысяч чалавек. На тэрыторыі {{нп5|Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|генерал-губернатарства|de|Generalgouvernement}} такіх было 120 тысяч. «Фольксдойчэ миттельштелле» арганізавала маштабную кампанію па экспрапрыяцыі ўласнасці і маёмасці неарыйцаў на карысць немцам. Фольксдойчэ былі пададзены дома, майстэрскія, фермы, прадметы мэблі і адзення, якія раней належалі палякам і яўрэям. Тысячы фольксдойчэ былі прыняты на службу ў [[вермахт|нямецкія ўзброеныя сілы]], самахоць ці па закліку. ==== Грамадзянства ==== Падчас Другой сусветнай вайны польскія грамадзяне нямецкага паходжання, якія часта шчыра атаясамлялі сябе з польскай дзяржаўнасцю і нацыяй, сутыкнуліся са складанай дылемай выбару айчыны — падпісанне фольксліста ці захаванне заганнага грамадзянства акупаванай краіны з паражэннем у некаторых правах. Гэта катэгорыя ўключала у сябе і нямецкія сем’і, продкі якіх жылі ў Польшчы стагоддзямі, і немцаў, якія жылі на тэрыторыях, далучаных да Польшчы пасля [[1920]] года (раней былых часткай [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]). Фактычна выбар аднаго боку аўтаматычна азначаў непрыязь і нянавісць з іншага боку — прынамсі, з боку палякаў. Асобы, якія ўвайшлі ў спісы DVL, лічыліся ў грамадстве здраднікамі (з пункту гледжання палякаў); якія ж не жадалі уваходзіць у гэтыя спісы, залічаліся новай уладай у патэнцыйныя здраднікі германскай расы. Некаторая колькасць фольксдойчэ з’яўлялася ўдзельнікамі руху Супраціву, аднак і дасёння ў Польшчы слова «''фольксдойч''» у свядомасці грамадзянаў раўнацэнна слову «''здраднік''». === Фольксдойчэ ў СССР === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-58507-003, Besetzung des Sudetenlands, Grenzpfahl.jpg|thumb|300px|right|[[Конрад Генлейн|Генлейнаўскія]] члены [[НДСАП]] у Судзецкай вобласці прыбіраюць пагранічныя пасты на германа-чэхаславацкай граніцы ў чаканні германскага ўварвання. Вер.-кастр. [[1938]] года.]] На занятай немцамі і румынамі тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] жылі каля 330—340 тысяч немцаў — савецкіх грамадзян, з іх 200 тысяч (так званыя «чарнаморскія немцы»), у тым ліку парадку 50—60 тысяч чал. ваеннаабавязаных мужчын, знаходзіліся ў «Рэйхскамісарыяце Украіна»<ref name = "SSSR-volksdeutsche">{{cite web|datepublished=9-22 апреля 2001|url=http://demoscope.ru/weekly/015/tema05.php|title=Фольксдойче и «фольксфинны»|publisher=«Demoscope Weekly», №15-16|access-date=20 июня 2007|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124065808/http://www.demoscope.ru/weekly/015/tema05.php|archive-date=24 лістапада 2018|url-status=dead}}</ref>. Прыкладна 30—40 тысяч фольксдойчэ жылі ў Прыбалтыцы. Згодна ж іншым дадзеным і нямецкім дакументам, у [[Рэйхскамісарыят Украіна|Рэйхскамісарыяце Украіна]] жылі каля паўмільёна фольксдойчэ<ref name="ЦГАВОУ-3676-4-230-360">См.: ЦГАВОУ (Центральный государственный архив высших органов власти и управления Украины), ф. 3676, оп. 4, д. 230, л. 360.</ref>. А сучасныя даследчыкі лічаць, што ў 1940-х гг. на тэрыторыі Украіны жылі каля 600 тыс. немцаў. На [[1939]] год афіцыйная колькасць немцаў была каля 400 тыс. чалавек<ref name="ЦГАВОУ-3676-4-230-360" />. У пачатку сваёй працы ў даследаваннях фольксдойчэ немцы сапраўды прытрымліваліся строга расавых крытэрыяў. Аднак з 1943 г. адмыслоўцы сталі менш пераборлівымі і для таго, каб быць прызнаным у якасці фольксдойчэ, было досыць з дапамогай 2-х—3-х сведкаў пацвердзіць сваё нямецкае паходжанне, але пры гэтым нямецкае паходжанне саміх сведкаў павінна было быць несумнеўным. Гэта дало нагоду некаторым даследчыкам сцвярджаць<ref name="Тюремная империя" />, што з гэтага часу фольксдойчэ маглі стаць усе ахвотнікі па прычыне падавання разнастайных палёгак. Аднак, на думку іншых даследчыкаў, гэтыя сцвярджэнні не вытрымліваюць ніякай крытыкі. Улічваючы тое, што многіх немцаў у самым пачатку вайны вывезлі з тэрыторыі Украіны, варта прызнаць, што шмат хто з фольксдойчэ ў даваенны час лічыўся прадстаўнікамі іншых нацыянальнасцей; але гэта былі, галоўным чынам, члены змяшаных сем’яў. Існаванне дадзенай групы асоб на тэрыторыі, занятай рэйхам, было, як і ў Польшчы, значна больш камфортным у тым выпадку, калі гэтыя грамадзяне рэгістраваліся ва ўкраінскім аддзяленні DVL. Палёгкі шырыліся на выдачу прадуктаў харчавання, адзення, мэблі. Так, праз сетку спецыялізаваных крам кожнаму фольксдойчэ адзін раз на тыдзень выдаваліся<ref name = "russian globe-2005">{{cite web |last = Люлечник |first = Вилен |datepublished = Люты 2005 |url = http://www.russian-globe.com/N36/Lulechnik.FolksdojcheVoVtorojMirovoyVojne.htm |title = «Фольксдойче в годы Второй мировой войны» |publisher = журнал «Русский Глобус» № 2 |access-date = 20 чэрвеня 2007 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013053002/http://www.russian-globe.com/N36/Lulechnik.FolksdojcheVoVtorojMirovoyVojne.htm |archive-date = 13 кастрычніка 2007 |url-status = dead }}</ref>: 150 г. тлушчу, 1 кг [[сыр]]а, 4 яйкі, гародніна, садавіна, [[мёд]], [[мармелад]], [[соль]] і многае іншае, зазвычай, недаступнае не ўлучаным у спіс асобам. Для арыйскай моладзі арганізоўваліся спартыўныя лагеры, кіраўнікамі і выкладчыкамі ў іх былі франтавыя афіцэры, якія рыхтавалі гэту моладзь для службы ў [[вермахт|вермахце]]. Зазвычай, канчатковай мэтай стварэння і існавання такімі лагерамі для арыйскай моладзі нямецкае кіраўніцтва ў Германіі бачыла выхаванне будучых фюрараў арганізацый, груп і аб’яднанняў, цалкам лаяльных нацыянал-сацыялістычным ідэалам і гатовых у кожны момант устаць у шэрагі іншых арганізацый, прыкладам, школы афіцэраў СС у Германіі (у мястэчку [[Бад-Цёльц]]) і г. д. Такой моладзі было досыць шмат — прыкладам, толькі ў [[Трансністрыя|Трансністрыі]] ў моладзевых арганізацыях налічвалася каля 9 тысяч чалавек<ref name = "russian globe-2005" />. Лёс фольксдойчэ з ліку грамадзян [[СССР]] можна прасачыць па статыстычных дадзеных. Паводле ацэнкі часопіса «{{нп5|Демоскоп Weekly|Demoscope Weekly|ru|Демоскоп Weekly}}»<ref name="demoscope">{{cite web |datepublished = 9-22 красавіка 2001 |url = http://demoscope.ru/weekly/015/tema01.php |title = Кто оказался за границей? |publisher = «Demoscope Weekly», № 15-16 |access-date = 20 чэрвеня 2007 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20070717072144/http://demoscope.ru/weekly/015/tema01.php |archive-date = 17 ліпеня 2007 |url-status = dead }}</ref>, у Германію з СССР усяго былі перамешчаны, паводле розных дадзеных, да 8,7 мільёнаў чалавек. Аднак гэта лічба складаецца з і ваеннапалонных, і іншых [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]]. {| align="center" class="standard" |+ ! |'''Катэгорыі''' ! |'''Колькасць, млн чал.''' ! |'''%''' |----- | Грамадзянскія інтэрнаваныя | 0,005 | 0,0 |----- | Ваеннапалонныя | 3,24 | 37,2 |----- | Остаўцы ({{нп5|остарбайтары||ru|Остарбайтеры}}) | 3,2 | 36,8 |----- | «Заходнікі» | 0,85 | 9,8 |----- | Фольксдойчэ | 0,35 | 4,0 |----- | {{нп5|Інгерманландцы|Фіны-інгерманландцы|ru|Ингерманландцы}} | 0,06 | 0,7 |----- | «Уцекачы» і «эвакуяваныя» | 1,0 | 11,5 |----- | '''Усяго''' | 8,7 | 100,0'''%''' |+ |} Адступленне арміі рэйха прымусіла дадзеную этна-сацыяльную групу пакінуць ранейшыя месцы жыцця. Асноўныя вытокі міграцыі былі наступнымі: # [[Рэйхскамісарыят Украіна]] (каля 90 тысяч чал.) — лістапад 1943 г. # [[Прыдняпроўе]] (каля 125 тысяч чал.) — студзень-ліпень 1944 г. Паводле сцвярджэння памянёнага часопіса [[Демоскоп Weekly|Demoscope]], гэта былі досыць прывілеяваныя і арганізаваныя ўцекачы. Першым месцам прыбыцця з’яўляўся [[рэйхсгау]] {{нп5|Вартэланд||ru|Вартеланд}} (раён [[Лодзь|Лодзі]]), аднак праз некаторы час яны пакінулі і гэты раён. У выніку з прыблізна 350 тысяч «савецкіх» фольксдойчэ, якія знаходзіліся да канца вайны на тэрыторыі рэйха, каля 200 тысяч, пасля ўсталявання размежавання паміж Савецкай арміяй і саюзнікамі, знаходзіліся на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]] ці [[ГДР|Усходняй Германіі]]. Пазней з «заходніх» 150 тысяч прыкладна палова была перададзена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў [[СССР]]. Паводле ўсталяванай у СССР практыкі, падпісанне [[фольксліст]]а кваліфікавалася як здрада радзіме, і фольксдойчэ з ліку былых савецкіх грамадзян, якія падпісалі яго і аказаліся ў зоне дзеяння савецкай адміністрацыі, зазвычай, арыштоўваліся органамі дзяржбяспекі і прыцягваліся да суда. Такім чынам, лік [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяваных]] з СССР «фольксдойчэ» склаў не менш 280 тысяч чалавек<ref name="SSSR-volksdeutsche" />. ==== Паволжскія немцы ==== {{main|Рэспубліка немцаў Паволжа}} {{урэзка|Выраўноўванне=right|Шырыня=350px|Змест= '''Книга «ЗОНА ПОЛНОГО ПОКОЯ: РОССИЙСКИЕ НЕМЦЫ В ГОДЫ ВОЙНЫ И ПОСЛЕ НЕЕ». (фрагмент)''' …У пачатку [[1945]] года [[Чырвоная Армія]] дасягнула месцаў селішча «фольксдойчэ» ў Польшчы, а потым і ў Германіі. А ў верасні «эвакуяваным» давялося пакінуць сваё новае жыллё і з рэчамі сабрацца ў лагерах. Савецкія ўлады патрабавалі вяртання «сваіх» грамадзян. Спачатку гэта рабілася шляхам дамаўленняў і ўгаворванняў. Па ўсёй тэрыторыі акупаванай Германіі раз'язджалі адмысловыя савецкія каманды ў суправаджэнні афіцэраў, абяцаючы вярнуць перасяленцаў на іх ранейшыя месцы жыцця. Але пры гэтым «рэпатрыянтаў» ашукалі самым бессаромным і падступным чынам. <…> У які раз бальшавіцкі рэжым прычыніў сваё ваўчынае аблічча падступнай маскай «зычлівай» крывадушнасці, мяркуючы на даверлівасць простых і сумленных людзей.<…> Больш-менш дэталёва я пачуў пра яе толькі пад канец 50-х гадоў, калі раптам выявілася, што мой дзядзька па бацьку Канстанцін Вальтэр, які жыў у пачатку вайны ў [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]], знаходзіцца з сям'ёй у [[Таджыкістан]]е, на Ісфарынскіх вугальных шахтах. У пачатку верасня [[1941]] года [[вермахт|нямецкія войскі]] раптам фарсавалі [[Дняпро]], і частка левабярэжных нямецкіх калоній аказалася пад акупацыяй. З той пары гэта галіна Вальтэраў як у ваду ўпала. Амаль 17 гадоў не было ад іх ніякіх вестак. Такім чынам, думалі мы, аселі нашы родзічы недзе ў Германіі, уніклі дэпартацыі, «працарміі» і спецселішча. Павезла ж людзям… І раптам атрымваем вестачку ад маёй любай кузіны Альмы з поўдня Сярэдняй Азіі, не так ужо далёка адлеглага ад [[Тараз|Джамбула]], дзе я з сям'ёй пасяліўся пасля здымання ненавіснага рэжыму спецселішча. Убачыліся пасля шматгадовага расстання. Божа мой! Як дзядзька лаяў усіх і ўся, і ў першую чаргу сябе, за тое, што паддаўся падману, паверыў «гэтым савецкім», быццам іх вернуць дамоў, на ранейшае месца жыхарствы, у [[Верхне-Рагачыкскі раён]], сяло Георгсталь, [[калгас]] «Ротэ Фане»{{efn|{{lang-de|Röte Fahne}} — Чырвоны сцяг}}. Як не завагацца было сэрцу пры думцы пра магчымасць ступіць на родную зямлю, вярнуцца да небагатага, але мернага вясковага жыцця, да калгаснай кузні, дзе вядзьмарыў ён ля гарачага горна! А што зрабілі? Без доўгіх словаў замкнулі знадворку вагоны, правезлі міма Украіны, праз усю Расію, даставілі ў [[Таджыкістан]] і на 10 гадоў пасадзілі на спецулік, вызначыўшы на найцяжэйшую працу ў вугальныя шахты. — Не, хай мне хоць залатога цяльца паабяцаюць, больш ніводнаму савецкаму не паверу! Ніколі сабе не прабачу такой даверлівасці! Як дзіцяці, абвялі вакол пальца! Добра ўжо я — чатырох дачок і Артура ў няволю прывёз! Добра, хоць Бертгольд там застаўся! Дзядзькі Канстанціна даўно няма ў жывых: не вытрымала яго навярэджанае сэрца каваля гаркаты жахлівага падману. Нешматлікім ён тады падзяліўся. Дый хто ведаў, што некалі гэта можна будзе не толькі адкрыта выказаць, але і надрукаваць!… |Подпіс=''Вольтер Г. А.<ref>Вольтер Г. А. Зона полного покоя: Российские немцы в годы войны и после неё / под ред. В. Ф. Дизендорфа. — М., 1998. — 416 с.''</ref>}} Пад канец [[XIX]]—пачатак [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] [[Паволжа]] ужо было сфармаваным [[анклаў|анклавам]] пасяленняў нямецкіх [[Іміграцыя|імігрантаў]] з усёй Расіі і з блізкага Замежжа — той часткі, якая асацыявала сябе з расійскай дзяржаўнасцю. Шмат хто з жыхароў традыцыйна вызнаваў [[лютэранства]], некаторыя — [[баптызм]]. Па сведчаннях сведкаў, нямецкія селішчы адрозніваліся ад рускіх і казачых акуратнасцю, адносным багаццем ураджаю і цвярозасцю насельніцтва<ref>{{кніга |аўтар = Челышев М. |загаловак = О вреде народного пьянства |месца = С-Пб |год = 1907 }}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Озеров И. |загаловак = Алкоголизм и борьба с ним |месца = С-Пб |год = 1909}}</ref>. Паволжскія немцы карысталіся правам на аўтаномію ў складзе [[РСФСР]], а потым і [[СССР]] з часу [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]], калі была створана {{нп3|Аўтаномная Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Немцаў Паволжа|Працоўная камуна (пазней — АССР) немцаў Паволжа|ru|Автономная Социалистическая Советская Республика Немцев Поволжья}}. Аднак пасля пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з набліжэннем фронту яна была скасавана рашэннем урада СССР, мужчынскае насельніцтва ад 15 до 55 памешчаны ў працоўныя лагеры. Нямецкія сем’і былі дэпартаваны ў два рэгіёны — [[Сібір]] і Казахстан. ==== Украінскія фольксдойчэ ==== {{main|Рэйхскамісарыят Украіна|Гітлерюгенд}} Паводле нямецкіх дакументаў, у Рэйхскамісарыяце Украіна жылі каля паўмільёна фольксдойчэ<ref name="ЦГАВОУ-3676-4-230-360"/>. Становішча фольксдойчэ, якія жылі на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Украіна|Рэйхскамісарыята Украіна]], было таксама адмежаваным. Яно вызначалася дырэктывамі [[Альфрэд Розенберг|Альфрэда Розенберга]], як [[рэйхсміністр]]а Усходніх акупаваных тэрыторый, ад [[19 лютага]] [[1942]] г. і [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]], як [[рэйхсфюрар]]а [[СС]] і імперскага камісара па кансалідацыі і ўмацаванні германскай нацыі і расы, ад [[8 верасня]] [[1942]] г. Паводле дадзеных дакументаў, статус фольксдойчэ, як і ва ўсёй Еўропе, прысвойваўся кожнаму асобнаму грамадзяніну пасля пастаноўкі на ўлік у «Deutsche Volksliste Ukraine»<ref name = "Соловьев-СГУ">{{cite web |last = Соловьев |first = А. В. |url = http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/20.pdf |title = Фольксдойче и их взаимоотношения с нацистскими организациями в Рейхскомиссариате Украина |publisher = Саратовский Государственный Университет |access-date = [[13 лютага]] [[2008]] |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20080229064617/http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/20.pdf |archive-date = 29 лютага 2008 |url-status = dead}}</ref>. Часцяком партыйныя органы НСДАП былі змушаны займацца такімі праблемамі мясцовага насельніцтва-фольксдойчэ, як набыццё новай кватэры, дапамога ў працаўладкаванні, іншыя вылучна побытавыя праблемы<ref name = "Соловьев-СГУ" />. Пасля [[1943]] года працэдура здабыцця статусу фольксдойчэ спрасцілася. Для станоўчага вырашэння пытання спашукальніку стала дастаткова пацвярджэння яго нямецкага паходжання 2—3 немцамі<ref name = "Соловьев-СГУ" />. У адрозненне ад афіцыйнай палітыкі [[НСДАП]], [[гітлерюгенд]] на тэрыторыі Рэйхскамісарыята Украіна дзеяў як арганізацыя для фольксдойчэ. Існавала думка, што, у адрозненне ад старэйшага пакалення, «сапсаванага [[бальшавізм]]ам», моладзь было магчыма перавыхаваць, стварыўшы з іх перакананых, сапраўдных [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістаў]]. Аднак жа, трэба адзначыць, што ў кіроўных органах гітлерюгенда служылі вылучна прыезджыя рэйхсдойчэ. Магчыма, так склалася па той прычыне, што гэта арганізацыя стваралася ў [[рэйхскамісарыят|рэйхскамісарыяце]] «з нуля»<ref name = "CGAVOU-3676-16-160">Центральный государственный архив высших органов власти и управления Украины (ЦГАВОУ), ф. 3676, оп. 4, д. 348, л. 4,16—160.</ref>. Украінскі гітлерюгенд атрымаў назву «Дойчэ Югенд Украіны» ({{lang-de|Deutsche Jugend Ukraine}} — «Нямецкая Моладзь Украіны»). Яго членамі былі абавязаны рабіцца ўсе маладыя фольксдойчэ першай і другой катэгорый ва ўзросце ад 10 до 21 года. Што ж тычыцца фольксдойчэ трэцяй катэгорыі, то іх прымалі з дазволу мясцовага {{нп5|гэбітскамісар|гэбітскамісара|de|Gebietskommissar}}. Гітлерюгенд імкнуўся ахапіць сваім уплывам кожны населены пункт, дзе жылі фольксдойчэ, што яму, у прынцыпе, удавалася<ref name = "CGAVOU-3676-16-160" />. Апроч таго, на тэрыторыі Рэйхскамісарыята Украіна дзеяла таксама арганізацыя NSV ({{lang-de|{{нп5|Нацыянал-сацыялістычная народная дабрачыннасць|Nationalsozialistische Volkswohlfahrt|de|Nationalsozialistische Volkswohlfahrt}}}} — «Нацыянал-сацыялісцкая ўзаемадапамога»), чые аддзяленні існавалі пры адпаведных структурах [[НСДАП]]. NSV займалася дабрачыннасцю сярод мясцовых немцаў. Аднак больш канкрэтнай інфармацыі адносна вызначаных фактаў супрацы паміж NSV і фольксдойчэ Украіны ў цяперашні момант няма<ref name="CGAVOU-3676-1-2">Центральный государственный архив высших органов власти и управления Украины (ЦГАВОУ), ф. 3206, оп. 6, д. 272, л. 1—2.</ref>. == Паваенны час і сучаснасць == === Выхад немцаў з Усходняй Еўропы === {{main|Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны}} [[Файл:Vertreibung.jpg|thumb|left|Уцекачы-фольксдойчэ, якія з’язджаюць з [[ЧССР|Чэхіі]]. [[1945]] год.]] Большасць фольксдойчэ пакінула месцы жыцця адразу ж пасля сканчэння вайны і перамогі СССР і краін саюзнікаў. Гэты працэс, у сілу яго масавасці і значнага ўплыву на этнічную карціну Еўропы быў вылучаны ў асобнае паняцце, якое атрымала назву «выхад немцаў з краін Усходняй Еўропы». Так, прыкладам, яшчэ ў час [[Другая сусветная вайна|вайны]], а таксама ў летнія і восеньскія месяцы [[1945]] года, ва ўмовах адсутнасці законна абранага [[парламент]]а, прэзідэнт [[ЧССР|Чэхаславакіі]] [[Эдвард Бенеш]] падпісваў так званыя прэзідэнцкія {{нп5|дэкрэты Бенеша||no|Beneš-dekretene}}, якія мелі сілу закона, у тым ліку пра выгнанне {{нп5|судзецкія немцы|немцаў|de|Sudetendeutsche}} з [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Шмат хто з тых, хто падпісаў фольксліст у часы кіравання нацыстаў, аўтаматычна атрымалі нямецкае грамадзянства пасля прыбыцця ў Германію, іншыя атрымалі яго крыху пазней, ужо ў часы [[Халодная вайна|халоднай вайны]]. Грамадзяне былога рэйха захавалі сваё грамадзянства ў германскай дзяржаве, якая пазней падзялілася на [[ГДР|Усходнюю]] і [[ФРГ|Заходнюю Германіі]]. [[Файл:GuentherZ 2005-06-25 2116 Unterretzbach Heimatdenkmal.jpg|thumb|right|250px|Мемарыял [[Судзецкая вобласць|судзецкім]] немцам, выгнаным з [[Паўднёвамараўскі край|Паўднёвай Маравіі]]. Надпіс зверху абвяшчае: «Права на Радзіму ёсць права чалавека».]] Адносна невялікія групы этнічных немцаў дагэтуль жывуць у краінах [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], галоўным чынам, у [[Казахстан]]е. Таксама малая колькасць немцаў жыве ў [[Трансільванія|Трансільваніі]] ў [[Румынія|Румыніі]]. Апроч таго, некаторыя з былых фольксдойчэ і іх нашчадкаў утвараюць рэшткавыя кампактныя раёны рассялення немцаў у [[Данія|Даніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Славакія|Славакіі]], [[Славенія|Славеніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]]. Як піша ў сваім аўтабіяграфічным творы Іван Фёдаравіч Тарасенка «Мяне звалі ўласаўцам»<ref name="tarasenko">{{кніга |аўтар = Тарасенко И. Ф. |загаловак = Меня звали власовцем: Воспоминания, свидетельства, документы, факты |адказны = Лит. запись В. М. Гридина |выданне = Общество «Одесский мемориал». Вып.12 |месца = Одесса |выдавецтва = Астропринт |год = 2001 |старонак = 335 }}</ref> (па маці фольксдойчэ), ужо пасля [[1945]] г. ён сутыкнуўся на перасыланні з кантынгентам са сваіх землякоў нямецкага селішча пад [[Адэса]]й. Падчас акупацыі, як ён кажа, яны былі закліканы ў [[СС]], а падчас іх сустрэчы ўжо «ехалі на селішча». Землякі прапанавалі, каб ён пахадайнічаў перад савецкімі пенітэцыярнымі органамі пра магчымы перавод яго ў склад іх групы і магчымасць разам выехаць на селішча. Той адмовіўся. Як аказалася, не пралічыўся, бо ўвесь дадзены кантынгент быў знішчаны [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] практычна адразу па прыбыцці<ref name="tarasenko" />. === Сучасная тэрміналогія === Нацысты надзвычай папулярызавалі ў свой час тэрмін ''фольксдойчэ'', эксплуатуючы гэту этнічную і сацыяльную групу для сваіх патрэб. Як вынік гэтага, тэрмін практычна не выкарыстоўваецца ў наш час, быўшы замененым на ''аусландсдойчэ'' ({{lang-de|Auslandsdeutsche}}, «замежныя немцы»), ці ж на назвы абласцей жыцця — прыкладам, існуе тэрмін «паволжскія немцы» ({{lang-de|Wolgadeutsche}}). У дадзены момант існуе так званы «{{нп5|Саюз выгнаных||de|Bund der Vertriebenen}}»<ref>[http://www.bund-der-vertriebenen.de/ bund-der-vertriebenen.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514100531/http://www.bund-der-vertriebenen.de/ |date=14 мая 2011 }} {{ref-de}} — афіцыйны сайт арганізацыі BdV</ref> ({{lang-de|Der Bund der Vertriebenen}}, скар. BdV), некамерцыйнае таварыства Германіі, створанае для прадстаўлення і абароны зацікаўленняў немцаў, якія пакінулі свае ранейшыя месцы жыцця і/ці выгнаных у перыяд Другой сусветнай вайны і яе лакальных канфліктаў. У тэрміналогіі дадзенай арганізацыі выкарыстоўваецца слова ''фольксдойчэ''. Паваеннае нямецкае права выкарыстоўвае таксама тэрмін ''{{нп5|статутныя немцы|штатусдойчэ|de|Statusdeutscher}}'' ({{lang-de|Statusdeutsche}}, «статутныя немцы») для пазначэння этнічных немцаў без нямецкага грамадзянства, якія з’яўляюцца ўцекачамі з былых тэрыторый Германскай імперыі, а ў пазнейшыя гады — тых, што перасяліліся ў Германію па праграме [[Рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі]]. == Гл. таксама == * [[Пангерманізм]] — <small>''палітычны рух [[XIX]]—[[XX]] стагоддзяў, якое імкнецца да адзінства [[нямецкая мова|нямецкамоўных]] народаў Еўропы''.</small> * {{нп5|Фёлькішэ бевегунг||de|Völkische Bewegung}} — <small>''палітычная ідэалогія XIX—XX стагоддзяў, заснаваная на ідэях філасофскай плыні [[арыясофія|арыясофіі]], і элементах [[традыцыяналізм]]у, які зараджаўся тады. Прапагандавала ідэі [[пангерманізм]]у, [[рэакцыйны рамантызм|рэакцыйнага рамантызму]] і [[Сацыяльны дарвінізм|сацыял-дарвінізму]]''.</small> * [[Пятая калона]] — <small>''у пераносным сэнсе — любыя таемныя агенты ворага (дыверсанты, сабатажнікі, шпіёны, правакатары і інш.)''</small> * [[Нацысцкая расавая палітыка]] — <small>''назва дзяржаўных парадкаў [[расізм|расавай дыскрымінацыі]] ў [[Трэці рэйх|нацыянал-сацыялістычнай Германіі]]''.</small> * {{нп5|Еўгеніка||de|Eugenik}} — <small>''навука пра спадчыннае здароўе чалавека, а таксама пра шляхі паляпшэння яго спадчынных уласцівасцей''.</small> * [[Дыяспара]] — <small>''частка [[народ]]а (этнічная агульнасць), якая жыве па-за краінай свайго паходжання, сваёй гістарычнай радзімы''</small>. * [[Расійскія немцы]] — <small>''этнічныя немцы Расіі і краін былога СССР''.</small> * {{нп5|Усесаюзнае таварыства савецкіх немцаў «Адраджэнне»||ru|Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение»}} — <small>''нацыянальна-палітычная і культурна-асветніцкая арганізацыя немцаў краін былога СССР''.</small> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Андреева Н. С.'' Прибалтийские немцы и российская правительственная политика в начале XX в. СПб., 2008. * ''Семиряга, М. И.'' «Коллаборационизм: природа, типология и проявления в годы Второй мировой войны». М., 2000. * ''Семиряга, М. И.'' Тюремная империя нацизма и её крах. М., 1991. * ''де Ионг, Л. [http://militera.lib.ru/research/jong/index.html «Немецкая пятая колонна во второй мировой войне»]''. Сокращенный перевод с английского А. И. Дьяконова. Под ред. ген.-м. Н. П. Цыгичко. Изд-во иностранной литературы. Москва, 1958. * ''«Nazi Fifth Column Activities: A List of References»'', Library of Congress, 1943 {{ref-en}} * ''«The German fifth column in the Second World War»'', by L. de Jong {{ref-en}} * ''«The German Fifth Column in Poland»'', Hutchinson & Co Ltd, London {{ref-en}} * [http://www.aussiedlerbeauftragter.de/SharedDocs/Downloads/AUSB/DE/broschuere-deutsche-minderheiten-stellen-sich-vor.pdf;jsessionid=946655E753D65C7B15814E15A8FEC669.2_cid295?__blob=publicationFile Deutsche Minderheiten stellen sich vor] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210416151544/http://www.aussiedlerbeauftragter.de/SharedDocs/Downloads/AUSB/DE/broschuere-deutsche-minderheiten-stellen-sich-vor.pdf;jsessionid=946655E753D65C7B15814E15A8FEC669.2_cid295?__blob=publicationFile |date=16 красавіка 2021 }} Bundesministerium des Innern 2016{{ref-de}} * Luther, Tammo (2004): ''«Volkstumspolitik des Deutschen Reiches 1933—1938. Die Auslanddeutschen im Spannungsfeld zwischen Traditionalisten und Nationalsozialisten»''. Franz Steiner, Stuttgart {{ref-de}} * ''Buchsweiler, Meir''. «Volksdeutsche in der Ukraine am Vorabend und Beginn des Zweites Weitkriegs — ein Fall doppelter Loyalität?» Gerlingen, 1984 {{ref-de}}. * ''Fleischhauer, Ingeborg''. «Das Dritte Reich und die Deutschen in der Sowjetunion». Stuttgart, 1983{{ref-de}}. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.bpb.de/wissen/01663471275494053771781350961259,0,0,Bev%F6lkerung.html Bundeszentrale für politische Bildung] {{Ref-de}} * [http://www.radio.cz/en/article/25511 «Пятая колонна» в Чехословакии] {{ref-en}} * [http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-2147235/Mutiny-in-the-Balkans-Croat.html «Пятая колонна» в Хорватии] {{ref-en}} * [http://www.serbianna.com/columns/savich/010.html «Пятая колонна» в Югославии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131022065431/http://www.serbianna.com/columns/savich/010.html |date=22 кастрычніка 2013 }} {{ref-en}} * [http://www.feldgrau.com/poland.html «Пятая колонна» в Польше] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101104052649/http://www.feldgrau.com/poland.html |date=4 лістапада 2010 }} {{ref-en}} * [http://www.letton.ch/lvy_d2.htm Договор о переселении латвийских граждан немецкого происхождения в Германский рейх 30 октября 1939] {{Ref-de}} * [http://www.forost.ungarisches-institut.de/pdf/19391116-1.pdf Соглашение о переселении немцев из сферы интересов СССР, украинцев и белорусов из сферы интересов Германии] 16 ноября 1939 года{{Ref-de}} * [http://www.dhm.de/lemo/forum/kollektives_gedaechtnis/412/index.html Рассказ о жизни одной фольксдойче женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140613235234/http://www.dhm.de/lemo/forum/kollektives_gedaechtnis/412/index.html |date=13 чэрвеня 2014 }} {{Ref-de}} * [http://www.bund-der-vertriebenen.de/ bund-der-vertriebenen.de] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514100531/http://www.bund-der-vertriebenen.de/ |date=14 мая 2011 }} {{ref-de}} — официальный сайт организации BdV * [http://www.genosse.su Информационный портал "Сайт советских немцев «Genosse»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200510024628/http://www.genosse.su/ |date=10 мая 2020 }} {{ref-ru}} — история и современность немецкого движения в странах бывшего СССР * [http://aussiedlerbote.de/main/920-massovye-vyseleniya-etnicheskih-nemcev-iz-vostochnoy-evropy-posle-vtoroy-mirovoy-voyny.html Массовые выселения этнических немцев из Восточной Европы после Второй мировой войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170731121353/http://aussiedlerbote.de/main/920-massovye-vyseleniya-etnicheskih-nemcev-iz-vostochnoy-evropy-posle-vtoroy-mirovoy-voyny.html |date=31 ліпеня 2017 }}, — Zeitung «Aussiedlerbote» / Газета "Переселенческий Вестник {{ref-ru}} {{Немцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэпартаваныя народы]] [[Катэгорыя:Нацысцкая ідэалогія]] [[Катэгорыя:Немцы]] tvjrcfasxldqmdpk9z2oci7g081o8l3 0 193495 5130728 5127074 2026-04-22T18:02:21Z Bahusia 150630 /* Галерэя */ ілюстрацыя 5130728 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сляндзінскі}} {{Мастак |фон = silver |імя = Вікенцій Леапольд Сляндзінскі |арыгінал імя = Wincenty Leopold Sleńdziński |імя пры нараджэнні = Вікенцій Аляксандравiч Сляндзінскі |партрэт = [[File:Józef Czechowicz. Wincenty Sleńdziński.jpg|thumb|Юзаф Чаховіч. Вікенцій Сляндзінскі. Каля 1885. Нацыянальны музей Літвы]] |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |нацыянальнасць = |жанр = гістарычны [[партрэт]] |вучоба = [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства]], [[Імператарская Акадэмія мастацтваў]] |стыль = [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] |працы = Партрэт Тадэвуша Багдановіча |заступнікі = |уплыў = [[Канут Русецкі]], [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Сяргей Заранка]] |уплыў на = [[Людамір Вікенцьевіч Сляндзінскі|Людамір Сляндзінскі]] |узнагароды = 2-і срэбраны медаль Акадэміі Мастацтваў (1858); 1-ы срэбраны медаль Акадэміі Мастацтваў (1859) за эцюд «[[Данііл (прарок)|Данііл]] у рове з львамі» |вікісховішча = Category:Wincent Leopold Slendzinski }} '''Вікенцій Леапольд Сляндзінскі''' ({{ДН|14|1|1838|2|1}}, {{нп3|Скрабінай|в. Скрабіна|lt|Skrebinai}} [[Ёнаўскі раён|Ёнаўскага раёна]], [[Каўнаскі павет]] — {{ДС|||1909}}, {{МС|Вільня|у Вільнюсе}}) — польскі, літоўскі і беларускі [[мастак]] і піяніст, сын мастака [[Аляксандр Язэп Сляндзінскі|Аляксандра Сляндзінскага]], бацька мастака [[Людамір Вікенцьевіч Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]]. == Біяграфія == У дзяцінстве рос у вёсках Барцяны над Віліяй і Баярышкі над [[Нявежа (Літва)|Нявежай]], а таксама ў [[Раўдондварыс|Чырвоным Двары]] пад [[Каўнас|Коўна]]. Першыя ўрокі жывапісу атрымаў ад бацькі, мастака Аляксандра Сляндзінскага. Пасля пераезду с бацькамі ў Вільню браў урокі фартэпіяна ў [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і ўрокі жывапісу ў [[Канут Русецкі|Канута Русецкага]]. У 1832 годзе, пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Паўстання 1830—1831 гадоў]], імперскія ўлады закрылі [[Віленскі ўніверсітэт]] з яго Віленскай мастацкай школай. У 1856 годзе Вікенцій Слендзінскі разам з сябрам, будучым мастаком [[Міхал Андрыёлі|Міхалам Андрыёлі]], паступіў вучыцца ў [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства]], займаўся пад кіраўніцтвам земляка, мастака [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Сяргея Заранкі]]. === Маскоўскі перыяд === Большасць віленскіх мастакоў таго часу аддавалі перавагу вучобе ў Санкт-Пецярбургу, у Імператарскай акадэміі мастацтваў, якая мела больш высокі рэйтынг, але туды складаней было паступіць. Маскоўская мастацкая школа была яшчэ зусім маладая, не валодала вялікай колькасцю вядомых настаўнікаў, і яшчэ не былі сфармаваныя па сутнасці адукацыйныя традыцыі. Але ў той жа час, Імператарская Акадэмія мастацтваў знаходзілася пад моцным уплывам [[акадэмізм]]у, абмяжоўваючы рэалістычны напрамак, што прывяло нават у 1863 годзе да «[[:ru:Бунт четырнадцати|бунту чатырнаццаці]]» і наступнаму ўзнікненню плыні «перасоўнікаў». У гэтым плане Маскоўская школа мела лепшы, дэмакратычны падыход, спрыяльны для развіцця [[Рэалізм (жывапіс)|рэалістычнага стылю]]. Паўплываў і той факт, што ў вучылішча выкладаў зямляк Вікенція Сляндзінскага — мастак [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка|Сяргей Заранка]]. Таксама Вікенцію Сляндзінскаму выкладаў рускі жывапісец [[Аляксей Кандратавіч Саўрасаў|Аляксей Саўрасаў]]. У гэты ж час у вучылішчы ў Сяргея Заранкі атрымліваў мастацкую адукацыю іншы будучы знакаміты рускі жывапісец Васіль Пяроў. === Пецярбургскі перыяд === У 1859 году Вікенцій Сляндзінскі разам з Міхалам Андрыёлі паступілі ў Імператарскую Акадэмію мастацтваў. У працэсе навучання Вікенцій два разы быў узнагароджаны медалямі — 2-і срэбраны медаль Акадэміі Майстэрстваў ў 1858 годзе і 1-ы срэбраны медаль у 1859 за эцюд «[[Данііл (прарок)|Данііл]] у рове ільвіным». Гэты твор пасля набыў граф [[:lt:Benediktas Tiškevičius|Бенедыкт Тышкевіч]]. У 1861 Вікенцій быў удастоены звання класнага мастака 3 ступені. Творчая кар’ера Сляндзінского магла б быць сапраўды паспяховай, калі б не ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|антыўрадавым паўстанні]]. == Галерэя == <gallery> Выява:Vincent Slendzinski Autoportretas 1862 LMA.jpg|Аўтапартрэт, 1862 год. Літоўскі мастацкі музей Выява:Tadevuš Bahdanovič. Тадэвуш Багдановіч (V. Ślandzinski, 1891).jpg|Партрэт Тадэвуша Багдановіча. [[1891 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1891]] (?) Выява:Alžbieta Jaŭchimija Radzivił (Višniavieckaja). Альжбета Яўхімія Радзівіл (Вішнявецкая).jpg|Альжбета Яўхімія [[Радзівілы|Радзівіл]] ([[Вішнявецкія|з Вішнявецкіх]]), [[1884 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1884]] Выява:Vincent Bahdanovič. Вінцэнт Багдановіч.jpg|Партрэт Вінцэнта Багдановіча Выява:Vincent Slendzinski Portrait of Professor Napoleon Demyanovich Galitskiy 1868 LMA.jpg|Партрэт рускага афіцэра, 1868, Літоўскі мастацкі музей Выява:Slendzinski - Portret damy.jpg|Партрэт дамы, [[1878 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1878]] Выява:Vincent Slendzinski Grandmother Threading a Needle 1860 LMA.jpg|Бабуля зацягвае нітку, 1860, Літоўскі мастацкі музей Выява:Wincent Leopold Slendzinski Self-Portrait.jpg|Аўтапартрэт. Галерэя Сляндзінскіх у Беластоку Выява:Wincent Leopold Slendzinski Portrait of Orlowski.jpg|Партрэт Арлоўскага. Галерэя Сляндзінскіх у Беластоку Выява:Wincent Leopold Slendzinski Portrait of Roza Wereszczynska Misiewiczowa.jpg|Партрэт Розы Верашчынскай-Місевіч. Галерэя Сляндзінскіх у Беластоку Выява:Eleazar by Wincent Leopold Slendzinski.jpg|[[Елеазар (сын Аарона)|«Елеазар»]]. Галерэя Сляндзінскіх у Беластоку Выява:First Day Cover 15.03.2014 Slutsk Sashes Tadeush Bahdanovich.jpg|Мастацкая капэрта [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] 2014 г. з рэпрадукцыяй партрэта [[шляхта|шляхціца]] Тадэвуша Багдановіча пэндзля Вікенція Сляндзінскага, 1891 (?) File:The grave of the Sleńdziński family at the Bernardine Cemetery.jpg|thumb|Сямейнае пахаванне Слядзінскіх на Бернардынскіх могілках </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сляндзінскі Вікенцій|[[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Дробаў Л. Н.]]|36—37}} == Спасылкі == * http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/2013-year/August/Fine-Arts/Artist-rebel/(searchTerm)/Slendzinskis {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202130/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/2013-year/August/Fine-Arts/Artist-rebel/(searchTerm)/Slendzinskis |date=4 сакавіка 2016 }} * http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2013-08-18-marius-vysniauskas-dailininkas-sukilelis/105775 * http://www.artinfo.pl/?pid=artists&id=17281&lng=1 * [http://novychas.by/asoba/liudamir_sliandzinski_trajny_p/ ''[[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]]'' Людамір Сляндзінскі. Трайны партрэт // «Новы час» № 17 (338), 3 мая 2013. — С. 15.] * {{bis.nlb.by|141754|Сляндзінскі Вікенцій}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сляндзінскі Вікенцій Леапольд}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] r7mh6783yvahjs1e2r50wiul45bnlig 0 194767 5130855 5006849 2026-04-23T07:29:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130855 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Гранадскі эмірат |саманазва = إمارة غرﻧﺎﻃﺔ<br />''Imarat Gharnāṭah'' |статус = [[Васал]] [[Каралеўства Кастылія|Кастыльскай кароны]] |сцяг = Royal Standard of Nasrid Dynasty Kingdom of Grenade.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг]] |герб = Coat of Arms of the Emirate of Granada (1013-1492).svg |апісанне_герба = [[Герб]] |карта = Reino de Granada.svg |апісанне = Тэрыторыі Гранадскага эмірата |p1 = Альмахады |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = [[1228]] |ліквідавана = [[1492]] |s1 = каралеўства Кастылія і Леон |flag_s1 = Banner of arms crown of Castille Habsbourg style.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = ''Wa lā gāliba illā-llāh'' <small>{{ref-ar}}<br />(Няма іншага заваёўніка акрамя Алаха)</small> |сталіца = [[Гранада]] |гарады = [[Малага]] |мова = [[Арабская мова|Арабская]], [[Іспанская мова|іспанская]], [[Сефардская мова|сефардская]] |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |год_кіраўніка1 = |плошча = 24&nbsp;000 км²<ref>Плошча эмірата ў 1492 годзе.</ref> |насельніцтва = |форма_кіравання = [[Манархія]] |дынастыя = [[Насрыды]] |тытул_кіраўнікоў = |рэлігія = [[Іслам]], [[хрысціянства]], [[іўдаізм]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Грана́дскі эміра́т''' ({{lang-ar|مملكة غرناطة}}, {{lang-es|Reino de Granada}}; [[1013]] — [[2 студзеня]] [[1492]]) — апошняя [[арабы|арабская]] [[дзяржава]] ў [[Еўропа|Еўропе]] і апошняе [[іслам]]скае дзяржаўнае ўтварэнне на тэрыторыі [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], адваяванне якога іспанцамі завяршыла амаль 8-векавы працэс хрысціянскай [[Рэканкіста|Рэканкісты]] [[паўвостраў|паўвострав]]а<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гренада, королевство мавров}}</ref>. [[Падзенне Гранады]], як і [[падзенне Канстанцінопаля]] адзначыла важную вяху ў гісторыі еўрапейскай дзяржаўнасці. == Геаграфія == Галоўным сакрэтам жыццяздольнасці эмірата была яго геаграфія. Тэрыторыя Гранадскага эмірата ўключала высакагорную вобласць [[Сьера-Невада (Іспанія)|Сьера-Невада]] і ўсё міжземнаморскае ўзбярэжжа ад горада [[Альмерыя]] да горада [[Гібралтар]], пазней ад горада [[Тарыфа]] да горада [[Вера, Альмерыя|Вера]]. Іншым буйным горадам эмірата была [[Малага]], размешчаная ўсяго ў некалькіх дзясятках кіламетрах ад паўночнага берага Афрыкі, адкуль эмірат атрымліваў значную падтрымку (у канцы свайго існавання галоўным чынам маральную). З-за наяўнасці выхаду да мора і высакагорнай мясцовасці яго цяжка было акружыць і ізаляваць, як іншыя — кантынентальныя рэгіёны. == Гісторыя == === Заснаванне === Пасля смерці выдатнага [[Альмахады|альмахадскага]] ўладара [[Мухамад ан-Насір|Мухамада ан-Насіра]] ([[1214]]) у мусульманскай частцы Іберыі пачалася чарада смут, якая прывяла да распаду дзяржавы Альмахадаў. У 1224—1230 гг. рэгіён быў ахоплены [[феадальная раздробненасць|феадальнай раздробненасцю]], утвараліся і зноў распадаліся невялікія варагуючыя адзін з адным [[эмірат]]ы-[[тайфа]]. Так, у горадзе [[Валенсія]] ўтварыўся эмірат, які праіснаваў нядоўгі час (да 1228 года). У Мурсіі ў 1228—1241 гады сфарміраваўся іншы; яго [[эмір]] [[Ібн Худ]] у 1229 годзе дамогся панавання над большай часткай мусульманскай Іспаніі. У [[Архона|Архоне]] быў заснаваны трэці эмірат ([[1230]] год), які апынуўся найбольш жыццяздольным. Яго кіраўнік, [[Мухамад I ал-Галіб]], авалодаў у [[1232]] годзе горадам [[Хаэн]], а затым быў прызнаны ў акругах гарадоў [[камарка Баса|Баса]], [[Гуадзіс]] і [[Гранада]]. Менавіта ў цяжкадаступнай горнай Гранадзе ён размясціў свой двора ([[1238]]) і заснаваў, такім чынам, Гранадскі эмірат — апошнюю [[маўры]]танскую [[дзяржава|дзяржаву]]. === Росквіт === [[Дынастыя]] аль-Хамара прысвоіла сабе імя [[Насрыды|насрыдаў]] ці насерытаў (насарыдаў) ад імя роду Бену-Наср, да якога належаў аль-Хамар. Тым часам [[Кастылія]] авалодала Кордавай — галоўным горадам мусульман паўвострава і шэрагам іншых — драбнейшых апорных гарадоў. Мухамед-аль-Хамар вымушаны быў саступіць ім [[Хаэн]] (1246), а затым сваімі войскамі дапамог хрысціянам заваяваць г. [[Севілья]] (1248). Наўзамен хрысціяне паабяцалі пакінуць яго дамен у спакоі. Наступіла працяглае перамір'е, Рэканкіста ўступіла ў млявапраяўную фазу. Такім чынам, акрамя Гранадскага эмірата, у мусульман не засталося ўладанняў на паўвостраве. Малаважныя па плошчы вобласці на поўдні Партугаліі ([[Алгарві]]) былі неўзабаве анексаваны. Мусульманскія раёны [[Арагон]]а, Валенсіі і [[Балеарскія астравы]] таксама хутка апынуліся ва ўлады хрысціян. У Гранадскі эмірат з розных месцаў беглі [[мусульмане]], тут сканцэнтраваліся скарбы, якія заставаліся ў іх руках, працягваліся развівацца вялікія традыцыі маўрытанскай паэзіі і мастацтва. Усведамляючы страту былой магутнасці, але па-ранейшаму спрабуючы выжыць ва ўмовах новага светаладу, гранадскія эміры прымаюць [[васал]]ьную залежнасць ад караля [[каралеўства Кастылія і Леон|Кастыліі і Леона]] — [[Фернанда III]]. == Насельніцтва == [[Выява:Spain Andalusia Granada BW 2015-10-25 17-28-47.jpg|thumb|200px|Палац эміраў — казачная [[Альгамбра]]]] Паслабленню Гранадскага эмірата ў канцы XV стагоддзі спрыялі пастаянныя войны з іспанцамі, у выніку якіх даводзілася выплачваць цяжкую даніну. Так па дагаворы [[1470]] года Гранада абавязалася плаціць Кастыліі штогод па 20 тыс. залатых [[дублон]]аў. У гарадах эмірата абвастралася міжусобіца арыстакратычных груповак, якая насіла бязлітасны характар. Акрамя міжусобіц палітыка-эканамічнага характару, узмацніліся і міжэтнічныя звады сярод [[народ]]аў, якія складалі яго насельніцтва. Паводле даследаванняў колькасць насельніцтва эмірата Гранада ў XV стагоддзі складала каля 5 млн. — значная колькасць для такой невялікай горнай тэрыторыі. Пераважную большасць тых, каго іспанцы звалі маўрамі, складалі [[берберы]] — прадстаўнікі аднаго з афрыканскіх плямёнаў, заваяваных арабамі. Нашчадкі заваёўнікаў і прадстаўнікі дынастый — [[арабы]] — залежалі ад наймітаў-бербераў як турэцкія султаны ад сваіх разнамасных [[янычар]]аў. Захоўваліся групы рамана- і арабамоўных хрысціян, шматлікія яўрэйскія абшчыны (хоць шматлікія яўрэі эмігравалі на поўнач пасля [[Разня яўрэяў у Гранадзе|Гранадскага пагрому]] 1066 года, учыненага іберыйскімі мусульманамі). Значную частку насельніцтва Гранады складалі ваеннапалонныя — хрысціяне-рабы (у тым ліку [[сакаліба]]). У гэтым нацыянальным кангламераце [[арабы]] ўяўлялі як бы асобую, вышэйшую касту — [[феадал]]ьную знаць. Але [[берберы]], якія складалі войска шматлікія і былі варожа настроены да верхавіны ўлады, увесь час падрывалі сілу арыстакратыі сваімі інтрыгамі, партыйнай барацьбой, змовамі і паўстаннямі. У дынастычнай барацьбе прымалі дзейны ўдзел арагонскія і кастыльскія каралі, падтрымліваючы тую ці іншую групоўку. Сітуацыя час ад часу пагаршалася масавым прытокам бежанцаў мусульман з іншых рэгіёнаў Іспаніі, прыгранічнымі сутычкамі з іспанцамі. == Гістарычнае значэнне == У канцы ХV стагоддзя эмірат ахоплівае крызіс — у казне хранічна не хапае сродкаў, назіраецца недахоп харча, насельніцтва [[Масавы голад|галадае]], гарадскія будынкі пусцеюць і развальваюцца. Гранада [[1492]] года нагадвае Канстанцінопаль у роспачы [[1453]] года. Усё гэта ў сукупнасці з паказанымі заганамі сацыяльнай арганізацыі, гуманітарным крызісам і са знешнім палітычным становішчам Гранады хутка прывяло эмірат да канчатковага паражэння. Іспанія святкуе трыумф. Характэрна, што ў гэтым жа годзе іспанец [[Калумб]] адкрывае Амерыку. Акрамя таго, шматлікія выдатныя хрысціянскія дзеячы эпохі ўспрынялі [[Падзенне Гранады|падзенне мусульманскай Гранады]] як годную кампенсацыю за падзенне хрысціянскага Канстанцінопаля пад націскам турак. == Гл. таксама == * [[Кіраўнікі Гранады]] {{зноскі}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Гренада, королевство мавров}} == Спасылкі == {{commons-inline|Category:Kingdom of Granada|Гранадскі эмірат}} * [http://www.world-history.ru/countries_about/3/2104.html Пачатак Рэканкісты ў Іспаніі. Мусульманскія дзяржавы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230420194706/http://www.world-history.ru/countries_about/3/2104.html |date=20 красавіка 2023 }} * [http://runivers.ru/doc/isl/index.php?SECTION_ID=311&IBLOCK_ID=43 Гранадскі эмірат (XIII—XV стст.) на сайце «Руниверс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230425070026/https://runivers.ru/doc/isl/index.php?SECTION_ID=311&IBLOCK_ID=43 |date=25 красавіка 2023 }} * {{cite web |author = [[Таледскія аналы|Ананімныя аўтары]]. |url = http://kuprienko.info/las-cronicas-de-la-espana-medieval-reconquista-chronicon-de-cardena-los-anales-toledanos-al-ruso/ |title = Іспанскія сярэдневяковыя хронікі: Хроніка Кардэньі I. Хроніка Кардэньі II. Аналы Таледа I. Аналы Таледа II. Аналы Таледа III. |publisher = www.kuprienko.info (А. Скрамніцкі) |datepublished = 2011-08-24 |accessdate = 2012-11-17 |archiveurl = https://archive.today/20121204181751/http://kuprienko.info/las-cronicas-de-la-espana-medieval-reconquista-chronicon-de-cardena-los-anales-toledanos-al-ruso/ |archivedate = 4 снежня 2012 |url-status = live }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Іспаніі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Пірэнейскага паўвострава]] [[Катэгорыя:Гістарычныя эміраты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гранады]] [[Катэгорыя:1228 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XIII стагоддзе ў Іспаніі]] jwpo0066yiyn41wgmjhfu41roa1se70 0 205318 5130805 4444745 2026-04-23T00:21:00Z CommonsDelinker 151 Replacing Serb_lands_in_the_10th_century_(en).png with [[File:Serb_lands_under_Petar_Gojniković_(en).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · 5130805 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Петар Гойнікавіч | арыгінал імя = Петар Гојниковић | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[Спіс кіраўнікоў Сербіі|Князь Сербіі]] | сцяг = | перыядпачатак = [[892]] | перыядканец = [[917]] | папярэднік = [[Перваслаў]] | пераемнік = [[Паўле Бранавіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | у шлюбе = | дзеці = }} [[Файл:Serb lands under Petar Gojniković (en).png|thumb|300px|Сербія пры Петары]] '''Петар Гойнікавіч''' ({{lang-sr|Петар Гојниковић}}) — сын [[Гойнік]]а і пляменнік [[Муцімір]]а, які кіраваў [[Сербія]]й у якасці вялікага [[Жупан (кіраўнік)|жупана]] з [[892]] да [[917]]. Узышоў на прастол з дапамогай [[Візантыя|Візантыі]], выгнаўшы свайго стрыечнага брата [[Перваслаў|Перваслав]]а. Быў блізкім саюзнікам Візантыі, аднак у канцы свайго кіравання быў пераможаны і ўзяты ў палон [[Балгарыя|балгарскім]] царом [[Сімяон I|Сімяонам I]]. Пасля гэтага Сербія стала знаходзіцца пад уладай Балгарыі. Адным з яго сыноў быў [[жупан Дуклі]] [[Хвалімір Петравіч]]. {{зноскі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кіраўнікі Сербіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Уласціміравічы]] o6tb2wdwec647z8bz3r1fcdbbahktyq 0 218083 5130923 4372165 2026-04-23T11:18:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130923 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грыцкевіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Нясвіжскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грыцкевічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 848 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грыцке́віцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Грыцкевічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Нясвіжскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Мінскай вобласці. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Сноўскі сельсавет|Сноўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 848 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref>, з іх 92,5 % — [[беларусы]], 5,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 красавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 населеных пунктаў: аграгарадок [[Грыцкевічы]], вёскі [[Грыцы (Нясвіжскі раён)|Грыцы]], [[Мацылёўшчына]], [[Нялепава]] і [[Супрунавічы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Нясвіжскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Нясвіжскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] fbg67qdfo8xy08wnd5gx7zvqwbgo1sg 0 219786 5130727 5127081 2026-04-22T18:01:05Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130727 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сляндзінскі}} {{Мастак |фон = silver |імя = Аляксандр Язэп Сляндзінскі |арыгінал імя = Aleksander Józef Sleńdziński |імя пры нараджэнні = |партрэт = [[File:Aleksander Sleńdziński Self-Portrait.jpg|thumb|Аляксандр Сляндзінскі. Аўтапартрэт. 1849. Галерэя Сляндзінскіх у Беластоку]] |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |нацыянальнасць = |жанр = [[партрэт]] |вучоба = [[Віленскі ўніверсітэт]] |стыль = [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] |працы = |заступнікі = |уплыў = [[Ян Рустэм]], [[Казімір Ельскі]] |уплыў на = [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі]] |узнагароды = |вікісховішча = Category:Alexander Jozef Slendzinski }} '''Аляксандр Язэп Сляндзінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі, польскі і літоўскі [[мастак]], бацька мастака [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі|Вікенція Сляндзінскага]], дзед мастака [[Людамір Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]] == Біяграфія == Нарадзіўся 13 сакавіка 1803 года ў Вільні. Быў адным з дзевяці дзяцей у сям’і купца, крамніка і [[бурмістр]]а віленскага Марціна Сляндзінскага і яго жонкі Кацярыны з Вайцяховічаў. Дзяцінства правёў у бацькоўскім доме ў Вільні па [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]], 203 (зараз — [[Вуліца Дзіджойі|вуліца Дзіджыоі]], 15). У 1819—1831 гадах вывучаў жывапіс, графіку, разьбярства, архіэктуру і гісторыю ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Разьбярствам займаўся ў [[Казімір Ельскі|Казіміра Ельскага]], знакамітага вучня [[:pl:Andrzej Le Brun|Андрэ Ле Бруна]]. Выкладчыкам малюнка быў [[Ян Рустэм]]. Гісторыю вывучаў разам з [[Юзаф Крашэўскі|Юзафам Крашэўскім]], з якім потым сябраваў. У 1842 годзе працаваў мастаком у маёнтку [[Раўдондварыс|Чырвоны двор]] у [[Каўнаскі павет|Ковенскім павеце]]. Маёнтак належаў [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкту Тышкевічу]], які быў [[мецэнат]]ам і заступнікам мастака. У Чырвоным двары Аляксандр завёў сяброўства з віленскім мастаком-[[пейзаж]]ыстам і сцэнографам [[Альберт Жамет|Альбертам Жаметам]]. З 1848 года працаваў у Тышкевічаў хатнім настаўнікам малюнку. Для пабудаванай мясцовай царквы зрабіў роспісы крыжа і некаторых [[алтар]]оў. У гады жыцця ў Вільні (1840—1848) сябраваў са [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], даваў урокі малявання яго дачцэ Лізавеце. Манюшка, у сваю чаргу, даваў урокі фартэпіяна сыну Аляксандра [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі|Вінцэсю]]. Да Сляндзінскіх прыходзіў паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]], у іх доме праводзіліся музычна-паэтычныя вечарыны. З канца 1840-х гадоў разам са сваёй жонкай Каралінай з Каргоўдаў (1812 — 23.09.1883) жыў у маёнтках Барцяны і Баярышкі пад Коўна. У іх было шэсцера дзяцей — тры дачкі і тры сыны: * Станіслаў (інжынер сувязі) * Вікторыя Феліцыя (нар. 30.08.1835 у [[Ёнава|Ёнаве]]) * [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі|Вінцэнт Леапольд]] (нар. 02.01.1837 у [[:lt:Skrebinai|Скрабіна]], мастак) * Кацярына Ізабэла (нар. 05.11.1841 у Барцянах) * Аляксандр Джон (нар. 1842, батанік, супрацоўнік [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]) * Ёгана Людгарда (нар. 4.04.1844 у Барцянах) Памёр 18 жніўня 1878 года ў Вільні. Пахаваны на [[Бернардынскія могілкі|Бернардынскіх могілках]] у грабніцы, якую ён заснаваў у 1833 годзе для сваіх бацькоў. == Творчасць == Ствараў карціны рэлігійнага характэру, у прыватнасці, Мадонна з дзіцем у [[:ru:Костёл Святой Терезы (Вильнюс)|царкве Святой Тэрэзы]] ў Вільні, Святая Сесілія ў [[:ru:Костёл Святого Духа (Вильнюс)|дамініканскам саборы]] ў Вільні. Партрэтны жывапіс, на якім спецыялізаваўся Аляксандр Язэп, быў стылістычна блізкі да манеры Яна Рустэма, характарызаваўся вялікім візуальным падабенствам з партрэтуемымі. Таксама маляваў сцэны гістарычнага жанру, спасылаючыся на студзеньскае паўстанне. Творы пабытовага жанру былі часта з алегарычным зместам, падобна манеры [[Тенирс, Давид Младший|Д. Тэнірса]]. У сцэнах з жыцця бедных людзей і жабракоў выкарыстоўваў натуралістычныя формы, падкрэсліваючы ўродлівыя прыкметы. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="3"> Файл:Kazimierz Brodziński.JPG|Казімір Брадзінскі Файл:Alexander Jozef Slendzinski Hebrew Caffee.jpg|[[Яўрэі|Яўрэйская]] карчма Файл:Aleksandr Sleńdziński Beggar at the Cemetary.jpg|Жабрак на могілках. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей Файл:Aleksander Sleńdziński Portrait of Karolina Korgowd Sleńdzińska.jpg|Партрэт Караліны Коргаўд Сляндзінскай. 1849. Галерэя Сляндзінскіх у Беластоку Файл:Aleksander Sleńdziński Jędrzej Śniadecki.jpg|Партрэт Анджэя Снядэцкага. 1843. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей File:The grave of the Sleńdziński family at the Bernardine Cemetery.jpg|thumb|Сямейнае пахаванне Слядзінскіх на Бернардынскіх могілках </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://galeriaslendzinskich.pl/index.php?id=106 Galeria Slendzinskich w Białystoku] * [http://novychas.by/asoba/liudamir_sliandzinski_trajny_p/ ''[[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]]'' Людамір Сляндзінскі. Трайны партрэт // «Новы час» № 17 (338), 3 мая 2013. — С. 15.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сляндзінскі Аляксандр Язэп}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] 3gy8hjhtu3m5sj8gg2xzdfd9jt775ct 0 227708 5130799 4421129 2026-04-22T23:04:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130799 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} [[Файл:Doksany Convent CZ sculpture of Mary with Duchess Gertruda 140.jpg|міні|справа|250пкс|Статуя Дзевы Марыі і княгіні Гертруды ў Доксанскім кляштары прэманстрантаў. Скульптура была зроблена ў 1744 годзе ў гонар 600-годдзя з дня заснавання манастыра князем Уладзіславам II і яго жонкай Гертрудай фон Бабенберг]] '''Гертруда фон Бабенберг''' ([[1120]] — [[4 жніўня]] [[1150]], [[Прага]]) — [[Спіс кіраўнікоў Чэхіі|княгіня Чэхіі]]. Першая жонка [[Уладзіслаў II, князь чэшскі|Уладзіслава II]], князя чэшскага з 1140 года, караля Чэхіі (1158—1173). Нарадзілася ў сям'і [[Спіс кіраўнікоў Аўстрыі|маркграфа Аўстрыі]] [[Леапольд III Святы|Леапольда III Святога]] і [[Агнэс фон Вайблінген|Агнэсы фон Вайблінген]], герцагіні [[Швабія|Швабіі]], дачкі [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]], імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. Пляменніца імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Генрых V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха V]]. Яе сястра Агнэса фон Бабенберг была жонкай князь-прынцэпса Польшчы [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава II Выгнанніка]]. Выйшла замуж за Уладзіслава II у 1140 годзе. У 1142 г. Гертруда разам з малодшым братам Уладзіслава [[Дэпальт I, князь Маравіі|Дэпальтам]] паспяхова абараняла замак на [[Пражскі Град|Пражскім Градзе]] ад паўсталых мараўскіх князёў Конрада II Зноемскага, [[Ураціслаў II, князь брненскі|Ураціслава II Брненскага]] і [[Ота III Дзетлеб|Атона III Дзетлеба]], якія аблажылі яго. Тым часам Уладзіслаў, адсутнічаў у замку, таму што адправіўся ў Германію за падтрымкай да Конрада III, які дапамог свайму швагру вярнуць княства і ўтрымацца на прастоле. Ад шлюбу з Уладзіславам II нарадзіліся дзеці: * [[Фрыдрых, князь чэшскі|Фрыдрых (Бедржых)]] (пам. 25 сакавіка 1189), князь чэшскі 1172—1173, 1178—1189, князь оламаўцкі 1169—1172 * Агнэса (Анежка) (пам. 7 чэрвеня 1228), абатыса кляштара Святога Георга ў Празе ў 1224 * Святаполк (пам. пасля 15 кастрычніка 1169) * [[Адальберт III, архібіскуп зальцбургскі|Войцех (Адальберт)]] (пам. красавік 1203), [[архібіскуп зальцбургскі]] 1168—1174, 1183—1203 * дачка; муж: [[Яраслаў Ізяславіч]] (каля 1132—1180), [[князь тураўскі]] 1146, [[князь наўгародскі|наўгародскі]] 1148—1154, [[князь луцкі|луцкі]] 1157—1178, [[вялікі князь кіеўскі]] 1174—1175 Па ініцыятыве Гертруды фон Бабенберг былі запрошаны ў краіну служкі новых [[каталіцтва|каталіцкі]] [[манаскі ордэн|манаскіх ордэнаў]] — [[прэманстранты]] і [[цыстэрцыянцы]], а затым [[гаспітальеры]]. Для іх пры яе ўдзеле былі заснаваны [[Пласкі кляштар|Пласкі]], [[Доксанскі кляштар|Доксанскі]] і [[Страгаўскі кляштар]]ы ў Чэхіі. Памерла пасля дзесяці гадоў шлюбу ва ўзросце 30 гадоў. Спачатку была пахавана ў [[Страгаўскі кляштар|Страгаўскім кляштары]], а затым яе рэшткі былі перанесены ў Доксаны. {{зноскі}} == Літаратура == * Žemlička J. Čechy v době knížecí 1034—1198. Praha 2002. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.osobnostigi.estranky.cz/fotoalbum/gertruda-babenberska-1118/ Gertruda Babenberská 1118]{{Недаступная спасылка}}{{ref-cs}} * [http://www.cojeco.cz/index.php?detail=1&id_desc=29631&title=Gertruda%20Babenbersk%E1&s_lang=2 Gertruda Babenberská]{{Недаступная спасылка}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бабенбергі]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі кіраўнікоў Чэхіі]] t782wki6bc4a1k1ezw2xn5dpdx557ai 0 236494 5130919 5122661 2026-04-23T10:56:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130919 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Грыгаравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Hryharavičy, Pietrapaŭłaŭskaja. Грыгаравічы, Петрапаўлаўская (1900).jpg |подпіс = Прыхадская царква (пач. XX ст.) |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 47|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 56|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Лепельскі |сельсавет2 = Валосавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1443 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 189 |год перапісу = 2018 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243028974 }} '''Гры́гаравічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hryharavičy}}, {{lang-ru|Григоровичи}}) — [[вёска]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосавіцкі сельсавет (Лепельскі раён)|Валосавіцкага сельсавета]]. Размешчана за 16 км на паўднёвы ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Лепель, за 111 км ад Віцебска. Транспартныя сувязі ажыццяўляюцца па мясцовай дарозе праз вёску [[Кастрыца (Лепельскі раён)|Кастрыца]] і далей па аўтадарозе [[Р15 (аўтадарога, Беларусь)|Лепель—Орша]]. У 2018 годзе налічвалася 77 гаспадарак<ref name="ГіВБ3">{{Крыніцы/ГВБ|10-3|Грыгаравічы|156}}</ref>. == Гісторыя == У 6-м індыкце (1443 або 1458 год) кароль [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] надаў [[Станька Саковіч|Станьку Саковічу]] да волі гаспадарскай «у Лукомлі» ў ліку іншых і людзей у Грагаровічах — Міхалку Скаробду і Іеўца Кулаковіча <ref>Документы Московского архива Министерства юстиции / Сост. М. В. Довнар-Запольский. Т. 1. — М., 1897. — С. 32.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://vln.by/node/71|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Лукомль і Лукомльская воласць|год=1994|месца=Мн.|выданне=Гістарычна-археалагічны зборнік|нумар=4|старонкі=161–186|archive-date=21 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321111605/http://www.vln.by/node/71}}</ref>. У XVI стагоддзі згадваецца як двор Грыгаравічы ва ўладанні Чыжэвічаў у [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1552 годзе двор купіў Есьман. У інвентары Чашніцкай воласці 1633 года згадваецца як паселішча, падараванае каралём [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам]] Станьку Саковічу<ref name="ГіВБ3"/>. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1795 года ў Сенненскім павеце, з 1802 года ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У 1861 годзе была пабудавана мураваная [[Петрапаўлаўская царква (Грыгаравічы)|Петрапаўлаўская царква]]<ref name="ГіВБ3"/>. У пачатку XX стагоддзя сяло ў Лукомскай воласці Сенненскага павета Магілёўскай губерні. У 1909 годзе — 31 двор, 174 жыхары. З 1 студзеня 1919 года ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 2 лютага ў складзе [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. З 11 ліпеня 1919 года ўключана ў Віцебскую губерню РСФСР. З 20 жніўня 1924 года сяло ў Ляхавіцкім сельсавеце Лепельскага раёна. У 1926 годзе — 39 двароў, 170 жыхароў. У 1927—1954 гадах — цэнтр [[Ляхавіцкі сельсавет (Лепельскі раён)|Ляхавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1930-я гады створаны калгас імя Р. Люксембург<ref name="ГіВБ3"/>. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў вёсцы было 29 двароў, 73 жыхары. У ліпені 1941 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Падчас акупацыі было спалена 7 двароў і загублена 7 мірных жыхароў. 8 аднавяскоўцаў загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. Вызвалена ў канцы чэрвеня 1944 года<ref name="ГіВБ3"/>. З 21 лістапада 1959 года вёска ў складзе Валосавіцкага сельсавета. У 1997 годзе — 115 гаспадарак, 359 жыхароў, цэнтр саўгаса «Грыгаравічы». З 1 чэрвеня 2017 года вёска ў складзе сельскагаспадарчага вытворчага філіяла «Заазер’е» ААТ «Віцебскі мясакамбінат» (цэнтр — вёска [[Юркоўшчына (Лепельскі раён)|Юркоўшчына]])<ref name="ГіВБ3"/>. == Інфраструктура == [[Файл:Hryharavicy-Mahazin.jpg|міні|Магазін у Грыгаравічах]] На тэрыторыі вёскі знаходзіліся (па стане на 1997 год): саўгасная сядзіба, ветэрынарны ўчастак, механічныя майстэрні, сярэдняя школа, дзіцячы сад, клуб, бібліятэка, аддзяленне сувязі, фельчарска-акушэрскі пункт, магазін, сталовая<ref name="ГіВБ3"/>. == Славутасці == * [[Петрапаўлаўская царква (Грыгаравічы)|Петрапаўлаўская царква]] (1861) — помнік архітэктуры рэтраспектыўна-рускага стылю<ref name="ГіВБ3"/>. == Вядомыя асобы == * [[Анры Гаўрылавіч Мурашка]] (1938—2011) — вучоны ў галіне вылічальных сістэм. Доктар тэхнічных навук, прафесар<ref>[https://esu.com.ua/article-70066 Мурашко Анрі Гаврилович]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Грыгаравічы}} {{Валосавіцкі сельсавет, Лепельскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосавіцкі сельсавет (Лепельскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лепельскага раёна]] eu4xpzqk0c7jk24nawnyvhgkecec1ic 0 246391 5130925 5060735 2026-04-23T11:22:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130925 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Грышы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 33|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 41|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Ельскі |сельсавет = Скараднянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 0,39<ref>[http://www.pravo.by/upload/docs/op/D912g0052769_1348261200.pdf Решение Ельского районного Совета депутатов от 21 августа 2012 г. № 122 О внесении изменений в некоторые решения Ельского районного Совета депутатов]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243023273 }} '''Грышы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hryšy}}, {{lang-ru|Гриши}}) — [[вёска]] ў [[Ельскі раён|Ельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Скараднянскі сельсавет|Скараднянскага сельсавета]]. Да 13 лістапада 2025 года вёска ўваходзіла ў склад [[Засінцаўскі сельсавет|Засінцаўскага сельсавета]]<ref name=":3">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925g0142497|title=Решение Гомельского областного Совета депутатов от 24 октября 2025 года № 149 "Об изменении административно-территориального устройства Ельского района Гомельской области"|website=pravo.by}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Скараднянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Скараднянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ельскага раёна]] 0ud7we9adyl1qicw3914tbf49yr0i7s 0 278744 5130689 4406908 2026-04-22T13:32:41Z Jaŭhien 59102 Афармленне, правядзенне, вынікі 5130689 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|300x300пкс|thumb|Праграма канферэнцыі]] '''Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі''' арганізавана [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў [[Менск]]у 14—21 лістапада 1926 года. == Гістарычны кантэкст == Канферэнцыя адбылася ў час, калі грамадскія функцыі маладой [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] невымерна пашырыліся, і сама яна інтэнсіўна развівалася, аднак здабыткі лінгвістыкі ў яе вывучэнні былі яшчэ вельмі сціплымі. Так акадэмік [[Я. Карскі]] толькі ў нязначнай меры цікавіўся праблемамі сучаснай мовы; увогуле ж пэўныя імпульсы для разгортвання такіх даследаванняў узніклі пасля з’яўлення ў 1918 годзе «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай граматыкі для школ]]» [[Б. Тарашкевіч]]а, перакладных слоўнікаў 1918 і наступных гадоў, заснавання [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Інбелкульт|Інстытута беларускай культуры]]. Канферэнцыі папярэднічала выданне 9 брашур па спрэчных пытаннях правапісу, у якіх шырокія колы грамадскасці мелі магчымасць пазнаёміцца з тагачаснымі правапіснымі праблемамі і шляхамі іх вырашэння<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Рэформы моўныя|том=14|старонкі=33}}</ref>. Традыцыйна ў лінгвістычных працах лічыцца, што прычынамі склікання канферэнцыі былі недахопы арфаграфіі Б. Тарашкевіча (правапіс запазычаных слоў, ''е'' ненаціскнога і інш.), узнікненне дыскусіі з гэтай нагоды, патрэба ўзгадніць паміж сабой шматлікія і супярэчлівыя прапановы, а таксама абагульніць дасягненні і абмеркаваць далейшыя шляхі развіцця беларускага мовазнаўства. Сапраўды, асобныя недахопы тагачаснага беларускага правапісу былі рэальнасцю, але яны не былі настолькі значнымі, каб іх ліквідацыя не магла быць праведзена без склікання спецыяльнага навуковага з’езда<ref>Запрудскі (2004)</ref>. Згодна з іншым поглядам, канферэнцыя была склікана з-за палітычных меркаванняў і, увогуле, гэты форум меў пераважна палітычны характар, што ўлады трактавалі канферэнцыю не столькі як навуковае мерапрыемства, колькі як палітычна-прапагандысцкую акцыю. На думку партыйных арганізатараў канферэнцыі, яна павінна была сімвалізаваць сабой адзінства [[КП(б)Б|Камуністычнай партыі Беларусі]] з [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускім]] нацыянальна-вызваленчым рухам і беларускай палітычнай эміграцыяй, пераканаць сусветную грамадскасць у паспяховасці культурна-нацыянальнай палітыкі ў [[БССР]], замацаваць пазіцыі партыі сярод розных груп інтэлігенцыі рэспублікі і г.д<ref> Іваноў (1993), Платонаў (1996).</ref>. == Удзельнікі == [[Файл:Bilet udzielnika Akademičnaj kanferencyi (Łastoŭski).png|міні|Білет В. Ластоўскага, удзельніка канферэнцыі]] У рабоце канферэнцыі з правам рашаючага голасу бралі ўдзел 69 чалавек. Гэта члены [[Інбелкульт]]а, выкладчыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Беларускі камуністычны ўніверсітэт|Беларускага камуністычнага ўніверсітэта]], [[Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі]], настаўнікі дзевяці педагагічных тэхнікумаў, прадстаўнікі літаратурных аб’яднанняў рэспублікі, а таксама запрошаныя спецыялісты з [[РСФСР]], [[УССР]] і з-за мяжы. У канферэнцыі ўдзельнічалі ўсе вядучыя супрацоўнікі [[Інбелкульт]]а на чале з яго старшынёй [[У. Ігнатоўскі]]м ([[С. Некрашэвіч]], [[М. Байкоў]], [[Я. Лёсік]], [[Міхайла Грамыка|М. Грамыка]], [[Б. Эпімах-Шыпіла]] і інш.), прафесар [[БДУ]] [[П. Бузук]] і дацэнты [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[І. Воўк-Левановіч]], [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Л. Цвяткоў]]. Таксама бралі ўдзел [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] — прафесар [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[П. Гарчынскі]] — дацэнт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], [[Ю. Лазарэвіч]] — супрацоўнік [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|беларускай секцыі Смаленскага губернскага аддзела народнай асветы]], [[К. Німчынаў]] — дацэнт [[Харкаўскі інстытут народнай асветы|Харкаўскага інстытута народнай асветы]], [[Макс Фасмер|М. Фасмер]] — прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]], [[Мікалас Біржышка|М. Біржышка]] — прафесар, рэктар [[Літоўскі ўніверсітэт у Коўне|Літоўскага ўніверсітэта ў Коўне]], [[Е. Блесэ]] — дацэнт [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]] ў [[Рыга|Рызе]], [[Юзаф Галомбак|Ю. Галомбак]] — дацэнт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Я. Райніс]] — народны паэт [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], [[В. Ластоўскі]] — рэдактар часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ([[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]), [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]] — дырэктар [[Люцынская беларуская гімназія|Беларускай гімназіі ў Люцыне]] (Латвія), [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]] — рэдактар часопіса «Прамень» ([[Чэхаславакія]]), [[К. Езавітаў]] — рэдактар газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» (Латвія). Некаторыя навукоўцы ўдзельнічалі ў дыскусіях завочна: акадэмік [[Б. Ляпуноў]] ([[Ленінград]]), член [[Чэшская акадэмія навук і мастацтваў|Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў]] [[А. Чэрны]] ([[Прага]]), [[Я. Тымчанка]] і [[А. Курыла]] ([[Кіеў]]). Іншыя, не маючы магчымасці прыехаць ([[Б. Тарашкевіч]], акадэмік [[К. Студынскі]] і [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|І. Свянціцкі]] са [[Львоў|Львова]], [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Я. Бадуэн дэ Куртэнэ]] з [[Варшава|Варшавы]], [[О. Гуер]] з Прагі, [[Ус. Ганцоў]] і [[М. Грунскі]] з Кіева, [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Д. Ушакоў]] з [[Масква|Масквы]] і інш.), даслалі свае пісьмовыя прывітанні. На канферэнцыю былі запрошаны (аднак па невядомых прычынах не ўдзельнічалі ў ёй) акадэмікі [[Я. Карскі]], П. Лаўроў і член-карэспандэнт [[АН СССР]] [[Л. Шчэрба]] (Ленінград), член-карэспандэнт АН СССР [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|М. Дурнаво]] (Прага), [[В. Вондрак]] ([[Брно]]), Я. Лось і [[Я. Развадоўскі]] ([[Кракаў]]), прафесар Дарашэнка (Прага), акадэмік [[Агатангел Крымскі|А. Крымскі]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. Грушэўскі]] (Кіеў), член-карэспандэнт АН СССР [[А. Томсан]] ([[Адэса]]), [[Э. Бернекер]] ([[Веймарская рэспубліка|Германія]]), [[А. Беліч]] ([[Бялград]]). == Правядзенне канферэнцыі == Менск у дзень адкрыцця канферэнцыі выглядаў па-святочнаму: былі вывешаны сцягі (у тым ліку некалькі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белых]]), курсіравалі агітацыйныя машыны з плакатамі, прысвечанымі дасягненням [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]. На прадпрыемствах і ва ўстановах праходзілі ўрачыстыя мітынгі і сходы. Рэспубліканскія газеты на першых старонках змяшчалі біяграфіі ўдзельнікаў канферэнцыі, прывітальныя тэлеграмы ад беларусаў з розных куткоў свету, рэзалюцыі мітынгаў<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|том=1|старонкі=78}}</ref>. У час урачыстага адкрыцця канферэнцыі з мэтай дэманстрацыі духоўнай прысутнасці на ёй заходнебеларускіх дзеячаў, якія не змаглі прыехаць у Менск з-за нявыдачы ім польскімі ўладамі загранічных пашпартоў, былі зачытаны прывітальныя тэлеграмы ад [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Браніслава Тарашкевіча. Апошні, жадаючы ўдзельнікам канферэнцыі добрых вынікаў працы, у сваёй тэлеграме зазначаў, што «''культурныя і навуковыя работнікі Заходняй Беларусі перакананы, што ніякая сіла не зможа падарваць культурнай еднасці беларускага народу''»<ref name="ЭГБ" />. У газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», якая ў перыяд работы канферэнцыі выходзіла ў павялічаным аб’ёме, акрамя ўсіх дакладаў былі надрукаваны таксама інтэрв’ю з Ластоўскім і Езавітавым. Першы гаварыў, «''што на яго вачах паявіліся слёзы радасці пасля таго, што ён убачыў у БССР''»; другі змясціў прывітальны верш канферэнцыі<ref name="ЭГБ" />. Для замежных гасцей была падрыхтавана вялікая культурная праграма, выдаткоўваліся сродкі на арганізацыю гучных таварысцкіх сустрэч, банкетаў. Так, у дзень адкрыцця канферэнцыі ў чырвонай зале сталоўкі цэнтральнага рабочага кааператыва была наладжана ўрачыстая вячэра, на якой прысутнічалі кіраўнікі [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыі]] і ўрада рэспублікі. Да канферэнцыі былі прымеркаваны святкаванне 20-годдзя творчай працы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], адкрыццё [[БДТ-2|Беларускага другога дзяржаўнага тэатра]] ў [[Віцебск]]у. Ганаровымі гасцямі гэтых мерапрыемстваў былі замежныя ўдзельнікі канферэнцыі. У апошні дзень яе работы ў клубе імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]] ў Менску адбыўся канцэрт беларускай музыкі, у пачатку якога аркестр пасля «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянала]]» выканаў «[[Беларуская марсельеза|беларускую марсельезу]]» («Ад веку мы спалі…»). == Праца == [[Файл:Miensk, Akademičmaja kanferencyja. Менск, Акадэмічная канфэрэнцыя (1926).jpg|міні|У зале пасяджэнняў канферэнцыі]] Праца канфэрэнцыі праходзіла на пленарных пасяджэннях і ў 3 камісіях: графічнай (старшыня — Ластоўскі), правапіснай (старшыня — Езавітаў) і літаратурнай. У правапісную камісію ўваходзіла 30 удзельнікаў канферэнцыі<ref name="БелЭн" />. На канферэнцыі адбылося сутыкненне думак паміж прыхільнікамі хуткай і даволі радыкальнай рэформы беларускай мовы ([[Я. Лёсік]]) і паслядоўнікамі памяркоўнага вырашэння гэтай праблемы ([[С. Некрашэвіч]], [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] і інш.)<ref>Запрудскі (2004)</ref>. === Рэформа беларускай азбукі === [[Файл:Prapanovy dla litar dz i dzh 1926.png|міні|300x300пкс|Прапановы беларускіх [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатур]] для спалучэнняў «''[[дз]]''» і «''[[Дж (дыграф)|дж]]''» у беларускай мове ад удзельнікаў канферэнцыі са старонак часопіса «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]»]] Аб рэформе беларускае азбукі з дакладамі выступілі [[Я. Лёсік]] i [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]]. Я. Лёсік прапанаваў гукі [дз] i [дж] пісаць праз ''д'' i ''ж'' з дыякрытычнымі значкамі зверху — ''д̆'' і ''ӂ'', а [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухны гук [г]]], як і ва [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], абазначаць літарай ''[[ґ]]''; замест літары ''й'' увесці літару ''ј'' i спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі гукамі [э], [о], [у], [а] абазначаць літарай ''ј'' з адпаведнай галоснай — ''јэхаць'', ''јолка'', ''јунак'', ''маја'', а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння адпаведнага галоснага гука і мяккасці папярэдняга зычнага — ''лес'', ''нёс'', ''людзі'', ''мяса''. Таксама Я. Лёсік выказаў прапанову замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и''. П. Растаргуеў прапанаваў афрыкаты [дз] i [дж] перадаваць літарамі сербскага алфавіта — ''ђ'' (''ђед''), ''ћ'' (''хаћу''), а літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' i выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як прапанаваў Я. Лёсік. Прапанова замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и'' была адхіленая. Для больш дэталёвага разгляду прапаноў была створана Графічная камісія, якая пастанавіла афрыкаты [дз] і [дж] замяніць сербскімі літарамі, літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' і ўжываць яе для абазначэння сярэднепаднябеннага зычнага гука, а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння толькі адпаведных галосных гукаў і мяккасці папярэдняга зычнага гука. === Рэформа беларускага правапісу === Былі заслуханыя даклады [[Я. Лёсік]]а і [[С. Некрашэвіч]]а пра рэформу беларускага правапісу. Я. Лёсік прапанаваў узаконіць на пісьме поўнае аканне і яканне, гэта значыць любы галосны няверхняга пад’ёму пасля цвёрдага зычнага перадаваць літарай ''а'' (''баранава́ць, дапо́''), а пасля мяккага зычнага — літарай ''я'' (''пяцярня́, лягкаду́мны, пяракулі́ць''). Зычныя гукі пісаць паводле фанетычнага прынцыпу, за выключэньнем канцавых (''казьба'' ад «касіць», ''ношка'' ад «нага», але: ''рог'', ''воз''), а гукі [й], [ў], калі яны стаяць асобна (злучнік, прыназоўнік) або ў пачатку слова пасля галоснага — праз ''і'', ''у''. Пазіцыйную мяккасць зычных не абазначаць мяккім знакам (''каменне'', ''снег'', а не ''каменьне'', ''сьнег''), а ў назоўніках і прыметніках на канцы не пад націскам замест літары ''е'' пісаць літару ''і'' (''у лесі, леваі рукі''). С. Некрашэвіч, адзначыўшы асноўныя хібы ў запраектаванай Я. Лёсікам рэформе правапісу, прапанаваў унесці ў правапіс [[Б. Тарашкевіч]]а {яго «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларуская граматыка для школ]]» да таго часу была амаль што адзіным падручнікам) з мэтай яго спрашчэння такія змены: галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных у першым пераднаціскным складзе перадаваць праз ''я'', а ва ўсіх іншых ненаціскных складах — праз ''е'' (''вясна́'', але ''веснавы́''), у іншамоўных словах пасля цвёрдых зычных не пад націскам перадаваць літарай ''а'' толькі этымалагічны гук ''о'' (''камісія'', але ''дэпо''). Часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць з літарай ''е'', а словы ''няма'' і ''няхай'' пісаць з літарай ''і''. Пасля абмеркавання дакладаў пытанне аб рэформе правапісу было перанесена ў спецыяльна створаную Правапісную камісію, якая разгледзела выказаныя дакладчыкамі і ўдзельнікамі канферэнцыі прапановы і большасцю галасоў прыняла такую пастанову: пашырэнне фанетычнага прынцыпу на напісанне зычных не разглядаць, а галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных перадаваць на пісьме праз ''я'' толькі ў першым пераднаціскным складзе; часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць праз ''е''; словы ''няхай'' і ''няма'' пісаць праз ''я'' і гук [й] пасля галосных пры асобным ужыванні або ў пачатку слова пісаць праз ''і'', а гук [ў] — праз ''ў''. === Даклады аб беларускім мовазнаўстве і літаратуры === Былі заслуханы і абмеркаваны азнаямленчыя даклады па іншых пытаннях беларускага мовазнаўства і літаратуры: «Сучасны стан даследавання беларускай мовы» [[С. Некрашэвіч]]а, «Беларуская мова сярод іншых славянскіх моў» [[П. Бузук]]а, «Асноўныя этапы развіцця новай беларускай літаратуры» [[М. Піятуховіч]]а, «Нацыянальны адраджанізм і паслякастрычніцкі перыяд» [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], «Даследаванне беларускай літаратуры XIX ст. да 1863 г.» [[Ю. Галомбак]]а, «Паэтычнае мастацтва ў беларускай літаратуры» [[А. М. Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]]. == Вынікі == Канферэнцыя выклікала шырокі рэзананс у краіне і за мяжой. У яе адрас паступіла больш за 30 прывітальных пісьмаў і тэлеграм ад дзяржаўных, навуковых і навучальных устаноў, вучоных і грамадскіх дзеячаў, у тым ліку ад [[Саўнаркам СССР|Саўнаркама СССР]], [[Наркамасветы РСФСР]], [[Усесаюзнае таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Усесаюзнага таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі]], старшыні [[ЦВК БССР]] [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякова]], старшыні [[СНК БССР]] [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Я. Адамовіча]] і інш. Трапна ахарактарызаваў уражанні замежных гасцей і агульны ўзнёслы настрой, які панаваў на пасяджэннях канферэнцыі, Я. Райніс на старонках латышскай газеты «Сацыял-дэмакрат»: «''Нацыянальнае абуджэнне Беларусі нагэтулькі моцнае, што засланяе сабой усе іншыя духоўныя інтарэсы…, беларусаў ахапіла цудоўная нацыянальная ўзнёсласць''»<ref name="ЭГБ" />. Пад уплывам візіту ў БССР цалкам змяніліся некаторыя палітычныя погляды Вацлава Ластоўскага, які з аднаго з галоўных праціўнікаў Савецкай Беларусі ператварыўся ў яе прыхільніка. Не падзяляючы [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай ідэалогіі]], ён прыйшоў да вываду пра магчымасць уплыву на палітычную лінію кіраўніцтва БССР праз актыўны ўдзел у беларусізацыі і развіцці беларускай культуры. Таму Ластоўскі не толькі сам вырашыў пераехаць у БССР, але і выступіў з заклікам да ўсіх беларускіх дзеячаў замежжа пераняць яго прыклад. У часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ён пісаў, што «''на помач [Інбелкульту] у яго высілках адбудаваць беларускую культуру павінны пайсці ўсе нашы культурныя працаўнікі, якія знаходзяцца і па-за Менскам. Культура — усенародны, а не партыйны скарбец''». Неўзабаве ён далучыўся да [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] і іншых дзеячаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якія пераехалі ў Савецкую Беларусь раней<ref name="ЭГБ" />. Хоць прынятыя канферэнцыяй пастановы аб рэформе беларускага правапісу і графікі не атрымалі сілы закону, аднак некаторыя з іх потым былі ўлічаны пры распрацоўцы [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|правапісных праектаў 1930]] і 1933 гадоў. На аснове апошняга праекта СНК БССР у 1933 годзе прыняў вядомую пастанову «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]», якая ўпершыню афіцыйна ўзаконіла правапісныя і некаторыя граматычныя нормы беларускай літаратурнай мовы<ref>Германовіч (1994)</ref>. Галоўным дасягненнем канферэнцыі было наданне ёю выразнага імпульсу разгортванню лінгвістычных даследаванняў у Беларусі. Як адзначана беларускімі навукоўцамі, толькі з 1926 года Інбелкульт прыкметна пайшоў па шляху навукова-даследчай работы, і для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася Акадэмічная канферэнцыя. Гэты рух, аднак, быў вельмі непрацяглым: ужо ў пачатку 1930-х канферэнцыя была абвешчана «генеральным злётам нацдэмаўскіх контррэвалюцыянераў», а пазней — «сусветным контррэвалюцыйным кангрэсам беларусаў». Многія яе ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. Пазнейшая беларуская лінгвістычная навука развівалася ў нейкай ступені без дастатковага ўліку вопыту працы Акадэмічнай канферэнцыі<ref>Платонаў (1996), Запрудскі (2004)</ref>. == Бібліяграфія == * Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Мн., 1927. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Іваноў М.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. Том 1. С. 78-79. * ''Германовіч І.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 19—21 * ''Платонаў Р.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Роднае слова. 1996. № 11. С. 82-92. * ''Запрудскі С.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 г. // Веснік БДУ. Серыя 4. 2004. № 3. C. 21-26. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:1926 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Лістапад 1926 года]] k319v03q3ixn2lpl9u9l3tjda136ew9 5130692 5130689 2026-04-22T13:40:17Z Jaŭhien 59102 Гл. таксама 5130692 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|300x300пкс|thumb|Праграма канферэнцыі]] '''Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі''' арганізавана [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў [[Менск]]у 14—21 лістапада 1926 года. == Гістарычны кантэкст == Канферэнцыя адбылася ў час, калі грамадскія функцыі маладой [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] невымерна пашырыліся, і сама яна інтэнсіўна развівалася, аднак здабыткі лінгвістыкі ў яе вывучэнні былі яшчэ вельмі сціплымі. Так акадэмік [[Я. Карскі]] толькі ў нязначнай меры цікавіўся праблемамі сучаснай мовы; увогуле ж пэўныя імпульсы для разгортвання такіх даследаванняў узніклі пасля з’яўлення ў 1918 годзе «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай граматыкі для школ]]» [[Б. Тарашкевіч]]а, перакладных слоўнікаў 1918 і наступных гадоў, заснавання [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Інбелкульт|Інстытута беларускай культуры]]. Канферэнцыі папярэднічала выданне 9 брашур па спрэчных пытаннях правапісу, у якіх шырокія колы грамадскасці мелі магчымасць пазнаёміцца з тагачаснымі правапіснымі праблемамі і шляхамі іх вырашэння<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Рэформы моўныя|том=14|старонкі=33}}</ref>. Традыцыйна ў лінгвістычных працах лічыцца, што прычынамі склікання канферэнцыі былі недахопы арфаграфіі Б. Тарашкевіча (правапіс запазычаных слоў, ''е'' ненаціскнога і інш.), узнікненне дыскусіі з гэтай нагоды, патрэба ўзгадніць паміж сабой шматлікія і супярэчлівыя прапановы, а таксама абагульніць дасягненні і абмеркаваць далейшыя шляхі развіцця беларускага мовазнаўства. Сапраўды, асобныя недахопы тагачаснага беларускага правапісу былі рэальнасцю, але яны не былі настолькі значнымі, каб іх ліквідацыя не магла быць праведзена без склікання спецыяльнага навуковага з’езда<ref>Запрудскі (2004)</ref>. Згодна з іншым поглядам, канферэнцыя была склікана з-за палітычных меркаванняў і, увогуле, гэты форум меў пераважна палітычны характар, што ўлады трактавалі канферэнцыю не столькі як навуковае мерапрыемства, колькі як палітычна-прапагандысцкую акцыю. На думку партыйных арганізатараў канферэнцыі, яна павінна была сімвалізаваць сабой адзінства [[КП(б)Б|Камуністычнай партыі Беларусі]] з [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускім]] нацыянальна-вызваленчым рухам і беларускай палітычнай эміграцыяй, пераканаць сусветную грамадскасць у паспяховасці культурна-нацыянальнай палітыкі ў [[БССР]], замацаваць пазіцыі партыі сярод розных груп інтэлігенцыі рэспублікі і г.д<ref> Іваноў (1993), Платонаў (1996).</ref>. == Удзельнікі == [[Файл:Bilet udzielnika Akademičnaj kanferencyi (Łastoŭski).png|міні|Білет В. Ластоўскага, удзельніка канферэнцыі]] У рабоце канферэнцыі з правам рашаючага голасу бралі ўдзел 69 чалавек. Гэта члены [[Інбелкульт]]а, выкладчыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Беларускі камуністычны ўніверсітэт|Беларускага камуністычнага ўніверсітэта]], [[Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі]], настаўнікі дзевяці педагагічных тэхнікумаў, прадстаўнікі літаратурных аб’яднанняў рэспублікі, а таксама запрошаныя спецыялісты з [[РСФСР]], [[УССР]] і з-за мяжы. У канферэнцыі ўдзельнічалі ўсе вядучыя супрацоўнікі [[Інбелкульт]]а на чале з яго старшынёй [[У. Ігнатоўскі]]м ([[С. Некрашэвіч]], [[М. Байкоў]], [[Я. Лёсік]], [[Міхайла Грамыка|М. Грамыка]], [[Б. Эпімах-Шыпіла]] і інш.), прафесар [[БДУ]] [[П. Бузук]] і дацэнты [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[І. Воўк-Левановіч]], [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Л. Цвяткоў]]. Таксама бралі ўдзел [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] — прафесар [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[П. Гарчынскі]] — дацэнт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], [[Ю. Лазарэвіч]] — супрацоўнік [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|беларускай секцыі Смаленскага губернскага аддзела народнай асветы]], [[К. Німчынаў]] — дацэнт [[Харкаўскі інстытут народнай асветы|Харкаўскага інстытута народнай асветы]], [[Макс Фасмер|М. Фасмер]] — прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]], [[Мікалас Біржышка|М. Біржышка]] — прафесар, рэктар [[Літоўскі ўніверсітэт у Коўне|Літоўскага ўніверсітэта ў Коўне]], [[Е. Блесэ]] — дацэнт [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]] ў [[Рыга|Рызе]], [[Юзаф Галомбак|Ю. Галомбак]] — дацэнт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Я. Райніс]] — народны паэт [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], [[В. Ластоўскі]] — рэдактар часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ([[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]), [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]] — дырэктар [[Люцынская беларуская гімназія|Беларускай гімназіі ў Люцыне]] (Латвія), [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]] — рэдактар часопіса «Прамень» ([[Чэхаславакія]]), [[К. Езавітаў]] — рэдактар газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» (Латвія). Некаторыя навукоўцы ўдзельнічалі ў дыскусіях завочна: акадэмік [[Б. Ляпуноў]] ([[Ленінград]]), член [[Чэшская акадэмія навук і мастацтваў|Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў]] [[А. Чэрны]] ([[Прага]]), [[Я. Тымчанка]] і [[А. Курыла]] ([[Кіеў]]). Іншыя, не маючы магчымасці прыехаць ([[Б. Тарашкевіч]], акадэмік [[К. Студынскі]] і [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|І. Свянціцкі]] са [[Львоў|Львова]], [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Я. Бадуэн дэ Куртэнэ]] з [[Варшава|Варшавы]], [[О. Гуер]] з Прагі, [[Ус. Ганцоў]] і [[М. Грунскі]] з Кіева, [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Д. Ушакоў]] з [[Масква|Масквы]] і інш.), даслалі свае пісьмовыя прывітанні. На канферэнцыю былі запрошаны (аднак па невядомых прычынах не ўдзельнічалі ў ёй) акадэмікі [[Я. Карскі]], П. Лаўроў і член-карэспандэнт [[АН СССР]] [[Л. Шчэрба]] (Ленінград), член-карэспандэнт АН СССР [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|М. Дурнаво]] (Прага), [[В. Вондрак]] ([[Брно]]), Я. Лось і [[Я. Развадоўскі]] ([[Кракаў]]), прафесар Дарашэнка (Прага), акадэмік [[Агатангел Крымскі|А. Крымскі]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. Грушэўскі]] (Кіеў), член-карэспандэнт АН СССР [[А. Томсан]] ([[Адэса]]), [[Э. Бернекер]] ([[Веймарская рэспубліка|Германія]]), [[А. Беліч]] ([[Бялград]]). == Правядзенне канферэнцыі == Менск у дзень адкрыцця канферэнцыі выглядаў па-святочнаму: былі вывешаны сцягі (у тым ліку некалькі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белых]]), курсіравалі агітацыйныя машыны з плакатамі, прысвечанымі дасягненням [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]. На прадпрыемствах і ва ўстановах праходзілі ўрачыстыя мітынгі і сходы. Рэспубліканскія газеты на першых старонках змяшчалі біяграфіі ўдзельнікаў канферэнцыі, прывітальныя тэлеграмы ад беларусаў з розных куткоў свету, рэзалюцыі мітынгаў<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|том=1|старонкі=78}}</ref>. У час урачыстага адкрыцця канферэнцыі з мэтай дэманстрацыі духоўнай прысутнасці на ёй заходнебеларускіх дзеячаў, якія не змаглі прыехаць у Менск з-за нявыдачы ім польскімі ўладамі загранічных пашпартоў, былі зачытаны прывітальныя тэлеграмы ад [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Браніслава Тарашкевіча. Апошні, жадаючы ўдзельнікам канферэнцыі добрых вынікаў працы, у сваёй тэлеграме зазначаў, што «''культурныя і навуковыя работнікі Заходняй Беларусі перакананы, што ніякая сіла не зможа падарваць культурнай еднасці беларускага народу''»<ref name="ЭГБ" />. У газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», якая ў перыяд работы канферэнцыі выходзіла ў павялічаным аб’ёме, акрамя ўсіх дакладаў былі надрукаваны таксама інтэрв’ю з Ластоўскім і Езавітавым. Першы гаварыў, «''што на яго вачах паявіліся слёзы радасці пасля таго, што ён убачыў у БССР''»; другі змясціў прывітальны верш канферэнцыі<ref name="ЭГБ" />. Для замежных гасцей была падрыхтавана вялікая культурная праграма, выдаткоўваліся сродкі на арганізацыю гучных таварысцкіх сустрэч, банкетаў. Так, у дзень адкрыцця канферэнцыі ў чырвонай зале сталоўкі цэнтральнага рабочага кааператыва была наладжана ўрачыстая вячэра, на якой прысутнічалі кіраўнікі [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыі]] і ўрада рэспублікі. Да канферэнцыі былі прымеркаваны святкаванне 20-годдзя творчай працы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], адкрыццё [[БДТ-2|Беларускага другога дзяржаўнага тэатра]] ў [[Віцебск]]у. Ганаровымі гасцямі гэтых мерапрыемстваў былі замежныя ўдзельнікі канферэнцыі. У апошні дзень яе работы ў клубе імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]] ў Менску адбыўся канцэрт беларускай музыкі, у пачатку якога аркестр пасля «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянала]]» выканаў «[[Беларуская марсельеза|беларускую марсельезу]]» («Ад веку мы спалі…»). == Праца == [[Файл:Miensk, Akademičmaja kanferencyja. Менск, Акадэмічная канфэрэнцыя (1926).jpg|міні|У зале пасяджэнняў канферэнцыі]] Праца канфэрэнцыі праходзіла на пленарных пасяджэннях і ў 3 камісіях: графічнай (старшыня — Ластоўскі), правапіснай (старшыня — Езавітаў) і літаратурнай. У правапісную камісію ўваходзіла 30 удзельнікаў канферэнцыі<ref name="БелЭн" />. На канферэнцыі адбылося сутыкненне думак паміж прыхільнікамі хуткай і даволі радыкальнай рэформы беларускай мовы ([[Я. Лёсік]]) і паслядоўнікамі памяркоўнага вырашэння гэтай праблемы ([[С. Некрашэвіч]], [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] і інш.)<ref>Запрудскі (2004)</ref>. === Рэформа беларускай азбукі === [[Файл:Prapanovy dla litar dz i dzh 1926.png|міні|300x300пкс|Прапановы беларускіх [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатур]] для спалучэнняў «''[[дз]]''» і «''[[Дж (дыграф)|дж]]''» у беларускай мове ад удзельнікаў канферэнцыі са старонак часопіса «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]»]] Аб рэформе беларускае азбукі з дакладамі выступілі [[Я. Лёсік]] i [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]]. Я. Лёсік прапанаваў гукі [дз] i [дж] пісаць праз ''д'' i ''ж'' з дыякрытычнымі значкамі зверху — ''д̆'' і ''ӂ'', а [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухны гук [г]]], як і ва [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], абазначаць літарай ''[[ґ]]''; замест літары ''й'' увесці літару ''ј'' i спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі гукамі [э], [о], [у], [а] абазначаць літарай ''ј'' з адпаведнай галоснай — ''јэхаць'', ''јолка'', ''јунак'', ''маја'', а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння адпаведнага галоснага гука і мяккасці папярэдняга зычнага — ''лес'', ''нёс'', ''людзі'', ''мяса''. Таксама Я. Лёсік выказаў прапанову замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и''. П. Растаргуеў прапанаваў афрыкаты [дз] i [дж] перадаваць літарамі сербскага алфавіта — ''ђ'' (''ђед''), ''ћ'' (''хаћу''), а літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' i выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як прапанаваў Я. Лёсік. Прапанова замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и'' была адхіленая. Для больш дэталёвага разгляду прапаноў была створана Графічная камісія, якая пастанавіла афрыкаты [дз] і [дж] замяніць сербскімі літарамі, літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' і ўжываць яе для абазначэння сярэднепаднябеннага зычнага гука, а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння толькі адпаведных галосных гукаў і мяккасці папярэдняга зычнага гука. === Рэформа беларускага правапісу === Былі заслуханыя даклады [[Я. Лёсік]]а і [[С. Некрашэвіч]]а пра рэформу беларускага правапісу. Я. Лёсік прапанаваў узаконіць на пісьме поўнае аканне і яканне, гэта значыць любы галосны няверхняга пад’ёму пасля цвёрдага зычнага перадаваць літарай ''а'' (''баранава́ць, дапо́''), а пасля мяккага зычнага — літарай ''я'' (''пяцярня́, лягкаду́мны, пяракулі́ць''). Зычныя гукі пісаць паводле фанетычнага прынцыпу, за выключэньнем канцавых (''казьба'' ад «касіць», ''ношка'' ад «нага», але: ''рог'', ''воз''), а гукі [й], [ў], калі яны стаяць асобна (злучнік, прыназоўнік) або ў пачатку слова пасля галоснага — праз ''і'', ''у''. Пазіцыйную мяккасць зычных не абазначаць мяккім знакам (''каменне'', ''снег'', а не ''каменьне'', ''сьнег''), а ў назоўніках і прыметніках на канцы не пад націскам замест літары ''е'' пісаць літару ''і'' (''у лесі, леваі рукі''). С. Некрашэвіч, адзначыўшы асноўныя хібы ў запраектаванай Я. Лёсікам рэформе правапісу, прапанаваў унесці ў правапіс [[Б. Тарашкевіч]]а {яго «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларуская граматыка для школ]]» да таго часу была амаль што адзіным падручнікам) з мэтай яго спрашчэння такія змены: галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных у першым пераднаціскным складзе перадаваць праз ''я'', а ва ўсіх іншых ненаціскных складах — праз ''е'' (''вясна́'', але ''веснавы́''), у іншамоўных словах пасля цвёрдых зычных не пад націскам перадаваць літарай ''а'' толькі этымалагічны гук ''о'' (''камісія'', але ''дэпо''). Часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць з літарай ''е'', а словы ''няма'' і ''няхай'' пісаць з літарай ''і''. Пасля абмеркавання дакладаў пытанне аб рэформе правапісу было перанесена ў спецыяльна створаную Правапісную камісію, якая разгледзела выказаныя дакладчыкамі і ўдзельнікамі канферэнцыі прапановы і большасцю галасоў прыняла такую пастанову: пашырэнне фанетычнага прынцыпу на напісанне зычных не разглядаць, а галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных перадаваць на пісьме праз ''я'' толькі ў першым пераднаціскным складзе; часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць праз ''е''; словы ''няхай'' і ''няма'' пісаць праз ''я'' і гук [й] пасля галосных пры асобным ужыванні або ў пачатку слова пісаць праз ''і'', а гук [ў] — праз ''ў''. === Даклады аб беларускім мовазнаўстве і літаратуры === Былі заслуханы і абмеркаваны азнаямленчыя даклады па іншых пытаннях беларускага мовазнаўства і літаратуры: «Сучасны стан даследавання беларускай мовы» [[С. Некрашэвіч]]а, «Беларуская мова сярод іншых славянскіх моў» [[П. Бузук]]а, «Асноўныя этапы развіцця новай беларускай літаратуры» [[М. Піятуховіч]]а, «Нацыянальны адраджанізм і паслякастрычніцкі перыяд» [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], «Даследаванне беларускай літаратуры XIX ст. да 1863 г.» [[Ю. Галомбак]]а, «Паэтычнае мастацтва ў беларускай літаратуры» [[А. М. Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]]. == Вынікі == Канферэнцыя выклікала шырокі рэзананс у краіне і за мяжой. У яе адрас паступіла больш за 30 прывітальных пісьмаў і тэлеграм ад дзяржаўных, навуковых і навучальных устаноў, вучоных і грамадскіх дзеячаў, у тым ліку ад [[Саўнаркам СССР|Саўнаркама СССР]], [[Наркамасветы РСФСР]], [[Усесаюзнае таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Усесаюзнага таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі]], старшыні [[ЦВК БССР]] [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякова]], старшыні [[СНК БССР]] [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Я. Адамовіча]] і інш. Трапна ахарактарызаваў уражанні замежных гасцей і агульны ўзнёслы настрой, які панаваў на пасяджэннях канферэнцыі, Я. Райніс на старонках латышскай газеты «Сацыял-дэмакрат»: «''Нацыянальнае абуджэнне Беларусі нагэтулькі моцнае, што засланяе сабой усе іншыя духоўныя інтарэсы…, беларусаў ахапіла цудоўная нацыянальная ўзнёсласць''»<ref name="ЭГБ" />. Пад уплывам візіту ў БССР цалкам змяніліся некаторыя палітычныя погляды Вацлава Ластоўскага, які з аднаго з галоўных праціўнікаў Савецкай Беларусі ператварыўся ў яе прыхільніка. Не падзяляючы [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай ідэалогіі]], ён прыйшоў да вываду пра магчымасць уплыву на палітычную лінію кіраўніцтва БССР праз актыўны ўдзел у беларусізацыі і развіцці беларускай культуры. Таму Ластоўскі не толькі сам вырашыў пераехаць у БССР, але і выступіў з заклікам да ўсіх беларускіх дзеячаў замежжа пераняць яго прыклад. У часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ён пісаў, што «''на помач [Інбелкульту] у яго высілках адбудаваць беларускую культуру павінны пайсці ўсе нашы культурныя працаўнікі, якія знаходзяцца і па-за Менскам. Культура — усенародны, а не партыйны скарбец''». Неўзабаве ён далучыўся да [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] і іншых дзеячаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якія пераехалі ў Савецкую Беларусь раней<ref name="ЭГБ" />. Хоць прынятыя канферэнцыяй пастановы аб рэформе беларускага правапісу і графікі не атрымалі сілы закону, аднак некаторыя з іх потым былі ўлічаны пры распрацоўцы [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|правапісных праектаў 1930]] і 1933 гадоў. На аснове апошняга праекта СНК БССР у 1933 годзе прыняў вядомую пастанову «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]», якая ўпершыню афіцыйна ўзаконіла правапісныя і некаторыя граматычныя нормы беларускай літаратурнай мовы<ref>Германовіч (1994)</ref>. Галоўным дасягненнем канферэнцыі было наданне ёю выразнага імпульсу разгортванню лінгвістычных даследаванняў у Беларусі. Як адзначана беларускімі навукоўцамі, толькі з 1926 года Інбелкульт прыкметна пайшоў па шляху навукова-даследчай работы, і для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася Акадэмічная канферэнцыя. Гэты рух, аднак, быў вельмі непрацяглым: ужо ў пачатку 1930-х канферэнцыя была абвешчана «генеральным злётам нацдэмаўскіх контррэвалюцыянераў», а пазней — «сусветным контррэвалюцыйным кангрэсам беларусаў». Многія яе ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. Пазнейшая беларуская лінгвістычная навука развівалася ў нейкай ступені без дастатковага ўліку вопыту працы Акадэмічнай канферэнцыі<ref>Платонаў (1996), Запрудскі (2004)</ref>. == Гл. таксама == * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Мн., 1927. * ''Іваноў М.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. Том 1. С. 78-79. * ''Германовіч І.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 19—21 * ''Платонаў Р.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Роднае слова. 1996. № 11. С. 82-92. * ''Запрудскі С.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 г. // Веснік БДУ. Серыя 4. 2004. № 3. C. 21-26. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:1926 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Лістапад 1926 года]] oqqjic7lrksp597ohmrjscfc3vw2yzu 5130696 5130692 2026-04-22T14:08:42Z JerzyKundrat 174 /* Праца */ 5130696 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|300x300пкс|thumb|Праграма канферэнцыі]] '''Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі''' арганізавана [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў [[Менск]]у 14—21 лістапада 1926 года. == Гістарычны кантэкст == Канферэнцыя адбылася ў час, калі грамадскія функцыі маладой [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] невымерна пашырыліся, і сама яна інтэнсіўна развівалася, аднак здабыткі лінгвістыкі ў яе вывучэнні былі яшчэ вельмі сціплымі. Так акадэмік [[Я. Карскі]] толькі ў нязначнай меры цікавіўся праблемамі сучаснай мовы; увогуле ж пэўныя імпульсы для разгортвання такіх даследаванняў узніклі пасля з’яўлення ў 1918 годзе «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай граматыкі для школ]]» [[Б. Тарашкевіч]]а, перакладных слоўнікаў 1918 і наступных гадоў, заснавання [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Інбелкульт|Інстытута беларускай культуры]]. Канферэнцыі папярэднічала выданне 9 брашур па спрэчных пытаннях правапісу, у якіх шырокія колы грамадскасці мелі магчымасць пазнаёміцца з тагачаснымі правапіснымі праблемамі і шляхамі іх вырашэння<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Рэформы моўныя|том=14|старонкі=33}}</ref>. Традыцыйна ў лінгвістычных працах лічыцца, што прычынамі склікання канферэнцыі былі недахопы арфаграфіі Б. Тарашкевіча (правапіс запазычаных слоў, ''е'' ненаціскнога і інш.), узнікненне дыскусіі з гэтай нагоды, патрэба ўзгадніць паміж сабой шматлікія і супярэчлівыя прапановы, а таксама абагульніць дасягненні і абмеркаваць далейшыя шляхі развіцця беларускага мовазнаўства. Сапраўды, асобныя недахопы тагачаснага беларускага правапісу былі рэальнасцю, але яны не былі настолькі значнымі, каб іх ліквідацыя не магла быць праведзена без склікання спецыяльнага навуковага з’езда<ref>Запрудскі (2004)</ref>. Згодна з іншым поглядам, канферэнцыя была склікана з-за палітычных меркаванняў і, увогуле, гэты форум меў пераважна палітычны характар, што ўлады трактавалі канферэнцыю не столькі як навуковае мерапрыемства, колькі як палітычна-прапагандысцкую акцыю. На думку партыйных арганізатараў канферэнцыі, яна павінна была сімвалізаваць сабой адзінства [[КП(б)Б|Камуністычнай партыі Беларусі]] з [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускім]] нацыянальна-вызваленчым рухам і беларускай палітычнай эміграцыяй, пераканаць сусветную грамадскасць у паспяховасці культурна-нацыянальнай палітыкі ў [[БССР]], замацаваць пазіцыі партыі сярод розных груп інтэлігенцыі рэспублікі і г.д<ref> Іваноў (1993), Платонаў (1996).</ref>. == Удзельнікі == [[Файл:Bilet udzielnika Akademičnaj kanferencyi (Łastoŭski).png|міні|Білет В. Ластоўскага, удзельніка канферэнцыі]] У рабоце канферэнцыі з правам рашаючага голасу бралі ўдзел 69 чалавек. Гэта члены [[Інбелкульт]]а, выкладчыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Беларускі камуністычны ўніверсітэт|Беларускага камуністычнага ўніверсітэта]], [[Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі]], настаўнікі дзевяці педагагічных тэхнікумаў, прадстаўнікі літаратурных аб’яднанняў рэспублікі, а таксама запрошаныя спецыялісты з [[РСФСР]], [[УССР]] і з-за мяжы. У канферэнцыі ўдзельнічалі ўсе вядучыя супрацоўнікі [[Інбелкульт]]а на чале з яго старшынёй [[У. Ігнатоўскі]]м ([[С. Некрашэвіч]], [[М. Байкоў]], [[Я. Лёсік]], [[Міхайла Грамыка|М. Грамыка]], [[Б. Эпімах-Шыпіла]] і інш.), прафесар [[БДУ]] [[П. Бузук]] і дацэнты [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[І. Воўк-Левановіч]], [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Л. Цвяткоў]]. Таксама бралі ўдзел [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] — прафесар [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[П. Гарчынскі]] — дацэнт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], [[Ю. Лазарэвіч]] — супрацоўнік [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|беларускай секцыі Смаленскага губернскага аддзела народнай асветы]], [[К. Німчынаў]] — дацэнт [[Харкаўскі інстытут народнай асветы|Харкаўскага інстытута народнай асветы]], [[Макс Фасмер|М. Фасмер]] — прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]], [[Мікалас Біржышка|М. Біржышка]] — прафесар, рэктар [[Літоўскі ўніверсітэт у Коўне|Літоўскага ўніверсітэта ў Коўне]], [[Е. Блесэ]] — дацэнт [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]] ў [[Рыга|Рызе]], [[Юзаф Галомбак|Ю. Галомбак]] — дацэнт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Я. Райніс]] — народны паэт [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], [[В. Ластоўскі]] — рэдактар часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ([[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]), [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]] — дырэктар [[Люцынская беларуская гімназія|Беларускай гімназіі ў Люцыне]] (Латвія), [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]] — рэдактар часопіса «Прамень» ([[Чэхаславакія]]), [[К. Езавітаў]] — рэдактар газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» (Латвія). Некаторыя навукоўцы ўдзельнічалі ў дыскусіях завочна: акадэмік [[Б. Ляпуноў]] ([[Ленінград]]), член [[Чэшская акадэмія навук і мастацтваў|Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў]] [[А. Чэрны]] ([[Прага]]), [[Я. Тымчанка]] і [[А. Курыла]] ([[Кіеў]]). Іншыя, не маючы магчымасці прыехаць ([[Б. Тарашкевіч]], акадэмік [[К. Студынскі]] і [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|І. Свянціцкі]] са [[Львоў|Львова]], [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Я. Бадуэн дэ Куртэнэ]] з [[Варшава|Варшавы]], [[О. Гуер]] з Прагі, [[Ус. Ганцоў]] і [[М. Грунскі]] з Кіева, [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Д. Ушакоў]] з [[Масква|Масквы]] і інш.), даслалі свае пісьмовыя прывітанні. На канферэнцыю былі запрошаны (аднак па невядомых прычынах не ўдзельнічалі ў ёй) акадэмікі [[Я. Карскі]], П. Лаўроў і член-карэспандэнт [[АН СССР]] [[Л. Шчэрба]] (Ленінград), член-карэспандэнт АН СССР [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|М. Дурнаво]] (Прага), [[В. Вондрак]] ([[Брно]]), Я. Лось і [[Я. Развадоўскі]] ([[Кракаў]]), прафесар Дарашэнка (Прага), акадэмік [[Агатангел Крымскі|А. Крымскі]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. Грушэўскі]] (Кіеў), член-карэспандэнт АН СССР [[А. Томсан]] ([[Адэса]]), [[Э. Бернекер]] ([[Веймарская рэспубліка|Германія]]), [[А. Беліч]] ([[Бялград]]). == Правядзенне канферэнцыі == Менск у дзень адкрыцця канферэнцыі выглядаў па-святочнаму: былі вывешаны сцягі (у тым ліку некалькі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белых]]), курсіравалі агітацыйныя машыны з плакатамі, прысвечанымі дасягненням [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]. На прадпрыемствах і ва ўстановах праходзілі ўрачыстыя мітынгі і сходы. Рэспубліканскія газеты на першых старонках змяшчалі біяграфіі ўдзельнікаў канферэнцыі, прывітальныя тэлеграмы ад беларусаў з розных куткоў свету, рэзалюцыі мітынгаў<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|том=1|старонкі=78}}</ref>. У час урачыстага адкрыцця канферэнцыі з мэтай дэманстрацыі духоўнай прысутнасці на ёй заходнебеларускіх дзеячаў, якія не змаглі прыехаць у Менск з-за нявыдачы ім польскімі ўладамі загранічных пашпартоў, былі зачытаны прывітальныя тэлеграмы ад [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Браніслава Тарашкевіча. Апошні, жадаючы ўдзельнікам канферэнцыі добрых вынікаў працы, у сваёй тэлеграме зазначаў, што «''культурныя і навуковыя работнікі Заходняй Беларусі перакананы, што ніякая сіла не зможа падарваць культурнай еднасці беларускага народу''»<ref name="ЭГБ" />. У газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», якая ў перыяд работы канферэнцыі выходзіла ў павялічаным аб’ёме, акрамя ўсіх дакладаў былі надрукаваны таксама інтэрв’ю з Ластоўскім і Езавітавым. Першы гаварыў, «''што на яго вачах паявіліся слёзы радасці пасля таго, што ён убачыў у БССР''»; другі змясціў прывітальны верш канферэнцыі<ref name="ЭГБ" />. Для замежных гасцей была падрыхтавана вялікая культурная праграма, выдаткоўваліся сродкі на арганізацыю гучных таварысцкіх сустрэч, банкетаў. Так, у дзень адкрыцця канферэнцыі ў чырвонай зале сталоўкі цэнтральнага рабочага кааператыва была наладжана ўрачыстая вячэра, на якой прысутнічалі кіраўнікі [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыі]] і ўрада рэспублікі. Да канферэнцыі былі прымеркаваны святкаванне 20-годдзя творчай працы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], адкрыццё [[БДТ-2|Беларускага другога дзяржаўнага тэатра]] ў [[Віцебск]]у. Ганаровымі гасцямі гэтых мерапрыемстваў былі замежныя ўдзельнікі канферэнцыі. У апошні дзень яе работы ў клубе імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]] ў Менску адбыўся канцэрт беларускай музыкі, у пачатку якога аркестр пасля «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянала]]» выканаў «[[Беларуская марсельеза|беларускую марсельезу]]» («Ад веку мы спалі…»). == Праца == [[Файл:Miensk, Akademičmaja kanferencyja. Менск, Акадэмічная канфэрэнцыя (1926).jpg|міні|У зале пасяджэнняў канферэнцыі]] Праца канфэрэнцыі праходзіла на пленарных пасяджэннях і ў 3 камісіях: графічнай (старшыня — Ластоўскі), правапіснай (старшыня — Езавітаў) і літаратурнай. У правапісную камісію ўваходзіла 30 удзельнікаў канферэнцыі<ref name="БелЭн" />. На канферэнцыі адбылося сутыкненне думак паміж прыхільнікамі хуткай і даволі радыкальнай рэформы беларускай мовы ([[Я. Лёсік]]) і паслядоўнікамі памяркоўнага вырашэння гэтай праблемы ([[С. Некрашэвіч]], [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] і інш.)<ref>Запрудскі (2004)</ref>. === Рэформа беларускай азбукі === [[Файл:Prapanovy dla litar dz i dzh 1926.png|міні|Прапановы беларускіх [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатур]] для спалучэнняў «''[[дз]]''» і «''[[Дж (дыграф)|дж]]''» у беларускай мове ад удзельнікаў канферэнцыі са старонак часопіса «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]»]] Аб рэформе беларускае азбукі з дакладамі выступілі [[Я. Лёсік]] i [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]]. Я. Лёсік прапанаваў гукі [дз] i [дж] пісаць праз ''д'' i ''ж'' з дыякрытычнымі значкамі зверху — ''д̆'' і ''ӂ'', а [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухны гук [г]]], як і ва [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], абазначаць літарай ''[[ґ]]''; замест літары ''й'' увесці літару ''ј'' i спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі гукамі [э], [о], [у], [а] абазначаць літарай ''ј'' з адпаведнай галоснай — ''јэхаць'', ''јолка'', ''јунак'', ''маја'', а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння адпаведнага галоснага гука і мяккасці папярэдняга зычнага — ''лес'', ''нёс'', ''людзі'', ''мяса''. Таксама Я. Лёсік выказаў прапанову замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и''. П. Растаргуеў прапанаваў афрыкаты [дз] i [дж] перадаваць літарамі сербскага алфавіта — ''ђ'' (''ђед''), ''ћ'' (''хаћу''), а літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' i выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як прапанаваў Я. Лёсік. Прапанова замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и'' была адхіленая. Для больш дэталёвага разгляду прапаноў была створана Графічная камісія, якая пастанавіла афрыкаты [дз] і [дж] замяніць сербскімі літарамі, літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' і ўжываць яе для абазначэння сярэднепаднябеннага зычнага гука, а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння толькі адпаведных галосных гукаў і мяккасці папярэдняга зычнага гука. === Рэформа беларускага правапісу === Былі заслуханыя даклады [[Я. Лёсік]]а і [[С. Некрашэвіч]]а пра рэформу беларускага правапісу. Я. Лёсік прапанаваў узаконіць на пісьме поўнае аканне і яканне, гэта значыць любы галосны няверхняга пад’ёму пасля цвёрдага зычнага перадаваць літарай ''а'' (''баранава́ць, дапо́''), а пасля мяккага зычнага — літарай ''я'' (''пяцярня́, лягкаду́мны, пяракулі́ць''). Зычныя гукі пісаць паводле фанетычнага прынцыпу, за выключэньнем канцавых (''казьба'' ад «касіць», ''ношка'' ад «нага», але: ''рог'', ''воз''), а гукі [й], [ў], калі яны стаяць асобна (злучнік, прыназоўнік) або ў пачатку слова пасля галоснага — праз ''і'', ''у''. Пазіцыйную мяккасць зычных не абазначаць мяккім знакам (''каменне'', ''снег'', а не ''каменьне'', ''сьнег''), а ў назоўніках і прыметніках на канцы не пад націскам замест літары ''е'' пісаць літару ''і'' (''у лесі, леваі рукі''). С. Некрашэвіч, адзначыўшы асноўныя хібы ў запраектаванай Я. Лёсікам рэформе правапісу, прапанаваў унесці ў правапіс [[Б. Тарашкевіч]]а {яго «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларуская граматыка для школ]]» да таго часу была амаль што адзіным падручнікам) з мэтай яго спрашчэння такія змены: галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных у першым пераднаціскным складзе перадаваць праз ''я'', а ва ўсіх іншых ненаціскных складах — праз ''е'' (''вясна́'', але ''веснавы́''), у іншамоўных словах пасля цвёрдых зычных не пад націскам перадаваць літарай ''а'' толькі этымалагічны гук ''о'' (''камісія'', але ''дэпо''). Часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць з літарай ''е'', а словы ''няма'' і ''няхай'' пісаць з літарай ''і''. Пасля абмеркавання дакладаў пытанне аб рэформе правапісу было перанесена ў спецыяльна створаную Правапісную камісію, якая разгледзела выказаныя дакладчыкамі і ўдзельнікамі канферэнцыі прапановы і большасцю галасоў прыняла такую пастанову: пашырэнне фанетычнага прынцыпу на напісанне зычных не разглядаць, а галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных перадаваць на пісьме праз ''я'' толькі ў першым пераднаціскным складзе; часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць праз ''е''; словы ''няхай'' і ''няма'' пісаць праз ''я'' і гук [й] пасля галосных пры асобным ужыванні або ў пачатку слова пісаць праз ''і'', а гук [ў] — праз ''ў''. === Даклады аб беларускім мовазнаўстве і літаратуры === Былі заслуханы і абмеркаваны азнаямленчыя даклады па іншых пытаннях беларускага мовазнаўства і літаратуры: «Сучасны стан даследавання беларускай мовы» [[С. Некрашэвіч]]а, «Беларуская мова сярод іншых славянскіх моў» [[П. Бузук]]а, «Асноўныя этапы развіцця новай беларускай літаратуры» [[М. Піятуховіч]]а, «Нацыянальны адраджанізм і паслякастрычніцкі перыяд» [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], «Даследаванне беларускай літаратуры XIX ст. да 1863 г.» [[Ю. Галомбак]]а, «Паэтычнае мастацтва ў беларускай літаратуры» [[А. М. Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]]. == Вынікі == Канферэнцыя выклікала шырокі рэзананс у краіне і за мяжой. У яе адрас паступіла больш за 30 прывітальных пісьмаў і тэлеграм ад дзяржаўных, навуковых і навучальных устаноў, вучоных і грамадскіх дзеячаў, у тым ліку ад [[Саўнаркам СССР|Саўнаркама СССР]], [[Наркамасветы РСФСР]], [[Усесаюзнае таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Усесаюзнага таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі]], старшыні [[ЦВК БССР]] [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякова]], старшыні [[СНК БССР]] [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Я. Адамовіча]] і інш. Трапна ахарактарызаваў уражанні замежных гасцей і агульны ўзнёслы настрой, які панаваў на пасяджэннях канферэнцыі, Я. Райніс на старонках латышскай газеты «Сацыял-дэмакрат»: «''Нацыянальнае абуджэнне Беларусі нагэтулькі моцнае, што засланяе сабой усе іншыя духоўныя інтарэсы…, беларусаў ахапіла цудоўная нацыянальная ўзнёсласць''»<ref name="ЭГБ" />. Пад уплывам візіту ў БССР цалкам змяніліся некаторыя палітычныя погляды Вацлава Ластоўскага, які з аднаго з галоўных праціўнікаў Савецкай Беларусі ператварыўся ў яе прыхільніка. Не падзяляючы [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай ідэалогіі]], ён прыйшоў да вываду пра магчымасць уплыву на палітычную лінію кіраўніцтва БССР праз актыўны ўдзел у беларусізацыі і развіцці беларускай культуры. Таму Ластоўскі не толькі сам вырашыў пераехаць у БССР, але і выступіў з заклікам да ўсіх беларускіх дзеячаў замежжа пераняць яго прыклад. У часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ён пісаў, што «''на помач [Інбелкульту] у яго высілках адбудаваць беларускую культуру павінны пайсці ўсе нашы культурныя працаўнікі, якія знаходзяцца і па-за Менскам. Культура — усенародны, а не партыйны скарбец''». Неўзабаве ён далучыўся да [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] і іншых дзеячаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якія пераехалі ў Савецкую Беларусь раней<ref name="ЭГБ" />. Хоць прынятыя канферэнцыяй пастановы аб рэформе беларускага правапісу і графікі не атрымалі сілы закону, аднак некаторыя з іх потым былі ўлічаны пры распрацоўцы [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|правапісных праектаў 1930]] і 1933 гадоў. На аснове апошняга праекта СНК БССР у 1933 годзе прыняў вядомую пастанову «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]», якая ўпершыню афіцыйна ўзаконіла правапісныя і некаторыя граматычныя нормы беларускай літаратурнай мовы<ref>Германовіч (1994)</ref>. Галоўным дасягненнем канферэнцыі было наданне ёю выразнага імпульсу разгортванню лінгвістычных даследаванняў у Беларусі. Як адзначана беларускімі навукоўцамі, толькі з 1926 года Інбелкульт прыкметна пайшоў па шляху навукова-даследчай работы, і для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася Акадэмічная канферэнцыя. Гэты рух, аднак, быў вельмі непрацяглым: ужо ў пачатку 1930-х канферэнцыя была абвешчана «генеральным злётам нацдэмаўскіх контррэвалюцыянераў», а пазней — «сусветным контррэвалюцыйным кангрэсам беларусаў». Многія яе ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. Пазнейшая беларуская лінгвістычная навука развівалася ў нейкай ступені без дастатковага ўліку вопыту працы Акадэмічнай канферэнцыі<ref>Платонаў (1996), Запрудскі (2004)</ref>. == Гл. таксама == * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * Працы Акадэмічнае канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. Мн., 1927. * ''Іваноў М.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. Том 1. С. 78-79. * ''Германовіч І.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 19—21 * ''Платонаў Р.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Роднае слова. 1996. № 11. С. 82-92. * ''Запрудскі С.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 г. // Веснік БДУ. Серыя 4. 2004. № 3. C. 21-26. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:1926 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Лістапад 1926 года]] l8smd46nxfswh85xmk3u5ixwrcfvepn 5130920 5130696 2026-04-23T10:57:12Z Jaŭhien 59102 /* Літаратура */ Працы акадэмічнае конфэрэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі 5130920 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|300x300пкс|thumb|Праграма канферэнцыі]] '''Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі''' арганізавана [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў [[Менск]]у 14—21 лістапада 1926 года. == Гістарычны кантэкст == Канферэнцыя адбылася ў час, калі грамадскія функцыі маладой [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] невымерна пашырыліся, і сама яна інтэнсіўна развівалася, аднак здабыткі лінгвістыкі ў яе вывучэнні былі яшчэ вельмі сціплымі. Так акадэмік [[Я. Карскі]] толькі ў нязначнай меры цікавіўся праблемамі сучаснай мовы; увогуле ж пэўныя імпульсы для разгортвання такіх даследаванняў узніклі пасля з’яўлення ў 1918 годзе «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай граматыкі для школ]]» [[Б. Тарашкевіч]]а, перакладных слоўнікаў 1918 і наступных гадоў, заснавання [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Інбелкульт|Інстытута беларускай культуры]]. Канферэнцыі папярэднічала выданне 9 брашур па спрэчных пытаннях правапісу, у якіх шырокія колы грамадскасці мелі магчымасць пазнаёміцца з тагачаснымі правапіснымі праблемамі і шляхамі іх вырашэння<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Рэформы моўныя|том=14|старонкі=33}}</ref>. Традыцыйна ў лінгвістычных працах лічыцца, што прычынамі склікання канферэнцыі былі недахопы арфаграфіі Б. Тарашкевіча (правапіс запазычаных слоў, ''е'' ненаціскнога і інш.), узнікненне дыскусіі з гэтай нагоды, патрэба ўзгадніць паміж сабой шматлікія і супярэчлівыя прапановы, а таксама абагульніць дасягненні і абмеркаваць далейшыя шляхі развіцця беларускага мовазнаўства. Сапраўды, асобныя недахопы тагачаснага беларускага правапісу былі рэальнасцю, але яны не былі настолькі значнымі, каб іх ліквідацыя не магла быць праведзена без склікання спецыяльнага навуковага з’езда<ref>Запрудскі (2004)</ref>. Згодна з іншым поглядам, канферэнцыя была склікана з-за палітычных меркаванняў і, увогуле, гэты форум меў пераважна палітычны характар, што ўлады трактавалі канферэнцыю не столькі як навуковае мерапрыемства, колькі як палітычна-прапагандысцкую акцыю. На думку партыйных арганізатараў канферэнцыі, яна павінна была сімвалізаваць сабой адзінства [[КП(б)Б|Камуністычнай партыі Беларусі]] з [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускім]] нацыянальна-вызваленчым рухам і беларускай палітычнай эміграцыяй, пераканаць сусветную грамадскасць у паспяховасці культурна-нацыянальнай палітыкі ў [[БССР]], замацаваць пазіцыі партыі сярод розных груп інтэлігенцыі рэспублікі і г.д<ref> Іваноў (1993), Платонаў (1996).</ref>. == Удзельнікі == [[Файл:Bilet udzielnika Akademičnaj kanferencyi (Łastoŭski).png|міні|Білет В. Ластоўскага, удзельніка канферэнцыі]] У рабоце канферэнцыі з правам рашаючага голасу бралі ўдзел 69 чалавек. Гэта члены [[Інбелкульт]]а, выкладчыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Беларускі камуністычны ўніверсітэт|Беларускага камуністычнага ўніверсітэта]], [[Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі]], настаўнікі дзевяці педагагічных тэхнікумаў, прадстаўнікі літаратурных аб’яднанняў рэспублікі, а таксама запрошаныя спецыялісты з [[РСФСР]], [[УССР]] і з-за мяжы. У канферэнцыі ўдзельнічалі ўсе вядучыя супрацоўнікі [[Інбелкульт]]а на чале з яго старшынёй [[У. Ігнатоўскі]]м ([[С. Некрашэвіч]], [[М. Байкоў]], [[Я. Лёсік]], [[Міхайла Грамыка|М. Грамыка]], [[Б. Эпімах-Шыпіла]] і інш.), прафесар [[БДУ]] [[П. Бузук]] і дацэнты [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[І. Воўк-Левановіч]], [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Л. Цвяткоў]]. Таксама бралі ўдзел [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] — прафесар [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[П. Гарчынскі]] — дацэнт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], [[Ю. Лазарэвіч]] — супрацоўнік [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|беларускай секцыі Смаленскага губернскага аддзела народнай асветы]], [[К. Німчынаў]] — дацэнт [[Харкаўскі інстытут народнай асветы|Харкаўскага інстытута народнай асветы]], [[Макс Фасмер|М. Фасмер]] — прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]], [[Мікалас Біржышка|М. Біржышка]] — прафесар, рэктар [[Літоўскі ўніверсітэт у Коўне|Літоўскага ўніверсітэта ў Коўне]], [[Е. Блесэ]] — дацэнт [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]] ў [[Рыга|Рызе]], [[Юзаф Галомбак|Ю. Галомбак]] — дацэнт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Я. Райніс]] — народны паэт [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], [[В. Ластоўскі]] — рэдактар часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ([[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]), [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]] — дырэктар [[Люцынская беларуская гімназія|Беларускай гімназіі ў Люцыне]] (Латвія), [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]] — рэдактар часопіса «Прамень» ([[Чэхаславакія]]), [[К. Езавітаў]] — рэдактар газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» (Латвія). Некаторыя навукоўцы ўдзельнічалі ў дыскусіях завочна: акадэмік [[Б. Ляпуноў]] ([[Ленінград]]), член [[Чэшская акадэмія навук і мастацтваў|Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў]] [[А. Чэрны]] ([[Прага]]), [[Я. Тымчанка]] і [[А. Курыла]] ([[Кіеў]]). Іншыя, не маючы магчымасці прыехаць ([[Б. Тарашкевіч]], акадэмік [[К. Студынскі]] і [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|І. Свянціцкі]] са [[Львоў|Львова]], [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Я. Бадуэн дэ Куртэнэ]] з [[Варшава|Варшавы]], [[О. Гуер]] з Прагі, [[Ус. Ганцоў]] і [[М. Грунскі]] з Кіева, [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Д. Ушакоў]] з [[Масква|Масквы]] і інш.), даслалі свае пісьмовыя прывітанні. На канферэнцыю былі запрошаны (аднак па невядомых прычынах не ўдзельнічалі ў ёй) акадэмікі [[Я. Карскі]], П. Лаўроў і член-карэспандэнт [[АН СССР]] [[Л. Шчэрба]] (Ленінград), член-карэспандэнт АН СССР [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|М. Дурнаво]] (Прага), [[В. Вондрак]] ([[Брно]]), Я. Лось і [[Я. Развадоўскі]] ([[Кракаў]]), прафесар Дарашэнка (Прага), акадэмік [[Агатангел Крымскі|А. Крымскі]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. Грушэўскі]] (Кіеў), член-карэспандэнт АН СССР [[А. Томсан]] ([[Адэса]]), [[Э. Бернекер]] ([[Веймарская рэспубліка|Германія]]), [[А. Беліч]] ([[Бялград]]). == Правядзенне канферэнцыі == Менск у дзень адкрыцця канферэнцыі выглядаў па-святочнаму: былі вывешаны сцягі (у тым ліку некалькі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белых]]), курсіравалі агітацыйныя машыны з плакатамі, прысвечанымі дасягненням [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]. На прадпрыемствах і ва ўстановах праходзілі ўрачыстыя мітынгі і сходы. Рэспубліканскія газеты на першых старонках змяшчалі біяграфіі ўдзельнікаў канферэнцыі, прывітальныя тэлеграмы ад беларусаў з розных куткоў свету, рэзалюцыі мітынгаў<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|том=1|старонкі=78}}</ref>. У час урачыстага адкрыцця канферэнцыі з мэтай дэманстрацыі духоўнай прысутнасці на ёй заходнебеларускіх дзеячаў, якія не змаглі прыехаць у Менск з-за нявыдачы ім польскімі ўладамі загранічных пашпартоў, былі зачытаны прывітальныя тэлеграмы ад [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Браніслава Тарашкевіча. Апошні, жадаючы ўдзельнікам канферэнцыі добрых вынікаў працы, у сваёй тэлеграме зазначаў, што «''культурныя і навуковыя работнікі Заходняй Беларусі перакананы, што ніякая сіла не зможа падарваць культурнай еднасці беларускага народу''»<ref name="ЭГБ" />. У газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», якая ў перыяд работы канферэнцыі выходзіла ў павялічаным аб’ёме, акрамя ўсіх дакладаў былі надрукаваны таксама інтэрв’ю з Ластоўскім і Езавітавым. Першы гаварыў, «''што на яго вачах паявіліся слёзы радасці пасля таго, што ён убачыў у БССР''»; другі змясціў прывітальны верш канферэнцыі<ref name="ЭГБ" />. Для замежных гасцей была падрыхтавана вялікая культурная праграма, выдаткоўваліся сродкі на арганізацыю гучных таварысцкіх сустрэч, банкетаў. Так, у дзень адкрыцця канферэнцыі ў чырвонай зале сталоўкі цэнтральнага рабочага кааператыва была наладжана ўрачыстая вячэра, на якой прысутнічалі кіраўнікі [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыі]] і ўрада рэспублікі. Да канферэнцыі былі прымеркаваны святкаванне 20-годдзя творчай працы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], адкрыццё [[БДТ-2|Беларускага другога дзяржаўнага тэатра]] ў [[Віцебск]]у. Ганаровымі гасцямі гэтых мерапрыемстваў былі замежныя ўдзельнікі канферэнцыі. У апошні дзень яе работы ў клубе імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]] ў Менску адбыўся канцэрт беларускай музыкі, у пачатку якога аркестр пасля «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянала]]» выканаў «[[Беларуская марсельеза|беларускую марсельезу]]» («Ад веку мы спалі…»). == Праца == [[Файл:Miensk, Akademičmaja kanferencyja. Менск, Акадэмічная канфэрэнцыя (1926).jpg|міні|У зале пасяджэнняў канферэнцыі]] Праца канфэрэнцыі праходзіла на пленарных пасяджэннях і ў 3 камісіях: графічнай (старшыня — Ластоўскі), правапіснай (старшыня — Езавітаў) і літаратурнай. У правапісную камісію ўваходзіла 30 удзельнікаў канферэнцыі<ref name="БелЭн" />. На канферэнцыі адбылося сутыкненне думак паміж прыхільнікамі хуткай і даволі радыкальнай рэформы беларускай мовы ([[Я. Лёсік]]) і паслядоўнікамі памяркоўнага вырашэння гэтай праблемы ([[С. Некрашэвіч]], [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] і інш.)<ref>Запрудскі (2004)</ref>. === Рэформа беларускай азбукі === [[Файл:Prapanovy dla litar dz i dzh 1926.png|міні|Прапановы беларускіх [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатур]] для спалучэнняў «''[[дз]]''» і «''[[Дж (дыграф)|дж]]''» у беларускай мове ад удзельнікаў канферэнцыі са старонак часопіса «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]»]] Аб рэформе беларускае азбукі з дакладамі выступілі [[Я. Лёсік]] i [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]]. Я. Лёсік прапанаваў гукі [дз] i [дж] пісаць праз ''д'' i ''ж'' з дыякрытычнымі значкамі зверху — ''д̆'' і ''ӂ'', а [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухны гук [г]]], як і ва [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], абазначаць літарай ''[[ґ]]''; замест літары ''й'' увесці літару ''ј'' i спалучэнне зычнага гука [й] з галоснымі гукамі [э], [о], [у], [а] абазначаць літарай ''ј'' з адпаведнай галоснай — ''јэхаць'', ''јолка'', ''јунак'', ''маја'', а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння адпаведнага галоснага гука і мяккасці папярэдняга зычнага — ''лес'', ''нёс'', ''людзі'', ''мяса''. Таксама Я. Лёсік выказаў прапанову замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и''. П. Растаргуеў прапанаваў афрыкаты [дз] i [дж] перадаваць літарамі сербскага алфавіта — ''ђ'' (''ђед''), ''ћ'' (''хаћу''), а літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' i выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як прапанаваў Я. Лёсік. Прапанова замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и'' была адхіленая. Для больш дэталёвага разгляду прапаноў была створана Графічная камісія, якая пастанавіла афрыкаты [дз] і [дж] замяніць сербскімі літарамі, літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' і ўжываць яе для абазначэння сярэднепаднябеннага зычнага гука, а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння толькі адпаведных галосных гукаў і мяккасці папярэдняга зычнага гука. === Рэформа беларускага правапісу === Былі заслуханыя даклады [[Я. Лёсік]]а і [[С. Некрашэвіч]]а пра рэформу беларускага правапісу. Я. Лёсік прапанаваў узаконіць на пісьме поўнае аканне і яканне, гэта значыць любы галосны няверхняга пад’ёму пасля цвёрдага зычнага перадаваць літарай ''а'' (''баранава́ць, дапо́''), а пасля мяккага зычнага — літарай ''я'' (''пяцярня́, лягкаду́мны, пяракулі́ць''). Зычныя гукі пісаць паводле фанетычнага прынцыпу, за выключэньнем канцавых (''казьба'' ад «касіць», ''ношка'' ад «нага», але: ''рог'', ''воз''), а гукі [й], [ў], калі яны стаяць асобна (злучнік, прыназоўнік) або ў пачатку слова пасля галоснага — праз ''і'', ''у''. Пазіцыйную мяккасць зычных не абазначаць мяккім знакам (''каменне'', ''снег'', а не ''каменьне'', ''сьнег''), а ў назоўніках і прыметніках на канцы не пад націскам замест літары ''е'' пісаць літару ''і'' (''у лесі, леваі рукі''). С. Некрашэвіч, адзначыўшы асноўныя хібы ў запраектаванай Я. Лёсікам рэформе правапісу, прапанаваў унесці ў правапіс [[Б. Тарашкевіч]]а {яго «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларуская граматыка для школ]]» да таго часу была амаль што адзіным падручнікам) з мэтай яго спрашчэння такія змены: галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных у першым пераднаціскным складзе перадаваць праз ''я'', а ва ўсіх іншых ненаціскных складах — праз ''е'' (''вясна́'', але ''веснавы́''), у іншамоўных словах пасля цвёрдых зычных не пад націскам перадаваць літарай ''а'' толькі этымалагічны гук ''о'' (''камісія'', але ''дэпо''). Часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць з літарай ''е'', а словы ''няма'' і ''няхай'' пісаць з літарай ''і''. Пасля абмеркавання дакладаў пытанне аб рэформе правапісу было перанесена ў спецыяльна створаную Правапісную камісію, якая разгледзела выказаныя дакладчыкамі і ўдзельнікамі канферэнцыі прапановы і большасцю галасоў прыняла такую пастанову: пашырэнне фанетычнага прынцыпу на напісанне зычных не разглядаць, а галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных перадаваць на пісьме праз ''я'' толькі ў першым пераднаціскным складзе; часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць праз ''е''; словы ''няхай'' і ''няма'' пісаць праз ''я'' і гук [й] пасля галосных пры асобным ужыванні або ў пачатку слова пісаць праз ''і'', а гук [ў] — праз ''ў''. === Даклады аб беларускім мовазнаўстве і літаратуры === Былі заслуханы і абмеркаваны азнаямленчыя даклады па іншых пытаннях беларускага мовазнаўства і літаратуры: «Сучасны стан даследавання беларускай мовы» [[С. Некрашэвіч]]а, «Беларуская мова сярод іншых славянскіх моў» [[П. Бузук]]а, «Асноўныя этапы развіцця новай беларускай літаратуры» [[М. Піятуховіч]]а, «Нацыянальны адраджанізм і паслякастрычніцкі перыяд» [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], «Даследаванне беларускай літаратуры XIX ст. да 1863 г.» [[Ю. Галомбак]]а, «Паэтычнае мастацтва ў беларускай літаратуры» [[А. М. Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]]. == Вынікі == Канферэнцыя выклікала шырокі рэзананс у краіне і за мяжой. У яе адрас паступіла больш за 30 прывітальных пісьмаў і тэлеграм ад дзяржаўных, навуковых і навучальных устаноў, вучоных і грамадскіх дзеячаў, у тым ліку ад [[Саўнаркам СССР|Саўнаркама СССР]], [[Наркамасветы РСФСР]], [[Усесаюзнае таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Усесаюзнага таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі]], старшыні [[ЦВК БССР]] [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякова]], старшыні [[СНК БССР]] [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Я. Адамовіча]] і інш. Трапна ахарактарызаваў уражанні замежных гасцей і агульны ўзнёслы настрой, які панаваў на пасяджэннях канферэнцыі, Я. Райніс на старонках латышскай газеты «Сацыял-дэмакрат»: «''Нацыянальнае абуджэнне Беларусі нагэтулькі моцнае, што засланяе сабой усе іншыя духоўныя інтарэсы…, беларусаў ахапіла цудоўная нацыянальная ўзнёсласць''»<ref name="ЭГБ" />. Пад уплывам візіту ў БССР цалкам змяніліся некаторыя палітычныя погляды Вацлава Ластоўскага, які з аднаго з галоўных праціўнікаў Савецкай Беларусі ператварыўся ў яе прыхільніка. Не падзяляючы [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай ідэалогіі]], ён прыйшоў да вываду пра магчымасць уплыву на палітычную лінію кіраўніцтва БССР праз актыўны ўдзел у беларусізацыі і развіцці беларускай культуры. Таму Ластоўскі не толькі сам вырашыў пераехаць у БССР, але і выступіў з заклікам да ўсіх беларускіх дзеячаў замежжа пераняць яго прыклад. У часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ён пісаў, што «''на помач [Інбелкульту] у яго высілках адбудаваць беларускую культуру павінны пайсці ўсе нашы культурныя працаўнікі, якія знаходзяцца і па-за Менскам. Культура — усенародны, а не партыйны скарбец''». Неўзабаве ён далучыўся да [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] і іншых дзеячаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якія пераехалі ў Савецкую Беларусь раней<ref name="ЭГБ" />. Хоць прынятыя канферэнцыяй пастановы аб рэформе беларускага правапісу і графікі не атрымалі сілы закону, аднак некаторыя з іх потым былі ўлічаны пры распрацоўцы [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|правапісных праектаў 1930]] і 1933 гадоў. На аснове апошняга праекта СНК БССР у 1933 годзе прыняў вядомую пастанову «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]», якая ўпершыню афіцыйна ўзаконіла правапісныя і некаторыя граматычныя нормы беларускай літаратурнай мовы<ref>Германовіч (1994)</ref>. Галоўным дасягненнем канферэнцыі было наданне ёю выразнага імпульсу разгортванню лінгвістычных даследаванняў у Беларусі. Як адзначана беларускімі навукоўцамі, толькі з 1926 года Інбелкульт прыкметна пайшоў па шляху навукова-даследчай работы, і для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася Акадэмічная канферэнцыя. Гэты рух, аднак, быў вельмі непрацяглым: ужо ў пачатку 1930-х канферэнцыя была абвешчана «генеральным злётам нацдэмаўскіх контррэвалюцыянераў», а пазней — «сусветным контррэвалюцыйным кангрэсам беларусаў». Многія яе ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. Пазнейшая беларуская лінгвістычная навука развівалася ў нейкай ступені без дастатковага ўліку вопыту працы Акадэмічнай канферэнцыі<ref>Платонаў (1996), Запрудскі (2004)</ref>. == Гл. таксама == * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * {{Кніга|загаловак=Працы акадэмічнае конфэрэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_akademicnaje_konferencyi_pa_reformie_bielaruskaha_pravapisu_i_azbuki_1926_h.html|адказны=пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага|год=1927|месца=Мн.|выдавецтва=Інстытут беларускае культуры}} * ''Іваноў М.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. Том 1. С. 78-79. * ''Германовіч І.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 19—21 * ''Платонаў Р.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Роднае слова. 1996. № 11. С. 82-92. * ''Запрудскі С.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 г. // Веснік БДУ. Серыя 4. 2004. № 3. C. 21-26. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:1926 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Лістапад 1926 года]] bpoa23j1728uxwie29jewtg7k9qr18h 5130928 5130920 2026-04-23T11:58:01Z Jaŭhien 59102 афармленне, вікіфікацыя 5130928 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|300x300пкс|thumb|Праграма канферэнцыі]] '''Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі''' арганізавана [[Інстытут беларускай культуры|Інстытутам беларускай культуры]] ў [[Менск]]у 14—21 лістапада 1926 года. == Гістарычны кантэкст == Канферэнцыя адбылася ў час, калі грамадскія функцыі маладой [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]] невымерна пашырыліся, і сама яна інтэнсіўна развівалася, аднак здабыткі лінгвістыкі ў яе вывучэнні былі яшчэ вельмі сціплымі. Так акадэмік [[Я. Карскі]] толькі ў нязначнай меры цікавіўся праблемамі сучаснай мовы; увогуле ж пэўныя імпульсы для разгортвання такіх даследаванняў узніклі пасля з’яўлення ў 1918 годзе «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларускай граматыкі для школ]]» [[Б. Тарашкевіч]]а, перакладных слоўнікаў 1918 і наступных гадоў, заснавання [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Інбелкульт|Інстытута беларускай культуры]]. Канферэнцыі папярэднічала выданне 9 брашур па спрэчных пытаннях правапісу, у якіх шырокія колы грамадскасці мелі магчымасць пазнаёміцца з тагачаснымі правапіснымі праблемамі і шляхамі іх вырашэння<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Рэформы моўныя|том=14|старонкі=33}}</ref>. Традыцыйна ў лінгвістычных працах лічыцца, што прычынамі склікання канферэнцыі былі недахопы арфаграфіі Б. Тарашкевіча (правапіс [[Запазычаныя словы|запазычаных слоў]], ''е'' [[націск|ненаціскнога]] і інш.), узнікненне дыскусіі з гэтай нагоды, патрэба ўзгадніць паміж сабой шматлікія і супярэчлівыя прапановы, а таксама абагульніць дасягненні і абмеркаваць далейшыя шляхі развіцця беларускага мовазнаўства. Сапраўды, асобныя недахопы тагачаснага беларускага правапісу былі рэальнасцю, але яны не былі настолькі значнымі, каб іх ліквідацыя не магла быць праведзена без склікання спецыяльнага навуковага з’езда<ref>Запрудскі (2004)</ref>. Згодна з іншым поглядам, канферэнцыя была склікана з-за палітычных меркаванняў і, увогуле, гэты форум меў пераважна палітычны характар, што ўлады трактавалі канферэнцыю не столькі як навуковае мерапрыемства, колькі як палітычна-прапагандысцкую акцыю. На думку партыйных арганізатараў канферэнцыі, яна павінна была сімвалізаваць сабой адзінства [[КП(б)Б|Камуністычнай партыі Беларусі]] з [[Заходняя Беларусь|заходнебеларускім]] нацыянальна-вызваленчым рухам і беларускай палітычнай эміграцыяй, пераканаць сусветную грамадскасць у паспяховасці культурна-нацыянальнай палітыкі ў [[БССР]], замацаваць пазіцыі партыі сярод розных груп інтэлігенцыі рэспублікі і г.д<ref> Іваноў (1993), Платонаў (1996).</ref>. == Удзельнікі == [[Файл:Bilet udzielnika Akademičnaj kanferencyi (Łastoŭski).png|міні|Білет В. Ластоўскага, удзельніка канферэнцыі]] У рабоце канферэнцыі з правам рашаючага голасу бралі ўдзел 69 чалавек. Гэта члены [[Інбелкульт]]а, выкладчыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Беларускі камуністычны ўніверсітэт|Беларускага камуністычнага ўніверсітэта]], [[Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельскагаспадарчай акадэміі]], настаўнікі дзевяці педагагічных тэхнікумаў, прадстаўнікі літаратурных аб’яднанняў рэспублікі, а таксама запрошаныя спецыялісты з [[РСФСР]], [[УССР]] і з-за мяжы. У канферэнцыі ўдзельнічалі ўсе вядучыя супрацоўнікі [[Інбелкульт]]а на чале з яго старшынёй [[У. Ігнатоўскі]]м ([[С. Некрашэвіч]], [[М. Байкоў]], [[Я. Лёсік]], [[Міхайла Грамыка|М. Грамыка]], [[Б. Эпімах-Шыпіла]] і інш.), прафесар [[БДУ]] [[П. Бузук]] і дацэнты [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[І. Воўк-Левановіч]], [[Леў Мікалаевіч Цвяткоў|Л. Цвяткоў]]. Таксама бралі ўдзел [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] — прафесар [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[П. Гарчынскі]] — дацэнт [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]], [[Ю. Лазарэвіч]] — супрацоўнік [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|беларускай секцыі Смаленскага губернскага аддзела народнай асветы]], [[К. Німчынаў]] — дацэнт [[Харкаўскі інстытут народнай асветы|Харкаўскага інстытута народнай асветы]], [[Макс Фасмер|М. Фасмер]] — прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]], [[Мікалас Біржышка|М. Біржышка]] — прафесар, рэктар [[Літоўскі ўніверсітэт у Коўне|Літоўскага ўніверсітэта ў Коўне]], [[Е. Блесэ]] — дацэнт [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]] ў [[Рыга|Рызе]], [[Юзаф Галомбак|Ю. Галомбак]] — дацэнт [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Я. Райніс]] — народны паэт [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]], [[В. Ластоўскі]] — рэдактар часопіса «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ([[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]), [[Уладзімір Пігулеўскі|У. Пігулеўскі]] — дырэктар [[Люцынская беларуская гімназія|Беларускай гімназіі ў Люцыне]] (Латвія), [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]] — рэдактар часопіса «Прамень» ([[Чэхаславакія]]), [[К. Езавітаў]] — рэдактар газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас беларуса]]» (Латвія). Некаторыя навукоўцы ўдзельнічалі ў дыскусіях завочна: акадэмік [[Б. Ляпуноў]] ([[Ленінград]]), член [[Чэшская акадэмія навук і мастацтваў|Чэшскай акадэміі навук і мастацтваў]] [[А. Чэрны]] ([[Прага]]), [[Я. Тымчанка]] і [[А. Курыла]] ([[Кіеў]]). Іншыя, не маючы магчымасці прыехаць ([[Б. Тарашкевіч]], акадэмік [[К. Студынскі]] і [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|І. Свянціцкі]] са [[Львоў|Львова]], [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Я. Бадуэн дэ Куртэнэ]] з [[Варшава|Варшавы]], [[О. Гуер]] з Прагі, [[Ус. Ганцоў]] і [[М. Грунскі]] з Кіева, [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Д. Ушакоў]] з [[Масква|Масквы]] і інш.), даслалі свае пісьмовыя прывітанні. На канферэнцыю былі запрошаны (аднак па невядомых прычынах не ўдзельнічалі ў ёй) акадэмікі [[Я. Карскі]], П. Лаўроў і член-карэспандэнт [[АН СССР]] [[Л. Шчэрба]] (Ленінград), член-карэспандэнт АН СССР [[Мікалай Мікалаевіч Дурнаво|М. Дурнаво]] (Прага), [[В. Вондрак]] ([[Брно]]), Я. Лось і [[Я. Развадоўскі]] ([[Кракаў]]), прафесар Дарашэнка (Прага), акадэмік [[Агатангел Крымскі|А. Крымскі]] і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. Грушэўскі]] (Кіеў), член-карэспандэнт АН СССР [[А. Томсан]] ([[Адэса]]), [[Э. Бернекер]] ([[Веймарская рэспубліка|Германія]]), [[А. Беліч]] ([[Бялград]]). == Правядзенне канферэнцыі == Менск у дзень адкрыцця канферэнцыі выглядаў па-святочнаму: былі вывешаны сцягі (у тым ліку некалькі [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белых]]), курсіравалі агітацыйныя машыны з плакатамі, прысвечанымі дасягненням [[Беларусізацыя|беларусізацыі]]. На прадпрыемствах і ва ўстановах праходзілі ўрачыстыя мітынгі і сходы. Рэспубліканскія газеты на першых старонках змяшчалі біяграфіі ўдзельнікаў канферэнцыі, прывітальныя тэлеграмы ад беларусаў з розных куткоў свету, рэзалюцыі мітынгаў<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|том=1|старонкі=78}}</ref>. У час урачыстага адкрыцця канферэнцыі з мэтай дэманстрацыі духоўнай прысутнасці на ёй заходнебеларускіх дзеячаў, якія не змаглі прыехаць у Менск з-за нявыдачы ім польскімі ўладамі загранічных пашпартоў, былі зачытаны прывітальныя тэлеграмы ад [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Браніслава Тарашкевіча. Апошні, жадаючы ўдзельнікам канферэнцыі добрых вынікаў працы, у сваёй тэлеграме зазначаў, што «''культурныя і навуковыя работнікі Заходняй Беларусі перакананы, што ніякая сіла не зможа падарваць культурнай еднасці беларускага народу''»<ref name="ЭГБ" />. У газеце «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]», якая ў перыяд работы канферэнцыі выходзіла ў павялічаным аб’ёме, акрамя ўсіх дакладаў былі надрукаваны таксама інтэрв’ю з Ластоўскім і Езавітавым. Першы гаварыў, «''што на яго вачах паявіліся слёзы радасці пасля таго, што ён убачыў у БССР''»; другі змясціў прывітальны верш канферэнцыі<ref name="ЭГБ" />. Для замежных гасцей была падрыхтавана вялікая культурная праграма, выдаткоўваліся сродкі на арганізацыю гучных таварысцкіх сустрэч, банкетаў. Так, у дзень адкрыцця канферэнцыі ў чырвонай зале сталоўкі цэнтральнага рабочага кааператыва была наладжана ўрачыстая вячэра, на якой прысутнічалі кіраўнікі [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыі]] і ўрада рэспублікі. Да канферэнцыі былі прымеркаваны святкаванне 20-годдзя творчай працы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], адкрыццё [[БДТ-2|Беларускага другога дзяржаўнага тэатра]] ў [[Віцебск]]у. Ганаровымі гасцямі гэтых мерапрыемстваў былі замежныя ўдзельнікі канферэнцыі. У апошні дзень яе работы ў клубе імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]] ў Менску адбыўся канцэрт беларускай музыкі, у пачатку якога аркестр пасля «[[Інтэрнацыянал (гімн)|Інтэрнацыянала]]» выканаў «[[Беларуская марсельеза|беларускую марсельезу]]» («Ад веку мы спалі…»). == Праца == [[Файл:Miensk, Akademičmaja kanferencyja. Менск, Акадэмічная канфэрэнцыя (1926).jpg|міні|У зале пасяджэнняў канферэнцыі]] Праца канфэрэнцыі праходзіла на пленарных пасяджэннях і ў 3 камісіях: графічнай (старшыня — Ластоўскі), правапіснай (старшыня — Езавітаў) і літаратурнай. У правапісную камісію ўваходзіла 30 удзельнікаў канферэнцыі<ref name="БелЭн" />. На канферэнцыі адбылося сутыкненне думак паміж прыхільнікамі хуткай і даволі радыкальнай рэформы беларускай мовы ([[Я. Лёсік]]) і паслядоўнікамі памяркоўнага вырашэння гэтай праблемы ([[С. Некрашэвіч]], [[Анатоль Васілевіч Багдановіч|А. Багдановіч]], [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]] і інш.)<ref>Запрудскі (2004)</ref>. === Рэформа беларускай азбукі === [[Файл:Prapanovy dla litar dz i dzh 1926.png|міні|Прапановы беларускіх [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатур]] для спалучэнняў «''[[дз]]''» і «''[[Дж (дыграф)|дж]]''» у беларускай мове ад удзельнікаў канферэнцыі са старонак часопіса «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]»]] Аб рэформе беларускае азбукі з дакладамі выступілі [[Я. Лёсік]] i [[Павел Андрэевіч Растаргуеў|П. Растаргуеў]]. Я. Лёсік прапанаваў гукі [дз] i [дж] пісаць праз ''д'' i ''ж'' з дыякрытычнымі значкамі зверху — ''д̆'' і ''ӂ'', а [[Звонкі велярны выбухны зычны|выбухны гук [г]]], як і ва [[Украінская мова|ўкраінскай мове]], абазначаць літарай ''[[ґ]]''; замест літары ''й'' увесці літару ''ј'' i спалучэнне [[Зычныя|зычнага]] гука [й] з [[Галосныя|галоснымі]] гукамі [э], [о], [у], [а] абазначаць літарай ''ј'' з адпаведнай галоснай — ''јэхаць'', ''јолка'', ''јунак'', ''маја'', а літары ''е'', ''ё'', ''ю'', ''я'' пакінуць для абазначэння адпаведнага галоснага гука і [[Палаталізацыя|мяккасці]] папярэдняга зычнага — ''лес'', ''нёс'', ''людзі'', ''мяса''. Таксама Я. Лёсік выказаў прапанову замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и''. П. Растаргуеў прапанаваў афрыкаты [дз] i [дж] перадаваць літарамі сербскага алфавіта — ''ђ'' (''ђед''), ''ћ'' (''хаћу''), а літару ''й'' замяніць літарай ''ј'' i выкарыстоўваць яе ў тых выпадках, як прапанаваў Я. Лёсік. Прапанова замяніць літару ''э'' літарай ''є'', а літару ''ы'' — літарай ''и'' была адхіленая. Для больш дэталёвага разгляду прапаноў была створана Графічная камісія, якая пастанавіла: * афрыкаты [дз] і [дж] замяніць сербскімі літарамі '''ђ''' і '''ћ'''; * літару '''й''' замяніць літарай '''ј''' і ўжываць яе для абазначэння сярэднепаднябеннага зычнага гука, а літары '''е''', '''ё''', '''ю''', '''я''' пакінуць для абазначэння толькі адпаведных галосных гукаў і мяккасці папярэдняга зычнага гука. === Рэформа беларускага правапісу === Былі заслуханыя даклады [[Я. Лёсік]]а і [[С. Некрашэвіч]]а пра рэформу беларускага правапісу. Я. Лёсік прапанаваў узаконіць на пісьме поўнае аканне і яканне, гэта значыць любы галосны няверхняга пад’ёму пасля цвёрдага зычнага перадаваць літарай ''а'' (''баранава́ць, дапо́''), а пасля мяккага зычнага — літарай ''я'' (''пяцярня́, лягкаду́мны, пяракулі́ць''). Зычныя гукі пісаць паводле фанетычнага прынцыпу, за выключэньнем канцавых (''казьба'' ад «касіць», ''ношка'' ад «нага», але: ''рог'', ''воз''), а гукі [й], [ў], калі яны стаяць асобна (злучнік, прыназоўнік) або ў пачатку слова пасля галоснага — праз ''і'', ''у''. Пазіцыйную мяккасць зычных не абазначаць мяккім знакам (''каменне'', ''снег'', а не ''каменьне'', ''сьнег''), а ў назоўніках і прыметніках на канцы не пад націскам замест літары ''е'' пісаць літару ''і'' (''у лесі, леваі рукі''). С. Некрашэвіч, адзначыўшы асноўныя хібы ў запраектаванай Я. Лёсікам рэформе правапісу, прапанаваў унесці ў правапіс [[Б. Тарашкевіч]]а {яго «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча 1918|Беларуская граматыка для школ]]» да таго часу была амаль што адзіным падручнікам) з мэтай яго спрашчэння такія змены: галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных у першым пераднаціскным складзе перадаваць праз ''я'', а ва ўсіх іншых ненаціскных складах — праз ''е'' (''вясна́'', але ''веснавы́''), у іншамоўных словах пасля цвёрдых зычных не пад націскам перадаваць літарай ''а'' толькі этымалагічны гук ''о'' (''камісія'', але ''дэпо''). Часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць з літарай ''е'', а словы ''няма'' і ''няхай'' пісаць з літарай ''і''. Пасля абмеркавання дакладаў пытанне аб рэформе правапісу было перанесена ў спецыяльна створаную Правапісную камісію, якая разгледзела выказаныя дакладчыкамі і ўдзельнікамі канферэнцыі прапановы і большасцю галасоў прыняла такую пастанову: * пашырэнне фанетычнага прынцыпу на напісанне зычных не разглядаць, а галосныя няверхняга пад’ёму пасля мяккіх зычных перадаваць на пісьме праз '''я''' толькі ў першым пераднаціскным складзе; * часціцу ''не'' і прыназоўнік ''без'' пісаць праз '''е'''; * словы ''няхай'' і ''няма'' пісаць праз '''я'''; * гук [й] пасля галосных пры асобным ужыванні або ў пачатку слова пісаць праз '''і''', а гук [ў] — праз '''ў'''. === Даклады аб беларускім мовазнаўстве і літаратуры === Былі заслуханы і абмеркаваны азнаямленчыя даклады па іншых пытаннях беларускага мовазнаўства і літаратуры: «Сучасны стан даследавання беларускай мовы» [[С. Некрашэвіч]]а, «Беларуская мова сярод іншых славянскіх моў» [[П. Бузук]]а, «Асноўныя этапы развіцця новай беларускай літаратуры» [[М. Піятуховіч]]а, «Нацыянальны адраджанізм і паслякастрычніцкі перыяд» [[Максім Гарэцкі|М. Гарэцкага]], «Даследаванне беларускай літаратуры XIX ст. да 1863 г.» [[Ю. Галомбак]]а, «Паэтычнае мастацтва ў беларускай літаратуры» [[А. М. Вазнясенскі|А. Вазнясенскага]]. == Вынікі == Канферэнцыя выклікала шырокі рэзананс у краіне і за мяжой. У яе адрас паступіла больш за 30 прывітальных пісьмаў і тэлеграм ад дзяржаўных, навуковых і навучальных устаноў, вучоных і грамадскіх дзеячаў, у тым ліку ад [[Саўнаркам СССР|Саўнаркама СССР]], [[Наркамасветы РСФСР]], [[Усесаюзнае таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі|Усесаюзнага таварыства культурнай сувязі з замежнымі краінамі]], старшыні [[ЦВК БССР]] [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякова]], старшыні [[СНК БССР]] [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Я. Адамовіча]] і інш. Трапна ахарактарызаваў уражанні замежных гасцей і агульны ўзнёслы настрой, які панаваў на пасяджэннях канферэнцыі, Я. Райніс на старонках латышскай газеты «Сацыял-дэмакрат»: «''Нацыянальнае абуджэнне Беларусі нагэтулькі моцнае, што засланяе сабой усе іншыя духоўныя інтарэсы…, беларусаў ахапіла цудоўная нацыянальная ўзнёсласць''»<ref name="ЭГБ" />. Пад уплывам візіту ў БССР цалкам змяніліся некаторыя палітычныя погляды Вацлава Ластоўскага, які з аднаго з галоўных праціўнікаў Савецкай Беларусі ператварыўся ў яе прыхільніка. Не падзяляючы [[Марксізм-ленінізм|марксісцка-ленінскай ідэалогіі]], ён прыйшоў да вываду пра магчымасць уплыву на палітычную лінію кіраўніцтва БССР праз актыўны ўдзел у беларусізацыі і развіцці беларускай культуры. Таму Ластоўскі не толькі сам вырашыў пераехаць у БССР, але і выступіў з заклікам да ўсіх беларускіх дзеячаў замежжа пераняць яго прыклад. У часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]» ён пісаў, што «''на помач [Інбелкульту] у яго высілках адбудаваць беларускую культуру павінны пайсці ўсе нашы культурныя працаўнікі, якія знаходзяцца і па-за Менскам. Культура — усенародны, а не партыйны скарбец''». Неўзабаве ён далучыўся да [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] і іншых дзеячаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якія пераехалі ў Савецкую Беларусь раней<ref name="ЭГБ" />. Хоць прынятыя канферэнцыяй пастановы аб рэформе беларускага правапісу і графікі не атрымалі сілы закону, аднак некаторыя з іх потым былі ўлічаны пры распрацоўцы [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года|правапісных праектаў 1930]] і 1933 гадоў. На аснове апошняга праекта СНК БССР у 1933 годзе прыняў вядомую пастанову «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]», якая ўпершыню афіцыйна ўзаконіла правапісныя і некаторыя граматычныя нормы беларускай літаратурнай мовы<ref>Германовіч (1994)</ref>. Галоўным дасягненнем канферэнцыі было наданне ёю выразнага імпульсу разгортванню лінгвістычных даследаванняў у Беларусі. Як адзначана беларускімі навукоўцамі, толькі з 1926 года Інбелкульт прыкметна пайшоў па шляху навукова-даследчай работы, і для мовазнаўчых устаноў такім пераломным момантам з’явілася Акадэмічная канферэнцыя. Гэты рух, аднак, быў вельмі непрацяглым: ужо ў пачатку 1930-х канферэнцыя была абвешчана «генеральным злётам нацдэмаўскіх контррэвалюцыянераў», а пазней — «сусветным контррэвалюцыйным кангрэсам беларусаў». Многія яе ўдзельнікі былі рэпрэсіраваны. Пазнейшая беларуская лінгвістычная навука развівалася ў нейкай ступені без дастатковага ўліку вопыту працы Акадэмічнай канферэнцыі<ref>Платонаў (1996), Запрудскі (2004)</ref>. == Гл. таксама == * [[Праект рэформы беларускага правапісу 1930 года]] * [[Арфаграфія беларускай мовы]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Навігацыя}} * {{Кніга|загаловак=Працы акадэмічнае конфэрэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_akademicnaje_konferencyi_pa_reformie_bielaruskaha_pravapisu_i_azbuki_1926_h.html|адказны=пад рэд. С. Некрашэвіча і У. Ігнатоўскага|год=1927|месца=Мн.|выдавецтва=Інстытут беларускае культуры}} * ''Іваноў М.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн.: БелЭн, 1993. Том 1. С. 78-79. * ''Германовіч І.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 19—21 * ''Платонаў Р.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі // Роднае слова. 1996. № 11. С. 82-92. * ''Запрудскі С.'' Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі 1926 г. // Веснік БДУ. Серыя 4. 2004. № 3. C. 21-26. {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:1926 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Лістапад 1926 года]] 5ldy1f31qtttzo957rp51fd15iw7g5n 0 279710 5130776 4247711 2026-04-22T19:48:46Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130776 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Красная Горка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Красная Горка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Грозаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Кра́сная Го́рка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krasnaja Horka}}, {{lang-ru|Красная Горка}}) — [[пасёлак]] у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грозаўскі сельсавет|Грозаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Узгадваецца з 1920-х гадоў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Чырвоная Горка, пасёлак у Грозаўскім сельсавеце|618|}}</ref>. Да 27 снежня 1962 года пасёлак уваходзіў у склад [[Мусіцкі сельсавет|Мусіцкага сельсавета]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 10 двароў, 48 жыхароў * 1997 год — 3 двары, 3 жыхары == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грозаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грозаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] jlxrtnajuq3d2ngeln0p1ahd6barglu 0 279717 5130785 4247718 2026-04-22T20:11:11Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130785 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Юраўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 09|lat_sec = 04 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 19|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Грозаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009355 }} '''Ю́раўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Juraŭščyna}}, {{lang-ru|Юровщина}}) — [[пасёлак]] у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грозаўскі сельсавет|Грозаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя [[хутар]] адносіўся да Грозаўскай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Юраўшчына|618|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 2 двары, 14 жыхароў * 1997 год — 3 двары, 8 жыхароў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грозаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грозаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] jag415sv6adbvliih4a9vsc97cgs5d2 0 279736 5130772 4247737 2026-04-22T19:39:37Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130772 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чыжэвічы}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Чыжэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 03|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Доктаравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243007965 }} '''Чыжэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čyževičy}}, {{lang-ru|Чижевичи}}) — [[пасёлак]] у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доктаравіцкі сельсавет|Доктаравіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя [[маёнтак]] адносіўся да Раманаўскай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1917 года населены пункт уваходзіў у саўгас «Чыжэвічы»<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Чыжэвічы|618|}}</ref>. == Насельніцтва == * Пачатак XX стагоддзя — 1 двор, каля 90 жыхароў * 1926 год — 72 жыхары * 1997 год — 42 двары, 97 жыхароў == Славутасці == [[Файл:Čyževičy, Damanski. Чыжэвічы, Даманскі (1911).jpg|міні|злева|Сядзіба Даманскіх. 1911]] * Сядзіба Даманскіх (XIX ст.) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/chizhevichi_kopyl/index.htm}} {{Доктаравіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доктаравіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] g3cbqe5ezunbfksfpvfygo97x6bmvzk 0 279772 5130781 4247771 2026-04-22T20:03:15Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130781 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чырвоны Партызан}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чырвоны Партызан |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Čyrvony_Partyzan,_Kapyĺ_District_(01).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 07|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Капыльскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Шостакі''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243005351 }} '''Чырво́ны Партыза́н'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čyrvony Partyzan}}, {{lang-ru|Чирвоный Партизан}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Капыльскі сельсавет|Капыльскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1997 год — 62 двары, 153 жыхары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Чырвоны Партызан|618|}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Капыльскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Капыльскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] lujo5hy4rjkaji0hiy31rkhbyzdr966 0 279791 5130775 4247790 2026-04-22T19:44:39Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130775 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чырвоная Горка}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Чырвоная Горка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 00 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 54|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Пацейкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004379 }} '''Чырво́ная Го́рка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čyrvonaja Horka}}, {{lang-ru|Чирвоная Горка}}) — [[пасёлак]] у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пацейкаўскі сельсавет|Пацейкаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Узгадваецца пасля 1917 года<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Чырвоная Горка, пасёлак у Пацейкаўскім сельсавеце|618|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 8 двароў, 33 жыхары == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пацейкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пацейкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] re9lfwl8dgbt5ivs2fmgbt00gdh4pyu 0 279796 5130780 4247794 2026-04-22T19:59:54Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130780 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чырвоная Дубрава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 58 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 54|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Семежаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Макраны |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004190 }} '''Чырво́ная Дубра́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кра́сная Дубро́ва, Кра́сная Дубра́ва, Чырво́ная Дубро́ва, Макра́ны, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Čyrvonaja Dubrava}}, {{lang-ru|Чирвоная Дубрава}}) (да 1964 года '''Макраны'''<ref>{{Крыніцы/ГВБ|8-2}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Семежаўскі сельсавет|Семежаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя вёска адносілася да Кіявіцкай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], дзейнічала народнае вучылішча. У перыяд з 1941 да 3 ліпеня 1944 года акупіравана гітлераўцамі, якія загубілі 11 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Чырвоная Дубрава (да 1964 г. Макраны)|618|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1917 год — 141 двор, 805 жыхароў * 1997 год — 286 двароў, 608 жыхароў == Славутасці == * Руіны малочнага завода (XIX ст.). * Крыпта капліцы-пахавальні (XIX ст.). * Царква Св. Георгія (1866). === Страчаная спадчына === [[Файл:Makrany, Vajniłovič. Макраны, Вайніловіч (1919-39).jpg|міні|злева|Сядзіба Вайніловічаў у Макранах]] * Сядзіба Вайніловічаў «Макраны» (1-я чвэрць XIX ст.). == Вядомыя асобы == * [[Іван Дзмітрыевіч Ралько]] ([[1929]]—[[1979]]) — беларускі літаратуразнавец, крытык, паэт. * [[Мікалай Сямёнавіч Васілеўскі]] ([[1928]]—[[1989]]) — беларускі мовазнавец. Нарадзіўся ў в. [[Макраны (Капыльскі раён)|Макраны]], якая ў [[1961]] злілася з в. Чырвоная Дуброва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/krasn_dubrova/index.htm}} {{Семежаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Семежаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] huk4uqm32fyq81f4zx40xitxxup9090 0 279821 5130771 4247819 2026-04-22T19:32:27Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130771 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Чарнічнае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Чарнічнае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 17|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 18|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Слабада-Кучынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009965 }} '''Чарні́чнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Čarničnaje}}, {{lang-ru|Черничное}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Слабада-Кучынскі сельсавет|Слабада-Кучынскага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя [[засценак]] адносіўся да [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У чэрвені 1944 года гітлераўцамі загублены 1 жыхар<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Чарнічнае|617—618|}}</ref>. == Насельніцтва == * Пачатак XX стагоддзя — 24 двары, каля 240 жыхароў * 1941 год — 26 двароў, 115 жыхароў * 1997 год — 30 двароў, 74 жыхары == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|617—618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Слабада-Кучынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Слабада-Кучынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] 0ci238kmsh743kxlm9rev34tkeu9odc 0 279822 5130782 5107468 2026-04-22T20:06:20Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5130782 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шамы |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Бабаўнянскі }} '''Шамы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šamy}}, {{lang-ru|Шамы}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабаўнянскі сельсавет|Бабаўнянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пясочанскі сельсавет|Пясочанскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>, да 30 сакавіка 2016 года — у склад [[Слабада-Кучынскі сельсавет|Слабада-Кучынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916n0076820&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 марта 2016 г. № 129 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200924122500/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916n0076820&p1=1|date=24 верасня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 17 двароў, 37 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Шамы|618|}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|618|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабаўнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабаўнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] gap6fg065dhtot1qng7m7cyr8gtmekg 0 280612 5130916 5012234 2026-04-23T10:22:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5130916 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сілічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сілічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Silichy.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 09|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 49|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Лагойскі |сельсавет = Лагойскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017574 }} '''Сі́лічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siličy}}, {{lang-ru|Силичи}}) — [[вёска]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лагойскі сельсавет|Лагойскага сельсавета]]. Размешчана за 5 км на поўдзень ад [[Лагойск]]а на шашы {{Таблічка-by|М|3}}. == Гісторыя == Згадваецца ў 1704 годзе як вёска ў складзе маёнтка Лагойск у [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 4, с. 375</ref>. З 1800 года вядомы маёнтак Сілічы Лагойскай воласці Барысаўскага павету, які належаў С. Тышкевічу і складаўся з адной аднайменнай вёскі. Станам на 1816 год прынамсі частка Сіліч ужо ва ўласнасці Д. Паўлікоўскага. У 1846 годзе невялікая частка Сіліч належала таксама І. і А. Жалязоўскім. Тым часам Сілічы адносіліся да праваслаўнага прыходу лагойскай Праабражэнскай царквы.<ref name="ГіВ">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|8-3}} — С. 122.</ref> У 1860 годзе частку (140 дзес.) маёнтка Сілічы атрымала ў спадчыну Іазэфа Ігнатаўна Узлоўская і валодала ім прынамсі да 1888 года<ref name=":0" />. Гэтым жа часам, іншай часткай маёнтка (40 дзес.) валодаў Станіслаў Венядзіктавіч Узлоўскі<ref name=":0">Список землевладельцев Минской губернии… [за 1888 год]. — 1889. — [2], 419 с. — С. 155.</ref>. Станам на 1870 год у вёсцы размяшчалася карчма («піцейны дом») і хлебазапасны магазін<ref name="ГіВ" />. Да канца XIX ст., напэўна, пасля раздзелу памешчыка з сялянамі, побач з вёскай з'явіўся аднайменны фальварак (або засценак)<ref name="ГіВ" />. На пачатку XX ст. 6 гаспадарак (74,8 дзес.) з Сіліч уваходзілі ў Старынскае сялянскае таварыства, куды ўваходзілі астатнія, і ці уваходзілі наогул, невядома. У 1915 годзе ў вёсцы ў найманым памяшканні адкрылася земская школа, пасля рэвалюцыі на яе базе створана пачатковая школа, якую наведвалі дзеці з 4 навакольных вёсак і фальварка.<ref name="ГіВ" /> Падчас 1-й сусветнай вайны, у лютым-снежні 1918 года Сілічы на тэрыторыі акупаванай кайзераўскімі войскамі. Потым тэрыторыя была занята бальшавікамі, а з жніўня 1919 па ліпень 1920 года—польскімі войскамі. Затым у БССР, з 20.8.1924 па 26.7.1930—у Падонкаўскім сельсавеце Лагойскага раёна Мінскай акругі, з 20.2.1938 - у Мінскай вобласці. У Сілічах створаны калгас імя Молата, працавала кузня. Падчас 2-й сусветнай вайны, з пачатку ліпеня 1941 да пачатку ліпеня 1944, вёска на тэрыторыі акупаванай нямецкімі войскамі. Сілічы былі спалены, акупанты загубілі 8 жыхароў, а яшчэ 8 вывезлі ў Германію, 14 жыхароў загінула на фронце. Пасля вайны паселішча адноўлена.<ref name="ГіВ" /> Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Знаменкаўскі сельсавет|Знаменкаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. У 2010 годзе ў вёсцы адкрыта аграсядзіба. Паблізу Сіліч размяшчаецца [[гарналыжны цэнтр «Сілічы»]]. == Дэмаграфія == * 1800 год—12 двароў, 80 чалавек * 1816 год (рэвізія часткі Д. Паўлікоўскага) -- 37 "душ" мужчынскага полу * 1846 год (інвентар часткі Жалязоўскіх) -- 2 двары, 29 чалавек * 1870 год (рэвізія часткі І. І. Узлоўскай) -- 27 "душ" мужчынскага полу * 1897 год—вёска: 19 двароў, 126 чалавек; фальварак: 4 двары, 35 чалавек * 1909 год—вёска: 10 двароў, 64 чалавекі; фальварак: 1 двор, 15 чалавек * 1917 год—вёска: 23 двары, 131 чалавек; фальварак: 1 двор, 10 чалавек * 1941 год—45 двароў, 220 чалавек * 1969 год—38 двароў, 136 чалавек == Галерэя == <gallery> Файл:Сiлiчы каля сажалкi Жiмкана.jpg|Сілічы каля сажалкі Жымкана Файл:Сажалка Жiмкана.jpg|Сажалка Жымкана </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лагойскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лагойскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна]] 381tvofpsar7fhofbw2hdo3i6xvyxr1 0 283457 5130926 4795424 2026-04-23T11:50:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130926 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Грэск |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 10|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 29|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Грэскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015011 }} {{значэнні}} '''Грэск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Грэ́зак, Грэ́зяк'''</ref> ({{lang-be-trans|Hresk}}, {{lang-ru|Греск}}) — [[аграгарадок]] у [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грэскі сельсавет|Грэскага сельсавета]]. == Назва == У аснове тапоніму «Грэск» ляжыць тое ж слова, што і ў аснове гідроніму «[[Арэса]]». Таксама існуе меркаванне, што назва паселішча з’яўляецца адным з слядоў [[Грэнская культура|Грэнскай культуры]] на Беларусі<ref>[http://cx28.justhost.com/~polacak1/index.php?option=com_content&view=article&id=1387&Itemid=587 Грэнцы. Грэнская культура]{{Недаступная спасылка}}, клуб «Спадчына»</ref>. На другім выданні карты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Амстэрдам]], 1613 год) можна пабачыць напісанне ''Hresko''<ref>Спірыдонаў М. [http://kamunikat.org/download.php?item=2131-2.pdf&pubref=2131 Беларусь на карце Вялікага Княства Літоўскага 1613 г.] // «Гістарычны Альманах» № 8, 2008.</ref>. == Гісторыя == === Старажытныя часы === На месцы Грэска ў [[VI стагоддзе|VI ст.]] да н.э. — [[VII стагоддзе|VII ст.]] н.э. існавала ўмацаванае [[Вал (фартыфікацыя)|валамі]] і [[Роў (фартыфікацыя)|равамі]] [[Гарадзішча (археалагічны аб’ект)|гарадзішча]] перыяду ранняга [[жалезны век|жалезнага веку]]<ref>[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta Памятныя мясціны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106052143/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta |date=6 студзеня 2014 }} {{Ref-ru}}, афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітэта</ref>. Цяпер яно знаходзіцца ў цэнтры мястэчка, на правым беразе ракі Савы, ва [[Урочышча|ўрочышчы]] Замку. Мае статус гістарычна-культурнай каштоўнасці<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=C20700578#%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_1 Пералік матэрыяльных аб’ектаў, якім надаецца статус і катэгорыя гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110218053528/http://pravo.by/#%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB_1 |date=18 лютага 2011 }}, дадатак 1 да Пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14.05.2007 № 578, [http://www.pravo.by Нацыянальны праўны інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь]</ref>. У часе [[Археалогія|археалагічных раскопак]] тут былі знойдзены пласты, у якіх былі прадметы розных эпох: жалезнага веку, старажытнай [[Русь|Русі]], а таксама XIV—XVII стагоддзяў. У кар’еры Гайку каля Грэска выяўлены скамянелыя рэшткі жывых арганізмаў, узрост якіх большы за 400 мільёнаў гадоў, што стала абгрунтаваннем сцверджанняў, што раней на Случчыне было мора<ref>[http://s-k.by/ru/svatlitsa/5_dec?id=94 Каштоўныя знаходкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312082120/http://s-k.by/ru/svatlitsa/5_dec?id=94 |date=12 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}, Слуцкі край. 5 снежня 2008 г.</ref>. Шэраг навукоўцаў лічыць, што менавіта каля Грэска сканчалася гэтак звавае [[мора Герадота]]<ref>[http://www.ont.by/news/our_news/0038409/ Побытавыя дробязі нашых продкаў]{{Ref-ru}}, АНТ. 9 лютага 2009 г.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Słuckaje kniastva. Слуцкае княства (1795-1800).jpg|245px|thumb|Грэск на карце [[Слуцкае княства|Случчыны]]]] Першы пісьмовы ўспамін пра Грэск датуецца 1409 годам<ref>[http://s-k.by/ru/numbers/?art_id=221 З днём нараджэння, родная вёска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160803111009/http://www.s-k.by/ru/numbers/?art_id=221 |date=3 жніўня 2016 }} // «Слуцкі край», [[11 жніўня]] 2009 г.</ref> (паводле іншых звестак — 1480 годам<ref name="pamiac-2">{{Крыніцы/Памяць/Слуцкі раён|2к}}</ref>). У гэты час тут існаваў драўляны замак, быў гасціны дом<ref>[http://www.rv-blr.com/dictonary/view/11553 Родныя вобразы. Гасціны дом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110921135001/http://www.rv-blr.com/dictonary/view/11553 |date=21 верасня 2011 }}, этнічны сайт Беларусі</ref>. У 1536 годзе мястэчка знаходзілася ў валоданні [[Спіс польскіх манархаў|каралевы]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікай княгіні]] [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і было цэнтрам войтаўства ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]]. 4 жніўня 1570 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] выдаў прывілей на правядзенне ў Грэску штотыднёвага кірмашу. У дакуменце вызначалася, што ўсе мыты маюць ісці ў дзяржаўны скарб. У 1558 годзе мястэчка знаходзілася ў валоданні [[Марцін Валадковіч|Марціна Валадковіча]]<ref>Брэгер Г., Лінская Л. [http://belniidad.by/sites/default/files/bash/bash05_2004.pdf Фрагмент архіва Слуцкага Трайчанскага Свята-Траецкага манастыра ў фондах Нацыянальнага музея гісторыі i культуры Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605103834/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash05_2004.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} // «Беларускі археаграфічны штогоднік». Вып. 5, 2004.</ref>, паміж якім і князямі слуцкімі [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)|Юрыем]] і [[Сямён Алелькавіч|Сямёнам]] [[Алелькавічы|Алелькавічамі]] вяліся спрэчкі з нагоды захопу апошнімі зямлі ў валоданнях М. Валадковіча. У 1590 годзе Грэск стаў часткай [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]]. У гэты час тут было 68 двароў, існавалі царква, млын і карчма. 3 ліпеня 1593 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Ваза]] перадаў Грэск у леннае валоданне князю [[Мікалай Крыштоф Радзівіл «Сіротка»|Мікалаю Радзівілу «Сіротку»]]. У 1600 годзе пасля шлюбу [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януша Радзівіла]] з адзінай спадкаеміцай роду Алелькавічаў князёўнай [[Соф’я Слуцкая|Соф’яй Слуцкай]] Грэск перайшоў у валоданне [[Радзівілы|Радзівілаў]]. На 1654 год у мястэчку было 5 двароў, Рынак і 6 вуліц. У 1677 годзе князь [[Міхал Казімір Радзівіл]] перадаў маёнтак у закладнае карыстанне Юрыю Багуславу Отэнгаўзу<ref>[http://kdkv.narod.ru/Nesvizh/RZ-L-Part2.htm#d505 Инвентарь им. Гресск кн. Михаила Казимира Радзивилла, составленный при отдаче имения в залоговое содержание Ежи Богуславу Оттенхаузу. 1677 г.], Опись дела 505 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).</ref>. У XVIII стагоддзі Грэск знаходзіўся ў складзе [[Клецкая ардынацыя|Клецкай ардынацыі]] Радзівілаў. На 1721 год у мястэчку было 69 двароў. У 1765 годзе [[Юзаф Мікалай Радзівіл]] перадаў Грэск у закладнае валоданне графу [[Антоній Тадэвуш Пшаздзецкі|Антонію Тадэвушу Пшаздзецкаму]]<ref>[http://kdkv.narod.ru/Nesvizh/RZ-L-Part2.htm#d609 Ведомость учета недоимок, числящейся на мещанах и земянах Копыльского кнж., Гресской и Пуковской вол., составленная при передаче в арендное содержание гр. Антону Пшездецкому. 1765 г.], Опись дела 609 фонда № 1280 «Радзивиллы, князья» Государственного исторического архива Литвы (м. Вільня).</ref>. На 1771 год тут было 88 двароў<ref name="pamiac-2"/>. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Hresk, Sava. Грэск, Сава (1928).jpg|thumb|245px|Панарама з Замчышча, 1928 г.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|лругога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX — пачатку XX стагоддзяў — цэнтр воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]. У 1885 годзе дзейнічаў рынак; 6 вуліц і 93 двары. У 1870 годзе працавала народнае вучылішча, якое размяшчалася ў грамадскім доме, на ўтрыманне вучылішча было адпушчана 175 руб. з дзяржаўнай казны і 111 руб. ад мясцовых жыхароў. З архіўнай даведкі вядома, што ў народным вучылішчы навучалася 52 чалавекі (з іх адна дзяўчынка), настаўніцай працавала Усціна Іванаўна Мінкевіч, якая скончыла Мінскае вучылішча дзявіц духоўнага звання, законанастаўнікам праваслаўнага веравызнання быў свяшчэннік мясцовай царквы Васіль Паўлавіч Біруковіч. У розныя гады ў народным вучылішчы навучалася ад 50 да 80 вучняў<ref name="Мінулае">[http://gresk.slutsk.edu.by/be/main.aspx?guid=1211 Мінулае і дзень сёняшні Грэскай школы // ДУА «Грэская сярэдняя школа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170619003525/http://gresk.slutsk.edu.by/be/main.aspx?guid=1211 |date=19 чэрвеня 2017 }}</ref>. У пачатку XX стагоддзя навучалася 109 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. У 1885 годзе працавала царква і рынак. Жыхары мястэчка выраблялі смалу, [[шпікінар]], здпабывалі [[Вапна|вапну]], якую прадавалі ў [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Капыль]], [[Мінск]], [[Слуцк]]. === Найноўшы час === [[Файл:Hresk. Грэск (1928).jpg|thumb|245px|Вапнавыя печы, 1928 г.]] У лютым 1918 года мястэчка было занята [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|1-м польскім корпусам Ю. Доўбар-Мусніцкага]], а ў снежні — акупіравана германскімі войскамі, у жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і кастрычніку — лістападзе 1920 года — польскімі войскамі. Пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] і [[Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Расіі|ваеннай інтэрвенцыі]] ў мястэчку працаваў клуб, народны тэатр, бальніца, была адкрыта хата чытальня, у 1921 года — пачатковая, з 1922 года — 7-гадовая школы. З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр сельсавета, а з [[1935]] да [[1956]] года — цэнтр [[Грэскі раён|Грэскага раёна]]. У 1929 годзе быў створаны калгас, а у 1930 годзе — арцель па нарыхтоўцы вапны, у 1935 годзе [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]], якая ў 1936 годзе абслугоўвала 21 калгас. З 27 чэрвеня 1941 да 1 ліпеня 1944 гадоў вёска акупіравана нямецкімі войскамі. Падчас акупацыі ў бальніцы дзейнічала падпольная група (9 чал.) на чале з намеснікам галоўнага лекара Ю. Войчыкам<ref>[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta Слуцкий районный исполнительный комитет. Официальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140106052143/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/region/mesta |date=6 студзеня 2014 }}</ref> [[Грэскае падполле|Грэскага падполля]]. У маі — чэрвені 1942 года члены групы былі арыштаваныя і пакараныя. У 1975 годзе на будынку бальніцы ў памяць пра невядомых падпольшчыкаў ўстаноўлена мемарыяльная дошка. З ліпеня 1944 года пачала працаваць сельскагаспадарчая арцель «Гігант»<ref name="ЗГА">Зональный государственный архив в г. Слуцке. Ф. 178.</ref>. У 1961 годзе да вёскі далучаны пасёлак Някрасаўка. З 1966 года працавала каўбасная фабрыка. 28 лістапада 1969 года СА «Гігант» пераўтворана ў [[калгас]] «Гігант», 26 чэрвеня 2003 года — СВК «Грэск-Агра». У адпаведнасці з рашэннямі Слуцкага раённага Савета дэпутатаў ад 22 сакавіка 2010 г. № 192 і № 193 вёска была пераўтворана ў аграгарадок<ref>[http://s-k.by/ru/numbers/?art_id=2207 Зарегестрированы в статусе агрогородков // Слуцкі край] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160803111234/http://www.s-k.by/ru/numbers?art_id=2207 |date=3 жніўня 2016 }}</ref>. == Рэлігія == Дзейнічаюць рэлігійныя супольнасці: * ''Прыход Царквы Раства Багародзіцы'' [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага экзархату]] (вул. Школьная, 1). Пробашч — Айцец Аляксандр Корань.<ref>[http://old.pravoslavie.by/podpod.asp?id=228&Session=20 Минская епархия Слуцкое благочиние]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-ru}}, Православие. By</ref> * ''Рэлігійная суполка Царквы Хрысціян Веры Евангельскае «Ласка»'' (вул. Працоўная, 28). Пастыр — Сяргей Жыркоў.<ref>[http://www.cxbe.by/tserkov/pomestnye_tserkvi_hve?cat=0&page=11 Поместные церкви ХВЕ] {{Ref-ru}}, Объединенная Церковь христиан веры евангельской в Республике Беларусь</ref>. * ''Рэлігійная суполка «Царква евангельскіх хрысціян-баптыстаў»'' (вул. Агародная, 20)<ref>[http://rogdestvo.by/rus/church/minskaja.php Поместные церкви Союза евангельскіх хрысціян-баптыстаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110105090028/http://rogdestvo.by/rus/church/minskaja.php |date=5 студзеня 2011 }} {{Ref-ru}}, Христианский портал в Беларуси на ROGDESTVO.by</ref>. == Культура == Культурна-асветніцкую працу праводзяць дом культуры і бібліятэка<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=1&lib_id=2224&ministry_id=1&menu_id=1 Греская библиотека-филиал № 14 сети публичных библиотек Слуцкого района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306041140/http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=1&lib_id=2224&ministry_id=1&menu_id=1 |date=6 сакавіка 2016 }} {{Ref-ru}}, Библиотеки Республики Беларусь и зарубежных стран.</ref>. У Грэску дзейнічае музей сялянскага побыту пад адкрытым небам<ref>[http://kurjer.info/2010/05/19/muzej-pad-adkrytym-nebam-stvary%D1%9E-zhyxar-vyoski-gresk/ Музей пад адкрытым небам стварыў жыхар вёскі Грэск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031061748/http://kurjer.info/2010/05/19/muzej-pad-adkrytym-nebam-stvary%D1%9E-zhyxar-vyoski-gresk/ |date=31 кастрычніка 2010 }} // «Інфа-Кур’ер», 19 мая 2010 г.</ref>. == Інфраструктура == Працуюць аддзелы сувязі РУП «[[Белпошта]]», ААТ «[[Беларусбанк]]»<ref>[http://belarusbank.by/filial_info/Otdelenie_615_33 Отделение № 615/33 ОАО «АСБ Беларусбанк»]{{Недаступная спасылка}} {{Ref-ru}}, сайт ОАО «АСБ Беларусбанк»</ref>, крамы № 43, 44 Слуцкага раённага спажывецкага таварыства. Ёсць парк адпачынку, спартыўная зала. == Адукацыя == У Грэску працуюць сярэдняя школа, дзіцячая школа мастацтваў<ref>[http://s-k.by/ru/numbers?art_id=1922 Случчына — невычэрпная крыніца талентаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312082055/http://s-k.by/ru/numbers?art_id=1922 |date=12 сакавіка 2016 }} // «Слуцкі край». 28 верасня 2010 г.</ref>, дашкольная ўстанова. == Медыцына == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе вясковая бальніца<ref>[http://healthcare.by/instinfo.php?orgnum=6517 Греская участковая больница] {{Ref-ru}}, Здравохранение Беларуси</ref>, часткамі якой з’яўляюцца [[Фельчарска-акушэрскі пункт|фельчарска-акушэрскія пункты]] ў вёсках Леткаўшчыне, Маяку і [[Шышчыцы|Шышчыцах]]. Працуе аптэка. == Эканоміка == У Грэску працуюць сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў «Грэск-Агра», філіял «Грэск» [[Адкрытае акцыянернае таварыства|ААТ]] «[[Слуцкі мясакамбінат]]» (каля 90 работнікаў), ААТ «[[Перасоўная механізаваная калона|ПМК]]-71». Плануецца будаванне свінагадоўчага комплексу ААТ «Слуцкі мясакамбінат» на 24 000 свінняў<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=75027 На еўрапейскім узроўні]{{Недаступная спасылка}} // «Слуцкі край», [[21 верасня]] 2010 г.</ref>. Ёсць пажарная аварыйна-ратавальная часць № 2 слуцкага раённага аддзела [[МНС РБ|Міністэрства надзвычайных сітуацый]]. == Транспарт == За 5 км на ўсход ад Грэска праходзіць аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Р|23}} ([[Мінск]] — [[Мікашэвічы]]), за 7 км на поўнач — аўтамабільная дарога {{таблічка-by|Р|91}} ([[Асіповічы]] — [[Баранавічы]]). Аўтобусная станцыя злучае паселішча з Слуцкам<ref>[http://www.sap2.by/rasp_mg.php Расписание движения автобусов по автовокзалу «Слуцк».]{{Недаступная спасылка}} ДУП «Автобусный парк № 2» г. Слуцка {{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1860 год — 888 чал.; 1885 год — 1068 чал.; 1897 год — 1604 чал., з іх 207 іўдзеяў * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 1519 чал.<ref>[http://www.angelfire.com/ms2/belaroots/mest2.html Mestechki of Minsk Gubernia.] {{ref-en}}</ref>; 1926 год — 1796 чал.; 1939 год — 139 яўрэяў<ref>[http://books.google.com/books?id=MFn3KeENnA0C&lpg=PA453&ots=W1agijgtFJ&dq=Jews%20lived%20in%20Gresk&pg=PA453#v=onepage&q=Jews%20lived%20in%20Gresk&f=false Gresk] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust: A-J. {{ref-en}}</ref>; 1971 год — 2192 чал.; 1992 год — 2291 чал.<ref>Шчарбатаў А. Грэск // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 167.</ref>; 1997 год — 2309 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|5к}} С. 495.</ref>; 1 студзеня 1998 года — 2197 чал.; 1999 год — 2125 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2010 год — 1694 чал. === Славутасці === [[Файл:Грэск. Царква.jpg|thumb|[[Царква Раства Багародзіцы (Грэск)|Царква Раства Багародзіцы]]]] * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку (VI ст. да н.э. — [[VII стагоддзе|VII ст.]] н.э.) * Курган і помнік на братэрскай магіле савецкіх ваенных і ахвяр нацызму (1956)<ref>[http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/photo?id=105&page=1 Обелиск на братской могиле советских воинов и жертв фашизма (в. Грэск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304215742/http://www.slutsk.minsk-region.by/ru/photo?id=105&page=1 |date=4 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}, Афіцыйны сайт Слуцкага раённага выканаўчага камітету</ref> * [[Царква Раства Багародзіцы (Грэск)|Царква Раства Багародзіцы]] (1998) у будынку колішняга кінатэатра. У царкве Раства Багародзіцы з 2002 года міраточыць цудоўны абраз Казанскай Маці Божай<ref>[http://obitel-minsk.by/obitel-minsk_oid100000469.html Микашевичи-Туров-Греск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022028/http://obitel-minsk.by/obitel-minsk_oid100000469.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}, Свято-Елисаветинский монастырь в Минске</ref> і рэпрадукцыя абраза «Неспатольны Кубак»<ref>[http://cerkov.by/page/palomnichestvo-po-marshrutu-gresk-sluck-sostoitsja-16-maja Паломничество по маршруту Греск-Слуцк состоится 16 мая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200712041755/http://cerkov.by/page/palomnichestvo-po-marshrutu-gresk-sluck-sostoitsja-16-maja |date=12 ліпеня 2020 }}{{Ref-ru}}, Православный дайджест новостей</ref>. === Страчаная спадчына === * Замак * Гасціны дом * Царква Раства Багародзіцы (1590) == Забудова == === Вуліцы і плошчы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Агародная вуліца || '''Лава''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Калгасная вуліца || '''Пабялянка''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Камсамольская вуліца || '''Крывая''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Мінская вуліца || '''Шышчыцкая''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Слуцкая''' вуліца<ref name="cen1874">[http://kehilalinks.jewishgen.org/lyakhovichi/PlaceNames1874Census.htm Place Names in the 1874 List of Jewish Males in Lyakhovichi by Deborah Glassman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804200244/http://kehilalinks.jewishgen.org/lyakhovichi/PlaceNames1874Census.htm |date=4 жніўня 2016 }}</ref> |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Куток (Кіндзюк) ''' вуліца <br /> '''Сцяпкоўская''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Садовая вуліца || '''Запечная''' вуліца |} Паводле перапісу 1874 года ў Грэску існавала Селіцкая вуліца<ref name="cen1874"/>. У 1920-я гады ў мястэчку было 8 вуліц: Лава, Крывая, Краўцовая, Замагільная, Шышчыцкая, Сцяпкоўская, Аселіца і Куток. == Вядомыя асобы == * [[Ары Стылман]] (1891—1967) — амерыканскі мастак беларускага паходжання. * [[Міхаіл Мукасей]] (1907—2008) — савецкі разведчык у ЗША, у юнацкія гады жыў у Грэску<ref>[http://knigosite.ru/read/15488-zhizn-po-zadaniyu-zefir-i-elza-razvedchiki-nelegaly-mukasej-mixail-mukasej-elizaveta.html «Жизнь по заданию. „Зефир“ и „Эльза“ Разведчики-нелегалы»]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}, Книгосайт</ref>. * [[Міхась Кавыль]] (1915—2017) — беларускі [[паэт]], у юнацкія гады вучыўся ў Грэскай сямігодцы. * [[Еўдакія Сцяпанаўна Мяцельская]] (1928—1995) — беларускі мовазнавец. * [[Васіль Уладзіміравіч Мяцельскі]] (1901—?) — беларускі навуковец. * [[Мікалай Уладзіміравіч Мяцельскі]] (1919—1997) — беларускі матэматык. * [[Еўдакія Мяцельская]] (1928—1995) — беларускі мовазнавец. * [[Васіль Фёдаравіч Клебановіч]] (1929—2009) — беларускі глебазнавец. * [[Уладзімір Вітко]] (нар. 1933) — мастак. * [[Міхась Клебановіч]] (нар. 1934) — беларускі [[пісьменнік]], журналіст. * [[Вольга Клебановіч]] (нар. 1945) — тэатральная актрыса, народная артыстка Беларусі, у дзяцінстве жыла ў Грэску<ref>[http://www.golas.by/index.php?subaction=showfull&id=1290675449&archive=1291273184&start_from=&ucat=6& Самая каштоўная спадчына]{{Недаступная спасылка}} // «Голас Радзімы», [[25 лістапада]] 2010 г.</ref>. * [[Аляксандр Салтавец]] (нар. 1980) — [[мастак]], жыве і працуе ў Грэску<ref>[http://kurjer.info/2009/06/24/zagadochnyj-mir-aleksandra-saltavca/ Загадкавы свет Аляксандра Салтаўца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130923180748/http://kurjer.info/2009/06/24/zagadochnyj-mir-aleksandra-saltavca/ |date=23 верасня 2013 }} // «Інфа-Кур’ер», [[24 чэрвеня]] 2009 г.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Грэск}} * Мікіцінскі У. Дванаццаць дзён краязнаўчага вандравання: м. Грэск // «[[Наш край]]» № 1 (40), 1929. С. 38—42. * {{Крыніцы/Памяць/Слуцкі раён|2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Грэск}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} * Путешествие по Полесью и белорусскому краю / П. М. Шпилевский; [Предисл., текстол. подгот., примеч. и коммент. С. И. Кузняевой]. — Мн.: Беларусь, 2004. — 250, [1] с. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.radzima.org/be/object/3564.html Краявіды г. п. Грэск] на [[Radzima.org]] * [http://weather-in.by/by/minskaja/1376 Прагноз надвор’я ў г. п. Грэск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805153729/http://weather-in.by/by/minskaja/1376 |date=5 жніўня 2016 }} * [http://dorogiby.info/node/1466 Спіс гістарычна-культурных каштоўнасцей: Мінская вобласць, Слуцкі раён] * [http://www.stillmanlack.org/03reminiscences_04.html#4 The Village]. Reminiscences. The Personal Life of Artist Ary Stillman, 1988. * [http://www.stillmanlack.org/03reminiscences_05.html#5 Supplement to the Village]. Reminiscences. The Personal Life of Artist Ary Stillman, 1988. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грэскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Грэскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Грэск| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] 0zy7oy8ydcdki9s9av33fpyp8jg5z5o 0 293019 5130888 5084648 2026-04-23T08:54:02Z ~2026-24776-49 167090 Змяніў колькасць насельніцтва. Але не ўбачыў куды магу дадаць спасылку. http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm 5130888 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лядавічы |выява = Лядавічы.jpg |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 19|lat_sec = 03 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 23|lon_sec = 40 |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Опальскі |насельніцтва = 278 |год перапісу = 2019 |двароў = 240 |тэлефонны код = +375 1652 |паштовы індэкс = 225823 |аўтамабільны код = 1 |катэгорыя ў Commons = Ladavičy |OpenStreetMap = 242990571 }} '''Ля́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ля́давеча, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liadavičy}}, {{lang-ru|Лядовичи}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Опальскі сельсавет|Опальскага сельсавета]]. За 29 км на паўночны захад ад [[Іванава (Брэсцкая вобласць)|Іванава]], 31 км ад чыгуначнай станцыі [[Янаў-Палескі (станцыя)|Янаў-Палескі]]. == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах згадваецца ў '''1556''' г. у складзе [[Пінскі павет|Пінскага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref name="gib_ladavichy">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 398.</ref>. З '''1795''' г. у складзе [[Расійская імперыя|Расйскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з '''1797''' г. у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з '''1801''' г. у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскім павеце]]. Паводле інвентароў 1845—48 гг. вёска адносілася да маёнтка [[Опаль]] і належала памешчыку Каралю Бржэнцкаму. На '''1866''' г. сяло ў Опальскай воласці, працавалі каваль, 4 цесляры, 2 шаўцы, сталяр, муляр, пясчнік. 469 сялян былі аб'яднаны ў Лядавіцкае сельскае таварыства, дзейнічалі царква і вучылішча. У '''1890''' г. сяло — цэнтр Опальскай воласці<ref name="gib_ladavichy"/>. У лістападзе '''1905''' г. сяляне вёсак Опаль і Лядавічы аб'явілі забастоўку і не выйшлі на працу з-за нізкіх заробкаў. Барацьба за ліквідацыю сервітутных правоў памешчыка Яленскага, якая пачалася ў 1873 г. і працягвалася да 1881 г., прывяла да таго, што некалькі сялян былі расстраляны пасля нападу на маёнтак памешчыка<ref name="gib_ladavichy"/>. У '''1915'''—'''18''' гг. акупіравана германскімі, у '''1919'''—'''20''' гг. — польскімі войскамі. З '''1921''' г. у складзе [[Польская Рэспубліка|Польшчы]], у [[Опальская гміна|Опальскай гміне]] [[Драгічынскі павет (II Рэч Паспалітая)|Драгічынскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref name="gib_ladavichy2">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 398-399.</ref>. З '''1939''' г. у [[БССР]]. З '''1940''' г. вёска ў Іванаўскім раёне Пінскай вобласці, цэнтр Опальскага сельсавета. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з чэрвеня 1941 г. да 12 ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі захопнікамі. У вёсцы гітлераўцамі былі расстраляны 4 партызаны-падпольшчыкі, на іх магіле ў 1957 г. пастаўлены абеліск. 12.6.1944 г. у баі з захопнікамі загінуў партызан С. Л. Плаксуноў, у памяць аб якім у 1967 г. на магіле пастаўлены абеліск. За часы вайны ад рук акупантаў загінулі 72 жыхары вёскі, на франтах з '''1939''' па '''1945''' гг. — 50 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. З 8.1.'''1954''' г. вёска ў складзе Брэсцкай вобласці. У '''1940''' г. у вёсцы арганізаваны калгас «1 Мая», які аб'яднаў 135 гаспадарак. Адноўлены пасля вайны 13.1.1949 г. 26.8.1950 г. узбуйнены і яго цэнтрам стала в. Опаль, з 25.3.1963 г. вядомы пад назвай «Перамога». У '''1962'''—'''65''' гг. у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]]. З 6.1.'''1965''' г. у Іванаўскім раёне<ref name="gib_ladavichy2"/>. == Насельніцтва == * '''1845—48''' — 555 рэвізскіх душ<ref name="gib_ladavichy"/>. * '''1866''' — 130 двароў<ref name="gib_ladavichy"/>. * '''1905''' — 829 жыхароў<ref name="gib_ladavichy"/>. * '''1940''' — 1226 жыхароў, 225 двароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''1959''' — 1077 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''1979''' — 978 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''1997''' — 639 жыхароў, 269 двароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''2005''' — 525 жыхароў, 240 гаспадарак<ref name="gib_ladavichy"/>. == Інфраструктура == У '''1955''' г. пабудавана бібліятэка. У прыстасаваным будынку да 1918 г. дзейнічала школа (273 вучні ў 1961 г.), працавалі асобныя класы школы сельскай моладзі (33 вучні). Працавалі магазін, ветучастак<ref name="gib_ladavichy2"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ladavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/lyadovichi/index.htm}} {{Опальскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Опальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] nzjr8mp4f28v42zbtyvsbxt9mza2kzf 5130906 5130888 2026-04-23T09:29:03Z M.L.Bot 261 5130906 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лядавічы |выява = Лядавічы.jpg |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 19|lat_sec = 03 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 23|lon_sec = 40 |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Опальскі |насельніцтва = 278<ref>http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm</ref> |год перапісу = 2019 |двароў = 240 |тэлефонны код = +375 1652 |паштовы індэкс = 225823 |аўтамабільны код = 1 |катэгорыя ў Commons = Ladavičy |OpenStreetMap = 242990571 }} '''Ля́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ля́давеча, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liadavičy}}, {{lang-ru|Лядовичи}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Опальскі сельсавет|Опальскага сельсавета]]. За 29 км на паўночны захад ад [[Іванава (Брэсцкая вобласць)|Іванава]], 31 км ад чыгуначнай станцыі [[Янаў-Палескі (станцыя)|Янаў-Палескі]]. == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах згадваецца ў '''1556''' г. у складзе [[Пінскі павет|Пінскага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref name="gib_ladavichy">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 398.</ref>. З '''1795''' г. у складзе [[Расійская імперыя|Расйскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з '''1797''' г. у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з '''1801''' г. у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], [[Кобрынскі павет|Кобрынскім павеце]]. Паводле інвентароў 1845—48 гг. вёска адносілася да маёнтка [[Опаль]] і належала памешчыку Каралю Бржэнцкаму. На '''1866''' г. сяло ў Опальскай воласці, працавалі каваль, 4 цесляры, 2 шаўцы, сталяр, муляр, пясчнік. 469 сялян былі аб'яднаны ў Лядавіцкае сельскае таварыства, дзейнічалі царква і вучылішча. У '''1890''' г. сяло — цэнтр Опальскай воласці<ref name="gib_ladavichy"/>. У лістападзе '''1905''' г. сяляне вёсак Опаль і Лядавічы аб'явілі забастоўку і не выйшлі на працу з-за нізкіх заробкаў. Барацьба за ліквідацыю сервітутных правоў памешчыка Яленскага, якая пачалася ў 1873 г. і працягвалася да 1881 г., прывяла да таго, што некалькі сялян былі расстраляны пасля нападу на маёнтак памешчыка<ref name="gib_ladavichy"/>. У '''1915'''—'''18''' гг. акупіравана германскімі, у '''1919'''—'''20''' гг. — польскімі войскамі. З '''1921''' г. у складзе [[Польская Рэспубліка|Польшчы]], у [[Опальская гміна|Опальскай гміне]] [[Драгічынскі павет (II Рэч Паспалітая)|Драгічынскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref name="gib_ladavichy2">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 398-399.</ref>. З '''1939''' г. у [[БССР]]. З '''1940''' г. вёска ў Іванаўскім раёне Пінскай вобласці, цэнтр Опальскага сельсавета. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з чэрвеня 1941 г. да 12 ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі захопнікамі. У вёсцы гітлераўцамі былі расстраляны 4 партызаны-падпольшчыкі, на іх магіле ў 1957 г. пастаўлены абеліск. 12.6.1944 г. у баі з захопнікамі загінуў партызан С. Л. Плаксуноў, у памяць аб якім у 1967 г. на магіле пастаўлены абеліск. За часы вайны ад рук акупантаў загінулі 72 жыхары вёскі, на франтах з '''1939''' па '''1945''' гг. — 50 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. З 8.1.'''1954''' г. вёска ў складзе Брэсцкай вобласці. У '''1940''' г. у вёсцы арганізаваны калгас «1 Мая», які аб'яднаў 135 гаспадарак. Адноўлены пасля вайны 13.1.1949 г. 26.8.1950 г. узбуйнены і яго цэнтрам стала в. Опаль, з 25.3.1963 г. вядомы пад назвай «Перамога». У '''1962'''—'''65''' гг. у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]]. З 6.1.'''1965''' г. у Іванаўскім раёне<ref name="gib_ladavichy2"/>. == Насельніцтва == * '''1845—48''' — 555 рэвізскіх душ<ref name="gib_ladavichy"/>. * '''1866''' — 130 двароў<ref name="gib_ladavichy"/>. * '''1905''' — 829 жыхароў<ref name="gib_ladavichy"/>. * '''1940''' — 1226 жыхароў, 225 двароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''1959''' — 1077 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''1979''' — 978 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''1997''' — 639 жыхароў, 269 двароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * '''2005''' — 525 жыхароў, 240 гаспадарак<ref name="gib_ladavichy"/>. == Інфраструктура == У '''1955''' г. пабудавана бібліятэка. У прыстасаваным будынку да 1918 г. дзейнічала школа (273 вучні ў 1961 г.), працавалі асобныя класы школы сельскай моладзі (33 вучні). Працавалі магазін, ветучастак<ref name="gib_ladavichy2"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ladavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/lyadovichi/index.htm}} {{Опальскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Опальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] d57v08l30igbpnb8ynq5z9p10q4gelg 5130908 5130906 2026-04-23T09:31:07Z M.L.Bot 261 5130908 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лядавічы |выява = Лядавічы.jpg |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 19|lat_sec = 03 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 23|lon_sec = 40 |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Опальскі |насельніцтва = 278<ref>http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm</ref> |год перапісу = 2019 |двароў = 240 |тэлефонны код = +375 1652 |паштовы індэкс = 225823 |аўтамабільны код = 1 |катэгорыя ў Commons = Ladavičy |OpenStreetMap = 242990571 }} '''Ля́давічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ля́давеча, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liadavičy}}, {{lang-ru|Лядовичи}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Опальскі сельсавет|Опальскага сельсавета]]. За 29 км на паўночны захад ад [[Іванава (Брэсцкая вобласць)|Іванава]], 31 км ад чыгуначнай станцыі [[Янаў-Палескі (станцыя)|Янаў-Палескі]]. == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах згадваецца ў 1556 г. у складзе [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref name="gib_ladavichy">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 398.</ref>. З 1795 г. у складзе [[Расійская імперыя|Расйскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 г. у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 г. у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім павеце]]. Паводле інвентароў 1845—48 гг. вёска адносілася да маёнтка [[Опаль]] і належала памешчыку Каралю Бржэнцкаму. На 1866 г. сяло ў Опальскай воласці, працавалі каваль, 4 цесляры, 2 шаўцы, сталяр, муляр, пясчнік. 469 сялян былі аб'яднаны ў Лядавіцкае сельскае таварыства, дзейнічалі царква і вучылішча. У 1890 г. сяло — цэнтр Опальскай воласці<ref name="gib_ladavichy"/>. У лістападзе 1905 г. сяляне вёсак Опаль і Лядавічы аб'явілі забастоўку і не выйшлі на працу з-за нізкіх заробкаў. Барацьба за ліквідацыю сервітутных правоў памешчыка Яленскага, якая пачалася ў 1873 г. і працягвалася да 1881 г., прывяла да таго, што некалькі сялян былі расстраляны пасля нападу на маёнтак памешчыка<ref name="gib_ladavichy"/>. У 1915—18 гг. акупіравана германскімі, у 1919—20 гг. — польскімі войскамі. З 1921 г. у складзе [[Польская Рэспубліка|Польшчы]], у [[Опальская гміна|Опальскай гміне]] [[Драгічынскі павет (II Рэч Паспалітая)|Драгічынскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref name="gib_ladavichy2">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 398-399.</ref>. З 1939 г. у [[БССР]]. З 1940 г. вёска ў Іванаўскім раёне Пінскай вобласці, цэнтр Опальскага сельсавета. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з чэрвеня 1941 г. да 12 ліпеня 1944 г. акупіравана нямецкімі захопнікамі. У вёсцы гітлераўцамі былі расстраляны 4 партызаны-падпольшчыкі, на іх магіле ў 1957 г. пастаўлены абеліск. 12.6.1944 г. у баі з захопнікамі загінуў партызан С. Л. Плаксуноў, у памяць аб якім у 1967 г. на магіле пастаўлены абеліск. За часы вайны ад рук акупантаў загінулі 72 жыхары вёскі, на франтах з 1939 па 1945 гг. — 50 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. З 8.1.1954 г. вёска ў складзе Брэсцкай вобласці. У 1940 г. у вёсцы арганізаваны калгас «1 Мая», які аб'яднаў 135 гаспадарак. Адноўлены пасля вайны 13.1.1949 г. 26.8.1950 г. узбуйнены і яго цэнтрам стала в. Опаль, з 25.3.1963 г. вядомы пад назвай «Перамога». У 1962—65 гг. у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]]. З 6.1.1965 г. у Іванаўскім раёне<ref name="gib_ladavichy2"/>. == Насельніцтва == * 1845—48 — 555 рэвізскіх душ<ref name="gib_ladavichy"/>. * 1866 — 130 двароў<ref name="gib_ladavichy"/>. * 1905 — 829 жыхароў<ref name="gib_ladavichy"/>. * 1940 — 1226 жыхароў, 225 двароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * 1959 — 1077 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * 1979 — 978 жыхароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * 1997 — 639 жыхароў, 269 двароў<ref name="gib_ladavichy2"/>. * 2005 — 525 жыхароў, 240 гаспадарак<ref name="gib_ladavichy"/>. == Інфраструктура == У 1955 г. пабудавана бібліятэка. У прыстасаваным будынку да 1918 г. дзейнічала школа (273 вучні ў 1961 г.), працавалі асобныя класы школы сельскай моладзі (33 вучні). Працавалі магазін, ветучастак<ref name="gib_ladavichy2"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ladavičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/lyadovichi/index.htm}} {{Опальскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Опальскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] mlr5ntraf5r0hkq7cf4q4n6l6f9y2fa 0 293883 5130700 4854584 2026-04-22T14:39:08Z Цімох 101134 /* Іншае */ 5130700 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віня-Пых (значэнні)}} {{Літаратурны персанаж |імя = Віня-Пых |арыгінальнае імя = {{lang-en|Winnie-the-Pooh}} |выява = Winnie-the-Pooh 094-2.png |памер = 250px |апісанне = Віня-Пых, ілюстрацыя Эрнэста Шэпарда да першага выдання кнігі «Віня-Пых» (1926) |пісьменнік = [[Алан Аляксандр Мілн]] |творы = Віня-Пых (1926), Хатка ў Пыхавым закутку (1928), Калі мы былі зусім маленькімі (1924), Цяпер нам ужо шэсць (1927) }} '''Ві́ня-Пых, Ві́ні-Пух''' ({{lang-en|Winnie-the-Pooh}}) — {{нп3|плюшавы мішка|плюшавы мішка|en|Teddy bear}}, персанаж [[аповесць|аповесцей]] і [[верш]]аў [[Алан Аляксандр Мілн|Алана Аляксандра Мілна]] (цыкл не мае агульнай назвы і звычайна таксама называецца «Віня-Пых», паводле першай кнігі). Адзін з самых вядомых герояў дзіцячай літаратуры XX стагоддзя. == Паходжанне персанажа == Як і многія іншыя персанажы кнігі Мілна, медзведзяня Віні атрымала імя ад адной з рэальных цацак {{нп3|Крыстафер Робін Мілн|Крыстафера Робіна|en|Christopher Robin Milne}} (бел. Крыштусь Родзька; 1920—1996), сына пісьменніка. У сваю чаргу, плюшавы мішка Віня-Пых быў названы ў гонар {{нп3|Вініпег, мядзведзіца|мядзведзіцы па мянушцы Вініпег|en|Winnipeg (bear)}} (Вініфрэд, коратка Віня,), якая жыла ў 1920-х у [[Лонданскі заапарк|Лонданскім заапарку]]. Мядзведзіца Вініпег ([[Барыбал|амерыканскі чорны мядзведзь]]) трапіла ў Вялікабрытанію як жывы [[талісман]] ({{нп3|Персанаж-талісман|маскот|ru|Персонаж-талисман}}) Канадскага армейскага ветэрынарнага корпуса з [[Канада|Канады]], а менавіта з ваколіц [[Вініпег|горада Вініпега]]. Яна апынулася ў кавалерыйскім палку «Форт Гары Хорс» [[24 жніўня]] [[1914]] года, яшчэ будучы медзведзянём (яе купіў у канадскага паляўнічага-{{нп3|Трапер|трапера|ru|Траппер}} за дваццаць долараў 27-гадовы палкавы ветэрынар лейтэнант Гары Колбарн, які клапаціўся пра яе і ў далейшым). Ужо ў кастрычніку таго ж года медзведзяня было прывезена разам з войскамі ў Брытанію, а так як полк павінен быў быць у ходзе Першай сусветнай вайны перапраўлены ў Францыю, то ў снежні было прынята рашэнне пакінуць звера да канца вайны ў Лонданскім заапарку. Мядзведзіца палюбілася лонданцам, і вайскоўцы не сталі пярэчыць супраць таго, каб не забіраць яе з заапарка і пасля вайны<ref>[http://www.histori.ca/minutes/minute.do?id=10193 «Winnie».] ''Historica Minutes'', The Historica Foundation of Canada.</ref>. Да канца дзён (яна памерла 12 мая 1934 года) мядзведзіца знаходзілася на забеспячэнні ветэрынарнага корпуса, пра што ў 1919 годзе на яе клетцы зрабілі адпаведны надпіс. У [[1924]] годзе Алан Мілн упершыню прыйшоў у заапарк з чатырохгадовым сынам Крыстаферам Робінам, які па-сапраўднаму пасябраваў з Віні. За тры гады да гэтага Мілн купіў ва ўнівермагу {{нп3|Harrods|Harrods|en|Harrods}} і падарыў сыну на яго першы дзень нараджэння плюшавага мядзведзя фірмы «Альфа Фарнэл». Пасля знаёмства гаспадара з Віні гэты мядзведзь атрымаў імя ў яе гонар. Але ва ўступе да кнігі хлопчык тлумачыць змену імені і ўсе звязаныя з ім складанасці. У далейшым мядзведзь быў «неразлучным спадарожнікам» Крыстафера: «у кожнага дзіцяці ёсць любімая цацка, і асабліва яна патрэбна кожнаму дзіцяці, якое адно ў сям’і»<ref name="CR">Christopher Robin Milne. The Enchanted Places, L., Penguin Books, 1976</ref>. [[Файл:Winnie-the-Pooh Zoo Winnipeg.JPG|thumb|Скульптура медзведзяня Віні ў парку Асінібойн ([[Вініпег]]).]] == Цыкл Мілна == === Кнігі і ілюстрацыі === Віня-Пых — галоўны персанаж дзвюх паэтычных кніг Мілна: * ''Winnie-the-Pooh'' (першы раздзел апублікаваны ў газеце «London Evening News» перад Калядамі, 24 снежня 1925 года, шосты — у жнівеньскім нумары «Royal Magazine» за 1926 год; першае асобнае выданне выйшла 14 кастрычніка 1926 года ў лонданскім выдавецтве «Methuen & Co»); * ''The House at Pooh Corner'' (Хатка ў Пыхавым закутку, 1928 год). Абедзве празаічныя кнігі прысвечаны «Ёй» — жонцы Мілна і маці Крыстафера Робіна Дафне Селенкур; гэтыя прысвячэнні напісаны ў вершах. Акрамя таго, у двух зборніках дзіцячых вершаў Мілна, ''When We Were Very Young'' (Калі мы былі зусім маленькімі, 1924) і ''Now We Are Six'' (Цяпер нам ужо шэсць, 1927) ёсць некалькі вершаў пра Віня-Пыха, хоць у першай з іх ён яшчэ не носіць гэтага імя. Першую з гэтых кніг, якая выйшла раней празаічнай кнігі ''Winnie-the-Pooh'', Мілн у прадмове да яе называе «іншай кнігай пра Крыстафера Робіна»<ref name="Poltoracki">А. И. Полторацкий. Комментарии // A. A. Milne. Winnie-the-Pooh. М., Радуга, 1983, с. 391—446</ref>. Усе гэтыя чатыры кнігі ілюстраваны {{нп3|Эрнэст Шэпард|Э. Х. Шэпардам|en|E. H. Shepard}}, карыкатурыстам {{нп3|Панч, часопіс|часопіса «Панч»|en|Punch (magazine)}}, дзе ён працаваў разам з Мілнам, і баявым таварышам Мілна па [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Графічныя ілюстрацыі Шэпарда цесна звязаныя з унутранай логікай апавядання і шмат у чым дапаўняюць тэкст, у якім, да прыкладу, не паведамляецца, што Мамантук (Heffalump) падобны на слана<ref name="Poltoracki"/>; Шэпарда нярэдка называюць «сааўтарам» Мілна<ref name="Smolarova"/>. Часам ілюстрацыі Шэпарда адпавядаюць значнаму размяшчэнню тэксту на старонцы<ref name="Smolarova"/>. Хлопчык быў змаляваны непасрэдна з Крыстафера Робіна, і вобраз хлопчыка, створаны мастаком, — у свабодным каптане і кароткіх штоніках, як Крыстафэр і апранаўся ў рэчаіснасці<ref name="Poltoracki"/>, — увайшоў у моду<ref name="Urnov"/>. На хвалі ашаламляльнага поспеху кніг пра Пыха з’явілася цэлая бібліятэчка кніг — «Гісторыі пра Крыстафера Робіна», «Кніга для чытання пра Крыстафера Робіна», «Гісторыі да дня нараджэння Крыстафера Робіна», «Буквар Крыстафера Робіна» і шэраг кніжак-малюнкаў, аднак новых тэкстаў гэтыя зборнікі не ўтрымлівалі, а ўключалі толькі перадрук з папярэдніх<ref name="Lungina"/>. === Спіс апавяданняў/раздзелаў === «Віня-Пых» уяўляе сабой дылогію, але кожная з дзвюх кніг Мілна распадаецца на 10 апавяданняў (stories) з уласным сюжэтам, якія могуць чытацца, экранізавацца і г. д. незалежна адзін ад аднаго. У некаторых перакладах дзяленне на дзве часткі не захавана, у іншых не перакладзеная другая («Хатка ў Пыхавым закутку»). Часам першая і другая кнігі выкананы рознымі перакладчыкамі. Такі незвычайны лёс нямецкага Віня-Пыха: першая кніга выйшла ў нямецкім перакладзе ў 1928 годзе, а другая толькі ў 1954; паміж гэтымі датамі — шэраг трагічных падзей германскай гісторыі. Далей у дужках даецца назву адпаведнай раздзелу ў перакладзе Барыса Захадэра (па «поўнай» версіі, гл. ніжэй у раздзеле аб рускіх перакладах). * Першая кніга — ''Віня-Пых (Winnie-the-Pooh)'': *# ''У якой мы знаёмімся зь Віня-Пыхам і грамадкай Пчолаў, і тут акурат пачынаюцца ўсе прыгоды'' *# ''У якой Пых ідзе ў госці і захрасае ў дзірцы'' *# ''У якой Пых і Парсючок пайшлі на паляванне і ледзь не злавілі Лыску'' *# ''У якой Вослік Іа губляе хвост, а Пых ягоны хвост знаходзіць'' *# ''У якой Парсючок сустракае Мамантука'' *# ''У якой Іа святкуе свой Дзень Нараджэння і атрымлівае два падарункі'' *# ''У якой Кенга і Малеча Ру з’яўляюцца ў Лесе, а Парсючку даюць лазню'' *# ''У якой Крыштусь Родзька вядзе палярную Ікспыдыцыю на Паўночнае Канцавоссе'' *# ''У якой Парсючок цалкам акружаны вадою'' *# ''У якой Крыштусь Родзька ладзіць імпрэзу ў гонар Пыха, а пасля мы ўсе развітваемся'' * Другая кніга — ''Хатка ў Пыхавым закутку (The House at Pooh Corner)'': *# ''У якой у Пыхавым закутку будуюць хатку для Іа'' *# ''У якой у лес прыбывае Тыгрык і снедае'' *# ''У якой ладзяцца пошукі, а Парсючок ізноў ледзь не сустракае Мамантука'' *# ''У якой выяўляецца што Тыгрыкі не надта лазяць па дрэвах'' *# ''У якой Трус вельмі заняты, і мы ўпершыню сустракаемся з плямістым Заразвярнусем'' *# ''У якой Пых вынаходзіць новую гульню, і ў яе ўключаецца Іа'' *# ''У якой Тыгрыка ўтаймоўваюць'' *# ''У якой Парсючок здзейсніў вялікі подзвіг'' *# ''У якой Іа знаходзіць месца для соў, і Сава пераязджае'' *# ''У якой мы пакідаем Крыштуся Родзьку і Віня-Пыха ў зачараваным месцы'' == Беларускі пераклад == Першы поўны пераклад кнігі з’явіўся ў 2007 годзе<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=11339]</ref>, у выдавецтве «Белы крумкач» у Познані. У беларускім перакладзе, выдадзеным з захаваннем аўтарскіх правоў, галоўнага героя завуць «Віня-Пых» («Віня», ад жаночага імя «Вініфрэд» — імя мядзведзіцы), і «Пых» ад англійскага вокліча «Пу» — асацыятыўны рад са словамі пыха (Віня-Пых вельмі ганарлівы мядзведзік), пыхкаць (сапець ад нейкай працы ці іншых няўклюдных дзеянняў), а таксама перагукаецца з героем беларускай народнай казкі «Пых». Імёны астатніх герояў: Крыштусь Родзька, Парсючок, Вослік Іа, Трус, Кенга, Ру, Мамантук, Лыска і Лысіца і інш. Прэзентацыі кнігі прайшлі ў наступных гарадах: Прага (27.12.2007), Беласток (5.1.2008), Варшава (28.02.2008), Гродна (29.02.2008), Познань (5.3.2008) з удзелам Станіслава Шушкевіча, Масква (4.4.2008), Вільня (10.4.2008 і 11.4.2008), Кракаў (9.5.2008), Лондан (17.5.2008) з удзелам Айца Надсана, Торунь (29.5.2008), Гарадок на Падляшшы (19.7.2008) у межах рок-фестывалю Басовішча, Бяроза (20.7.2008) (з ваколіц Бярозы паходзіць беларускі плюшавы мядзведзік, які змешчаны на фотаздымку ў кнізе), Маладзечна (24.7.2008) з удзелам Уладзіміра Арлова, Глыбокае (27.8.2008), Гомель (29.7.2008), Мінск (30.7.2008) у брытанскай амбасадзе з удзелам амбасадара Вялікабрытаніі — Найджэла Гоўлд-Дэйвіса, Кіеў (14.8.2008), Орша (22.7.2009), Беласток (27.12.2011 і 24.1.2012), Старыя Ранчыцы (17.6.2012). Вялікая колькасць прэзентацый прайшла ў Глыбоцкім краі, у такіх мясцовасцях як Глыбокае<ref>https://nashaniva.com/?c=ar&i=18952</ref>, Падвсілле, Шунеўцы і Удзела<ref>http://cbs.okglub.by/news/428-sustrechy-chytacho-z-pismennikam-vitalem-voranavym</ref>. Дакладны дзённік<ref>[https://vinia-pych.livejournal.com/]</ref> з цэлага турнэ прэзентацый вёўся аўтарам перакладу ў папулярным у той час сярод беларускіх літаратараў livejournal. Да гэтага ніводная кніжка на беларускай мове не мела такога вялікага геаграфічнага ахопу і такой колькасці прэзентацый у замежжы. Публікацыя перакладу выклікала шырокі розгалас у СМІ. Пра кнігу напісаў інтэрнэт партал РИА Новости<ref>[https://www.delfi.lt/ru/archive/vinni-puh-v-belorussii-prevratilsya-v-vinya-pyha.d?id=15649823]</ref>, што прывяло да сапраўднага ажыятажу і актыўнага абмеркавання ў інтэрнэце. Навіна пра першы беларускі пераклад трапіла ў top30 на Яндэксе (6.1-2008). Інфармацыю падавалі многія польскія, украінскія і расійскія СМІ, напрыклад украінскія 1+1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NqAmEhKSKLg]</ref> і 5 канал. Пераклад быў у цэнтры абмеркавання ў межах навуковых канферэнцый, у Торуні (Białoruś i jej współczesne konteksty historyczno-kulturowe) і прадметам ліставання з Расійскай акадэміяй навук (Інстытутам рускай мовы). Піваварня 13 Litar выпусціла цёмны портэр «Віня-Пых»<ref>[https://pivo.by/news/13-litar-vinia-pych]</ref>. Аўдыёкніга з беларускім перакладам выйшла ў 2022 годзе<ref>[https://audiobooks.by/books/vinia-pykh]</ref>, у выдавецтве «[[Кніжны воз|Кніжны Воз]]». Ролі агучылі Андрэй Дробыш (Трус), Алег Гарбуз (Віня-Пых, Сава), [[Крысціна Дробыш]] (Крыштусь Родзька, Кенга, Малеча Ру), Андрэй Мілюхін (апавядальнік, Парсючок, Іа). == Сусвет твору == Дзеянне кніг пра Пыха адбываецца ў 500-акравым лесе Эшдаўн блізу набытай Мілнамі ў 1925 годзе фермы Кочфард у графстве {{нп3|Усходні Сасекс|Усходні Сасекс|ru|Восточный Суссекс}}, Англія, прадстаўленым у кнізе як Стоакравы лес ({{lang-en|The Hundred Acre Wood}}, у перакладзе Воранава — Стосоткавы лес). Рэальнымі з’яўляюцца таксама Шэсць соснаў і ручаёк, ля якога быў знойдзены Паўночны Полюс, а таксама згадваная ў тэксце расліннасць, у тым ліку калючы {{нп3|Улекс|улекс|ru|Улекс}} (gorse-bush, дзядоўнік у Воранава), у які падае Пых<ref name="CR"/>. Маленькі Крыстафер Робін любіў залазіць у дуплы дрэў і гуляць там з Пыхам, таму шматлікія персанажы кніг жывуць у дуплах, і значная частка дзеянні адбываецца ў такіх дамах або на галінах дрэў<ref name="CR"/>. [[Файл:Карта стосоткавага лесу.gif|міні|348x348пкс|Карта Стосоткавага лесу з беларускага перакладу кнігі.]] Дзеянне «Віня-Пыха» разгортваецца адначасова ў трох планах — гэта свет цацак у дзіцячым, свет звяроў «на сваёй тэрыторыі» у Стосоткавым лесе і свет персанажаў у апавяданнях бацькі сыну (гэта найбольш выразна паказана ў самым пачатку)<ref name="Smolarova"/>. У далейшым апавядальнік знікае з апавядання, і казачны свет пачынае ўласнае існаванне, разрастаючыся ад раздзела да раздзела<ref name="Lungina"/>. Адзначалася падабенства прасторы і свету персанажаў «Віня-Пыха» з класічным антычным і сярэднявечным [[эпас]]ам<ref name="Lungina"/>. Шматабяцаючыя эпічныя пачынанні персанажаў (падарожжы, подзвігі, паляванні, гульні) аказваюцца камічна нязначнымі, у той час як сапраўдныя падзеі адбываюцца ва ўнутраным свеце герояў (дапамога ў бядзе, гасціннасць, сяброўства)<ref name="Lungina"/>. Кнігі Мілна выраслі з вусных апавяданняў і гульняў з Крыстаферам Робінам; вуснае паходжанне характэрна і для многіх іншых знакамітых літаратурных казак<ref name="Lungina">Л. З. Лунгина. Братья по сказке // Р. Киплинг. Маугли. А. Линдгрен. Карлсон, который живёт на крыше. А. А. Милн. Винни-Пух и все-все-все. М., «Правда», 1985, с. 3-14.</ref>. «Я, уласна, нічога не прыдумляў, мне заставалася толькі апісваць», як казаў пасля Мілн<ref name="Urnov"/>. Рэальнымі цацкамі Крыстафера Робіна былі таксама Парсючок (падарунак суседзяў), Іа без хваста (ранні падарунак бацькоў), Кенга з Малечай Ру ў сумцы і Тыгрык (набытыя бацькамі пазней адмыслова для развіцця сюжэту вячэрніх апавяданняў сыну). У апавяданнях яны з’яўляюцца менавіта ў такім парадку<ref name="CR"/>. Саву і Труса Мілн прыдумаў сам; на ілюстрацыях Шэпарда яны выглядаюць не як цацкі, а як сапраўдныя жывёлы, Трус кажа Саве: «Толькі ў мяне і цябе ёсць мазгі. У астатніх — пілавінне». У працэсе гульні ўсе гэтыя персанажы атрымалі індывідуальныя звычкі, звычкі і манеру размовы<ref name="Lungina"/>. На створаны Мілнам свет жывёл паўплывала аповесць {{нп3|Кенет Грэм|Кенета Грэма|ru|Грэм, Кеннет}} «{{нп3|Вецер у вербах|Вецер у вербах|be-x-old|Вецер у вербах}}», якой ён захапляўся і якую раней ілюстраваў Шэпард<ref name="Urnov"/>, магчымая таксама прыхаваная палеміка з «{{нп3|Кніга джунгляў|Кнігай джунгляў|ru|Книга джунглей}}» [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Кіплінга]]<ref name="Urnov"/>. У кнізе прысутнічае атмасфера ўсеагульнай любові і клопату<ref name="Lungina"/>, «нармальнага», абароненага дзяцінства, без прэтэнзій на рашэнне дарослых праблем<ref name="Urnov"/>, што шмат у чым спрыяла пазнейшай папулярнасці гэтай кнігі ў СССР<ref name="Smolarova"/>, у тым ліку паўплывала на рашэнне Барыса Захадэра перакласці гэтую кнігу<ref name="2_Zahoder"/>. У «Віня-Пыху» адлюстраваны сямейны побыт брытанскага {{нп3|Сярэдні клас|сярэдняга класа|ru|Средний класс}} 1920-х гадоў, пасля ўваскрэшаны Крыстаферам Робінам у сваіх успамінах для разумення кантэксту, у якім узнікла казка<ref name="CR"/>. === Прыёмы === Кнігі Мілна прасякнуты шматлікімі [[каламбур]]амі і іншымі відамі {{нп3|моўная гульня|моўнай гульні|ru|Языковая игра}}, для іх тыпова абыгрыванне і скажэнне «дарослых» слоў (відавочна паказанае ў сцэне дыялогу Савы з Пыхам), выразаў, запазычаных з рэкламы, навучальных тэкстаў і г. д. (шматлікія канкрэтныя прыклады сабраны у каментары А. І. Паўтарацкага)<ref name="Poltoracki"/>. Выдасканаленае абыгрыванне фразеалогіі, моўнай неадназначнасці (часам больш чым двух значэнняў слова) не заўсёды даступнае дзіцячай аўдыторыі, затое высока цэніцца дарослымі<ref name="Smolarova"/>. Да ліку тыповых прыёмаў дылогіі Мілна ставіцца прыём «значнай пустаты» і гульні з рознымі фікцыя: у «Супярэчнасці» (прадмова да другой часткі) сцвярджаецца, што маючыя адбыцца падзеі прысніліся чытачу; Пыху прыходзяць на розум «вялікія думкі ні пра што», Трус адказвае яму, што дома няма «зусім нікога», Парсючок апісвае Мамантука — «вялікая штука, як велізарнае нішто». Падобныя гульні разлічаны ў тым ліку і на дарослую аўдыторыю<ref name="Smolarova"/>. Абедзве кнігі насычаны вершамі, укладзенымі ў вусны Пыху; гэтыя вершы напісаны ў англійскай традыцыі дзіцячых абсурдных вершаў — [[нонсэнс]]у, працягваючы вопыт [[Эдвард Лір|Эдварда Ліра]] і [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]]<ref name="Smolarova"/>. [[Самуіл Якаўлевіч Маршак|С. Я. Маршак]] (першы перакладчык дзіцячых вершаў Мілна) у лісце да Г. І. Зінчанкі ад 11 ліпеня 1962 г называў Мілна «апошнім <…> прамым спадчыннікам Эдварда Ліра»<ref>Маршак С. Я. Стихи и поэмы. М.: Советский писатель, 1973. С. 849</ref>. З пункту гледжання Ліліяны Лунгіной, «Віня-Пых» спалучае рысы дзіцячай казкі, {{нп3|Раман выхавання|рамана выхавання|be-x-old|Раман выхаваньня}}, народнага гераічнага [[эпас]]у і паэтычнай прозы<ref name="Lungina"/>. === Месца ў творчасці Мілна === Цыкл пра Віня-Пыха зацямніў усю досыць разнастайную і папулярную ў свой час дарослую творчасць Мілна: «зваротны шлях у „дарослую“ літаратуру ён сабе адрэзаў. Усе яго спробы вырвацца з лап цацачнага мядзведзя апынуліся беспаспяховымі»<ref name="Urnov">Урнов Д. М. Мир плюшевого медведя // Alan A. Milne. Winnie-the-Pooh. М., «Радуга», 1983, с. 9-22.</ref>. Сам Мілн цяжка перажываў такі збег абставін, не лічыў сябе дзіцячым пісьменнікам і сцвярджаў, што для дзяцей піша з такой жа адказнасцю, як і для дарослых<ref name="Smolarova"/>. == Персанаж == === Характар === Віня-Пых, ён жа С. П. (Сябар Парсючка), П. Т. (Прыяцель Труса), А. П. (Адкрывальнік Полюса), С. І.-І. (Суцяшальнік Іа) і З. Х. (Той, хто знайшоў Хвост) — гэта наіўны, лагодны і сціплы «Мядзведзь з Маленькімі Мазгамі» ({{lang-en|Bear of Very Little Brain}}); у перакладзе Захадэра Віні неаднаразова кажа пра тое, што ў яго галаве пілавінне, хоць у арыгінале толькі адзін раз гаворыцца пра мякіну (''pulp''). Любімыя заняткі Пыха — складаць вершы і есці [[мёд]]. Пыха «палохаюць доўгія словы», ён забыўлівы, але нярэдка ў яго галаву прыходзяць бліскучыя ідэі. Характар ​​Пыха, які пакутуе ад «адсутнасці розуму», але ў той жа час «вялікага наіўнага мудраца», шэраг даследчыкаў адносіць да [[архетып]]аў сусветнай літаратуры, так, Барыс Захадэр збліжае яго з вобразамі [[Дон Кіхот]]а, [[Гамлет]]а і Швейка<ref name="2_Zahoder"/>. Л. З. Лунгіна лічыць, што Пых нагадвае [[Чарльз Дыкенс|дыкенсаўскага]] містэра Піквіка (любоў да ежы, цікавасць да надвор’я, парасон, «бескарыслівы запал да вандраванняў»). Яна ж бачыць у ім «дзіця, якое нічога не ведае, але хоча ведаць усё»<ref name="Lungina"/>. У англамоўнай дзіцячай літаратуры да яго блізкі Страшыла Мудры у аповесці «[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]» [[Лаймэн Фрэнк Баўм|Л. Ф. Баўма]]<ref name="Smolarova"/>. У Пыху сумешчана адразу некалькі вобразаў — плюшавы мішка, жывое медзведзяня і грозны Мядзведзь, якім ён хоча здавацца<ref name="Smolarova"/>. Характар ​​Пыха самастойны і ў той жа час залежыць ад характару Крыстафера Робіна, Пых такі, якім яго хоча бачыць маленькі гаспадар<ref name="Urnov"/>. Вобраз Пыха знаходзіцца ў цэнтры ўсіх дваццаці апавяданняў. У шэрагу пачатковых гісторый, такіх, як гісторыя з нарой, пошукі Лыскі, злоў Мамантука, Пых трапляе ў тое ці іншае «Безвыходнае становішча» і часта выходзіць з яго толькі з дапамогай Крыстафера Робіна. У далейшым камічныя рысы ў вобразе Пыха адступаюць на другі план перад «гераічнымі». Вельмі часта сюжэтны паварот у аповедзе — гэта тое ці іншае нечаканае рашэнне Пыха. Кульмінацыя ладу Пыха-героя прыпадае на 9 раздзел першай кнігі, калі Пых, прапанаваўшы выкарыстоўваць парасон Крыстафера Робіна як транспартны сродак («Мы паплывём на тваім парасоніку»), ратуе ад немінучай гібелі Парсючка; вялікаму балю ў гонар Пыха прысвечаны ўвксь дзясяты раздзел. У другой кнізе подзвігу Пыха кампазіцыйна адпавядае Вялікі Подзвіг Парсючка, які ратуе герояў, замкнёных у абваленым дрэве, дзе жыла Сава. Акрамя таго, Пых — творца, галоўны [[паэт]] Стосоткавага лесу, ён увесь час складае вершы з шуму, які гучыць у яго ў галаве<ref name="Lungina"/>. Пра сваё натхненні ён кажа: «Бо Паэзія, Крычалкі — гэта не такія рэчы, якія вы знаходзіце, калі хочаце, гэта рэчы, якія знаходзяць вас». Дзякуючы вобразу Пыха ў казку ўваходзіць яшчэ адна дзеючая асоба — Паэзія, і тэкст набывае новае вымярэнне<ref name="Lungina"/>. === Імя === Імя Winnie (яго насіла [[Вініпег, мядзведзіца|мядзведзіца Вініпег]], у гонар якой быў названы Пых) на англійскі слых успрымаецца як характэрна жаночае, памяншальнае ад жаночага імя Уініфрыд (Winifred)<ref name="Poltoracki"/><ref name=Eliferova>[http://magazines.russ.ru/voplit/2009/2/eli12.html М. Елифёрова. «Багира сказала…» Гендер сказочных и мифологических персонажей англоязычной литературы в русских переводах] // «Вопросы литературы», 2009, № 2</ref>; «А я думаў, што гэта дзяўчынка», — кажа ў пралогу бацька Крыстаферу Робіну. У англійскай традыцыі плюшавыя мішкі могуць успрымацца і як «хлопчыкі», і як «дзяўчынкі», у залежнасці ад выбару гаспадара. Мілн часцей называе Пыха займеньнікам мужчынскага роду (he), але часам і пакідае яго пол нявызначаным (it). Імем Пых (Pooh, выклічнік накшталт «ух!» ці «фу!», звязаны з гукам, калі дзьмуць<ref name="Poltoracki"/>) клікалі [[Лебедзі|лебедзя]], які жыў у знаёмых Мілна (ён фігуруе ў зборніку «Калі мы былі зусім маленькімі»). У англійскай мове «h» у імя Pooh не вымаўляецца, гэтае імя рыфмуецца пастаянна з who або do. У канцы першай часткі кнігі, пасля Пыхавага палявання на мёд, апавядальнік дае такое тлумачэнне: «Але з той прычыны, што Пых вельмі доўга трымаўся за матузок ад шарыка, ягоныя лапы зранцвелі і засталіся ўзнятымі ўверх яшчэ на працягу тыдня. Мух ён цяперака не зганяў з носа, з здзмухваў, а каб пазбавіцца іншых надакучлівых кузурак, ён і пыхаў і чмыхаў, і пырхаў, і пыхкаў. Падаецца, хоць я і не ўпэўнены, што ўсё ж менавіта таму яго клікалі „Пых“.» Па-англійску паміж імем Віня і мянушкай Пых ідзе артыкль the (''Winnie-the-Pooh''), як гэта звычайна з мянушкамі і эпітэтамі (пар. імёны манархаў Alfred the Great — [[Альфрэд Вялікі]], Charles the Bald — [[Карл Лысы]], або літаратурна-гістарычных персанажаў John the Baptist — [[Ян Хрысціцель]], Tevye the Milkman — Цяўе-малочнік). Камізм імя Winnie-the-Pooh у цэлым заключаецца не толькі ў змене гендара, але і ў неадпаведнасці эпічнай формы зместу<ref name=Eliferova/>. У Віня-Пыха ёсць і іншае імя — ''Edward'' (Эдуард), памяншальных ад якога (разам з Тэадор) з’яўляецца традыцыйная англійская назва плюшавых мішак — Тэдзі<ref name="Poltoracki"/>. У якасці «прозвішчы» Пыха заўсёды выкарыстоўваецца Bear (Мядзведзь)<ref name="Poltoracki"/>, у Воранава — Міхневіч. Пасля пасвячэння яго Крыштусем Родзькам у [[рыцар]]ы Пых атрымлівае тытул Sir Pooh de Bear (сэр Пых дэ Мядзведзь); спалучэнне нарманскага старафранцузскага прыназоўніка de з спрадвечна англійскім словам робіць камічны эфект<ref name="Poltoracki"/>. У першым выданні кнігі Барыса Захадэр пра Віня-Пыха (1960 г.) імя галоўнага персанажа было Мішка-Плюх. === Перадача імя на іншых мовах === [[Файл:Ulica Kubusia Puchatka.JPG|thumb|220px|Вуліца Віня-Пыха (Kubusia Puchatka) у Варшаве.]] У пераважнай большасці перакладаў «жаночая» семантыка імя Winnie ніяк не перадаецца. У перакладзе Монікі Адамчык-Гарбоўскай на [[польская мова|польскую мову]] (1986) галоўны персанаж носіць жаночае імя ''Fredzia Phi-Phi'' (пры гэтым ён усё ж мужчынскага роду). Але гэты пераклад не заваяваў усеагульнага прызнання<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/society/20060821/52923500.html|title=Кто такой Винни-Пух и откуда он взялся|date=21.08.2006|publisher=РИА Новости|access-date=2015-03-11}}</ref>; у Польшчы лічыцца класічным даваенны пераклад Ірэны Тувіма (сястры паэта [[Юліян Тувім|Юліяна Тувіма]]), дзе імя мядзведзя ''Kubuś Puchatek'' адназначна мужчынскае — Kubuś з’яўляецца памяншальных ад Jakub<ref>{{cite web|url=http://kobieta.dlastudenta.pl/artykul/Kubus_Puchatek_czy_Fredzia_Phi_Phi,83792.html|title=Kubuś Puchatek czy Fredzia Phi-Phi?|author=Nona Stopka|date=2012-07-25|publisher=dlastudenta.pl|access-date=2013-09-16}}</ref>. У рускім перакладзе Руднева і Міхайлавай Winnie выкарыстоўваецца ў арыгінальным напісанні; паводле задумы перакладчыкаў, гэта павінна нагадваць пра гендэрную неадназначнасць гэтага імя. Гэтак жа, як англійскае імя (з артыклем пасярэдзіне), уладкаваныя, напрыклад, {{lang-nl|Winnie de Poeh}}, {{lang-eo|Winnie la Pu}}<ref name="Tonkin">{{кніга|аўтар=Humphrey Tonkin |частка=chapter 10. The semantics of invention Translation into Esperanto|загаловак=The Translator as Mediator of Cultures|месца=Amsterdam / Philadelphia|выдавецтва=John Benjamins Publishing Company|серыя=Studies in World Language Problems|старонкі=169-190|isbn=978-90-272-2834-5}}</ref> і ідыш {{lang-yi|װיני-דער-פּו}} (''Віні-дэр-Пу''), амаль гэтак жа — {{lang-la|Winnie ille Pu}} (дзе ille — займеннік «ён», «той», ад якога паходзіць артыкль у раманскіх мовах)<ref name="Tonkin"/>. На многіх мовах персанажа клічуць нейкім адным з гэтых двух імёнаў: «Мядзведзем Пухам» ({{lang-de|Pu der Bär}}, {{lang-cs|Medvídek Pú}}, {{lang-bg|Мечо Пух}}, {{lang-he|פו הדוב}} (Пу а-Доў)) або «Медзведзянём Віні» ({{lang-fr|Winnie l’ourson}}); да гэтай жа катэгорыі адносіцца згаданая польская назва ''Kubuś Puchatek''. Сустракаюцца таксама імёны, дзе няма ні Віні, ні Пуха, напрыклад, {{lang-hu|Micimackó}}, {{lang-da|Peter Plys}}, {{lang-no|Ole Brumm}} або Мишка-Плюх у першапачатковай рэдакцыі перакладу Захадэра (1958). На нямецкай, чэшскай, латыні і [[эсперанта]] імя Pooh перадаецца як Pu, у адпаведнасці з англійскім вымаўленнем. Тым не менш, дзякуючы Захадэру ў рускую (а затым і ўкраінскую, {{lang-uk|Вінні-Пух}}) традыцыю вельмі ўдала ўвайшло імя Пух, якое натуральна гучыць (абыгрываннем славянскіх слоў ''пух'', ''пухлы'' відавочна і ў польскай назве ''Puchatek''). У беларускім перакладзе Віталя Воранава — {{lang-be|Віня-Пых}}, другая частка імя перакладзеная як «Пых», што сугучна з беларускімі словамі ''пыха'' (пыха і гонар) і ''запыхацца'', а таксама перагукаецца з іменем іншага героя беларускай народнай казкі «Пых». У перакладзе Захадэра і ў тытрах савецкіх мультфільмаў імя Пыха пішацца, як і ў арыгінале Мілна, праз {{нп3|злучок|злучок|ru|Дефис}}: ''Віня-Пых''. У 1990-я гады, магчыма, пад уплывам дыснэеўскіх мультфільмаў, дзе ''Winnie the Pooh'' без злучка, распаўсюджванне атрымаў арфаграфічны варыянт {{lang-ru|Винни Пух}} (так, напрыклад, у працах Руднева і Міхайлавай; у адных выданнях перакладу Вебера злучок ёсць, у іншых — няма). У Рускім арфаграфічных слоўніку РАН пад рэдакцыяй В. В. Лапаціна імя пішацца праз злучок. У граматычных слоўніку рускай мовы А. А. Залізняка, выданне 2003 г., таксама дадзена {{lang-ru|Винни-Пух}}. У адпаведнасці з тэкстамі, праз якія гэтае імя ўвайшло ў рускую культуру, у гэтым артыкуле прынята традыцыйнае напісанне — праз злучок. === Іншае === Днём нараджэння Пыха лічыцца: * альбо [[21 жніўня]] [[1921]] года, гэта значыць дзень, калі Крыстаферу Робіну Мілну споўніўся год. У гэты дзень Мілн падарыў сыну плюшавага мядзведзя (які, праўда, атрымаў імя Пыха толькі праз чатыры гады). У апошнім раздзеле «Пыхавага закутка» Крыстафер Робін кажа, што, калі яму будзе сто гадоў, Пыху будзе дзевяноста дзевяць; * альбо [[14 кастрычніка]] [[1926]] года, калі выйшла ў свет першая кніга пра Віня-Пыха (хоць асобныя яе фрагменты з’яўляліся ў друку і раней)<ref>[http://www.enchanted-place.net/index.php?module=faq&FAQ_op=view&FAQ_id=19 An Enchanted Page: FAQ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100831115025/http://www.enchanted-place.net/index.php?module=faq&FAQ_op=view&FAQ_id=19 |date=31 жніўня 2010 }}</ref>. [[Файл:The original Winnie the Pooh toys.jpg|thumb|350px|Сапраўдныя цацкі Крыштуся Родзькі: (ад нізу па гадзіннікавай стрэлцы) Тыгрык, Кенга, Пых, Іа і Парсючок. Нью-Ёркская публічная бібліятэка.]] Плюшавы мядзведзь Віня-Пых, які належаў Крыстаферу Робіну, зараз знаходзіцца ў дзіцячым пакоі Нью-Йоркскай бібліятэкі<ref>[http://www.nypl.org/locations/schwarzman/childrens-center-42nd-street Children’s Center at 42nd Street]</ref>. Ён не вельмі падобны на мядзведзя, якога мы бачым на ілюстрацыях Шэпарда. Мадэллю ілюстратару паслужыў «Growler» (буркун), плюшавы мішка яго ўласнага сына. На жаль, ён не захаваўся, стаўшы ахвярай сабакі, якая жыла ў сям’і мастака. Першыя ілюстрацыі і эскізы былі зробленыя вядомым карыкатурыстам Эрнэстам Шэпардам. 10 ліпеня 2013 года аўкцыённы дом Sotheby’s пусціў з малатка восем ілюстрацый<ref>[http://topgorod.com/news/world/kultura-i-iskusstvo/13480-pervye-illyustratsii-k-vinni-pukhu-pustyat-s-molotka.html Первые иллюстрации к «Винни-Пуху» пустят с молотка]</ref>. Найлепшы сябар Пыха — парасёнак [[Пятачок]] (Piglet). Іншыя персанажы: * Крыштусь Родзька ({{нп3|Крыстафер Робін Мілн|Крыстафер Робін|ru|Милн, Кристофер Робин}}) (Christopher Robin) * Вослік Іа (Eeyore) * Кенга (Kanga) * Малеча Ру (Little Roo) * {{нп3|Сава, Віні-Пух|Сава|ru|Сова (Винни-Пух)}} (Owl), у арыгінале мужчынскага полу<ref name=Eliferova/>; гэты вобраз асацыюецца ў англамоўнага чытача з мудрасцю і кемлівасцю<ref name=Poltoracki/>. * {{нп3|Трус, Віні-Пух|Трус|ru|Кролик (Винни-Пух)}} (Rabbit) * {{нп3|Тыгрык|Тыгрык|ru|Тыгрык}} (Tigger) * {{нп3|Лыска і Ласка|Лыска|ru|Лыска і Ласка}} (Woozle) — «віртуальны» персанаж, згадваецца ў тэксце, але не ўдзельнічае ў сюжэце як дзеючая асоба. * Мамантук (Heffalump) — «віртуальны» персанаж, згадваецца ў тэксце, але не ўдзельнічае ў сюжэце як дзеючая асоба. == Працяг Дэвіда Бенядзіктуса == {{Асноўны артыкул|Вяртанне ў зачараваны лес}} У 2009 годзе ў Вялікабрытаніі выйшла працяг кніг пра Віня-Пыха {{нп3|Вяртанне ў зачараваны лес|«Вяртанне ў зачараваны лес»|ru|Возвращение в зачарованный лес}}, ухвалены арганізацыяй ''Pooh Properties Trust''. Аўтарам кнігі стаў Дэвід Бенядзіктус, які імкнецца блізка пераймаць стылістыцы і кампазіцыі мілнаўскай прозы. Ілюстрацыі да кнігі таксама арыентаваны на захаванне стылю Шэпарда. «Вяртанне ў зачараваны лес» перакладзена на некалькі моў<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/entertainment/2009/10/091005_pooh_sequel.shtml Винни-Пух вернулся к британцам в сиквеле книги]</ref>. == Дыснэеўскія экранізацыі і фільмы-працягі == У [[1929]] годзе Мілн прадаў правы на камерцыйную эксплуатацыю вобраза Віня-Пыха ({{lang-en|merchandising right}}) амерыканскаму прадзюсару Стывена Шлезінгеру (памёр у [[1953]] годзе). У гэты перыяд былі выпушчаныя, у прыватнасці, некалькі пласцінак-спектакляў па кнігах Мілна, вельмі папулярныя ў ЗША. У [[1961]] годзе права на персанаж былі набытыя ва ўдавы Шлезінгера студыяй [[The Walt Disney Company|Дыснея]]. Паводле сюжэта некаторых раздзелаў першай кнігі студыя выпусціла кароткаметражныя мультфільмы (''Віня-Пых і мядовае дрэва'', ''Віня-Пых і дзень клопатаў'', ''Віня-Пых, а з ім і Тыгра!'' і ''Віня-Пых і свята для Іа''). У дыснэеўскіх фільмах і выданнях імя персанажа, у адрозненне ад кніг Мілна, пішацца без дэфісаў (''Winnie the Pooh''), што можа адлюстроўваць амерыканскую пунктуацыю, у адрозненне ад брытанскай. Пачынаючы з 1970-х гадоў студыя Дыснея выпускае мультфільмы на зноў прыдуманыя сюжэты, ужо не звязаныя з кнігамі Мілна. Многія аматары твораў Мілна лічаць, што сюжэты і стыль дыснэеўскіх фільмаў маюць мала агульнага з духам кніг пра Віню. Рэзка адмоўна аб прадукцыі Дыснея адклікалася сям’я Мілна (у прыватнасці, Крыстафер Робін Мілн, які памёр у 1996 годзе)<ref name=Smolarova/>. Амерыканская даследчыца творчасці Мілна Паола Коналі сцвярджае: «раскручаныя, парадыруемыя і перайначаныя ў камерцыйнай прадукцыі, персанажы казкі сталі культурным міфам, але міфам, вельмі далёкім ад аўтара. Асабліва гэты працэс адчужэння узмацніўся пасля смерці Мілна»<ref>Paola Connolly. Winnie-The-Pooh And The House At Pooh Corner: Recovering Arcadia. P. 10; цит. по ст. Смоляровой «Детский „недетский“ Винни-Пух»</ref>. Знешнасць персанажаў мультфільмаў, увогуле, узыходзіць да ілюстрацый Шэпарда, але малюнак спрошчаны, а некаторыя запамінальныя рысы перабольшаныя. Віня-Пых Шэпарда носіць кароткую чырвоную кофтачку толькі ўзімку (пошукі Лыскі), у той час як дыснэеўскі ходзіць у ёй круглы год. Другі мультфільм пра Віня-Пыха пад назвай ''Winnie the Pooh and the Blustery Day'' заваяваў прэмію «[[Оскар]]» у 1968 годзе за лепшы кароткаметражны мультфільм<ref>[http://theoscarsite.com/1968.htm The Oscar Site]</ref>. Кампанія Дыснею набыла аўтарскія правы і на малюнкі Шэпарда: адпаведны вобраз называецца «Класічны Пых». У 1960-я кампанія The Walt Disney Company выпусціла 4 кароткаметражныя фільмы пра Віня-Пыха: («''Віня-Пых і мядовае дрэва''», «''Віня-Пых і дзень клопатаў''», «''Віня-Пых, а з ім і Тыгра!''» і «''Віня-Пых і свята для Іа''»). Далей было тэлевізійнае лялечнае шоў («''Сардэчна запрашаем на Пыхавы ўзлесак''»). Самай яркай рысай амерыканізацыі сюжэту стала з’яўленне ў паўнаметражным фільме ''The Many Adventures of Winnie The Pooh'' (''Мноства прыгод Віня-Пыха'') (1977; уключае нароўні з новымі сцэнамі тры кароткія мультфільмы, якія раней выйшлі, новага персанажа па імі Gopher (у рускіх перакладах мультфільмаў Дыснея ён называецца Суслік). Справа ў тым, што звярок {{нп3|Гоферавыя|гофер|ru|Гоферовые}} водзіцца толькі ў Паўночнай Амерыцы. З’яўленне суслік стала праграмным — ён усклікае: «Вядома, мяне няма ў кнізе!» У [[1988]] годзе Суслік з’яўляецца ў мультсерыяле «''Новыя прыгоды Віня-Пыха''» (''The New Adventures of Winnie the Pooh''), які налічвае чатыры сезоны (1988—1991). Мультсерыял здабыў велізарную папулярнасць як у свеце, так і на тэрыторыі былога СССР. У 1997 годзе быў зняты мультфільм «''Вялікае падарожжа Пыха: У пошуках Крыстафера Робіна''»/''Pooh’s Grand Adventure: The Search for Christopher Robin''. У 1999 годзе кампанія выпускае «''Віня Пых — Час рабіць падарункі''»/''Winnie the Pooh Seasons of Giving''. У 2000 годзе з’яўляецца «''Прыгоды Тыгры''»/''The Tigger Movie''. У 2001 годзе выдаецца «''Кніга Пыха: Гісторыі ад усяго сэрца''»/''The Book of Pooh: The Stories From the Heart'', а таксама новы мультсерыял, які здымаўся тры гады, аж да 2003 года. У 2002 годзе выходзіць у свет «''Калядны Пых''»/''Winnie the Pooh: A Very Merry Pooh Year''. У 2003 годзе — «''Вялікае Кіно Парсючка''»/''Piglet’s Big Movie'' У 2004 годзе Студыя Дыснея выпускае «''Віня Пых: Вясновыя дзянькі з малым Ру''»/''Winnie the Pooh: Springtime with Roo'' У 2005 годзе выйшаў поўнаметражны мультфільм «''Віня і Мамантук''»/''Pooh’s Heffalump Movie'' У 2005 годзе таксама выходзіць «''Віня і Мамантук на Хэлоўін''»/''Pooh’s Heffalump Halloween Movie''. У 2011 годзе выходзіць 51-ы мультфільм карпарацыі «''Медзведзяня Віня і яго сябры''» Аўтарскія правы на вобраз Віня-Пыха і яго сяброў — адны з самых даходных ў свеце, ва ўсякім выпадку, што тычыцца менавіта літаратурных персанажаў. Цяпер кампанія Дыснею зарабляе на продажы відэа- і іншай прадукцыі, звязанай з Пыхам, 1 мільярд долараў у год — столькі ж, колькі на створаных уласна Дыснеем знакамітых вобразах [[Мікі Маўс]]а, {{нп3|Міні Маўс|Міні Маўс|ru|Минни Маус}}, {{нп3|Дональд Дак|Дональда Дака|ru|Дональд Дак}}, {{нп3|Гуфі|Гуфі|ru|Гуфи}} і {{нп3|Плута|Плута|ru|Плуто}}, разам узятых. Паводле вынікаў апытання насельніцтва Ганконга ў 2004 годзе Віня апынуўся ўлюбёным персанажам дыснэеўскіх мультфільмаў усіх часоў. У 2005 годзе аналагічныя сацыялагічныя вынікі былі атрыманы і на Філіпінах. 11 красавіка 2006 года на Алеі славы ў Галівудзе была адкрыта зорка Віня-Пыха<ref name="1a_hollywood">[https://web.archive.org/web/20060513092216/http://www.gazeta.ru/style/2006/04/n_585560.shtml Газета. Ру: Винни-Пух удостоен звезды на аллее славы в Голливуде]</ref>. У 2007 годзе выйшаў новы дыснэеўскі мультсерыял пра Пыха «''Мае сябры Тыгра і Пых''». У ім дададзены новы персанаж — 6-гадовая рудая дзяўчынка Дарбі, аднак, насуперак першапачатковым паведамленняя, яна не замяніла Крыстафера Робіна, які таксама фігуравала ў серыяле. Трансляцыя серыяла працягваецца па гэты дзень. У 2009 годзе паводле яго матываў выйшлі тры поўнаметражныя дыснэеўскія фільмы пра Пыха, уключаючы «''Мае сябры Тыгра і Віня: Мюзікл чароўнага лесу''» (''Tigger and Pooh and a Musical Too''). У 2011 годзе выйшаў новы поўнаметражны фільм пра Пыха і кампанію: «''Медзведзяня Віня і яго сябры''» Акрамя таго, насельнікі стаакравага лесу з’яўляюцца ў спецыяльных выпусках, якія трансляваліся толькі каналам ABC; пасля выпушчаных на DVD: # Віня-Пых і Каляды таксама! (выйшаў [[14 снежня]] [[1991]] года) # Буу! Табе таксама! Віня-Пых (выйшаў [[25 кастрычніка]] [[1996]] года; трансляваўся толькі па канале [[CBS]]) # Віня-Пых і Дзень Падзякі (выйшаў [[26 лістапада]] [[1998]] года) # Віня-Пых, табе валянцінка (выйшаў [[13 лютага]] [[1999]] года) а таксама ў мультфільмы «''Мышыны дом''» і «''Чароўныя Каляды ў Мікі. Занесеныя снягамі ў мышынай Доме''». == Барацьба за аўтарскія правы == У 1991 годзе ўдава Шлезінгера, Шырлі Ласуэл, падала пазоў супраць Дыснея, сцвярджаючы, што за трыццаць гадоў да таго пры продажы Дыснея аўтарскіх правоў яна была ашукана. Хоць сп. Слезінгер да таго часу ўжо зарабіла на Пуху 66 мільёнаў долараў, яна патрабавала звыш таго 200 мільёнаў. Справа скончылася толькі праз 13 гадоў, у сакавіку 2004 года, перамогай Дыснея. У ходзе гэтай барацьбы Дысней распачаў зваротны крок, аб’яднаўшыся (на фінансавай глебе) з нашчадкамі Мілна, нягледзячы на ​​іх непрыманне дыснэеўскіх мультфільмаў. У 1998 годзе, пасля прыняцця амерыканскага закона аб заканчэнні аўтарскіх правоў, Клара Мілн, дачка Крыстафера Робіна, зрабіла спробу наогул спыніць аўтарскія правы кампаніі Шлезінгера на стварэнні свайго дзеда, падаўшы аб гэтым сумесны пазоў з кампаніяй Дыснея. Але на гэты раз суд падтрымаў Шлезінгера, гэта рашэнне пацвердзіў Апеляцыйны суд ЗША дзявятай акругі<ref>http://www.seattlepi.com/national/1154AP_Scotus_Pooh.html{{Недаступная спасылка}}</ref>. У панядзелак 26 чэрвеня 2006 года [[Вярхоўны суд ЗША]] адмовіўся разглядаць гэтую справу, тым самым падтрымаўшы рашэнне Апеляцыйнага суду<ref>[http://edition.cnn.com/2006/LAW/06/26/scotus.pooh.ap/index.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060629012931/http://edition.cnn.com/2006/LAW/06/26/scotus.pooh.ap/index.html|date=29 чэрвеня 2006}}</ref>. У краінах, дзе тэрмін аўтарскага права не пераўзыходзяць патрабаваныя {{нп3|Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў|Бернскай канвенцыяй|ru|Бернская конвенция об охране литературных и художественных произведений}}, усякае аўтарскае права на тэксты Мілна спынілася ў канцы 2006 года, гэта значыць па сканчэнні паўвекавога тэрміну (50-годдзе смерці Мілна — 31 студзеня 2006 года) плюс час да заканчэння каляндарнага года. (Аўтарскія правы на ілюстрацыі Шэпарда захаваюцца даўжэй на дваццаць гадоў, так як ён памёр у 1976 годзе). == У СССР == У часопісе {{нп3|Мурзілка|«Мурзілка»|ru|Мурзилка}} за 1939 год былі апублікаваныя два першыя раздзелы казкі Мілна — «Аб мядзведзі Віні-Пу і пчолах» (№ 1) і «Пра тое, як Віні-Пу пайшоў у госці і трапіў у бяду» (№ 9) у перакладзе А. Калтынінай і О. Галанінай. Імя аўтара паказана не было, стаяў падзагаловак «Англійская казка». У гэтым перакладзе выкарыстоўваюцца імёны Віні-Пу, Піглет і Хрыстафор Робін<ref>[https://shkolazhizni.ru/archive/0/n-62913/ Сергей Курий. Как Уинни-Фу превратился в Винни-Пуха]</ref>. Першы поўны пераклад «Віні-Пуха» ў СССР выйшаў ў 1958 годзе ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літве]] ({{lang-lt|Mikė Pūkuotukas}}), яго выканаў 20-гадовы літоўскі пісьменнік Віргіліюс Чэпайтыс, які карыстаўся польскім перакладам Ірэны Тувім<ref>[http://pval.delfi.lt/pooh/cepaitis2.html Lietuviškajam «Mikei Pūkuotukui» — 40 metų! «Lietuvos žinios» 1998 gruodžio 31 d.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090208135946/http://pval.delfi.lt/pooh/cepaitis2.html |date=8 лютага 2009 }}{{ref-lt}}</ref>. Пазней Чэпайтыс, пазнаёміўшыся з англійскім арыгіналам, істотна перапрацаваў свой пераклад, які перавыдаваўся ў Літве неаднаразова. У 1960—1970-я гады, дзякуючы пераводу {{нп3|Барыс Уладзіміравіч Захадэр|Барыса Захадэра|ru|Заходер, Борис Владимирович}} «Віні-Пух і ўсе-ўсе-ўсе», а затым і фільмам студыі «{{нп3|Саюзмультфільм|Саюзмультфільм|ru|Союзмультфильм}}», дзе мішку агучваў [[Яўген Паўлавіч Лявонаў|Яўген Лявонаў]], Віня-Пых стаў вельмі папулярны і ў Савецкім Саюзе. === Пераклад (пераказ) Барыса Захадэра === У тым жа 1958 годзе з кнігай пазнаёміўся [[Барыс Уладзіміравіч Захадэр]]. Знаёмства пачалося з энцыклапедычнага артыкула. Вось як распавядаў ён сам пра гэта<ref name="2_Zahoder">[http://magazines.russ.ru/voplit/2002/5/zah-pr.html ''Заходер Б.'' Приключения Винни-Пуха (Из истории моих публикаций) // Вопросы литературы. 2002, № 5. С. 197—225]</ref>: {{пачатак цытаты}} Наша сустрэча адбылася ў бібліятэцы, дзе я перачытваў англійскую дзіцячую энцыклапедыю. Гэта было каханне з першага погляду: я ўбачыў малюнак сімпатычнага медзведзяня, прачытаў некалькі вершаваных цытат — і кінуўся шукаць кніжку. Так наступіў адзін з найшчасных момантаў майго жыцця: дні працы над «Пухам». {{канец цытаты}} У № 8 часопіса «Мурзілкі» за 1958 года з’явілася публікацыя аднаго з раздзелаў у пераказванні Захадэра: «Як Мішка-Плюх пайшоў у госці і трапіў у бязвыхаднае становішча». У гэтым тэксце галоўнага героя яшчэ клікалі Мішка-Плюх (у загалоўку з злучком, у тэксце без злучка). «Дзятгвыд» адхіліў рукапіс кнігі (кур’ёзныя чынам яе палічылі «амерыканскай»). У 1960 годзе (падпісана да друку 13 ліпеня) яе атрымалася выдаць у толькі што заснаваным выдавецтве Мінкультуры РСФСР «Дзіцячы свет» тыражом у 215 тысяч асобнікаў з ілюстрацыямі Алісы Іванаўны Парэт. Першае выданне выйшла пад назвай «Віні-Пух і ўсе астатнія», пазней зацвердзілася назва «Віні-Пух і ўсе-ўсе-ўсе». У 1965 годзе кніга, якая ўжо стала вельмі папулярнай, выйшла і ў Дзятгвыдзе. У выходных дадзеных першых некалькіх выданняў аўтарам кнігі быў памылкова паказаны «Артур Мілн» (хоць адна кніга Алана Аляксандра Мілна да «Віні-Пуха» па-руску ўжо выходзіла — гэта п’еса «Містэр Пім праходзіць міма», якая выйшла ў выдавецтве «Мастацтва» праз усяго год пасля смерці аўтара, у 1957 годзе, — а акрамя таго, пры жыцці аўтара друкаваліся яго дзіцячыя вершы ў перакладзе С. Я. Маршака). Ужо ў 1967 годзе рускі Віні-Пух быў выдадзены ў амерыканскім выдавецтве «Датан», дзе выпускалася большасць кніг пра Пуха і ў будынку якога ў той час захоўваліся цацкі Крыстафера Робіна<ref name="2_Zahoder"/>. Кампазіцыя і склад арыгінала ў тэксце Захадэра выкананы не цалкам. У рэдакцыі, якая з’явілася ў 1960 годзе, маецца толькі 18 раздзелаў; два з арыгінальных раздзелаў Мілна — дзясятая з першай кнігі і трэцяя з другой — прапушчаны (дакладней, дзясяты раздздел скарочаны да некалькіх абзацаў і «прышпілены» у канцы дзявятага). Адсутнічаюць прадмовы і прысвячэнні да абедзвюх кніг, як і само аўтарскі падзел на дзве кнігі; фрагменты прадмовы да першай часткі выкарыстаны ў тэксце першага раздзела. У 1990 годзе, да 30-годдзя рускага Віні-Пуха, Захадэр перавёў абодва прапушчаныя раздзелы. Трэці раздзел другой кнігі друкавалася асобна ў часопісе «Трамвай», у лютаўскім выпуску 1990 года<ref>[http://kvaclub.ru/tram02.html Борис Заходер. Новая история, в которой огрызуются поиски, а Пяточок (sic) опять чуть-чуть не встретил Слонопотама // Трамвай, 1990, № 2]</ref>. Абодва раздзелы ўвайшлі ў канчатковую рэдакцыю захадэраўскага перакладу ў складзе зборніка «Віні-Пух і многае іншае», які выйшаў у тым жа 1990 годзе і ў далейшым перавыдавалася неаднаразова. У гэтай рэдакцыі, як і ў першай, адсутнічаюць прадмовы і прысвячэнні, хоць дзяленне на дзве кнігі («Віні-Пух» і «Дом на Пухавым узлеску») адноўлена, а скразная нумарацыя раздзелаў замененая на асобную для кожнай кнігі. Фрагмент у канцы дзявятага раздзела пра свята ў гонар Віні-Пуха, цяпер фактычна дублюючы тэкст дзясятага раздзела, у поўным тэксце захаваны. Захадэр заўсёды (пачынаючы з першай часопіснай публікацыі 1958 года) падкрэсліваў, што яго кніга — не пераклад, а пераказ, плод сатворчасці і «перастварэння» Мілна па-руску, і настойваў на сваіх (са)аўтарскіх правах на яе. Сапраўды, яго тэкст не заўсёды літаральна ідзе за арыгіналам. Шэраг знаходак, якія адсутнічаюць у Мілна (напрыклад, разнастайныя назвы песень Пуха — Шумелкі, Крычалкі, Лямантоўкі, Сапелкі, Пыхцелкі, — ці знакамітае пытанне Пятачка: «Ці любіць Сланапатам парасят? І як ён іх любіць?»), удала ўпісваецца ў кантэкст твору<ref name="Smolarova"/><ref name=Boris>Александра Борисенко. [http://magazines.russ.ru/inostran/2002/4/boris.html Песни невинности и песни опыта. О новых переводах «Винни-Пуха»] // «Иностранная литература», 2002, № 4</ref>. Не мае поўнай паралелі ў Мілна і шырокае ўжыванне вялікіх літар (Невядома Хто, Родныя і Знаёмыя Труса), частае увасабленне неадушаўлёных прадметаў (Пух падыходзіць да «знаёмай лужыны»), большая колькасць «казачнай» лексікі, не кажучы ўжо пра нешматлікія схаваныя спасылкі да савецкай рэчаіснасці<ref name="Smolarova"/>. Неадназначна ўспрыняў стыль захадэраўскага «Пуха» [[Карней Чукоўскі]]: «Яго пераклад Віні Пуха будзе мець поспех, хоць стыль перакладу расхістаны (у англійскай казцы бацюшкі, пятачок і г. д.)»<ref>К. И. Чуковский. Дневник: в 3 т. Т. 3: 1936—1969. М., ПРОЗАиК, 2011, с. 307.</ref>. (У рэдакцыі 1965 года Захадэр замяніў слова «бацюшкі» на слова «караул»). У той жа час шэраг даследнікаў, уключаючы Я. Р. Эткінда, адносяць гэты твор усё ж да перакладаў<ref name="Smolarova"/>. Тэкст Захадэра таксама захоўвае моўную гульню і гумар арыгінала, «інтанацыю і дух арыгінала»<ref name="Boris"/> і «з ювелірнай дакладнасцю» перадае шматлікія важныя дэталі<ref name="Smolarova"/>. Да вартасцей перакладу ставіцца таксама адсутнасць залішняй русіфікацыі свету казкі, захаванне парадаксальнай англійскай ментальнасці<ref name="Smolarova"/>. Кніга ў пераказванні Захадэра з 1960-1970-х гадоў была выключна папулярная не толькі як дзіцячае чытанне, але і сярод дарослых, у тым ліку навуковай інтэлігенцыі<ref name=Smolarova>Наталия Смолярова. Детский «недетский» Винни-Пух // {{кніга |аўтар = Кукулин И., Липовецкий М., Майофис М. |загаловак = Веселые человечки: Культурные герои советского детства. Сборник статей |выдавецтва = Новое литературное обозрение |год = 2008 |старонак = 544 |isbn = 978-5-86793-649-5 }}</ref>. У постсавецкі перыяд працягваецца традыцыя прысутнасці захадэраўскага «Віні-Пуха» ва ўстойлівым крузе сямейнага чытання<ref name="Smolarova"/>. З першай, скарочанай рэдакцыі пераказвання Захадэра, а не з англійскага арыгіналу, выкананы некаторыя пераклады «Віні-Пуха» на мовы народаў СССР: грузінскую (1988){{efn|У грузінскім перакладзе, выкананым з першага выдання 1960 года, захаваны першапачатковая назва «Віні-Пух і ўсе астатнія» і нават памылка ў імя аўтара «Артур Мілн».}}, армянскую (1981), адна з украінскіх версій (А. Касцецкага{{efn|Першы ўкраінскі пераклад, зроблены Л. Саланьком у 1963 годзе, рабіўся з англійскай мовы і уключаў цалкам усе 20 раздзделаў, аднак у ім улічваўся і тэкст Захадэра, асабліва ў перакладзе вершаў.}}). === Ілюстрацыі === У савецкі час атрымалі вядомасць некалькі серый ілюстрацый да «Віня-Пыха». Ілюстратарам першай публікацыі ў «Мурзілкі» ў 1939 годзе (№ 1) быў вядомы графік Аляксей Лапцеў, які выступаў як ілюстратар «Нязнайкі» і іншых кніг; раздздел у № 9 за 1939 год ілюстраваў Міхаіл Храпкоўскі. [[Аліса Парэт]], ленінградская мастачка, вучаніца [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Пятрова-Водкіна]] і [[Павел Мікалаевіч Філонаў|Філонава]], ілюстравала<ref>[http://goofy.narod.ru/pooh/online/pictures/illustrations2/ Иллюстрации Алисы Порет]</ref> самае першае асобнае выданне пераказвання Захадэра (1960) і шэраг наступных (выдавецтва «Малыш», М., 1970). Нароўні з невялікімі чорна-белымі малюнкамі Парэт стварыла і каляровыя шматфігурныя кампазіцыі («Выратаванне Малечы Ру», «Савешнік» інш.), а таксама першую карту Стаакравага лесу на рускай мове. Эдуард Назараў — адзін з мастакоў-аніматараў, якія ўдзельнічалі ў стварэнні мультфільмаў Хітрука. Яму належаць графічныя чорна-белыя ілюстрацыі<ref>[http://goofy.narod.ru/pooh/online/pictures/illustrations/ Иллюстрации Эдуарда Назарова]</ref>, якія вельмі блізкія да вобразаў мультфільма і таксама атрымалі вялікую папулярнасць (1985). На некаторых з іх фігуруюць Тыгра, Малечв Ру, сваякі і знаёмыя Труса, якіх няма ў мультфільмах. Іншае выданне кнігі пра Віня-Пыха ілюстраваў ў колеры Віктар Чыжыкаў. Больш за 200 каляровых ілюстрацый, заставак і маляваных загалоўкаў да «Віня-Пыха» належыць Барысу Дыядораву<ref>[http://goofy.narod.ru/pooh/online/pictures/illustrations4/ Иллюстации Бориса Диодорова]</ref>. Б. Дыядораў і Г. Каліноўскі з’яўляюцца аўтарамі чорна-белых ілюстрацый і каляровых ўкладак у выданні «Дзіцячай літаратуры» 1969 г.; цыкл каляровых дыядораўскіх ілюстрацый створаны ў 1986—1989 г. і з’яўляўся ў некалькіх выданнях. Украінскі пераклад Леаніда Саланько (першае выданне — Вінні-Пух та його друзі, К.: Дитвидав УРСР, 1963) ілюстраваў Валянцін Чарнуха. === Мультфільмы Фёдара Хітрука === {{main|Віні-Пух (мультфільм)}} У студыі «[[Саюзмультфільм]]» пад кіраўніцтвам Фёдара Хітрука былі створаны тры мультфільмы: * [[Віні-Пух (мультфільм)|Віні-Пух]] ([[1969]]) — заснаваны на першым раздзеле кнігі. * [[Віні-Пух ідзе ў госці]] ([[1971]]) — заснаваны на другім раздзеле кнігі. * [[Віні-Пух і дзень клопатаў]] ([[1972]]) — заснаваны на чацвёртым (аб страчаным хвасце) і шостым (пра дзень нараджэння) раздзелах кнігі. Сцэнарый напісаў Хітрук у суаўтарстве з Захадэрам; праца суаўтараў не заўсёды ішла гладка, што стала ў канчатковым рахунку прычынай спынення выпуску мультфільмаў (першапачаткова планавалася выпусціць серыял па ўсёй кнізе<ref name="2_Zahoder"/>). Некаторыя эпізоды, фразы і песні (перш за ўсё знакамітая «Куды ідзём мы з Пятачком…») адсутнічаюць у кнізе і складзеныя спецыяльна для мультфільмаў; пазней гэтыя песні Захадэр у некалькі іншай рэдакцыі публікаваў асобным выданнем (кніжка-кардонка для малых «Песенькі Віня-Пыха», К., «Веселка», 1987) і уключаў як прыкладанне ў зборнік «Віня-Пых і многае іншае». З іншага боку, з сюжэту мультфільма выключаны (насуперак волі Захадэра) Крыстафер Робін; у першым мультфільме яго сюжэтная ролю перададзена Пятачку, у другім — Трусу. Для агучвання серыяла былі прыцягнутыя акцёры першай велічыні. Віня-Пыха агучваў [[Яўген Лявонаў]], Парсючка — [[Ія Савіна]], Іа — [[Эраст Паўлавіч Гарын|Эраст Гарын]]. Цыкл мультфільмаў атрымаў велізарную папулярнасць. Цытаты з яго сталі агульным здабыткам савецкіх дзяцей і дарослых і паслужылі асновай для стварэння ладу Віня-Пыха ў савецкім гумарыстычным фальклоры. Усяго ў гутарковую гаворку гараджан ўвайшла 21 цытата з фільма, палова якіх прыпадае на фільм «Віня-Пых і дзень клопатаў»<ref name="Arkhipova"/>. За гэты цыкл у ліку іншых работ Хітрук атрымаў у [[1976]] годзе [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўную прэмію СССР]]. Падчас працы над фільмам рэжысёр не ведаў пра існаванне мультфільмаў студыі Дыснея пра Віня-Пыха. Пазней, паводле слоў Фёдара Хітрука, яго версія спадабалася дыснэеўскаму рэжысёру Вольфгангу Райтэрману<ref name="Faber">{{кніга |аўтар = Liz Faber, Helen Walters |частка = Fedor Khitruk |загаловак = Animation unlimited: innovative short films since 1940 |спасылка = http://books.google.com/books?id=p6zs-4Db-WUC&pg=RA3-PA1964 |месца = London |выдавецтва = Laurence King Publishing |год = 2004 |pages = 154 |allpages = 192 |isbn = 1856693465 |мова = en }} </ref><ref name="Михайлин">{{артыкул | аўтар = Юрий Михайлин, Фёдор Хитрук | загаловак = О зарождении идеи фильма. Интервью | спасылка = http://www.kinozapiski.ru/article/422/ | выданне = Киноведческие записки | тып = журнал | месца = М. | год = 21.04.2006 | нумар = 73 }} </ref>. У той жа час тое, што савецкія мультфільмы былі створаны без уліку выключных правоў на экранізацыю, якія належаць студыі Дыснея, зрабіла немагчымым іх паказ за мяжой і ўдзел у міжнародных кінафестывалях<ref name="Капков">{{cite web |url = http://www.animator.ru/articles/article.phtml?id=243 |author = Сергей Капков |title = Фёдор Хитрук и Фильмы, фильмы, фильмы... |publisher = Аниматор.ру |access-date = 2009-07-18 |description = авторская версия статьи в журнал «Time out Москва» |archive-url = https://web.archive.org/web/20111101045725/http://animator.ru/articles/article.phtml?id=243 |archive-date = 1 лістапада 2011 |url-status = dead }}</ref>. === Анекдоты === Віня-Пых і Парсючок сталі персанажамі цыклу савецкіх і постсавецкіх анекдотаў, якія звычайна адносяць да «дзіцячых анекдотаў»<ref name="Arkhipova">[http://www.ruthenia.ru/folklore/arhipova5.htm А. С. Архипова. Ролевые структуры детских анекдотов]</ref>. Гэты цыкл з’яўляецца таксама і сведчаннем папулярнасці мультфільмаў сярод дарослых, бо анекдоты выходзяць далёка за межы «дзіцячага гумару», а шматлікія і падкрэслена «недзіцячыя». «Папулярнасць Віня-Пыха і кампаніі падтрымлівалася яшчэ й іх функцыянаваннем ў кніжным асяроддзі, хоць, вядома, асноўную ролю ва ўтварэнні анекдотаў згулялі ўсё-такі мультфільмы: па-першае, у анекдотах парадыруюцца фразы і сюжэты з мультфільмаў, а па-другое, многія дзеці, якія распавядаюць анекдоты, дадзеных кніг яшчэ не чыталі (або ім не чыталі), затое глядзелі мультфільмы»<ref name="Arkhipova"/>. У іх на першы план выходзіць відавочная ўжо ў фільме Хітрука некаторая брутальнасць і просталінейнасць вобразу Пыха. Як адзначае даследчык, «Ф. Хітруку прыйшлося зрабіць самога Віня-Пыха больш дарослым і агрэсіўным, пераадолеўшы цяжар інфантылізму цалкам на Пятачка»<ref name=Eliferova/>. У анекдотах мядзведзю таксама прыпісваюцца «дарослыя» рысы — у дадатак да «аматара пажраць», Пых становіцца аматарам выпіць і адпусціць вастрыню з сексуальным падтэкстам. Аб’ектам пародыі паўстае сяброўства Пыха і Парсючка, якое ператвараецца ў саперніцтва: «вялікі і моцны» Пых праяўляе агрэсію да безабароннага і несамастойнага Парсючка<ref name="Arkhipova"/>. Нярэдка ў анекдотах ў духу «дзіцячай жорсткасці»<ref name="Arkhipova"/> і {{нп3|чорны гумар|чорнага гумару|ru|Чёрный юмор}} абгульваюцца «гастранамічныя» якасці Парсючка. Камічны эфект часта ўзнікае з-за неадпаведнасці камунікатыўнай сітуацыі Пыха («дарослай» і цынічнай) і Парсючка (інфантыльнай і наіўнай)<ref name="Arkhipova"/>. Нарэшце, анекдоты пра Пыха і Парсючка, як і цыкл аб {{нп3|Штырліц|Штырліцы|ru|Штирлиц}}, утрымліваюць элементы моўнай гульні (у прыватнасці, [[каламбур]]). === Сеткавы гумар === Віня-Пых выклікаў да жыцця вялікі пласт сеткавага гумару. Гэта не толькі анекдоты, але і аповесці розных аўтараў. Найбольш папулярная тэма — Віня-Пых як [[хакер]] і [[сісоп]]<ref>[http://disktrouble.narod.ru/vinny.html Сетевые пародии о Винни-Пухе]</ref>. === Публікацыя арыгінала === У [[1983]] годзе пад рэдакцыяй і з нататкамі філолага-англиста А. І. Паўтарацкага ў Маскве ў выдавецтве «Вясёлка» былі выдадзены ў адным томе ўсе чатыры празаічныя і вершаваныя кнігі пра Пыха (Milne A. ''Winnie-the-Pooh; The House at Pooh Corner; When we were very young; Now we are six''. M., [[1983]]) і, у дадатку да іх, шэсць эсэ Мілна; так савецкі чытач, які валодаў англійскай мовай, змог пазнаёміцца ​​і з арыгінальным тэкстам. Прадмову да кнігі напісаў савецкі літаратуразнаўца Д. М. Урноў: гэтая праца ўтрымоўвала адзін з першых «дарослых» разбораў тэксту мілнаўскага цыклу ў СССР. Цікавасць Паўтарацкага (ініцыятара выдання) да Віня-Пыха абудзілі студэнты Аддзялення структурнай і прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|МДУ]], якія прапанавалі разбіраць англійскі тэкст «Віня-Пыха» падчас заняткаў на спецкурсе<ref>[http://ormer-fidler.livejournal.com/17329.html Винни-Пух и я]</ref>. == У літаратуры і філасофіі == «Віня-Пых» на працягу XX стагоддзя стаў прадметам для розных філасофскіх, псіхааналітычных і сатырычных варыяцый. Бенджамін Хофэ ў сваіх кнігах ''The Tao of Pooh'' («''[[Даа]] Пыха''») і ''The Te of Piglet'' («''{{нп3|Дэ||ru|Дэ}} Парсючка''») пры дапамозе герояў Мілна папулярна тлумачыць філасофію [[даасізм]]у. Тэкст Мілна пры гэтым перайначаны<ref>Руднев, с. 7</ref>. Дж. Т. Уільямс выкарыстаў вобраз мядзведзя для [[Сатыра|сатыры]] на філасофію (''Pooh and the Philosophers'', «''Пых і філосафы''»), а Фрэдэрык Крус — на [[літаратуразнаўства]] (''The Pooh Perplex'', «''Пыхава блытаніна''» і ''Postmodern Pooh'', «''Постмадэрнісцкі Пых''»). У «''Пыхавай блытаніне''» зроблены жартоўны аналіз «Віня-Пыха» з пункту гледжання фрэйдызму, фармалізму і т. п. Усе гэтыя англамоўныя працы паўплывалі на кнігу семіётыка і філосафа В. П. Руднева «Віня Пых і філасофія штодзённай мовы» (імя героя — без злучка, 1996). Тэкст Мілна прэпаруецца ў гэтай кнізе пры дапамозе {{нп3|Структуралізм|структуралізму|be-x-old|Структуралізм}}, ідэй [[Міхаіл Міхайлавіч Бахцін|Бахціна]], філасофіі [[Людвіг Вітгенштэйн|Людвіга Вітгенштэйна]] і шэрагу іншых ідэй 1920-х, у тым ліку псіхааналізу. Паводле думкі Руднева, «эстэтычныя і філасофскія ідэі заўсёды носяцца ў паветры… ВП з’явіўся ў перыяд самага магутнага росквіту прозы XX стагоддзя, што не магло не паўплываць на структуру гэтага твора, не магло, так бы мовіць, не адкінуць на яго сваіх прамянёў»<ref>Руднев, с. 9</ref>. Гэтая кніга змяшчае таксама поўны пераклад абедзвюх кніг Мілна пра Пыха. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|Winnie The Pooh}} * [http://winnie-the-pooh.ru/online/lib/voplit.html Заходер Б. Приключения Винни-Пуха (Из истории моих публикаций) // Вопросы литературы. 2002, № 5. С. 197—225] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060109162331/http://www.winnie-the-pooh.ru/online/lib/voplit.html |date=9 студзеня 2006 }} * ''Руднев В. П. '' Винни Пух и философия обыденного языка. — М., 1994, 1996, 2000, 2002. * Наталия Смолярова. Детский «недетский» Винни-Пух // {{кніга |аўтар = Кукулин И., Липовецкий М., Майофис М. |загаловак = Веселые человечки: Культурные герои советского детства. Сборник статей |выдавецтва = Новое литературное обозрение |год = 2008 |старонак = 544 |isbn = 978-5-86793-649-5 }} * {{кніга|аўтар=Matthew O Grenby, Kimberley Reynolds|частка=5 Research and Theory → Case Study: The International Reception of Winnie-the-Pooh|загаловак=Children's Literature Studies: A Research Handbook|спасылка=https://books.google.ru/books?id=bKEcBQAAQBAJ|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2011|старонкі=248|старонак=248|isbn=9780230343801|ref=Grenby and Reynolds}} * {{кніга|аўтар=Shirley Harrison|загаловак=Life and Times of the Real Winnie-the-Pooh, The: The Teddy Bear Who Inspired A. A. Milne|выдавецтва=Pelican Publishing|год=September 27, 2011|allpages=192 |isbn=978-1455614820}} * Christopher Robin Milne. The Enchanted Places, L., Penguin Books, 1976 * {{артыкул|аўтар=Сергей Курий|загаловак=Как попасть в Зачарованное Место (Винни-Пух и всё-всё-всё)|спасылка=http://www.ytime.com.ua/ru/26/78/1|выданне=Твоё время|месца=Киев|год=2003|нумар=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224530/http://www.ytime.com.ua/ru/26/78/1|archive-date=2 кастрычніка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002224530/http://www.ytime.com.ua/ru/26/78/1|archivedate=2 кастрычніка 2015}} * {{артыкул|аўтар=Александра Борисенко|загаловак=Песни невинности и песни опыта. О новых переводах «Винни-Пуха»|спасылка=http://magazines.russ.ru/inostran/2002/4/boris.html|выданне=«Иностранная литература»|год=2002|нумар=4}} == Спасылкі == * [http://ru.winniepooh.wikia.com/ Винни Пух Вики] — Вики на Викии, полностью посвященная миру Винни Пуха * [http://disney.go.com/pooh/index.html Официальный сайт Винни Пуха] * [http://www.fortgarryhorse.ca/phpweb/index.php?module=photoalbum&PHPWS_Album_op=view&PHPWS_Album_id=5 Медведица Винни] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928022825/http://www.fortgarryhorse.ca/phpweb/index.php?module=photoalbum&PHPWS_Album_op=view&PHPWS_Album_id=5 |date=28 верасня 2007 }}: фотоальбом из канадских архивов. * [https://web.archive.org/web/20041211182139/http://www.cbc.ca/winnie/ Медведь по имени Винни] — игровой фильм о судьбе медведицы Виннипег. * [http://goofy.narod.ru/pooh/ Русский сайт о Винни-Пухе: оригинальный текст, перевод Заходера, собрание иллюстраций, библиотека литературы о Винни-Пухе, фрагменты фильмов и аудиозаписей] * [http://www.disneycorner.com/modules.php?name=News&file=article&sid=82 О судебном деле относительно авторских прав на Пуха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041012191206/http://www.disneycorner.com/modules.php?name=News&file=article&sid=82 |date=12 кастрычніка 2004 }} * [http://www.lavasurfer.com/100akerpathology.pdf «Патология в Стоакровом лесу»: медицинское исследование «Винни-Пуха»](pdf) * [http://disney.go.com/disneyvideos/animatedfilms/pooh/ Официальный сайт последнего диснеевского фильма о Пухе «Пухов Слонопотам»] * [http://animator.ru/db/?p=show_film&fid=6758 Винни-Пух и все-все-все] на сайте «Аниматор.ру» * [http://animator.ru/index.phtml?p=photo_gallery&gid=11 Фоторепортаж с открытия выставки «Винни-Пух и всё-всё-всё», Москва,19 октября 2005 г.] * [http://bibliogid.ru/muzej-knigi/lyubimye-geroi/367-vinni-pukh Ирина Линкова. «Герой нашего времени»] * [http://inosmi.ru/social/20120520/191954522.html Пух Райтермана и Пух Хитрука: сравнительная характеристика персонажей] [http://colorfulanimationexpressions.blogspot.com/2011/08/pooh-vs-pukh-character-analysis.html оригинал] * [http://www.unmonument.ru/mon151.html Памятник Винни-Пуху в Москве] * [http://munin.uit.no/bitstream/handle/10037/4401/thesis.pdf?sequence=2 Winnie the Pooh In the Classroom], Elisabeth M. Knudsen, Master’s Thesis in English and Education Faculty of Humanities, Social Sciences and Education University of Tromsø. Spring 2012 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выдуманыя мядзведзі]] mtem6strl815t2w941zpkdnqp9yicu6 0 306755 5130798 4011211 2026-04-22T22:45:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130798 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Імператарскія ваенна-марскія сілы<br/>Kaiserliche Marine |выява = [[Файл:War Ensign of Germany 1903-1918.svg|border|288px]] |подпіс = |гады = [[1871]] — [[1919]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Германская імперыя}} |падпарадкаванне = |у складзе = |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Іхэтуаньскае паўстанне]]<br/>[[Першая сусветная вайна]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Альфрэд фон Цірпіц]] }} '''Герма́нскі імпе́рскі флот''' ({{lang-de|Kaiserliche Marine}}, ''Кайзерліхмарынэ'') — ваенна-марскія сілы [[Германія|Германіі]], створаныя пасля [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднання германскіх дзяржаў]] у складзе [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] на аснове [[Флот Прусіі|ваенна-марскіх сіл]] [[Каралеўства Прусія]], асноўнай задачай якіх з'яўлялася берагавая абарона. Яны існавалі з [[1871]] па [[1919]] год. Асабліва значна яны павялічыліся ў перыяд праўлення [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]], пры статс-сакратары марскога міністэрства [[Альфрэд фон Тырпіц|Альфрэдзе фон Тырпіц]], у якога знайшлі падтрымку ідэі амерыканскага тэарэтыка марскіх сіл [[Альфрэд Тайер Мэхэн|Альфрэда Тайер Мэхэна]]. Вынікам стала гонка марскіх ўзбраенняў з [[Брытанская імперыя|Вялікабрытаніяй]], падчас якой германскія ВМС сталі адной з самых значных марскіх сіл у свеце, саступаючы толькі брытанскім. Надводныя сілы аказаліся малаэфектыўнымі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], удзельнічалі толькі ў адной вялікай бітве — [[Ютландская бітва|Ютландскай]], вынік якой можна ахарактарызаваць як нявызначаны. У той жа час, падводны флот значна пашырыўся, і ўяўляў сабой галоўную пагрозу шляхам забеспячэння Вялікабрытаніі. Пасля заканчэння вайны вялікая частка караблёў была інтэрнавана саюзнікамі, а пасля [[Затапленне Флота адкрытага мора|затопленая]] пакінутымі германскімі экіпажамі на базе [[Скапа Флоў]] у 1919 годзе. Асноўныя сілы кайзераўскіх ВМС называліся [[Флот адкрытага мора|Флотам Адкрытага мора]] ({{Lang-de|Hochseeflotte}}). Караблі імператарскіх ВМС пазначаліся як SMS ({{Lang-de|Seiner Majestät Schiff}} — ''карабель Яго вялікасці''). Пераемнікам кайзераўскіх ВМС былі [[Рэйхсмарынэ|Імперскія ВМС]] ({{Lang-de|Reichsmarine}}) [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]]. == Арганізацыя == У [[1889]] годзе было скасавана [[Імператарскае адміралцейства|германскае адміралцейства]] з заменай яго трыма органамі: * Вышэйшае камандаванне флоту * Імперскае марское міністэрства * Марскі кабінет Распрацоўка аператыўных планаў перайшла да Вышэйшага камандавання флотам, якое паслядоўна узначальвалі [[адмірал]]ы фон дэр Гольц (1889—1895 гады) і фон Кнор (1895—1899 гады). У 1899 годзе паступіў загад кайзера Вільгельма II, змяніўшы існуючы да гэтага часу сістэму кіравання германскім ваенна-марскім флотам. У першым квартале 1899 года выйшлі две найважнейшых пастановы кабінета міністраў Германіі. Першай пастановай ад [[27 лютага]] 1899 года ўвялі папраўку да закона 1898 года аб флоце аб увядзенні новай класіфікацыі тыпаў караблёў. Браняносцы 1-га класа, і браняносцы 3-га класа атрымлівалі адзінае пазначэнне «лінейны карабель» (скар. [[лінкар]]). З прычыны прынятага кайзерам рашэння ўзяць на сябе непасрэднае кіраўніцтва ваенна-марскімі сіламі імперыі, другой пастановай кабінета міністраў ад 14 сакавіка 1899 года вышэйшае камандаванне ваенна-марскога флоту скасавалі, паколькі зрабілася непатрэбным існаванне галоўнага камандавання як прамежкавай інстанцыі паміж кіраўніком дзяржавы і вышэйшымі марскімі службовымі асобамі. Пры гэтым яго функцыі перайшлі да шасці непасрэдна падначаленых кайзеру камандным інстанцыям: # Галоўнае інспектарскае бюро флоту, # Імперскае марское міністэрства, # Галоўны марскі штаб, # Марскі кабінет, # Галоўныя камандзіры партоў Балтыйскага і Паўночнага мораў, # Начальнікі эскадраў - практычнай і крэйсераў. Галоўную ролю ў камандаванні ігралі імперскае марское міністэрства і марскі кабінет. Аднак штабное аддзяленне вышэйшага камандавання пакінулі і прысвоілі яму на будучыню назву марскога генеральнага штаба, чым рэгламентавалі яго непасрэдны ўдзел у планаванні будучых аперацый ваенна-марскога флоту Германіі. Начальнік штабнога аддзялення [[віцэ-адмірал]] Бендэман стаў першым начальнікам марскога генеральнага штаба. Адначасова 1-ю эскадру прама падпарадкавалі непасрэдна самому кайзеру, а на чале галоўнага інспектарскага бюро флоту паставілі аднаго з найстарэйшых адміралаў. Марскі кабінет таксама захаваў сваё існаванне, прычым, акрамя сваіх пастаянных функцый, у круг яго кампетэнцыі ўключылі рашэнне кадравых пытанняў (прызначэння, узнагароды, шлюбы і інш. афіцэрскага складу флоту). Тактычнай дзейнасцю і аператыўнымі распрацоўкамі цяпер ведаў галоўны марскі штаб з дапамогай сваіх службовых інстанцый, асноўным з якіх стаў марскі генеральны штаб. Да Першай сусветнай вайны на пасадзе начальніка марскога генеральнага штаба змянілася сем адміралаў. Пытанні баявой падрыхтоўкі былі даручаны імперскаму марскому міністэрству і галоўнаму марскому штабу. Ідэю генерала фон Капрыві — нападзенне на паўночнае ўзбярэжжа Францыі — падзялялі і вышэйшае камандаванне флотам, і марскі генеральны штаб, і яе паклалі ў аснову аператыўных планаў як на выпадак ізаляванага канфлікту з Францыяй, так і ваеннага сутыкнення Дваістага або Траістага саюзаў. == Склад == * [[Флот адкрытага мора]] * [[Германская Усходне-Азіяцкая крэйсерская эскадра]] * [[Балтыйскі флот, Германская імперыя|Балтыйскі флот]] * [[Германская Міжземнаморская эскадра|Міжземнаморская эскадра]] == Першая сусветная вайна == {{Асноўны артыкул|Вайна на моры (Першая сусветная вайна)}} Саступаючы па сіле брытанскаму флоту (34 [[дрэдноўт]]а і лінейных крэйсера да пачатку вайны), германскія ВМС (24 дрэдноўта і лінейных крэйсера)<ref>[http://www.worldwar1atsea.net/WW1NavalDreadnoughts.htm Dreadnought battleships 1914] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306053136/http://www.worldwar1atsea.net/WW1NavalDreadnoughts.htm |date=6 сакавіка 2016 }}</ref> імкнуліся аслабіць блакаду Германіі і падарваць забеспячэнне Вялікабрытаніі, паралельна вядучы актыўную кампанію на Балтыцы супраць расійскага Балтыйскага флоту. * [[Бітва за Атлантыку (1914—1918)]] ** [[Бітва ў Гельгаландскай бухце]] — жнівень 1914 года. ** [[Бітва ля Догер-банкі (1915)]] — студзень 1915 года. ** [[Ютландская бітва]] — май—чэрвень 1916 года. * Балтыйскае мора: ** [[Готландскі бой]] — ліпень 1915 года. ** [[Абарона Рыжскага заліва|Атака на Рыжскі заліў]] — жнівень 1915 года. ** [[Аперацыя «Альбіён»]] — верасень—кастрычнік 1917 года. * Паўднёвая Атлантыка і Ціхі акіян: ** [[Бітва пры Каранелі]] — лістапад 1914 года. ** [[Фалклендскі бой]] — снежань 1914 года. * Чорнае мора (германскія караблі з нямецкай камандай былі далучаны да турэцкага флота): ** [[Бой ля мыса Сарыч]] — лістапад 1914 года. * [[Затапленне Флота адкрытага мора]] == Званні == * [[Грос-адмірал]] (''Großadmiral'') * [[Адмірал]] (''Admiral'') * [[Віцэ-адмірал]] (''Vizeadmiral'') * [[Контр-адмірал]] (''Konteradmiral'') * Капітан мора (''Kapitän zur See'') * Капітан фрэгата (''Fregattenkapitän'') * Капітан карвета (''Korvettenkapitän'') * Капітан-лейтэнант (''Kapitänleutnant'') * Старшы лейтэнант мора (''Oberleutnant zur See'') * Лейтэнант мора (''Leutnant zur See'') * Дэк-афіцэр лейтэнант (''Deckoffizierleutnant'') * Прапаршчык мора (''Fähnrich zur See'') * Марскі кадэт (''Seekadett'') * Обер-дэк-афіцэр (''Oberdeckoffizier'') * Дек-афіцэр (''Deckoffizier'') * [[Мічман|Фельдфебель]] (''Feldwebel'') * Віцэ-фельдфебель (''Vize-Feldwebel'') * Обер-Маат (''Obermaat'') * Маат (''Маат'') * [[Старшы матрос]] (''Obermatrose'') * [[Матрос]] (''Matrose'') == [[Сцяг]]і караблёў і суднаў == [[Файл:Deutsches Reich Flaggen.jpg|right|thumb|350px]] <gallery perrow="4"> Файл:War Ensign of Germany (1892-1903).svg|Сцяг баявых караблёў<br/> 1892—1903 Файл:War Ensign of Germany 1903-1918.svg|Сцяг баявых караблёў<br/> 1903—1919 Файл:Flag of German Empire (jack 1903).svg|[[Гюйс]] 1871—1919 Файл:Reichsdienstflagge der Kaiserlichen Marine 1893-1918.svg|Сцяг дапаможных судоў 1893—1919 </gallery> === Сцягі службовых асоб=== <gallery perrow="3"> Файл:Admiral.svg|[[Адмірал]] Файл:Vizeadmiral.svg|[[Віцэ-адмірал]] Файл:Konteradmiral.svg|[[Контр-адмірал]] </gallery> <gallery perrow="4"> Файл:Kommodorestander.svg|[[Камадор (воінскае званне)|Камадор]] Файл:Divisionsstander.svg|Камандзір [[Дывізіён караблёў|дывізіёна]] Файл:Flotillenstander.svg|Камандзір [[Флатылія|флатыліі]] Файл:Kriegswimpel.svg|Вымпел баявых [[Карабель|караблёў]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Рэйхсмарынэ]] * [[Правізорый «Вінета»]] {{зноскі}} == Спасылкі == * http://www.kaiserliche-marine.de/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181010171136/http://www.kaiserliche-marine.de/ |date=10 кастрычніка 2018 }} * [http://de.wikipedia.org/wiki/Liste_der_Flaggen_des_Deutschen_Kaiserreichs Сцягі кайзераўскай ВМС]{{ref-de}} * [http://german-navy.tripod.com/ Imperial German Navy in World War I]{{ref-en}} * [http://www.german-navy.de/hochseeflotte/ships/index.html German Naval History WW1]{{ref-en}} * [http://users.hunterlink.net.au/~maampo/militaer/glenn/marine/kaiserliche_marine_1914.htm Kaiserliche Marine 1914—1918] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090130060808/http://users.hunterlink.net.au/~maampo/militaer/glenn/marine/kaiserliche_marine_1914.htm |date=30 студзеня 2009 }}{{ref-en}} * [http://www.gwpda.org/naval/fdgn0001.htm Kaiserliche Marine Deployment 1914]{{ref-en}} * [http://uboat.net/wwi/ U-boat War in World War One]{{ref-en}} * [http://rosmir.iriran.ru/archival.php?id=58 ''Чарнілаўскі Арцём Аляксандравіч''. Прадстаўленні рускіх вайскоўцаў аб германскім ваенна-марскім флоце ў канцы XIX стагоддзя.]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскі флот Германіі]] [[Катэгорыя:Германія ў Першай сусветнай вайне]] kkdeqfssidkh1hz3u7b9vz7qnl475oy 0 316515 5130808 3267382 2026-04-23T01:10:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130808 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Глуск |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Głusk}} |Герб = POL gmina Głusk COA.svg |Сцяг = POL gmina Głusk flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Любэльскі |Салецтвы = |Цэнтр = [[Глуск, Люблін|Глуск (Люблін)]] |Заснавана = |Глава = Яцак Анасевіч |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 8703 |Год = 2012 |Шчыльнасць = 108,9 |Плошча = 64 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 609052 |Тэлефонны код = 81 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = LUB |Сайт = http://www.glusk.eurzad.eu/ |Заўвагі = }} '''Глуск'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Głusk}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Любэльскі павет|Любэльскага павета]] [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Глуск, Люблін|Глуску (Люблін)]]. Плошча гміны складае 64 км². Станам на [[2012]] год у гміне Глуск пражывалі 8703 чалавекі, шчыльнасць — 108,9 чал./км².<!-- Адміністрацыйна падзелена на [[салецтва]]ў.--> <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.glusk.eurzad.eu/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927152744/http://www.glusk.eurzad.eu/ |date=27 верасня 2007 }} {{Любэльскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Любэльскага павета]] f6ihomhle2ng6h42u7eax6qmqgy92nl 0 321818 5130725 4416355 2026-04-22T17:48:32Z IP781584110 134977 арфаграфія, пунктуацыя, афармленне, (дэ)вікіфікацыя 5130725 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Valentin Greff Bakfark.jpg|міні|справа|250пкс|Валянцін Грэф Бакфарк на тытульным аркушы надрукаванай у Ліёне «Intabulatura» (1553)]] [[Файл:Harmoniarum musicarum in usum testudinis factarum, tomus primus (karta tytułowa).png|міні|справа|250пкс|В. Бакфарк, «Harmoniarum musicarum in usum testudinis factarum, tomus primus», Кракаў, 1565 (тытульны аркуш)]] '''Валянцін Грэф Ба́кфарк'''{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}, або '''Ба́лінт Ба́кфарк''' ({{lang-hu|Bálint Bakfark, Bacfarc, Bakfarc, Bakfarkh, Bakffark, Backuart}}; жнівень [[1506]] або [[1507]], г. [[Брашо]], [[Трансільванія]] (цяпер {{МН|Брашоў||}}, [[Румынія]]) — [[13 жніўня|13]] або {{ДС|22|8|1576}}) — [[кампазітар]] і [[Лютня|лютніст]] [[Эпоха Адраджэння|эпохі Адраджэння]]. Значную частку жыцця правёў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Напачатку працаваў у [[Трансільванія|Трансільваніі]], [[Францыя|Францыі]] і, магчыма, у [[Італія|Італіі]]. 3 [[12 чэрвеня]] [[1549]] прыдворны лютніст [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] і [[кароль польскі|караля польскага]] [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Пасля смерці [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]] выехаў у [[Каралявец]] да герцага [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]], які выдаткаваў пенсію для яго жонкі Кацярыны з [[Нарбуты|Нарбутаў]] і дзяцей{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У час гастроляў Бакфарка па [[Еўропа|Еўропе]] у [[Ліён]]е ў [[1553]] годзе выйшаў яго першы друкаваны збор твораў. У [[1554]]—[[1565]] гадах жыў і працаваў у [[Вільня|Вільні]], падрыхтаваў другі збор твораў, прысвечаны Жыгімонту Аўгусту (выдадзены ў [[Кракаў|Кракаве]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У 1560-х гадах было выкрыта, што Бакфарк шпіёніў і інфармаваў пра сітуацыю пры польскім каралеўскім двары герцага Прусіі [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]]. У сувязі з гэтым страціў давер і заступніцтва караля, яго дом у Вільні ў 1566 годзе быў знесены, а сам ён збег у [[Познань]], а затым у [[Вена|Вену]]. 3 [[1566]] жыў пры [[Імператар Аўстрыі|імператарскім]] двары ў [[Вена|Вене]], потым у [[Венгрыя|Венгрыі]]. У [[1571]] годзе пераехаў у [[Падуя|Падую]], дзе працаваў да сваёй смерці{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Творчасць == Творчасць Бакфарка — адно з найвялікшых дасягненняў еўрапейскай [[лютня|лютневай]] музыкі [[XVI ст.]] Віртуознае валоданне тэхнікай ігры на лютні Бакфарк выкарыстоўваў пры стварэнні [[Фантазія (музыка)|фантазій]], [[рычэркар]]аў, у тым ліку складаных поліфанічных кампазіцый, транскрыпцый сачыненняў аўтарства іншых кампазітараў эпохі. У сваіх творах ён рэалізоўваў цэласныя архітэктанічныя канцэпцыі, у якіх спалучаліся фармальныя элементы позняга [[матэт]]а з песеннымі, характэрнымі для [[канцона|канцоны]] і [[Мадрыгал (музыка)|мадрыгала]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Бакфарк Валянцін Грэф|аўтар=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бакфарк Валянцін}} [[Катэгорыя:Кампазітары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кампазітары XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Венгрыі]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты Венгрыі]] [[Катэгорыя:Музыканты Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад чумы]] [[Катэгорыя:Лютністы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брашове]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Падуі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1500-я гады]] [[Катэгорыя:Музыканты Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Музыканты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] gwkqzdt1k53c1zu7mrft3tv3x0dvup7 0 326306 5130761 3634890 2026-04-22T19:09:04Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне, вікіфікацыя 5130761 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Чарноўская}} '''Марыя Чарноўская''' — [[беларусь|беларуская]] [[фалькларыст]]ка і [[этнограф]] пачатку [[XIX ст.]] Жыла ў [[Вільня|Вільні]]. Запісвала [[беларускія народныя песні|беларускія песні]] і [[Абрады і звычаі беларусаў|абрады]] ў в. [[Губеншчына]] (цяпер [[Крычаўскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]). Аўтар артыкула «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях вясковага ладу на Белай Русі» ў часопісе «[[Dziennik Wileński]]» («Віленскі дзённік», [[1817]], т. 6); у перакладзе на [[руская мова|рускую мову]] ён друкаваўся ў «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестнике Европы]]» ([[1818]], ч. 102) і «[[Северный архив|Северном архиве]]» ([[1822]], ч. 4). Упершыню дала ў арыгінальным вымаўленні беларускія народныя песні з [[ноты|нотамі]] і навуковым [[каментарый|каментарыем]], апісала [[Купалле]], [[Радаўніца|Радаўніцу]] і іншыя [[Народны каляндар усходніх славян|святы]], вобразы [[Беларуская міфалогія|народный міфалогіі]], [[Беларуская кухня|стравы]], [[Строй|адзенне]], сялянскі побыт беларусаў. Звярнула ўвагу на самабытнасць духоўнай культуры беларускага народа, пры гэтым падкрэсліла, што яе галоўным носьбітам з’яўляецца [[сялянства]] — захавальнік старадаўніх традыцый. У цэнтр мясцова-краязнаўчай праблематыкі яна ставіла фальклорна-этнаграфічны аспект. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|17}} [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] p14hclyyq72dqj8vy3hz0r8s9jkb8p5 0 335453 5130719 4420725 2026-04-22T16:58:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130719 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Генрых I Шампанскі | арыгінал імя = {{lang-fr| Henri 1er le Libéral}} | выява = Henry I of Champagne.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | пасада = [[граф Шампані]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1152]] | перыядканец = [[1181]] | папярэднік = [[Цібо II Шампанскі|Цібо II Вялікі]] | пераемнік = [[Генрых II Шампанскі]] | нацыянальнасць = | веравызнанне = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахавана = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = | сайт = }} '''Генрых I Шчодры''' ({{lang-fr|Henri 1er le Libéral}}; [[снежань]] [[1127]] — [[17 сакавіка]] [[1181]]<ref>{{Cite web |url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/CHAMPAGNE%20NOBILITY.htm#HenriIChampagnedied1181B |title=Champagne Nobility<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=29 чэрвеня 2016 |archive-date=24 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224083005/http://fmg.ac/Projects/MedLands/CHAMPAGNE%20NOBILITY.htm#HenriIChampagnedied1181B |url-status=dead }}</ref>, [[Труа]]) — [[граф Шампані]] і Бры (1152—1181), старэйшы сын [[Цібо II Шампанскі|Цібо II Вялікага]], графа Шампані і Мацільды Карынтыйскай. Брат каралевы [[Адэль Шампанская|Адэлі Шампанскай]], жонкі караля [[Людовік VII Малады|Людовіка VII Французскага]]. == Біяграфія == Генрых браў удзел у [[Другі крыжовы паход|Другім крыжовым паходзе]]. Ён вёз рэкамендацыйнае пісьмо ад [[Бернард Клервоскі|Бернарда Клервоскага]] да візантыйскага імператара [[Аляксей I Камнін|Аляксея I Камніна]]. Яго імя стаіць у спісе прысутных натабляў на сходзе, праведзеным [[Балдуін III Іерусалімскі|Балдуінам III Іерусалімскім]] у Акры [[24 чэрвеня]] [[1148]] года. Пасля смерці свайго бацькі Генрых узяў сабе [[Шампань]], аддаўшы астатнія ўладанні (уключаючы [[Блуа]], [[Шартр]], [[Сансер]] і [[Шатадзён]]) сваім малодшым братам. Тады гэта магло падацца дзіўным, бо іншыя ўладанні былі багацейшымі і лепш развіты. Генрых, мабыць, ужо тады разглядзеў эканамічныя магчымасці Шампані. І сапраўды, на працягу яго кіравання Шампанскае графства стала адным з самых багатых і магутных сярод французскіх княстваў. Генрых стаў [[сюзерэн]]ам прыблізна 2 тысяч [[васал]]аў — нешматлікія [[феадал]]ы Францыі маглі з ім у гэтым параўнацца. Дзякуючы гэтаму, Шампанскае графства стала адным з самых бяспечных месцаў для гандлю, што прывяло да бурнага развіцця кірмашоў у Шампані. Гэтыя кірмашы сталі цэнтрамі гандлёвых і фінансавых аперацый, на якія з'язджаліся гандляры не толькі з усёй Францыі, але і з усёй Еўропы. Двор графа, які размяшчаўся ў Труа, стаў вядомым літаратурным цэнтрам. Напрыклад, пісьменнік Уолтэр Мап быў адным з тых, хто гасцявалі тут. Навуковы Стывен Алінер быў адным з прыдворных Генрыха, у [[1176]] годзе ён стаў канцлерам графства. [[File:Henri I Liberal.jpg|thumb|left|200px|Грабніца Генрыха Шампанскага]] У [[1179]] годзе Генрых ізноў адправіўся ў Іерусалім з групай французскіх рыцараў, уключаючы яго сваякоў [[П'ер дэ Куртэнэ|П'ера дэ Куртэнэ]] (брата [[Людовік VII Малады|Людовіка VII]]) і Філіпа дэ Дро, [[біскуп Бавэ|біскупа Бавэ]]. На зваротным шляху, вяртаючыся праз Малую Азію, Генрых быў захоплены сельджукскім султанам [[Канійскі султанат|Рума]] [[Кылыч-Арслан II|Кылыч-Арсланам II]], які трымаў яго ў палоне да выплаты выкупу. Выкуп заплаціў візантыйскі імператар, Генрых быў вызвалены, але неўзабаве памёр. == Сям'я і дзеці == Жонка: (з [[1164]]) '''[[Марыя Французская, графіня Шампані|Марыя Французская]]''' (1145—1198), дачка [[Людовік VII Малады|Людовіка VII ''Маладога'']], караля Францыі і Элеаноры Аквітанскай. Мелі 4-х дзяцей: * '''Схаластыка Шампанская''' (пам. [[1219]]); муж — [[Гіём IV дэ Макон|Гіём IV]] (пам. 1226), [[граф дэ Макон]]. * '''[[Генрых II Шампанскі]]''' (1166—1197), [[граф Шампані|пфальцграф Шампані]], затым [[кароль Іерусаліма]]. * '''Марыя Шампанская''' (1174—1204); муж — (з 1186) [[Бадуэн IX Фландрскі]] (пам. 1206), [[граф Фландрыі]] і [[граф Генегау]], затым [[імператар Лацінскай імперыі]]. * '''[[Цібо III Шампанскі]]''' (1179—1201), граф Шампані. {{зноскі}} {{start box}} {{succession box | title=[[Граф Шампанскі]] | before=[[Цібо II Шампанскі]] | after=[[Генрых II Шампанскі]] | years=1152 — 1181}} {{end box}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Графы Шампані|Генрых I]] [[Катэгорыя:Дом дэ Блуа-Шампань|Генрых I]] [[Катэгорыя:Постаці французскай гісторыі]] [[Катэгорыя:Постаці другога крыжовага пахода]] haap8mv5vpdhgamfpmwhbwm639frvmh 0 347343 5130814 4719698 2026-04-23T01:32:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130814 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глыбаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рэчыцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глыбаў (Рэчыцкі раён)|Глыбаў]] |Датаўтварэння = [[30 снежня]] [[1927]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 825 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://rechitsa.by/sovet_glibov.html |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Глыбаўскі сельсавет}} '''Глы́баўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Глыбаў (Рэчыцкі раён)|Глыбаў]]. Утвораны 30 снежня 1927 года як '''Падалескі сельсавет''' складзе Рэчыцкага раёна [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Маскалёўскі сельсавет|Маскалёўскага]], [[Свідзерскі сельсавет|Свідзерскага (Свідзера-Мілаград-Глыбаўскага)]] і [[Стасеўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Стасеўскага]] сельсаветаў. Цэнтр — вёска [[Падалессе (Рэчыцкі раён)|Падалессе]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рэчыцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. Пасля Вялікай Айчыннай вайны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Глыбаў. 2 красавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Горвальскі сельсавет|Горвальскага сельсавета]], сельсавет перайменаваны ў Глыбаўскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. 1 ліпеня 1965 года ў склад сельсавета з [[Камсамольскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Камсамольскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Валадарск (Рэчыцкі раён)|Валадарск]] і [[Першае Мая (Рэчыцкі раён)|Першае Мая]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (11005).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1152 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 снежня 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 825 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Глыбаўскі сельсавет, Рэчыцкі раён}} {{Рэчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1927 годзе]] mlkcfmdijhbjk4tez7evwnbq7dkntcy 0 352607 5130817 4741967 2026-04-23T01:55:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130817 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Столінскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глінка (Столінскі раён)|Глінка]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1147 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Глі́нкаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Глінка (Столінскі раён)|Глінка]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Столінскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]<ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: [[Генадзь Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 425. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.</ref>, з 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 11 жніўня 1959 года ў склад сельсавета з [[Гараднянскі сельсавет|Гарадноўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Лука (Столінскі раён)|Лука]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 10.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Глінкаўскага сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|33}}</ref>. == Склад == * Аграгарадок [[Глінка (Столінскі раён)|Глінка]] * Вёска [[Зубкова (Столінскі раён)|Зубкова]] * Вёска [[Лука (Столінскі раён)|Лука]] * Вёска [[Першамайск (Столінскі раён)|Першамайск]] * Хутар [[Столінскі]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1578 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 98,8 % — [[беларусы]], 0,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1147 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Глінкаўскі сельсавет}} {{Столінскі раён}} [[Катэгорыя:Глінкаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] pln2m2z3bvb0yk8kkx69nisnhz6nplk 0 439411 5130691 4577776 2026-04-22T13:37:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130691 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гейзерых |арыгінал імя = {{lang-la|Geisericus}} |выява = Siliqua Vandals Honorius.jpg |апісанне выявы = Партрэт Гейзерыха на срэбранай манеце |шырыня = 310px |пасада = Кароль [[вандалы|вандалов]] |перыяд кіравання = [[428]]—28 студзеня [[477]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Гундэрых]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = каля [[389]] |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гейзерых''' ('''Гензерых''', каля [[389]]—[[24 студзеня|24]] ці [[25 студзеня]] [[477]]) — кароль вандалаў у [[428]]—[[477]] гадах, стваральнік [[Каралеўства вандалаў і аланаў]] у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. У час яго кіравання [[вандалы]] і [[аланы]] разрабавалі Рым у 455 годзе. == Біяграфія == === Паходжанне === Гейзерых быў другім сынам караля вандалаў [[Гадагісл]]а ад наложніцы з адзінакроўным братам і пераемнікам [[Гундэрых]]а. Іардан у сваёй працы «[[Аб паходжанні і дзеяннах гетаў]]» пісаў аб ім: «Гезэрых быў невысокага росту і кульгавы з-за падзення з каня, утойлівы, нешматслоўны, зневажаў раскошу, бурны ў гневе, сквапны да багацця, вельмі недальнабачны, калі трэба было абурыць плямёны, гатовы сеяць насенне разладу і нянавісці»''. Паводле слоў Пракопія Кесарыйскага, Гейзерых «цудоўна ведаў вайсковую справу і быў незвычайным чалавекам»<ref>[[Прокопий Кесарийский]], «Война с вандалами», кн. 1.3</ref>. === Уварванне ў Афрыку === На момант узыходжання на трон Гейзерыха ў паўночнай Афрыцы склалася цяжкая для рымскай улады сітуацыя: паўстанне военачальніка [[Баніфацый (магістр войска)|Баніфацыя]], уварванне [[Берберы|берберскіх]] плямёнаў і іншыя складанасці. Гэта выкарысталі [[аланы]] і [[вандалы]]. Гейзерых з 80-тысячным войскам у маі 429 года пераправіўся праз [[Гібралтарскі праліў|Гібралтар]] і, не сустрэўшы сур'ёзнага супраціву, прайшоў меней чым за год адлегласць ад [[Гінгіс]]а да [[Карфаген, горад|Карфагена]], то бок каля 2 тысяч км. Вандалы захапілі буйныя і дробныя гарады, толькі Цытра і Карфаген паспяхова адбілі нашэсце. Рымскі военачальнік Баніфацый адыйшоў са сваім войскам у горад Гіпон-Рэгій, дзе цягам 14 месяцаў, да ліпеня 431 года, вытрымліваў аблогу. Затым ён сышоў, пакінуўшы горад аланам і вандалам. Гіпон-Рэгій стаў першай паўночна-афрыканскай рэзідэнцыяй Гейзерыха. === Вайна з Візантыяй за Афрыку === Каля 432 года на тэрыторыі, за якую ішла барацьба у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], уступіла [[Візантыя|Усходняя Рымская Імперыя]] пад камандаваннем [[Флавій Аспар|Флавія Аспара]], военачальніка [[Аланы|аланскага]] паходжання. Абодва бакі спустошвалі багатыя правінцыі, але, відаць, пазбягалі вырашальнай бітвы. За перыяд да 435 года вандалы і аланы захапілі значную частку рымскай Паўночнай Афрыкі. Мір быў падпісаны ў 435 годзе ў [[Гіпон-Рэгій|Гіпон-Рэгіі]]. Імперыя пасля перамоў надала вандалам і аланам статус федэратаў. Паколькі тэкст дамовы да нас не дайшоў, можна толькі меркаваць, што Гейзерых, у сваю чаргу, абавязаўся пастаўляць востра неабходны [[Апенінскі паўвостраў|Італіі]] [[аліўкавы алей]] і зерне, а таксама абараняць межы ад [[Берберы|бербераў]]. === Бітва за панаванне ў Міжземным моры === Аднак мір не быў працяглым. 19 кастрычніка 439 года Гейзерых нанес нечаканы ўдар, узяў і спустошыў вобласці, што засталіся ў рымлян ([[Праконсульская Афрыка]] і [[Бізацэны]]). Авалодаўшы карфагенскім флотам для перавозкі зерня, ён ператварыў яго у ваенны флот. Такім чынам, ён стаў уладарыць на заходнім і цэнтральным [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. У 439—440 гадах вандальскі флот рабаваў узбярэжжы [[Сіцылія|Сіцыліі]] і Паўднёвай Італіі. Кантынгент [[Войска Заходняй Рымскай імперыі|заходне-рымскіх войскаў]] і [[Візантыйскі флот|ўсходне-рымскі флот]], закліканы [[Валентыніян III|Валентыянам ІІІ]] на дапамогу, дасягнулі, праўда, няшмат, але перашкодзілі вокамгненнаму захопу Сіцыліі. Аднак калі ў 442 годзе ўсходне-рымскі флот сышоў, Гейзерых заняў [[Сіцылія|Сіцылію]] і прымусіў заходне-рымскі ўрад падпісаць з ім новую дамову. Вандалы і аланы вызваліліся ад статусу федэратаў і былі прызнаны практычна незалежнымі. Дамова ўключала таксама пашырэнне межаў каралеўства Гейзерыха, якое ўвабрала ў сябе Трыпалітанію. Імперыя захавала абедзве правінцыі [[Маўрытанія, рымская правінцыя|Маўрытаніі]], [[Нумідыя|Нумідыйскую вобласць]] вакол [[Цытр]]а і [[Ўсходняя Трыпалітанія, рымская правінцыя|Ўсходнюю Трыпалітанію]]. Сіцылія некаторы час таксама належала [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]]. === Узмацненне каралеўскай улады === У 442 годзе родаплямённая арыстакратыя вандалаў падняла паўстанне супраць улады Гейзерыха, якая ўсё расла. Паўстанне было падаўлена, і ў далейшым родаплямённая арыстакратыя перастае выконваць важную ролю ў палітыцы каралеўства. Разам з тым павялічваецца значнасць служылай знаці, што залежала ад караля. Не склікаўся болей і народны сход. Вайсковыя атрады вандалаў, сярод якіх важную ролю выконвала конніца, былі размешчаныя ўздоўж паўднёвай мяжы і ў партах. Вайсковую службу неслі толькі [[вандалы]] і [[аланы]], акрамя [[Маўры|маўраў]] у дапаможных атрадах. === Захоп Рыма і узбуйненне Вандальскага каралеўства === {{main|Захоп Рыма вандаламі (455 год)}} Калі ў [[Рым]]е быў забіты імператар [[Валентыніян ІІІ]], Гейзерых скарыстаўся гэтым, каб разарваць мірную дамову з імперыяй 422 года. Дадатковай падставай стала тое, што новы імператар [[Петроній Максім]] выдаў за свайго сына дачку Валентыніяна, Еўдоксію, якую яшчэ ў 446 годзе заручылі з Хунерыхам, сынам Гейзерыха. Гейзерых сам узначаліў флот і ў апошнія дні траўня 455 года высадзіўся ў вусці Тыбра. У Рыме пачалася паніка, у час якой быў забіты Петроній Максім. Пасля 14-дзённага разрабавання Рыма Гейзерых пакінуў горад, узяўшы з сабою ўдаву Валентыяна і яго дачок Еўдоксію і Галу Плацыдзію. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://fmg.ac/Projects/MedLands/VANDALS,%20SUEVI,%20VISIGOTHS.htm#_Toc179360428 Foundation for Medieval Genealogy. Гейзерых] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101214065305/http://fmg.ac/Projects/MedLands/VANDALS,%20SUEVI,%20VISIGOTHS.htm#_Toc179360428 |date=14 снежня 2010 }} * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Isidor_S/vand.phtml?id=582 Ісідор Севільскі. Гісторыя Вандалаў] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Iordan/text2.phtml?id=577 Іардан. Аб паходжанні і дзеяннах гетаў] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Prokop/framevand11.htm Пракопій Кесарыйскі. Вайна ў вандаламі] * {{Крыніцы/Эрліхман В.В.: Кіраўнікі свету|5|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі вандалаў]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Афрыкі V стагоддзя]] oc2b3mkohrx18gp5lfth6z79kygpluo 0 469441 5130830 5023108 2026-04-23T05:09:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130830 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Горкаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Горкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Старадарожскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Горкі (Старадарожскі раён)|Горкі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 890 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Го́ркаўскі сельсаве́т''' (да 2003 года '''Паськаваго́рацкі''') — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Горкі (Старадарожскі раён)|Горкі]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Паськава-Горацкі (Паськавагорацкі) сельсавет''' у складзе Старадарожскага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Паськавы Горкі]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Старадарожскім раёне БССР. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Старадарожскім раёне Мінскай вобласці. 23 чэрвеня 1940 года ў склад [[Падарэскі сельсавет|Падарэскага сельсавета]] перададзена вёска [[Карыцішча]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 23 июня 1940 г. Об образовании в составе Стародорожского района, Минской области, Залужского и Пастовичского сельсоветов // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Старадарожскага раёна. 5 снежня 2002 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Горкі. 27 чэрвеня 2003 года сельсавет перайменаваны ў Горкаўскі<ref>[http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf Госкартгеоцентр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304231312/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} С. 37.</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Языльскі сельсавет|Языльскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Населеныя пункты == У склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: * аграгарадок [[Горкі (Старадарожскі раён)|Горкі]] * пасёлак [[Пралетарскі (Старадарожскі раён)|Пралетарскі]] * вёска [[Бярэзінка]] * вёска [[Вуглы (Старадарожскі раён)|Вуглы]] * вёска [[Добрынка (Старадарожскі раён)|Добрынка]] * вёска [[Забалацце (Старадарожскі раён)|Забалацце]] * вёска [[Зарэчнае (Старадарожскі раён)|Зарэчнае]] * вёска [[Мядзведня (Старадарожскі раён)|Мядзведня]] * вёска [[Навасёлкі (Старадарожскі раён)|Навасёлкі]] * вёска [[Пад’яменец]] * вёска [[Паськава Горка]] * вёска [[Селішча (Старадарожскі раён)|Селішча]] * вёска [[Солан (вёска)|Солан]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 890 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 94,4 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Вытворчая сфера == * Паськава-Горацкае лясніцтва * ААТ «Асвіца». == Сацыяльна-культурная сфера == * Ахова здароўя: фельчарска-акушэрскія пункты ў в. Навасёлкі, Паськава Горка, Солан. * Адукацыя: сярэдняя агульнаадукацыйная школа і яслі-сады ў аг. Горкі. * Культура: цэнтр культуры і адпачынку ў аг. Горкі, сельская бібліятэка-клуб у в. Солан, сельская бібліятэка ў аг. Горкі. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Старадарожскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старадарожскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] rhi9xkaai8g8jjlufn1db6v4w1k8ben 0 471427 5130861 5034343 2026-04-23T07:52:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130861 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Граўжышкоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ашмянскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў<ref name="Гравжишковский сельсовет">[http://oshmiany.gov.by/ru/gravhihkovskij-sels/ Гравжишковский сельсовет]</ref> |Сталіца = аграгарадок [[Граўжышкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 809 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 175,8<ref name="Гравжишковский сельсовет">[http://oshmiany.gov.by/ru/gravhihkovskij-sels/ Гравжишковский сельсовет]</ref> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://oshmiany.gov.by/ru/gravhihkovskij-sels/ |Заўвагі = }} '''Граўжышко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Граўжышкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ашмянскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лудскі сельсавет|Лудскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. 2 снежня 1959 года ў склад сельсавета з [[Крайванцаўскі сельсавет|Крайванцаўскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў: [[Баўбы]], [[Відэйшы]], [[Вільчаны]], [[Віцюлі]], [[Дубрава (Ашмянскі раён)|Дубрава]], [[Ленкаўшчына (Граўжышкоўскі сельсавет)|Ленкаўшчына]], [[Мазураўшчына]], [[Мікшчаўшчына]], [[Павілойці]], [[Побалеўшчына]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 17.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. У верасні 1975 года ў склад [[Кальчунскі сельсавет|Кальчунскага сельсавета]] перададзены 11 населеных пунктаў (вёскі [[Адамаўшчына]], [[Габрыялаўшчына]], [[Гушчы]], [[Ленкаўшчына (Ашмянскі раён)|Ленкаўшчына]], [[Лойцеўшчына]], [[Людвікаўшчына]], [[Ралаўшчына]], [[Яхімішкі]], хутары [[Бурнішкі]], [[Суглобішкі]] і [[Суслішкі]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 і 22 верасня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 33 (1479).</ref>. 19 жніўня 1985 года скасаваны хутары [[Алтажышкі]], [[Буйкі (Ашмянскі раён)|Буйкі]], [[Іванкаўшчына (Ашмянскі раён)|Іванкаўшчына]] і [[Махавое (Ашмянскі раён)|Махавое]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 жніўня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 36 (1842).</ref>, у 1986 годзе — вёска [[Слабодка (Ашмянскі раён)|Слабодка]] (злілася з вёскай [[Луды]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 21 снежня 1987 года ў склад [[Семярніцкі сельсавет|Семярніцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Лакуцеўшчына]], у склад [[Кальчунскі сельсавет|Кальчунскага сельсавета]] — 5 населеных пунктаў (вёскі [[Баўбы]], [[Побалеўшчына]], [[Сенкаўшчына]], хутары [[Відэйшы]] і [[Мазураўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 снежня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. 22 лістапада 2012 года скасаваны хутары [[Гута (Ашмянскі раён)| Гута]] і [[Хаваншчына (Ашмянскі раён)|Хаваншчына]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912r0054704&p1=1 Решение Ошмянского районного Совета депутатов от 22 ноября 2012 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Ошмянского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1064 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, 90,8 % — [[беларусы]], 7,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 снежня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 809 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Граўжышкоўскі сельсавет}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Граўжышкоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] a2mhk6ekxdi5wd6sn1n8f1zadrqoo41 0 471430 5130896 4797744 2026-04-23T09:10:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130896 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гродзінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ашмянскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў<ref name="Гродинский сельсовет">[http://oshmiany.gov.by/ru/grodinskij-sels/ Гродинский сельсовет]</ref> |Сталіца = вёска [[Гродзі (Ашмянскі раён)|Гродзі]] |Датаўтварэння = [[20 чэрвеня]] [[1988]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 806 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 108<ref name="Гродинский сельсовет">[http://oshmiany.gov.by/ru/grodinskij-sels/ Гродинский сельсовет]</ref> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://oshmiany.gov.by/ru/grodinskij-sels/ |Заўвагі = }} '''Гро́дзінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ашмянскі раён|Ашмянскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Гродзі (Ашмянскі раён)|Гродзі]]. Утвораны 20 чэрвеня 1988 года ў складзе Ашмянскага раёна Гродзенскай вобласці [[БССР]] з часткі скасаванага [[Палянскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Палянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 27 (1941).</ref>. У 2002 годзе скасаваны хутары [[Краўчышкі (Ашмянскі раён)|Краўчышкі]] і [[Рачкі (Ашмянскі раён)|Рачкі]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1051 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,2 % — [[беларусы]], 5,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 снежня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 806 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гродзінскі сельсавет}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Гродзінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1988 годзе]] gcjm8etzjcr90egplq2a8oe1531t1xf 0 472156 5130927 4703973 2026-04-23T11:50:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130927 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грэскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грэск]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2290 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грэ́скі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Грэск]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Грэскі раён|Грэскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Грэскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у Слуцкім раёне. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Грэскага раёна, з 21 чэрвеня 1935 года — Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Грэскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Шышчыцкі сельсавет|Шышчыцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Слуцкага раёна. 11 жніўня 1959 года ў склад сельсавета з [[Гацукоўскі сельсавет|Гацукоўскага сельсавета]] [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] перададзена вёска [[Вераб’ёва (Слуцкі раён)|Вераб’ёва]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. 5 мая 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Труханавіцкі сельсавет|Труханавіцкага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: [[Асавец (Капыльскі раён)|Асавец]], [[Калюга (Грозаўскі сельсавет)|Калюга]], [[Камень (Капыльскі раён)|Камень]], [[Карачоўшчына (Капыльскі раён)|Карачоўшчына]], [[Падлужжа (Капыльскі раён)|Падлужжа]] і [[Труханавічы (Капыльскі раён)|Труханавічы]]) сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 27 снежня 1962 года ў склад [[Грозаўскі сельсавет|Грозаўскага сельсавета]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] пералічаны 6 населеных пунктаў Асавец, Калюга, Камень, Карачоўшчына, Падлужжа і Труханавічы)<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Грэскага сельсавета было 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|157}}</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Маяцкі сельсавет|Маяцкага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Боркі (Грэскі сельсавет)|Боркі]], [[Ветка (Слуцкі раён)|Ветка]], [[Клешава]], [[Леткаўшчына (Слуцкі раён)|Леткаўшчына]], [[Маяк (Слуцкі раён)|Маяк]], [[Мусічы]] і [[Шулякі (Слуцкі раён)|Шулякі]]), у склад [[Гацукоўскі сельсавет|Гацукоўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Вераб’ёва (Слуцкі раён)|Вераб’ёва]], [[Забелы (Слуцкі раён)|Забелы]], [[Ульянаўка (Гацукоўскі сельсавет)|Ульянаўка]], [[Швяды (Слуцкі раён)|Швяды]], [[Шышчыцы]] і [[Яўладавічы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (12 населеных пунктаў) — 2323 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,5 % — [[беларусы]], 4,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 мая 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 2290 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. Станам на 1 студзеня 1947 года ў склад сельсавета ўваходзілі 11 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Белорусская ССР: административно-территориальное деление на 1 января 1947 года / Информационно-статистический отдел Президиума Верховного Совета БССР. — Минск: Государственное издательство БССР, 1947. — 300 с. {{Грэскі сельсавет}} {{Слуцкі раён}} {{Грэскі раён}} [[Катэгорыя:Грэскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Грэскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] pfz1me7ityxakw7mxfb5m4wotkxeylg 0 472259 5130842 4634925 2026-04-23T06:12:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130842 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Градзянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Асіповіцкі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Градзянка]] |Датаўтварэння = [[24 верасня]] [[1926]],</br>[[13 лютага]] [[2002]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 760 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://osipovichi.gov.by/ru/gradz-ru/ |Заўвагі = }} '''Градзя́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[вёска]] [[Градзянка]]. == Геаграфія == Градзянскі сельсавет размешчаны ў паўночнай частцы Асіповіцкага раёна і мяжуе з [[Лапіцкі сельсавет|Лапіцкім]], [[Ліпеньскі сельсавет|Ліпеньскім]], [[Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)|Свіслацкім]] сельсаветамі Асіповіцкага раёна, [[Багушэвіцкі сельсавет|Багушэвіцкім]] — [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага]] і [[Лядскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Лядскім]] — [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == Утвораны 24 верасня 1926 года як '''Градзянкаўскі (Градзянскі) сельсавет''' у складзе [[Свіслацкі раён (Бабруйская акруга)|Свіслацкага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]] з часткі скасаванага [[Велікакаменіцкі сельсавет|Велікакаменіцкага (Велікакаменскага) сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Свіслацкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Асіповіцкага раёна БССР. 15 ліпеня 1935 года Градзянка атрымала статус рабочага пасёлка. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года сельсавет у Асіповіцкім раёне Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Пагарэльскі сельсавет (Асіповіцкі раён)|Пагарэльскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 13 лютага 2002 года ўтвораны зноў шляхам аб’яднання тэрыторыі скасаваных [[Каменіцкі сельсавет|Каменіцкага]] (6 населеных пунктаў: вёскі [[Асавок (Асіповіцкі раён)|Асавок]], [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]], [[Каменічы]], [[Прыцерпа (Асіповіцкі раён)|Прыцерпа]], [[Цэзарова]] і [[Яноўка (Асіповіцкі раён)|Яноўка]]) і [[Пагарэльскі сельсавет (Асіповіцкі раён)|Пагарэльскага]] (5 населеных пунктаў: вёскі [[Амінавічы]], [[Буда (Градзянскі сельсавет)|Буда]], [[Градзянец (Асіповіцкі раён)|Градзянец]], [[Лазовае]] і [[Пагарэлае (Асіповіцкі раён)|Пагарэлае]]) сельсаветаў і вёскі [[Градзянка]]<ref>[http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num57/d57838.html Решение Могилевского областного Совета депутатов от 13 февраля 2002 г. № 17-4 Об изменении статуса рабочего поселка Гродзянка Осиповичского района и упразднении Гродзянского поселкового Совета, об образовании Гродзянского сельсовета, изменении границ Вязьевского и Протасевичского сельсоветов и упразднении Каменичского, Погорельского, Осиповичского сельсоветов Осиповичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210606082014/http://levonevski.net/pravo/normreg2013/num57/d57838.html|date=6 чэрвеня 2021}}</ref>. У 2002 годзе скасавана вёска [[Буда (Градзянскі сельсавет)|Буда]]. 20 лістапада 2013 года ў склад [[Лапіцкі сельсавет|Лапіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Амінавічы]] і [[Пагарэлае (Асіповіцкі раён)|Пагарэлае]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616214854/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1|date=16 чэрвеня 2020}}</ref>, 28 лістапада 2017 года ў склад [[Свіслацкі сельсавет (Асіповіцкі раён)|Свіслацкага сельсавета]] — вёска [[Прыцерпа (Асіповіцкі раён)|Прыцерпа]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917m0086648&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 28 ноября 2017 г. № 31-4 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (11 населеных пунктаў) — 1285 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 4,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=4 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (8 населеных пунктаў) — 760 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Градзянскі сельсавет}} {{Асіповіцкі раён}} [[Катэгорыя:Градзянскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свіслацкага раёна (Бабруйская акруга)]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2002 годзе]] j2y2iir7uvqyk1pxrksw9cgp3brxea1 0 554757 5130749 4731444 2026-04-22T18:54:52Z Pabojnia 135280 афармленне 5130749 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Савецкая вуліца}} {{іншыя значэнні|Віленская вуліца}} {{Вуліца2 |назва = Савецкая вуліца |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = Віленская, 41-га Сувальскага палка (Сувальская) |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Савецкая вуліца''' ({{lang-ru|Советская улица}}) — [[вуліца]] ў горадзе [[Ліда|Лідзе]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. == Гісторыя == Адна са старэйшых вуліц горада. Археолагі вызначылі, што [[культурны слой]] тут дасягае 2,5 метра (каля [[Лідскі музычны каледж|музычнага каледжа]])<ref name="Лаўрэш2"/>. Гістарычна Віленская-[[Замкавая вуліца (Ліда)|Замкавая]] была галоўнай вуліцай вузкай сялібнай тэрыторыі, заціснутай паміж двума рэкамі, і паўтарала абрысы [[водападзел]]у, ідучы ад [[Лідскі замак|замка]] ([[1320-я|1320]]-[[1330-я]]) каля зліцця рэк<ref name="Чантурыя"/> у кірунку да [[Вільня|Вільні]], ад якога і пайшла назва. Упершыню назва '''Віленская''' згадваецца [[20 верасня]] [[1674]] г., калі лідская мяшчанка Соф’я Івашкевіч падарыла манахам-кармелітам палову пляца на вуліцы<ref name="lida">[http://www.lida.info/ulica-vilenskaya-1908-1917-gg/ Улица Виленская. 1908—1917 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130817135540/http://www.lida.info/ulica-vilenskaya-1908-1917-gg/ |date=17 жніўня 2013 }}</ref>. У канцы [[XVIII ст.]] склаліся чатыры папярочныя вуліцы рознай ступені развітасці, якія адыходзілі ў бакі ад галоўнай вуліцы. Па Віленскай вуліцы склаўся кампактны двухцэнтрава лінейны [[грамадскі цэнтр]], абумоўлены камунікацыяй паміж дзвюма плошчам: [[Плошча Леніна (Ліда)|галоўнай гандлёва-адміністрацыйнай]] шматвугольнага абрысу і [[Плошча 600-годдзя Ліды|культурна-гандлёвай]] трохвугольнай перад замкам. Уздоўж вуліцы быў созданы рад манументальных збудаванняў, якія адрозніваліся цеснай згрупаванасцю<ref name="Чантурыя">{{крыніцы/Горадабудаўнічае мастацтва Беларусі}}</ref>. З поўдня на поўнач па вуліцы размяшчаліся фарны [[Крыжаўзвіжанскі касцёл (Ліда)|Крыжаўзвіжанскі касцёл]] ([[1747]]—[[1770]]), [[Касцёл Беззаганага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|касцёл Дзевы Марыі]] (другая палова [[XVIII ст.]]) і кляштар кармелітаў, [[ратуша (Ліда)|ратуша]] (XVIII ст.), [[сінагога (Ліда)|сінагога]] (XVIII ст.), [[Лідскі базыльянскі манастыр|базыльянская царква з манастыром]] (XVIII ст.), [[касцёл Святога Іосіфа (Ліда)|касцёл Святога Іосіфа]] ([[1797]]—[[1825]])<ref name="Чантурыя"/>. Да 1824 г. Віленская была выбрукавана каменем<ref name="lida2">[http://www.lida.info/ulicy-lidy-ili-lidskie-godonimy/ Улицы Лиды или лидские годонимы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130904213816/http://www.lida.info/ulicy-lidy-ili-lidskie-godonimy/ |date=4 верасня 2013 }}</ref>. Пажар [[23 жніўня]] [[1842]] года ў Лідзе ўзнік з-за перагрэву печы ў яўрэйскай лазні. У выніку згарэлі касцёл піяраў, школьны двор, частка дамоў каля Рыначнай плошчы і 43 дамы ўздоўж вуліцы Віленскай, паводле іншых звестак, згарэлі 80 яўрэйскіх дамоў і 40 хрысціянскіх, а таксама павятовая драўляная паштовая кантора<ref name="Лаўрэш2"/><ref name="Лаўрэш">[[Л. Лаўрэш|Лаўрэш Л.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/lida/02/%D0%93i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0.html Лiда на старых паштоўках. Гісторыя горада]</ref>. На плане горада, складзеным пасля пажару, бачна, што гарадская тэрыторыя прасунулася на поўнач уздоўж Віленскай дарогі<ref name="Лаўрэш2">Лаўрэш, Л. Л.[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:UBHYSCmnF50J:kamunikat.org/download.php%3Fitem%3D40023-1.pdf%26pubref%3D40023+&cd=11&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах] / Леанід Лаўрэш. — Ліда : Лідская друкарня, 2013. — 152 с. ISBN 978-985-6437-29-1.</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя, па ўспамінах [[Мірон Браніслаў Нарбут|Мірона Браніслава Нарбута]], Ліда гэта ''«адна доўгая вуліца Віленская, якая праходзіць па ўсёй даўжыні горада на працягу вярсты. Папярок іншая вуліца — Каменская, па баках вуліцы кароткія: Сенатарская і Крывая і, нарэшце, Рынак»''<ref name="lida2"/>. [[6 кастрычніка]] [[1891]] г. у Лідзе здарыўся пажар, у якім згарэла большая частка горада, практычна ўся яго цэнтральная частка. Хутка пасля пажару вуліца Віленская была забудаваная цаглянымі двухпавярховымі будынкамі, напершых паверхах якіх размясціліся крамы, майстэрні, закусачныяі г. д<ref name="Лаўрэш2"/>. [[Файл:Lida, Vilenskaja, Karmelicki-Fara. Ліда, Віленская, Кармэліцкі-Фара (1900).jpg|250пкс|міні|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|Кармеліцкі касцёл]] (злева) і [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Ліда)|Фарны касцёл]]. 1900]] У пачатку ХХ стагоддзя Віленская была гандлёвым і прамысловым цэнтрам Ліды, на ёй размяшчаліся 206 прадпрыемстваў: майстэрні, аптэкі, пякарні, кафэ, кандытарскія, чайныя, корчмы, гасцініцы, кінематограф, банкірскія канторы, казначэйства, шматлікія крамы, склады і пошта. У 1913 г. працягласць вуліцы складала 2 км. Першыя паверхі будынкаў ад касцёла да сабора ўяўлялі сабой гандлёвы пасаж без даху працягласцю 400 м, другія паверхі былі жылымі. Унутры вузкіх выцягнутых да [[Лідзейка|Лідзейкі]] і [[Каменка (рака)|Каменцы]] двароў размяшчаліся заводы — медаварны, 2 піваварныя, 2 лесапільныя, чыгуналіцейны, цукерачная і тытунёвая фабрыкі, 2 друкарні<ref name="lida"/>. У [[1921]] г. частка вуліцы Віленскай да чыгуначнага пераезду<ref name="lida3">[http://www.lida.info/ulicy-lidy-ili-lidskie-godonimy-2-chast/ Улицы Лиды или лидские годонимы (2 часть)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130905015456/http://www.lida.info/ulicy-lidy-ili-lidskie-godonimy-2-chast/ |date=5 верасня 2013 }}</ref> была перайменавана ў вуліцу '''Сувальскага палка''', названую ў гонар '''[[41-ы Сувальскі пяхотны полк|41-га Сувальскага палка]]''', які не пусціў у Ліду часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], якія ўцякалі пасля [[Варшаўская бітва (1920)|паражэння пад Варшавай]] у [[1920]] годзе<ref name="Лаўрэш"/>. У прастамоўі вуліца называлася проста '''Сувальскай'''<ref name="lida4">[http://www.lida.info/severnyj-gorodok-3-j-sedleckij-polk-zapadnoj-divizii-rkka/ Северный городок. 3-й Седлецкий полк Западной дивизии РККА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170609075442/http://www.lida.info/severnyj-gorodok-3-j-sedleckij-polk-zapadnoj-divizii-rkka/ |date=9 чэрвеня 2017 }}</ref>. На мяжы [[1920-я|1920]]-[[1930-я|1930-х]] гадоў на вуліцы Сувальскай знаходзілася 20 галантарэйных крамаў, 14 з вырабамі тэкстыльнай прамысловасці, т.зв. мануфактура, 13 з таварамі спажывецкімі, 9 з т. зв. таварамі каланіяльнымі, 6 піўных, 5 крамаў з абуткам, 5 цукерняў, 3 кнігарні, 3 крамы з вяндлінамі (вэнджанасцямі), 3 з напоямі алкагольнымі, 2 з мэбляю і г.д., былі таксам 4 банкі. [[Яўгенія Ярмантовіч]] у сваёй кнізе «У цені замка Гедзіміна» (1995) апісвае вуліцу ў [[1930-я]] гады: ''«Вуліца Сувальская была густа забудавана з абодвух бакоў. Паміж разнастайнымі крамамі і крамкамі амаль не было прамежкаў, так блізка суседнічалі яны паміж сабой. Стваралася ўражанне вялікага гандлёвага цэнтра»''<ref name="Незабыўная">[http://pawet.net/library/history/city_district/cplida/suvalskaja/%D0%9D%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_30-%D1%85_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%A5%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F.html Незабыўная вуліца Сувальская 30-х гадоў ХХ стагоддзя]</ref>. Пасля [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР]] ў [[1939]] годзе атрымала назву '''Савецкая'''. У паваенны перыяд мерыдыянальны кірунак у планіроўцы горада быў прадстаўлены адной толькі Савецкай вуліцай. Такая сітуацыя захоўвалася да завяршэння [[Праспект Перамогі (Ліда)|праспекта Перамогі]]<ref name="ais">[[Юрый Кішык|Юрий Кишик]]. [http://ais.by/story/12015 Лида-2010: преемственность архитектурных свершений.] [[Архитектура и строительство]] № 6 (217) 2010 г. 07.12.2010</ref>. == Размяшчэнне == Да скрыжавання з [[вуліца Кірава (Ліда)|вул. Кірава]] арыентавана з паўдня на поўнач, пасля — з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Размешчана паміж [[Праспект Перамогі (Ліда)|праспектам Перамогі]] і ракой [[Лідзея]]й. Пачынаецца ад скрыжавання вуліц [[Замкавая вуліца (Ліда)|Замкавай]] і [[Грунвальдская вуліца (Ліда)|Грунвальдскай]] каля [[плошча 600-годдзя Ліды|плошчы 600-годдзя Ліды]] і [[Лідскі замак|Лідскага замка]], перасякае [[Ленінская вуліца (Ліда)|вуліцу Ленінскую]], з ўсходу прымыкае [[вуліца Таўлая (Ліда)|вуліца Таўлая]], з захаду — [[вуліца Кірава (Ліда)|вуліца Кірава]], далей перасякае вуліцы [[вуліца Міцкевіча (Ліда)|Міцкевіча]], [[вуліца 8 Сакавіка (Ліда)|8 Сакавіка]], з паўднёвага ўсходу прымыкае [[Фабрычная вуліца (Ліда)|вуліца Фабрычная]], завяршаецца за чыгуначнымі пуцямі скрыжаваннем з [[вуліца Льва Талстога (Ліда)|вуліцай Льва Талстога]], пераходзячы ў [[вуліца Свярдлова (Ліда)|вуліцу Свярдлова]]. Даўжыня вуліцы складае каля 1,8 км. == Забудова == === Няцотны бок === * ''Сувальская вуліца, 3'' (не захаваўся) — будынак, у якім размяшчаліся тэхнічны аддзел гарадской управы, гарадская бібліятэка і рэдакцыя «[[Лідская зямля|Лідскай зямлі]]», перанесеная ў 1938 г. з [[Замкавая вуліца (Ліда)|вуліцы Замкавай]]. Прыблізна на месцы, дзе былі дамы № 3, 5, 7 на вул. Сувальскай зараз стаіць гандлёвы дом «Юбілейны» па Савецкай вуліцы, 1. Гарадская бібліятэка аднавіла сваю працу ў [[1922]] г. Запачаткаваў кніжныя фонды бібліятэкі былы бурмістр Ліды Рудольф Бергман, ён падараваў гораду сваю асабістую бібліятэку. Не менш за 25 % кніг прыпадала на яўрэйскую літаратуру. Гэта была адна з лепшых устаноў такога кшталту ў Заходняй Беларусі. Сучаснікі адзначалі, што ў яе фондах былі навейшыя выданні сусветнай літаратуры, творы, адзначаныя высокімі ўзнагародамі, Нобелеўскімі і іншымі прэміямі. У фондзе мэтанакіравана быў выдзелены раздзел [[Краязнаўства|краязнаўчай]] літаратуры<ref name="Шэпт287-288"/>. : Пры канцы 1937 г. у гарадской бібліятэцы прайшоў двухдзённы семінар павятовых бібліятэк<ref name="Шэпт287-288"/>. : Пры канцы 1938 г. бібліятэка была грунтоўна адрамантавана і атрымала новыя пакоі. Чытальная зала засталася ў былым бібліятэчным пакоі, а кніжныя фонды былі перанесены ў два новыя пакоі таго ж будынка. Яўрэйскі аддзел таксама атрымаў два новыя пакоі, у першым зроблена чытальная зала, а ў другім кнігасховішча<ref name="Шэпт287-288">{{крыніцы/Шэпт пажоўклых старонак|с=287-288}}</ref>. [[Файл:Lida, Vilenskaja, Karmelicki. Ліда, Віленская, Кармэліцкі (1900).jpg|міні|Касцёл у пачатку XX ст.]] * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў]] (не захаваўся). 20 мая 1672 года [[кармеліты]] атрымалі пляц для касцёла. У 1684 г. фундушы былі зацверджаны каралём [[Ян III Сабескі|Янам III Сабескім]]. Будоўля працягвалася вельмі доўга, і толькі [[5 верасня]] [[1714]] г. касцёл быў асвечаны [[Віленскі біскуп|віленскім біскупам]] [[Канстанцін Казімір Бжастоўскі|Канстанцінам Казімірам Бжастоўскім]]. Ёсць меркаванне, што кармеліцкі касцёл моцна пацярпеў падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], і гэта зацягнула будаўніцтва<ref name="pawet1"/>. : На працягу [[XIX ст.]] першы паверх кляштара часта выкарыстоўваўся для свецкіх мэтаў. Акрамя павятовага [[архіў|архіва]], тут месціліся павятовая каса і нават суд з [[канцылярыя]]й. Ужо на пачатку [[XIX ст.]] касцёл і кляштар патрабавалі рамонту, удалося адрамантаваць [[фасад]], [[гзымс]]ы і [[дах]]і. Але [[20 траўня]] [[1826]] г. пажар знішчыў дах і пашкодзіў скляпенні. Пасля пажару касцёл стаяў занядбаны і брудны. У 1829 г. была пабудавана новая званіца. Касцёл закрыты царскім указам ад [[6 верасня]] [[1835]] года<ref name="pawet1"/>. : Выкананыя ў [[1840]] г. абмеры сведчыць, што касцельныя скляпенні ўжо не існавалі. У [[1845]] г. будынак кляштара быў перароблены на вайсковы [[шпіталь]], касцёл быў кінуты і разбураўся. У [[1851]] г. кляштар апісваўся як кінуты і разбураны. У [[1858]] г. муры святыні ''«ледзь трымаліся»''<ref name="pawet1"/>. : У [[1908]] г. касцёл быў разабраны. Цэгла выкарыстоўвалася для будаўніцтва кашараў [[Паўночны ваенны гарадок (Ліда)|Паўночнага вайсковага гарадка]]. У тым жа 1908 г. кляштар занялі вайскоўцы. Пад час нямецкай акупацыі 1915-18 гг. у будынку былога кляштара месціўся салдацкі клуб<ref name="pawet1"/><ref name="lidanews"/>. З 1927 г. ў будынку кляштара размясцілася староства [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскага павета]]<ref name="pawet1"/>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у [[1941]] г., будынак былога кармеліцкага кляштара згарэў, але сцены яго стаялі да пачатку [[1950-я|1950-х]] гг.<ref name="lidanews">[http://lidanews.by/news/sport/6544news.html Падарожжа па старадаўніх вуліцах Ліды. 21 ліпеня 2016]</ref>, пасля чаго знесены. Зараз на месцы кляштара знаходзіцца будынак [[Лідскі дзяржаўны музычны каледж|музычнага каледжа]]<ref name="pawet1">[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/religion/kasciely/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB%D1%8B.html Лідскія касцёлы] // Летапісец 4(64)-2014.</ref>. [[Файл:Lida, Vilenskaja-Kamienskaja. Ліда, Віленская-Каменская (1915-18).jpg|thumb|Гатэль «Нямецкі дом». 1917—1918]] * ''Віленская вуліца, 19'' (не захаваўся) — з 1917 г. пачаў працаваць гатэль «Нямецкі дом». З боку вуліцы Віленскай да гатэля была прыбудавана летняя тэраса рэстарана, з якой для наведвальнікаў меўся добры відарыс цэнтральнай вуліцы горада. Дом гарэў падчас вулічных баёў [[Баі за Ліду (1919)|1919]] і {{нп5|Бой за Ліду|1920|ru|Бой за Лиду}} гг. і страціў летнюю тэрасу і трэці, мансардны паверх<ref name="Шэпт">{{крыніцы/Шэпт пажоўклых старонак}}</ref>. * № 3 — [[Лідскі дзяржаўны музычны каледж]]. * № 31 — будынак ([[1912]]) — {{ГККРБ 4|413Г000336}} * № 63 — Храм святога велікамучаніка Георгія Перамаганосца на могілках. * ЦЭЦ === Цотны бок === * № 2 — [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Ліда)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]]. Дэкаратыўнае аздабленне інтэр’ера: 3 алтары і амбон, арнаментальная лепка, роспісы скляпенняў і сцен ([[XVIII стагоддзе]]) — {{ГККРБ 4|412Г000335}} * № 8 — [[Лідскі раённы выканаўчы камітэт]] і Лідская дзіцячая музычная школа мастацтваў. [[Файл:Lida-Kastrychnik.JPG|thumb|злева|Былы кінатэатр «Кастрычнік» (дом № 12)]] * № 12 — Аддзел рамёстваў і традыцыйнай культуры [[Лідскі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці|Лідскага раённага цэнтра культуры і народнай творчасці]] (былы кінатэатр «Кастрычнік»). * № 16 — двухпавярховы будынак. У двары дома знаходзіўся будынак кінатэатра «Эра». Абодва будынкі згарэлі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У доме падчас вайны у яго сценах месцілася кухня, што карміла яўрэяў лідскага гета, калі яны пад канвоем выконвалі работы па разборцы згарэўшага цэнтра горада, таму ён не быў разабраны і быў адноўлены толькі пасля вайны. Пасля невялікага рамонту адразу пасля 1945 года ў ім пачаў працаваць гарадскі кінатэатр<ref name="pawet-кіно">[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Леанід]]. [http://pawet.net/library/history/city_district/education/kino/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B.html#_ftn60 Лідскія кінатэатры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200529112418/http://pawet.net/library/history/city_district/education/kino/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B.html#_ftn60 |date=29 мая 2020 }} // Маладосць 2017. № 11. С. 95-104.</ref>. З успамінаў гараджан<ref>Канчэўская, Л. Маленькая аповесць пра любоў. / Л. Канчэўская. // Ад Лідскіх муроў. — 2015. — № 8. — С. 262.</ref>: [[Файл:Кінатэатр у доме па Савецкай, 16 (1950-я).jpg|thumb|Кінатэатр у доме па Савецкай, 16. 1950-я]] {{цытата|Тут быў кінатэатр з глядзельнай залай на другім паверсе. Пасля сеанса гледачы спускаліся з боку двара па арматурнай, стромкай, амаль пажарнай лесвіцы. … Было вельмі нязручна ў цеснай зале з нізкай столлю, дзе стаялі масіўныя квадратныя калоны, якія вельмі перашкаджалі глядзець фільм. І падлога там была без узвышша, хлапчукі сядзелі на спінках крэслаў — проста бяда! Я палову фільма не бачыла, а толькі чула, нават плакала ад незадаволенай цікаўнасці.}} [[Файл:Ліда._Па_Савецкай_вуліцы_(03).jpg|thumb|[[Лідскі каледж]].]] * № 18 — [[Лідскі каледж]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]. * № 20 — [[Лідскі кляштар піяраў|Ансамбль былога кляштара піяраў]] ([[1797]]—[[1824]], перабудаваны пад праваслаўную царкву ў 1863 годзе): [[Свята-Міхайлаўская царква (Ліда)|Свята-Міхайлаўская царква]] (былы Іосіфаўскі касцёл), кляштарны корпус — {{ГККРБ 4|412Г000334}} * № 40 — [[Лідскі раённы цэнтр тэхнічнай творчасці]]. * [[Лідсельмаш]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Савецкая вуліца (Ліда)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Ліды]] k9lrm986z8z5pa3k96l0us5qimyfm4g 0 555218 5130843 5105290 2026-04-23T06:44:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130843 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі | частка = [[Лівійскі крызіс]], [[Другая халодная вайна]] | выява = Libyan Civil War.svg | загаловак = '''Становішча да красавіка 2019''' <span/> {{(!}} style="text-align:left;" {{!}} {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем сіл [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Узброеныя сілы Лівіі|Узброенных сіл Лівіі]]}} {{legend|#cae7c4|Пад кантролем сіл [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды]] і [[Узброены шчыт Лівіі|Узброенага шчыта Лівііі]]}} {{legend|#86c286|Пад кантролем сіл [[Усеагульны нацыянальны кангрэс|Усеагульнага нацыянальнага кангрэса]]}} {{legend|#e4e4e4|Пад кантролем савета маджахедаў [[Дэрна]], [[Бенгазі]] і [[Адждабія]]}} {{legend|#afc6e9|Пад кантролем мясцовых сіл}} {{!)}} <small>''[[:en:Template:Libyan Civil War detailed map|Мапа бягучай ваеннай сітуацыі ў Лівіі]] (англ.)''</small> | дата = [[16 мая]] [[2014]] — [[23 кастрычніка]] [[2020]] | месца = [[Лівія]] |прычына = Двоеўладдзе | вынік = мірная дамова, пачатак аб’яднання краіны | праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Палата прадстаўнікоў Лівіі]]:''' ** [[Выява:Libyan National Army.png|20px]] [[Узброеныя сілы Лівіі]] ** [[Брыгады Зінтан]] (да [[2017]] г.) {{Сцяг|Лівія|1977}} '''[[Кадафісты|Прыхільнікі джамахірыі]]:''' ** [[Народны фронт за вызваленне Лівіі]] ** Сілы Варшэфана ** Брыгада Хаміса '''Замежныя сілы''': ** [[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref>[https://www.alwihdainfo.com/La-rebellion-tchadienne-preoccupee-par-la-situation-securitaire-deletere-en-Libye_a70361.html La rébellion tchadienne "préoccupée par la situation sécuritaire délétère" en Libye]</ref> *** [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] (з [[2016]] г.) ** {{Сцяг|Судан}} [[Джанджавід]]<ref>{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26}}</ref> ** {{EGY}} (абмежаваны ўдзел) ** {{ARE}} (абмежаваны ўдзел) ** [[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі Расіі]] {{Collapsible list | title = Пры падтрымцы | 1 = {{DZA}}<ref name="дапамога"/> | 2 = {{RUS}}<ref>{{Cite news|work=Bloomberg L.P.|date=December 21, 2016|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/putin-promotes-libyan-strongman-as-new-ally-after-syria-victory|title=Putin Promotes Libyan Strongman as New Ally After Syria Victory}}</ref><ref name="russiahaftar">{{cite news|work=Middle East Eye|date=30 January 2017|title=Russia's secret plan to back Haftar in Libya|url=http://www.middleeasteye.net/news/exclusive-russias-secret-plan-libya-2129027228|first=Malek|last=Bachir|access-date=3 April 2017}}</ref> | 3 = {{SAU}}<ref name="дапамога"/> | 4 = {{TCD}}<ref name="russiahaftar" /> | 5 = {{GBR}}<ref name="JazeeraFUKUSLibya" /><ref>{{cite news|title=British Deployment to Libya|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3383459/SAS-spearhead-operation-involving-1-000-British-troops-wrest-control-dozen-oil-fields-seized-ISIS-Libya.html|access-date=5 January 2016}}</ref> (да [[2016]] г.) | 6 = {{USA}}<ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/us-abandons-long-time-cia-asset-khalifa-haftar-brands-him-as-spoiler/|title=US abandons long-time CIA asset Khalifa Haftar, brands him as spoiler|publisher=Libyan Express|date=18 August 2016}}</ref> (да [[2016]] г.) | 7 = {{JOR}}<ref>{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}</ref><ref name="JordanGNA">{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|publisher=The Jordan Times|date=20 August 2017|access-date=25 August 2017}}</ref> (да [[2016]] г., з [[2019]] г <ref>https://www.libyanexpress.com/jordan-arming-libyas-haftar-with-armored-vehicles-and-weapons/ Jordan arming Libya’s Haftar with armored vehicles and weapons</ref>) | 8 = [[File:Flag of France (1976–2020).svg|30пкс]] [[Францыя]]<ref name="JazeeraFUKUSLibya">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/france-confirms-soldiers-killed-libya-160720105518216.html|title=France confirms three soldiers killed in Libya|access-date=2 August 2016}}</ref> (да [[2016]] г.) | 9 = {{BLR}}<ref name="дапамога"/> | 10 = [[File:Flag of South Yemen.svg|24px]] [[Паўднёвы Пераходны Савет]]<ref name="сепары"/> (з [[2019]] г.) }} ---- {{Сцяг|Чад}} [[Чад|Чадскія паўстанцы]]<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45854 Продолжаются вооруженные столкновения на юге Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181025130941/http://za-kaddafi.org/node/45854 |date=25 кастрычніка 2018 }} — ''За Каддафи и его народ'', 22.10.2018</ref><ref name="Чад"/><br>{{Сцяг|Нігер}} [[Нігер|Нігерскія паўстанцы]] | праціўнік2 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|Урад нацыянальнай згоды]]''' (з [[2016]] г.): ** Прэзідэнцкая гвардыя ** Брыгады Місурата ** Рэвалюцыйныя брыгады Сабрата ** Ахова нафтавых пабудоў ** [[Файл:Naval Ensign of Libya.svg|22px|border]] [[Ваенна-марскія сілы Лівіі]] ** [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] [[Туарэгскія апалчэнцы Гат|Туарэгі]] ** [[Файл:Flag of the Toubou Front for the Salvation of Libya.svg|22px|border]] [[Фронт тубу для выратавання Лівіі]] ** [[Файл:Berber flag.svg|22px|border]] Апалчэнцы [[Берберы|амазіг]] ** [[Брыгады Зінтан]] (з [[2017]] г.) ** [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]] {{Collapsible list | title = Пры падтрымцы | 1 = {{Сцягафікацыя|ААН}} | 2 = {{GBR}} (з [[2016]] г.) | 3 = {{Сцягафікацыя|ЕС}} | 4 = {{USA}} (з [[2016]] г.) | 5 = {{ITA}} | 6 = {{QAT}} | 7 = {{SDN}} | 8 = {{TUR}} | 9 = {{JOR}} | 10 = {{FRA}} <ref name="eadaily.com">[https://eadaily.com/ru/news/2019/05/09/shestaya-nedelya-boyov-za-tripoli-lna-bombit-pns-saradzh-vstretilsya-s-makronom Шестая неделя боёв за Триполи: ЛНА бомбит ПНС, Сарадж встретился с Макроном]</ref>(з 2019) | 11 = {{UKR}}<ref>{{Cite web |url=http://za-kaddafi.org/node/47151 |title=Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2 |access-date=9 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |archive-date=17 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref> (з [[2019]] г.) }} | праціўнік3 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Усеагульны нацыянальны кангрэс]]''' (да [[2016]]): ** [[Узброены шчыт Лівіі]] ** [[Лівійская арганізацыя рэвалюцыйных аперацый]] ** Лівійская нацыянальная гвардыя {{Collapsible list | title = Пры падтрымцы | 1 = {{IRN}} (нібыта) | 2 = {{QAT}}<ref name="дапамога2"/> (да [[2016]] г.) | 3 = {{SDN}} (да [[2016]] г.) | 4 = {{TUR}}<ref name="дапамога2"/> (да [[2016]] г.) | 5 = {{UKR}}<ref>[https://www.newsweek.com/rival-libyan-factions-travel-kiev-and-moscow-seeking-support-304879 RIVAL LIBYAN FACTIONS TRAVEL TO KIEV AND MOSCOW SEEKING SUPPORT] — ''newsweek'', 6 February 2015</ref> }} ---- [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]]<br/>[[Файл:Islamic State flag.svg|22px|border]] [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]] {{Collapsible list | title = Падтрымка | 1 = [[Файл:Flag of Ansar al-Sharia (Libya).svg|22px|border]] [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]] (да [[27 мая]] [[2017]] г.) | 2 = [[Лівійскі Шчыт 1]] (снежань [[2016]] г.) | 3 = [[Брыгада мучанікаў 17 лютага]] | 4 = [[Брыгада Рафала аль-Сахаці]] }} [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] [[Саветы шуры маджахедаў Дэрна]] ** [[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя (Дэрна)]] ** [[Брыгада мучанікаў Абу Саліма]] (да [[2015]] г.) [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі#Брыгады абароны Бенгазі|Брыгады абароны Бенгазі]] Савет шуры маджахедаў Адждабія | праціўнік4 = [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] '''[[Ісламская дзяржава]]''' | камандзір1= [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] [[Агіла Салах Іса]]<br>[[Выява:Libyan National Army.png|22px]] [[Халіф Хафтар]]<br>{{Сцяг|Егіпет}} [[Абдул Фатах ас-Сісі]]<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|25px|border]] [[Саіф аль-Іслам Кадафі]]<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|25px|border]] Аіша Кадафі<br>[[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|25px|border]] Хуэлідзі аль-Хамідзі |камандзір2=[[Выява:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] [[Фаіз Сарадж]] |камандзір3 = [[Выява:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] Ахмед Майтыг<br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|25px|border]] Ізмаіл аль-Салабі |камандзір4 = [[Выява:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] † | сілы1 = [[Выява:Libyan National Army.png|22px]] 90 000<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html Military of Libya, CIA — The World Factbook] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161224023634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ly.html |date=24 снежня 2016 }}</ref> {{Сцяг|Егіпет}} 5 000 | сілы2 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] ? | сілы3 =[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|25px|border]] 10 000<ref>{{cite news|title=Is Libya the New Battleground for the Islamist-Nationalist Proxy War?|url=http://www.libya-analysis.com/gnc/|work=Libya Analysis|access-date=2 October 2015|date=9 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103143637/http://www.libya-analysis.com/gnc|archive-date=3 студзеня 2016|url-status=dead}}</ref><br>[[Файл:Flag of Jihad.svg|25px|border]] 4 500<ref name=Benghazimilitia>{{cite news|title=A Benghazi power, Libya militia eyed in attack|url=http://bigstory.ap.org/article/benghazi-power-libya-militia-eyed-attack|author=Maggie Michael & Hamza Hendawi|work=Associated Press|date=18 September 2012|access-date=10 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725075029/http://bigstory.ap.org/article/benghazi-power-libya-militia-eyed-attack |archive-date=25 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref> | сілы4 = [[Выява:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] 6 500<ref name="shifts to Libya">{{cite web|url=http://freebeacon.com/national-security/isis-shifts-libya-strikes-syria/|title=ISIS Shifts to Libya After Strikes in Syria|work=The Washington Free Beacon|access-date=12 January 2016}}</ref> | агульныя страты = 14 500 загінуўшых, з іх 2 400 мірных жыхароў<ref>[https://acleddata.com/curated-data-files/ Armed Conflict Location and Event Data project : CURATED DATA FILES]</ref> }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Другая [[грамадзянская вайна]] ў Лівіі''' — узброены канфлікт, які пачаўся ў 2014 годзе з-за двоеўладдзя ў Лівіі. == Папярэднія падзеі == У лютым [[2011]] года ў шэрагу гарадоў краіны прайшлі антыўрадавыя мітынгі, накіраваныя супраць урада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. З гэтага моманту ў краіне пачалася [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянская вайна]]. У канцы сакавіка 2011 пачалася санкцыянаваная [[ААН]] ваенная аперацыя пад кантролем сіл [[НАТА]]. [[21 жніўня]] лівійскія паўстанцы ўвайшлі ў [[Трыпалі]], сталіцу Лівіі. [[20 кастрычніка]] М. Кадафі быў забіты. Пасля гібелі Кадафі і паражэння войскаў урада перыядычна ўспыхвалі ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі сіламі<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ |title=Лівія 2011—2017 |access-date=29 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513025233/http://expert.ru/dossier/story/vojna-v-livii/ |archive-date=13 мая 2018 |url-status=dead }}</ref>. Сутыкненні насілі розны характар ​​— ад невялікіх сутычак да поўнамаштабных баявых дзеянняў. Узброеныя канфлікты адбываліся як паміж кадафістамі і лаяльнымі ранейшаму ўраду плямёнамі з аднаго боку і новымі ўладамі з другога, так і паміж рознымі групоўкамі, якія ўдзельнічалі ў звяржэнні ўлады Муамара Кадафі. [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Канфлікт ў Лівіі 2011—2014 гг.]], у адрозненне ад сірыйскага і іракскага, не меў характар ​​міжрэлігійнай вайны, а ўяўляў сабой канфлікт мясцовых міліцый, многія з якіх прэтэндавалі на вырашальную ролю, нібыта згуляную імі ў звяржэнні Кадафі. Сур’ёзным фактарам у падзеях з’яўлялася пытанне размеркавання даходаў ад нафтаздабычы. == Бакі == Сітуацыя, якая склалася ў Лівіі падчас грамадзянскай вайны, вельмі складаная. Тут вылучаюцца адразу тры асноўных канфліктуючых бакоў, унутры якіх таксама вялася барацьба. Першы бок прадстаўляла Палатай прадстаўнікоў. За іх выступалі Лівійская Нацыянальная армія, частка плямёнаў, асобныя ўзброеныя атрады, напрыклад, Брыгады Зінтан і Місурата, і прыхільнікі Джамахірыі. На другім баку знаходзіліся Усеагульны Нацыянальных Кангрэс, узброеныя групоўкі «Шчыт Лівіі» і «Арганізацыя рэвалюцыйных аперацый». З [[2016]] года ўсе яны знаходзіліся пад парадкаваннем Урадам нацыянальнай згоды на чале з Ф. Сараджам, так як УНК самаліквідаваўся. Трэці бок прадстаўлялі выключна ісламісцкімі баевікамі. Варта адзначыць, што сярод іх не было адзінства, што прыводзіла да сутыкненняў паміж самімі ісламістамі. Самымі буйнымі тэрарыстычнымі арганізацыямі, якія ўдзельнічалі ў канфлікце, з’яўляліся Ісламская дзяржава, Аль-Каіда, Савет шуры Бенгазі і Савет шуры маджахедаў Дэрны. У канфлікце прымалі ўдзел не толькі мясцовыя лівійскія сілы, але і войскі [[Егіпет|Егіпта]], [[ЗША]], [[ААЭ]] і іншых краін. == Ход вайны == === 2014—2017 === Супрацьстаянне ісламістаў і ўмераных сіл пры падтрымцы часткі вайскоўцаў вылілася ў яшчэ адзін узброены канфлікт, вынікам якога стала ўсталяванне ў жніўні [[2014]] года двоеўладдзя ў краіне. У горадзе [[Табрук]] стала афіцыйна засядаць Палата прадстаўнікоў Лівіі (ППЛ), а ў [[Трыпалі]] — Усеагульны нацыянальны кангрэс (УНК). Афіцыйна новая грамадзянская вайна ў Лівіі пачалася [[16 мая]] [[2014]] года, калі генерал-маёр Лівійскай нацыянальнай арміі Халіфа Хафтар аб’явіў аб пачатаку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму часцей узброеных сіл у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20140221182322/http://www.libyaherald.com/2014/02/14/general-hafter-announces-coup-politicians-react-with-scorn-order-his-arrest/#axzz2tIQINLHq General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald]</ref>. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву — аперацыя «Годнасць». [[18 мая]] аперацыя была пашырана да Трыпалі, што азнаменаваў штурм будынка Усеагульнага нацыянальнага кангрэса. У абстаноўцы напружанасці [[25 чэрвеня]] адбыліся выбары ў Палату прадстаўнікоў, на якіх прыхільнікі радыкальнага ісламу пацярпелі паразу. [[13 ліпеня]] ісламісты ў адказ на правал абвясцілі аб пачатку аперацыі «Світанне Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ў іх атрымалася [[23 жніўня]] пасля сарака дзён баёў<ref name=guardian-20140824>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn|title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized|author=Chris Stephen and Anne Penketh|publisher=The Guardian|date=24 августа 2014|access-date=24 января 2015}}</ref>. Пасля ўсталявання кантролю над горадам яны заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні Усеагульнага нацыянальнага кангрэса. [[25 жніўня]] некаторыя прадстаўнікі УНК правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам Амара аль-Хасі, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе<ref name="Libya’s interim government resigns">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/2014/08/29/Libya-s-interim-government-resigns-under-pressure-.html|title=Libya’s interim government resigns|publisher=Al Arabiya|date=29 августа 2014|access-date=29 августа 2014}}</ref><ref name="PressTV">{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|title=Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation|publisher=PressTV|date=29 августа 2014|access-date=29 августа 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924135758/http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="in.reuters.com">[http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912045107/http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 |date=12 верасня 2015 }}</ref>. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў горадзе Табрук на паўночным усходзе дзяржавы<ref name=guardian-20140909>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |publisher=The Guardian |date=9 September 2014 |access-date=24 September 2014}}</ref>. Летам [[2014]] года войскі УНК захопліваюць [[Бенгазі]], а затым пачынаецца наступленне на Табрук. Пакуль на поўначы вяліся гарадскія баі, у Фезане адбыліся міжплемянныя сутыкненні паміж туарэгамі, частка з якіх арыентавалася на Табрук, а іншая — на Трыпалі. Нестабільнасцю скарысталіся тэрарысты. У [[2015]] годзе баевікі «Ісламскай Дзяржавы» [[Бітва за Сірт (2015)|захопліваюць Сірт]] і Бенгазі. Умераные сілы пачалі адступаць пад напорам групоўкі. Тады, у верасні 2015 года, УНК і ППЛ прыйшлі да пагаднення аб стварэнні ўрада нацыянальнага адзінства Лівіі. Тым не менш, грамадзянская вайна з удзелам розных арганізацый працягнулася. Тым часам Лівійская Нацыянальная Армія Х. Хафтара пачала адваяванне акупіраваных ІД рэгіёнаў. Пасля шэрагу паразаў ад ЛНА радыкалы праводзяць некалькі тэрактаў у Трыпалі і іншых гарадах краіны<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/world/20160402/1401565107.html|title=В Ливии при атаке боевиков на месторождение нефти погибли 2 человека {{!}} РИА Новости|publisher=РИА Новости|access-date=2016-04-05}}</ref><ref>[http://www.rbc.ru/society/09/01/2016/569058199a794709e5686d16 Три туриста пострадали при атаке на отель в Хургаде :: Общество :: РБК]</ref><ref>[http://www.rg.ru/2016/01/08/terakti-site-anons.html Ответственность за теракты в Ливии взяла на себя группировка ДАИШ — Андрей Васильев — Российская газета]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2706243 Вести. Ru: Москва осудила нападение на туристов в Египте и теракты в Ливии]</ref>. У [[2016]] годзе ствараецца Прэзідэнцкі савет, які павінен быў канчаткова вырашыць пытанне аб адсутнасці адзінаўладдзя ў Лівіі. Аднак напружанасць застаецца, паколькі ППЛ не прызнала орган. [[4 чэрвеня]] [[2016]] лівійская армія, верная Прэзідэнцкаму савету, вызваліла аэрадром Аль-Гардабія ў 20 кіламетрах на поўдзень ад [[Сірт]]а<ref>[https://www.almasdarnews.com/article/ливийские-войска-отбили-у-иг-авиабазу/ Ливийские войска отбили у ИГ авиабазу Аль-Гардабия в 20 километрах к югу Сирта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423001830/https://www.almasdarnews.com/article/%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%83-%D0%B8%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D1%83/ |date=23 красавіка 2021 }}</ref>. Удар быў нанесены ў рамках аперацыі «Аль-Буньян Аль-Марсус», мэтай якой з’яўлялася вызваленне падкантрольных ІД тэрыторый. Касцяк надыходзячых на Сірт сіл склалі атрады з Місураты. Таксама ўзяты пасёлак Абу-Хадзі, размешчаны ў 2 кіламетрах на ўсход ад авіябазы. Пасля гэтага авіяцыя нанесла ўдары па пазіцыях тэрарыстаў на ўзлётна-пасадачнай паласе № 17 і горада Ас-Сахаір. У пачатку ліпеня [[2017]] генерал Хафтар абвясціў аб поўным вызваленні ад тэрарыстычных груповак другога па значнасці горада Лівіі — Бенгазі<ref>[https://ria.ru/world/20170717/1498644830.html Хафтар рассказал о возвращении Бенгази к мирной жизни]</ref> === 2018 === [[5 лютага]] [[2018]] года вайскоўцы ЛНА пачалі [[Бітва за Дэрну (2018)|аперацыю супраць баевікоў]] у партовым городзе Дэрна на ўсходзе Лівіі. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, Лівійская нацыянальная армія пацярпела паражэнне ў сутыкненні з джыхадзістамі. Яна адступіла з пазіцый, пакінуўшы праціўніку некаторую колькасць тэхнікі<ref>http://www.dahab.pro/_liviya_</ref>. У пачатку сакавіка Лівійская нацыянальная армія ў ходзе спецаперацыі вярнула прыморскія гарады Рас-Лануф і Эс-Сідр.<ref>[https://topwar.ru/111017-voyska-haftara-zahvatili-neftenalivnye-porty-livii.html]</ref> [[4 красавіка]] ўспыхнуў бой у паўднёвай Дэрне пасля нападу з боку групоўкі «Савет Шуры» на пазіцыі сіл ЛНА. Войскі Хафтара ўтрымалі свае пазіцыі. [[8 мая]] сілы ЛНА пачалі штурм Дэрны, з мэтай поўнага вызвалення горада<ref>{{Cite web |url=http://e-guinea.ru/news/africa?id=2846 |title=Генерал Хафтар пачаў штурм Дэрны |access-date=13 мая 2018 |archive-date=15 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915064713/https://e-guinea.ru/news/africa?id=2846 |url-status=dead }}</ref>. [[15 мая]] хафтараўцам атрымалася заблакаваць усходнія падыходы да Дэрны. Войскі таксама здолелі захапіць трафеі, уключаючы некалькі лёгкіх ракет і адзін танк<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45022 Армія кантралюе новыя пазіцыі ў Дэрне («За Каддафи и его народ»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210429193824/http://za-kaddafi.org/node/45022 |date=29 красавіка 2021 }}</ref>. [[16 мая]] Лівійская нацыянальная армія зноў пацярпела паражэнне ў баях з джыхадзістамі і адступіла. Праз два дні пачаўся новы штурм. ЛНА здолела зламаць знешнюю лінію абароны ісламістаў<ref>{{cite web|url=https://aawsat.com/english/home/article/1273171/haftar-fortifies-his-naval-fleet-consolidates-presence-derna|title=Haftar Fortifies His Naval Fleet, Consolidates Presence in Derna|first=Asharq|last=Al-awsat|website=aawsat.com|access-date=22 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522045414/https://aawsat.com/english/home/article/1273171/haftar-fortifies-his-naval-fleet-consolidates-presence-derna|archive-date=22 мая 2018|url-status=dead}} {{ref-ru}}</ref>. [[2 чэрвеня]] ВПС Хафтара нанеслі авіаўдары па складах зброі «Савета шуры маджахедаў Дэрны»<ref>[http://russian.news.cn/2018-06/03/c_137227031.htm http://russian.news.cn/2018-06/03/c_137227031.htm Авіяцыйныя удары 2.06.18] {{ref-ru}}</ref>. У чэрвені, падчас баёў у Дэрне, узяты ў палон Абу Саф’ян бен Каму — адзін з кіраўнікоў тэрарыстычнай арганізацыі «[[Аль-Каіда]]»<ref>[https://russian.rt.com/world/news/524323-smi-liviya-zahvat-al-kaida?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=RSS СМИ: В Ливии захватили одного из авторитетных лидеров «Аль-Каиды»] {{ref-ru}}</ref>. [[17 чэрвеня]] баевікі ўчынілі спробу захапіць горад Рас-Лануф. Падчас сутыкненняў паміж ЛНА і тэрарыстамі два буйных рэзервуара нафты былі сур’ёзна пашкоджаны<ref>[http://www.interfax.ru/world/617415 Ливия потеряла два крупных резервуара нефти после обстрела в порту Рас-Лануф]</ref>. Да пачатку ліпеня 2018 пад кантроль ЛНА і яе саюзнікаў па барацьбе з радыкаламі перайшло звыш 90 % тэрыторыі Лівіі<ref>[https://ria.ru/world/20180725/1525339523.html РИА Новости: https://ria.ru/world/20180725/1525339523.html]</ref>. [[27 жніўня|27]] — [[28 жніўня]] адбыліся сутыкненні ў Трыпалі паміж брыгадамі Зінтан, Місурата і брыгадай Тархуны («Сёмая пяхотная брыгада»)<ref>[https://www.afrigatenews.net/a/191431 Перастрэлкі ўспыхнулі ў сталіцы Трыпалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250810065008/https://www.afrigatenews.net/a/191431 |date=10 жніўня 2025 }} — Afrigatenews</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45446 Главарь разбоев Мисураты: «ситуация была бы лучше, если бы атакующие заняли Триполи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034018/http://za-kaddafi.org/node/45446 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. Баі таксама вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта Трыпалі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45435 Разбои Зинтана во главе с Имадом Трабелси выдвинулись к международному аэропорту Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033846/http://za-kaddafi.org/node/45435 |date=27 красавіка 2019 }} — сайт сообщества «За Каддафи и его народ»</ref>. Пазней сутычкі аднавіліся. [[1 верасня]] ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвясціў рэжым надзвычайнага становішча ў сталіцы і яе наваколлі з-за бесперапынных баёў<ref>[https://ria.ru/world/20180902/1527692884.html Власти Триполи объявили режим ЧП из-за боев в окрестностях города] РІА Навіны, 02.09.2018</ref>. Сутыкненні працягваліся аж да [[26 верасня]], калі УНЗ абвясціў аб спыненні баявых дзеянняў у ваколіцах Трыпалі і заключэнні перамір’я паміж канкуруючымі групоўкамі<ref>[https://ria.ru/world/20180926/1529396238.html В Ливии объявили о новом перемирии между вооруженными группировками] — ''РИА Новости'', 26 сентября 2018</ref>. Усяго ў баях у сталіцы загінулі 115 чалавек<ref>[https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html/ Число погибших в столкновениях в Триполи выросло до 115 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180924010100/https://ria.ru/world/20180923/1529177066.html |date=24 верасня 2018 }} — ''РИА Новости'', 23 сентября 2018</ref>. [[1 кастрычніка]] аднавіліся баі ў Дэрне паміж Лівійскай Нацыянальнай арміяй і радыкальнымі ісламістамі, пад чыім кантролем яшчэ знаходзіліся старыя кварталы горада. У сутыкненнях была задзейнічана артылерыя<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45775 В Дерне идут вооруженные столкновения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181005013212/http://za-kaddafi.org/node/45775 |date=5 кастрычніка 2018 }} — ''«За Каддафи и его народ»'', 01.10.18</ref>. У пачатку кастрычніка, нягледзячы на абвешчанае 26 верасня перамір’е, таксама аднавіліся баі ў раёне Трыпалі Андалус. Баі вяліся ў раёне міжнароднага аэрапорта паміж брыгадамі гарадоў Тархун («Сёмая пехотная брыгада») і Трыпалі («Суар Трыпалі»)<ref>[https://ria.ru/world/20180918/1528847814.html В Ливии силовые органы привели в готовность из-за боев у Триполи] — ''РИА Новости'', 18.09.2018</ref>. Падчас новых сутыкненняў кіраўніком МУС Лівіі Ашур брыгада Зінтан была абвінавачана ў шэрагу злачынстваў, у тым ліку рабаваннях, шантажу, пераследах і забойствах мірных жыхароў<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45782 Главарь «МВД» ПНС-2 Ашур возложил на зинтанцев Трабелси ответственность за столкновения в районе Андалус в Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033925/http://za-kaddafi.org/node/45782 |date=27 красавіка 2019 }}— ''За Каддафи и его народ'', 2 октября 2018</ref>. На працягу ўсяго месяца ў сталіцы і яе наваколлі адбываліся ўзброеныя сутыкненні паміж рознымі непадкантрольнымі УНЗ узброенымі брыгадамі<ref>[http://za-kaddafi.org/node/45858 Больница университета Триполи получила пять тел, погибших в столкновениях в столице] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033845/http://za-kaddafi.org/node/45858 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45855 Стрельба в здании «центральной безопасности» в Завия Дахмани] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427034016/http://za-kaddafi.org/node/45855 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 23.10.2018</ref><ref>[http://za-kaddafi.org/node/45815 Нападение на офис компании по водоснабжению и канализации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427033847/http://za-kaddafi.org/node/45815 |date=27 красавіка 2019 }} — ''За Каддафи и его народ'', 13.10.2018</ref>. [[15 кастрычніка]] зафіксаваны сутыкненні ў горадзе Ум эль-Араніб на паўднёвым захадзе Лівіі паміж брыгадай «Халед Бін Валід» і чадыйскімі паўстанцамі<ref name="Чад">[http://za-kaddafi.org/node/45823 Столкновения c разбоями из Чада на юго-западе Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127164233/http://za-kaddafi.org/node/45823 |date=27 студзеня 2021 }} — ''За Каддафи и его народ'', 15.10.2018</ref>. [[29 кастрычніка]] баевікі ІД здзейснілі напад на паліцэйскі ўчастак у раёне Эль-Фукаха муніцыпалітэта Эль-Джуфра, у выніку чаго 4 чалавекі загінулі<ref>[https://ria.ru/world/20181029/1531650386.html В Ливии четыре человека погибли при нападении боевиков ИГ] — ''РИА Новости'', 29.10.2018</ref>. [[14 лістапада]] ў Трыпалі былі ўведзены сілы 7-й і 22-й брыгад. Падраздяленні ўступілі ў бой са сваімі праціўнікамі ў раёне міжнароднага аэрапорта. [[17 снежня|17]] — [[18 снежня]] ў лівійскім порце Хомс былі затрыманы дзве буйныя партыі зброі і патронаў, дастаўленых з Турцыі. Камандаванне Лівійскай нацыянальнай арміі абвінаваціла дзяржаву ў незаконных пастаўках зброі і выбухоўкі, якія маглі быць прызначаны для здзяйснення тэрарыстычных нападаў на тэрыторыі краіны. [[25 снежня]] баевікі напалі на будынак МЗС Лівіі ў сталіцы краіны. Загінула трое, яшчэ пяцёра пацярпелых. === 2019 === [[15 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія (ЛНА) пад кіраўніцтвам маршала Халіфа Хафтара абвясціла аб пачатку [[Бітва за Себху (2019)|шырокамаштабнай аперацыі]] на паўднёвым захадзе краіны. Як распавёў спікер ЛНА на прэс-канферэнцыі ў Бенгазі, якую транслявалі спадарожнікавыя тэлеканалы, задачай вайскоўцаў стала вызваленне рэгіёну ад тэрарыстаў з ІД, «Аль-Каіды» і шматлікіх крымінальных банд. Па меншай меры 13 чалавек загінулі, 52 атрымалі раненні ў выніку ўзброеных сутыкненняў у сталіцы Лівіі Трыпалі [[19 студзеня]]<ref>[https://ria.ru/20190119/1549597285.html В столице Ливии тринадцать человек погибли при вооруженных столкновениях]</ref>. [[28 студзеня]] Лівійская нацыянальная армія ўзяла пад кантроль горад Себха на поўдні Лівіі<ref>[http://anna-news.info/lna-vzyala-pod-kontrol-gorod-sebha-na-yuge-livii/ ЛНА взяла под контроль город Себха на юге Ливии]</ref>. [[1 лютага]] ісламарадыкалы і чадыйскія апалчэнцы здзейснілі налёт на населены пункт Гхадва на поўдні Лівіі. Падраздзяленням Лівійскай Нацыянальнай Арміі ўдалося адбіць напад бандфармаванняў<ref>[https://ria.ru/20190201/1550238334.html Ливийская армия отразила атаки террористов на юге страны]</ref>. [[6 лютага]] сілы ЛНА без бою захапілі населены пункт Шарара, дзе знаходзілася найбуйнейшае нафтарадовішча краіны. [[21 лютага]] ЛНА вызваліла ад баевікоў горада Мурзук. Страты войск Х. Хафтара склалі ад 3 да 11 забітых. [[4 красавіка]] камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй маршал Халіфа Хафтар загадаў войскам пачаць [[Другая бітва за Трыпалі (2019)|наступленне на сталіцу краіны Трыпалі]]<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. На наступны дзень надыходзячая на Трыпалі армія ўступіла ў баі з атрадамі, якія баранілі сталіцу; у Бенгазі паведамілі пра першыя санітарныя страты<ref>[https://www.rbc.ru/politics/04/04/2019/5ca65e679a7947b319e401ec?from=from_main Армия фельдмаршала Хафтара вступила в первые бои при атаке на Триполи] // РБК</ref>. Ваенны савет рэвалюцыянераў Місураты ў сваім камюніке абвясціў пра гатоўнасць супрацьстаяць «злавеснаму наступленню» — палявыя камандзіры, якія фармальна падпарадкоўваліся Сараджу, заклікалі прэм’ера «неадкладна» аддаць загады камандзірам усіх падраздзяленняў захаду краіны, каб сарваць прасоўванне «мяцежнага тырана», як яны назвалі Хафтара, і яго спробы стаць «кіраўніком» Лівіі<ref>[https://vz.ru/news/2019/4/4/971738.html Эксперт рассказал о новой войне в Ливии] // Взгляд, 4 апреля 2019</ref>. [[7 красавіка]] [[Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША]] (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі<ref>{{cite web|url = https://twitter.com/USAfricaCommand/status/1114803246152003585?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1114818468271013890&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.interfax.ru%2Fworld%2F657343|title = Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis|date = 2018-04-07|work = US Africom in Twitter|language = en}}</ref>. [[18 красавіка]] ваенная авіябаза Таманхінт на поўдні Лівіі, занятая ЛНА Хафтара, падвергнулася нападу з боку тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава»<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/4/18/973877.html Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ]</ref>. [[4 мая]] прэс-служба 73-й пяхотнай брыгады паведаміла на сваёй афіцыйнай старонцы ў сацыяльнай сетцы [[Twitter]] аб тым, што падраздзяленні ЛНА адбілі ўзброены напад, якому падвергся ваенны лагер ля Себхі. Загінулі дзевяць чалавек<ref>[https://politros.com/143597-smi-soobshili-o-napadenii-na-voennyi-lager-khaftara-v-livii] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190504204340/https://politros.com/143597-smi-soobshili-o-napadenii-na-voennyi-lager-khaftara-v-livii |date=4 мая 2019 }}</ref>. [[11 мая]] з’явіліся звесткі, што часці ЛНА рыхтуюць наступленне на Сірт, аб чым сведчыць нарошчванне групоўкі войскаў Хафтара ў рэгіёне<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6420110 СМИ: армия Хафтара готовится к наступлению на Сирт]</ref>. [[26 чэрвеня]] фарміраванні прэм’ера Фаіза Сараджа адбілі ў ЛНА стратэгічна важны горад Гар’ян за 75 км на поўдзень ад сталіцы<ref name="Ахмед аль-Місмары"/> [[29 чэрвеня]] афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары абвінаваціў Турэцкую Рэспубліку ў прамым ваенным ўмяшанні ў баявыя дзеянні ў раёне Трыпалі. Ён заявіў<ref name="Ахмед аль-Місмары">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6609422 Ливийская армия обвинила Турцию во вторжении и пригрозила атаками на своей территории]</ref>: {{пачатак цытаты}}«Турцыя ажыццявіла прамое ўмяшальніцтва ў бітву за Трыпалі з боку мора, паветра і сушы. Яна забяспечыла паветраную падтрымку падчас уварвання паўстанцаў [сіл Сараджа] у горад Гар’ян. Турцыя ўдзельнічае ў баях, падаючы сілу і тэхніку. Турэцкія мэты ў Лівіі — варожыя мэты. Армія рашуча адкажа на гэтую агрэсію.»{{канец цытаты}} [[6 ліпеня]] [[Народны фронт вызвалення Лівіі]] далучыўся да ЛНА ў наступленні на Трыпалі<ref>{{Cite web|url=https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|title=Tobruk MP claims terrorists from Turkey support Tripoli government against Haftar|date=2019-07-06|website=Uprising Today|language=en-US|quote=There are also reports that the Popular Front for the Liberation of Libya, a pro-Jamahiriya resistance organisation led by Saif al-Islam al-Gaddafi, the son of Brotherly Leader Muammar al-Gaddafi who was overthrown and murdered in 2011, is supporting the Tobruk-based forces.|access-date=9 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706203248/https://www.uprising.today/tobruk-mp-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar-claims-terrorists-from-turkey-support-tripoli-government-against-haftar/|archive-date=6 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[3 ліпеня]] быў нанесены [[Авіяўдар па Цэнтру міграцыі ў Таджуры (2019)|авіяўдар па Цэнтру міграцыі]] ў [[Таджура (Лівія)|Таджуры]] паветранымі сіламі Лівійскай нацыянальнай арміі пад камандаваннем Х. Хафтара. Цэнтр выкарыстоўваўся ў якасці прытулку для мігрантаў і бежанцаў, якія спрабавалі дабрацца да [[Еўропа|Еўропы]]. Па інфармацыі [[Савет па правах чалавека ААН|Савета па правах чалавека]] [[ААН]], у памяшканні, якое было разбурана ракетным ударам, «пражывала каля 600 чал.»<ref>{{cite web|url = https://apnews.com/575c5818749d4bc2b3a45428ff6fe905|title = Airstrike kills 44 migrants in Libyan detention center|author = Rami Musa, |date = 2019-07-04|work = [[Associated Press]]|language = en|access-date = 2019-07-06}}</ref>. Па меншай меры 53 чалавекі загінулі і 130 атрымалі раненні<ref>{{cite web|url = https://www.bbc.com/news/world-africa-48871430|title = Libyan migrants 'fired upon after fleeing air strikes'|date = 2019-07-04|work = [[BBC]]|language = en|access-date = 2019-07-06}}</ref>. [[4 жніўня]] ў горадзе Мурзук на поўдні Лівіі па меншай меры 43 чалавекі былі забіты, яшчэ 51 — паранены, пасля таго, як дрон ЛНА з паветра атакаваў вясельную цырымонію. Па заяве хафтараўцаў, атака на мірных жыхароў была выпадковасцю<ref>{{Cite web |title=Более 40 человек погибли на свадьбе в результате атаки дрона Ливийской национальной армии |url=http://m.mignews.com.ua/proisshestviya/23283494.html |access-date=6 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806181518/http://m.mignews.com.ua/proisshestviya/23283494.html |archive-date=6 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[10 жніўня]] ў выніку падрыву машыны ў Бенгазі загінулі трое супрацоўнікаў ААН, яшчэ дзесяць параненыя<ref>[https://www.unian.net/m/world/10647384-v-livii-podorvalsya-avtomobil-oon-troe-pogibshih.html В Ливии подорвался автомобиль ООН — трое погибших]</ref>. Тым часам ЛНА абвясціла аб спыненні агню з суботы па панядзелак у сувязі са святам [[Курбан-байрам|Ід аль-Адха (Курбан-байрам)]]<ref>[https://ria.ru/20190810/1557377279.html Ливийская армия Хафтара согласилась на перемирие на время Курбан-байрама]</ref>. [[29 жніўня]] прадстаўнік Лівійскай нацыянальнай арміі генерал-маёр Ахмед аль-Месмары паведаміў аб нападзе апалчэнцаў Сараджа на лівійскі горад Мурзук (Марзук). Як стала вядома, апалчэнцы атакавалі сумесна з баевікамі тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава»<ref>[https://nation-news.ru/470262-liviiskaya-armiya-rasskazala-o-napadenii-opolchencev-na-murzuk Ливийская армия рассказала о нападении ополченцев на Мурзук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901053424/https://nation-news.ru/470262-liviiskaya-armiya-rasskazala-o-napadenii-opolchencev-na-murzuk |date=1 верасня 2019 }}</ref>. [[4 верасня]] УНЗ заклікаў [[Савет бяспекі ААН]] забараніць бамбардзіроўку грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі пасля таго, як Лівійская нацыянальная армія пад кіраўніцтвам генерала Халіфа Хафтара атакавала адзіны грамадзянскі аэрапорт Мітыга ў сталіцы краіны. [[10 верасня]] прэм’ер-міністр [[Фаіз Сарадж]] заявіў, што наступленне войск Хафтара на Трыпалі перапыніла работу па стварэнні канстытуцыйнай асновы для завяршэння пераходнага этапу ў Лівіі. У час сустрэчы з Асамблеяй па распрацоўцы канстытуцыі было заяўлена, што роля яго ўрада заключалася ў забеспячэнні пераходнага этапу на шляху да канстытуцыі, кантролі над рэферэндумам і правядзенні ўсеагульных выбараў<ref>[https://polit.info/468080-sarradzh-zayavil-chto-napadenie-na-tripoli-prervalo-sozdanie-konstitucii Саррадж заявил, что нападение на Триполи прервало создание конституции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122164831/https://polit.info/468080-sarradzh-zayavil-chto-napadenie-na-tripoli-prervalo-sozdanie-konstitucii |date=22 студзеня 2021 }}</ref>. [[16 верасня]] ВПС ЛНА нанеслі авіяўдар па г. Сірт, што прывяло да гібелі 32 чалавек, яшчэ 50 атрымалі раненні<ref>[https://ria.ru/20190916/1558739268.html При авиаударе по Сирту в Ливии погибли 32 человека, сообщил источник]</ref>. [[19 верасня]] ВПС ЗША нанеслі паветраны ўдар па горадзе Марзук. ЗША заявілі, што мэтай налёту былі баевікі тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», аднак мясцовыя жыхары ў сацсетках паведамлялі пра ахвяры сярод мірнага насельніцтва. Згодна з інфармацыяй відавочцаў, у выніку авіяўдару загінулі трое грамадзян, якія не мелі ніякага дачынення да радыкалаў. У паведамленні прыводзілася карта з указаннем прыблізнага месца, куды трапілі амерыканскія бомбы<ref>[https://nation-news.ru/475111-aviaciya-ssha-po-navodke-pns-nanesla-udar-po-mirnym-zhitelyam-livii Авиация США по наводке ПНС нанесла удар по мирным жителям Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922164141/https://nation-news.ru/475111-aviaciya-ssha-po-navodke-pns-nanesla-udar-po-mirnym-zhitelyam-livii |date=22 верасня 2019 }}</ref>. [[27 верасня]] ВПС ЗША нанеслі ўдар па пазіцыях баевікоў на паўднёвым захадзе краіны, знішчыўшы 17 тэрарыстаў<ref>[https://ria.ru/20190927/1559215106.html США сообщили об уничтожении 17 террористов в результате авиаудара в Ливии]</ref>. [[5 кастрычніка]] ВПС сіл Хафтара нанеслі авіяўдар па чатырох складах УНЗ у Сірце<ref>[https://ria.ru/20191006/1559479618.html Армия Хафтара нанесла авиаудары по складам с боеприпасами в ливийском Сирте]</ref>. [[27 лістапада]] з’явіліся паведамленні, што сілы УНЗ атакавалі нафтавае радовішча Аль-Філь, што ў паўднёвай частцы Лівіі. У Лівійскай нацыянальнай арміі адзначылі, што напад здзейснілі баевікі тэрарыстычнай групоўкі, якую ўзначальваў Хасан Муса. Для адлюстравання нападу ў раён, дзе знаходзіцца радовішча, былі накіраваны знішчальнікі ВПС ЛНА. Сілы Хафтара ў выніку адбілі атаку. Вайскоўцы ЛНА знішчылі пяць аўтамабіляў і машыну з боепрыпасамі<ref>[https://nation-news.ru/487534-svyazannye-s-pns-terroristy-popytalis-zakhvatit-neftyanoe-mestorozhdenie-na-yuge-livii Связанные с ПНС террористы попытались захватить нефтяное месторождение на юге Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127191423/https://nation-news.ru/487534-svyazannye-s-pns-terroristy-popytalis-zakhvatit-neftyanoe-mestorozhdenie-na-yuge-livii |date=27 лістапада 2019 }}</ref>. [[4 снежня]] газета лівійскай абсерваторыі і арабскі тэлеканал aljamahiria tv паведамлялі пра ўзброеныя сутыкненні паміж ахоўнікамі Фаіза Сараджа і баевікамі з апалчэння Місураты. У паведамленнях ад арабскіх СМІ гаворыцца аб гуках стральбы перад будынкам штаб-кватэры УНЗ на вуліцы ас-Сіка. Карыстальнік Twitter апублікаваў фатаграфіі, на якіх відаць, як байцы УНЗ перакрылі ўсе дарогі, якія вядуць да адміністрацыйнага будынка ў Трыпалі<ref>[https://riafan.ru/1232277-v-tripoli-popytka-perevorota-smi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191205152728/https://riafan.ru/1232277-v-tripoli-popytka-perevorota-smi |date=5 снежня 2019 }}</ref>. [[20 снежня]] Лівійская нацыянальная армія запатрабавала ад узброеных фарміраванняў, якія падтрымлівалі Урад нацыянальнай згоды Фаіза Сараджа, на працягу 72 гадзін пакінуць Трыпалі і Сірт<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/12/20/1014675.html Хафтар дал войскам Сараджа три дня на уход из Триполи и Сирта]</ref>. У ноч на [[26 снежня]] ЛНА аднавіла ўдары па пазіцыях ваенных фарміраванняў УНЗ у горадзе Місурата. Нападам падвергліся штаб-кватэры і склады са зброяй, размешчаныя ў цэнтры горада, а таксама пазіцыі груповак, лаяльных УНЗ, у ваколіцах Сірта. [[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. === 2020 === [[4 студзеня]] [[2020]] Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»<ref>[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}</ref>. [[6 студзеня]] Лівійская Нацыянальная армія без бою ўзяла Сірт<ref>[https://www.newsru.com/world/06jan2020/syrt.html Армия Хафтара вошла в родной город Каддафи Сирт]</ref>. [[12 студзеня]], шмат у чым дзякуючы намаганням Расіі і Турцыі, на паўночным захадзе Лівіі быў абвешчаны рэжым спынення агню<ref>[https://ria.ru/20200112/1563331520.html ПНС Ливии объявило о прекращении огня на западе страны]</ref>. Аднак ужо праз некалькі гадзін і хафтараўцы, і сараджысты абвінавацілі адзін аднаго ў парушэнні перамір’я. Паведамлялася пра сутыкненні з выкарыстаннем розных відаў узбраення, у тым ліку і артылерыі<ref>[https://www.rbc.ua/rus/news/haftara-utverzhdayut-pravitelstvennye-sily-1578808185.html У Хафтара утверждают, что правительственные силы нарушили перемирие в Ливии]</ref><ref>[https://ria.ru/20200112/1563329081.html ПНС в ответ обвинило армию Хафтара в нарушении перемирия в Ливии]</ref>. [[27 красавіка]] фельдмаршал Хафтар заявіў, што ўлада ў Лівіі пераходзіць да ЛНА. Ён таксама заявіў, што армія скасоўвае Схірацкае пагадненне 2015 года<ref>[https://reform.by/haftar-objavil-o-perehode-vlasti-v-livii-k-armii Хафтар объявил о переходе власти в Ливии к армии]</ref>. Умяшанне Турцыі паступова пагоршыла становішча для ЛНА, асабліва ў красавіку—маі. Туркі паўплывалі на паспяховае наступленне войск Сараджа, якое прывяло да аднаўлення кантролю над мяжой з [[Туніс]]ам і захопам паветраннай базы Аль-Ватыя, гарадоў Сабрата, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html «Благородный жест». Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020</ref>. На пачатак чэрвеня ЛНА страцілі Тархуну і поўдзень Трыпалі і адыйшлі аж да Сірта. [[7 чэрвеня]] Егіпет, як рэакцыя на серыю паражэнняў арміі Хафтара, пачаў перакідваць войскі на мяжу з Лівіяй<ref>{{Cite web |url=https://anna--news-info.turbopages.org/turbo/s/anna-news.info/egipet-perebrasyvaet-vojska-k-granitse-s-liviej/ |title=Египет перебрасывает войска к границе с Ливией |access-date=8 чэрвеня 2020 |archive-date=8 чэрвеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608100340/https://anna--news-info.turbopages.org/turbo/s/anna-news.info/egipet-perebrasyvaet-vojska-k-granitse-s-liviej/ |url-status=dead }}</ref>. У верасні па ўсёй краіне прайшлі масавыя акцыі пратэсту, у выніку чаго шэраг палітыкаў як з ППЛ, так і УНЗ сышлі ў адстаўку. Пра намер пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка выказаўся нават Сарадж<ref name="сентябрь"/>. == Мірныя перамовы == {{Main|Мірны працэс па Лівіі}} [[18 верасня]] [[2015]] года варагуючыя бакі дасягнулі пагаднення. Пра гэта заявіў кіраўнік Місіі [[ААН]] па падтрымцы ў Лівіі (МААНПЛ) Бернард Леона. Паводле яго даных, падпісанне дакумента, які пакладзе канец шматгадоваму канфлікту ў гэтай паўночнаафрыканскай краіне, адбудзецца ў [[Марока]]. Яшчэ [[11 ліпеня]] па выніках папярэдняга раўнда міжлівійскага дыялогу было дасягнута Схірацкае пагадненне Аднак цырымонію ў Марока праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса (УНК, былы часовы парламент) Лівіі, які засядаў у Трыпалі. Подпісы пад дакументам паставілі эмісары ​​прызнанага міжнароднай супольнасцю часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый грамадзянскай супольнасці краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве МААНПЛ выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінна быць сфарміраваны ўрад нацыянальнай згоды тэрмінам на год, які ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа будзе выконваць Палата прадстаўнікоў<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2273925 СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня]</ref>. [[9 кастрычніка]] 2015 года сфарміраваны ўрад нацыянальнай згоды Лівіі. Прэм’ер-міністрам краіны стаў Фаіз Сарадж. Акрамя таго, былі названы імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані. [[Генеральны сакратар ААН]] [[Пан Гі Мун]] вітаў узгадненне ўдзельнікамі перамоваў канчатковага праекта палітычнага пагаднення, а таксама спісу кандыдатаў на ўключэнне ва ўрад, кіраўніцтва якім будзе даверана Сараджу<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2331479 Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров]</ref>. [[13 снежня]] 2015 года ў [[Рым]]е адбылася міжнародная канферэнцыя па Лівіі. На ёй два ўрады дамовіліся аб намеры [[16 снежня]] падпісаць мірнае пагадненне і на працягу 40 дзён з моманту падпісання сфармаваць урад нацыянальнай згоды<ref>[http://politpuzzle.ru/15406-nato-gotovit-vtoroe-vtorzhenie-v-liviyu-dlya-borby-s-ig/ НАТО готовит второе вторжение в Ливию — для борьбы с ИГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180722070131/https://politpuzzle.ru/15406-nato-gotovit-vtoroe-vtorzhenie-v-liviyu-dlya-borby-s-ig/ |date=22 ліпеня 2018 }}</ref><ref>[http://ria.ru/world/20151213/1341486895.html Участники конференции по Ливии встретятся с правительством нацединства]</ref>. [[17 снежня]] 2015 года ў горадзе Схіраце (Марока) адбылася цырымонія падпісання пагаднення па мірным урэгуляванні і фарміраванні ўрада нацыянальнай згоды паміж бакамі канфлікту ў Лівіі<ref>[http://kommersant.ru/doc/2879456 Стороны конфликта в Ливии подписали соглашение о мирном урегулировании]</ref>. [[13 студзеня]] [[2020]] года ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфам Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]</ref>, але Фаіз адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, адбылася мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента Лівіі на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковыя пагадненні, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка была звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНЗ Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Праект прадугледжваў адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назірання за перамір’ем. Згодна з распрацаваным дакументам таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]</ref>. [[19 студзеня]] ў [[Берлін]]е ([[Германія]]) прайшла [[Саміт па Лівіі ў Берліне|канферэнцыя па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс планавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне зброевага эмбарга, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і правоў чалавека. Усім удзельнікам канферэнцыі дакумент прапанаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт<ref>[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр «МедиаНьюс», 19 января 2020]</ref>. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура. Яна будзе знаходзіцца пад эгідай ААН<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии — СМИ] // ИА REGNUM, 19 января 2020</ref>. 6 чэрвеня ў сталіцы Егіпта [[Каір]]ы адбылася сустрэча прэзідэнта краіны Абдэля Фатаха ас-Сісі з фельдмаршалам Халіфам Хафтарам і кіраўніком палаты прадстаўнікоў Агілам Салехам. Ас-Сісі па выніках сустрэчы абвясціў аб новай міжлівійскай ініцыятыве, якая ўключае ў сябе ўмовы ўрэгулявання ўзброенага канфлікту. Па словах егіпецкага прэзідэнта, прыярытэтнымі мэтамі, акрэсленымі ў ініцыятыве, сталі раззбраенне груповак і «вывад замежных баевікоў». Ас-Сісі таксама адзначыў, што ў ініцыятыве змяшчаюцца прапановы па аб’яднанні дзяржаўных інстытутаў Лівіі, раўнапраўнага прадстаўніцтва ва ўладзе трох рэгіёнаў краіны і прыняцця канстытуцыйнай дэкларацыі<ref>[https://news.ru/africa/prezident-egipta-obyavil-o-novoj-iniciative-po-dostizheniyu-mira-v-livii/ Президент Египта объявил о новой инициативе по достижению мира в Ливии]</ref>. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і Швейцарыі пачаліся мірныя кансультацыі<ref name="сентябрь">{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=20 верасня 2020 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}</ref>. 23 кастрычніка бакі канфлікту ў Лівіі падпісалі пагадненне аб пастаянным спыненні агню<ref>[https://aif.ru/politics/world/glava_pns_livii_zayavil_chto_otkazyvaetsya_ot_namereniya_uyti_v_otstavku Глава ПНС Ливии заявил, что отказывается от намерения уйти в отставку]</ref>. Тады сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і УНЗ, дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі. Мірныя перамовы пад эгідай ААН не прывялі да стварэння часовага ўрада да 16 лістапада 2020 года, хоць абодва бакі паабяцалі паўтарыць спробу праз тыдзень<ref name="LibHerald_Oct2020_ceasefire">{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}</ref>. Неўзабаве была ўзгоднена дата нацыянальных выбараў, якія павінны былі прайсці 24 снежня 2021<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10000923 Национальные выборы в Ливии намечены на 24 декабря 2021 года]</ref>. 5 лютага 2021 дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны для кіравання Лівіяй да выбараў, прызначаных на снежань. Прэзідэнцкі савет узначаліў лівійскі дыпламат [[Мухамед Юніс Манфі]], які карыстаўся падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе]], які падтрымліваўся на захадзе Лівіі<ref>[https://interfax.com.ua/news/general/721641.html Лидеров переходного правительства Ливии избрали в Женеве]</ref>. == Замежны ўдзел == ;Егіпет [[16 лютага]] [[2015]] года ВПС Егіпта наносяць авіяўдар па базе баевікоў «Ісламскай дзяржавы» ва ўсходняй Лівіі. Праз тры дні егіпецкія войскі ўвайшлі на тэрыторыю Лівіі. Імі быў атакаваны трэніравальны лагер баевікоў на поўдзень ад горада Дэрна. Егіпецкія вайскоўцы ў ходзе бою страцілі 2 чалавек забітымі, пры гэтым знішчыўшы каля 150 радыкалаў. 20 чэрвеня 2020 года ў адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна<ref>[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]</ref>. 14 ліпеня Палата прадстаўнікоў Лівіі дазволіла Егіпту ўмяшацца ў канфлікт у краіне<ref>[https://m.gazeta.ru/army/2020/07/14/13151803.shtml Братские народы: ЛНА просит Египет о военном вмешательстве]</ref>. 20 ліпеня парламент Егіпта ўхваліў адпраўку войскаў за межы краіны для абароны нацыянальнай бяспекі на стратэгічным заходнім кірунку<ref>[https://reform.by/149099-parlament-egipta-razreshil-prezidentu-otpravit-vojska-v-liviju Парламент Египта разрешил президенту отправить войска в Ливию] // Reformation, 21 июля 2020</ref>. ;Турцыя {{Main|Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію}} Першапачаткова Турцыя падтрымала нацыянальны кангрэс, а пасля яго рэарганізацыі — УНЗ, пастаўляючы яму зброю, ваенную тэхніку і беспілотныя лятальныя апараты. [[28 лістапада]] [[2019]] года Турцыя і УНЗ заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Эрдаган зацвердзіў яго [[26 снежня]] і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі. [[27 снежня]] ўрад Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі. Да гэтага [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] не раз заяўляў пра гатоўнасць накіраваць вайскоўцаў у Лівію, калі УНЗ у Трыпалі папросіць яго аб дапамозе. Пры гэтым у Анкары разумелі, што турэцкія вайскоўцы могуць сутыкнуцца ў Лівіі з Расіяй, як гэта ўжо адбывалася на [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім тэатры ваенных дзеянняў]]<ref>[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html]</ref>. 5 студзеня 2020 года Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Яны, паводле слоў прэзідэнта, зоймуцца каардынацыяй Урада нацыянальнай згоды. Гаворка ідзе, па даных СМІ, аб паветранай, наземнай і марской ваеннай падтрымцы для адлюстравання наступлення ЛНА. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]</ref>. [[8 студзеня]] ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады Узброеных сіл Турцыі для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа<ref>[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020</ref>. ;НАТА {{main|Другая інтэрвенцыя ў Лівіі (з 2015)}} [[Файл:Marines secure departure of Tripoli Embassy personnel.jpg|thumb|left|150px|Амерыканскія марпехі рыхтуюцца да правядзення аперацыі на тэрыторыі Лівіі.]] Ваенная актыўнасць краін НАТА ў Лівіі пачалася ў 2015 годзе. Яна была накіравана на супрацьдзянне ісламістам * [[30 красавіка]] [[2016]] года ў СМІ з’явілася інфармацыя аб тым, што італа-брытанская калона спецназу НАТА трапіла ў засаду тэрарыстаў па шляху з Місураты ў бок Сірта. * [[1 жніўня]] [[2016]] пачаліся ўдары з паветра ВПС [[ЗША]] па пазіцыях тэрарыстаў, а затым і падлучэнне да баёў за Сірт амерыканскіх і брытанскіх спецназаўцаў<ref>[http://www.interfax.ru/world/521541 Обама санкционировал авиаудары по объектам ИГ в ливийском Сирте] {{ref-ru}}</ref>. * [[3 лістапада]] верталёты Bell AH-1 Super Cobra нанеслі ўдар па баевіках тэрарыстычнай групоўкі «Ісламская дзяржава»<ref>[https://ria.ru/world/20161103/1480639613.html Американские военные нанесли удары по боевикам ИГ в Ливии | РИА Новости] {{ref-ru}}</ref>. * [[24 верасня]] [[2017]] ВПС ЗША разбамбілі лагер радыкалаў у Лівіі, знішчыўшы 17 тэрарыстаў. * [[24 сакавіка]] [[2018]] амерыканская авіяцыя нанесла чарговы ўдар па тэрарыстам на поўдні Лівіі, знішчаны два баевіка. * [[13 чэрвеня]] [[2018]] амерыканскія самалёты нанеслі авіяўдар у Лівіі па тэрарыстам з групоўкі «Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба», знішчыўшы аднаго баевіка<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5293463 ТААС:США нанесли авиаудар по террористам в Ливии]</ref>. * [[28 жніўня]] ВПС ЗША нанеслі авіяўдар у Лівіі, ліквідаваўшы аднаго баевіка ІД. * [[30 лістапада]] ВПС ЗША нанеслі авіяўдар ў Лівіі, знішчыўшы групу з 11 тэрарыстаў групоўкі «Аль-Каіда ў ісламскім Магрыбе». ;Іншыя краіны Вядома, што, врагуючыя бакі атрымліваюць грашовыя сродкі, узбраенне і боепрыпасы ад розных краін. Сярод іх [[Францыя]]<ref name="JazeeraFUKUSLibya"/>, [[Расія]]<ref>[http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/02/egypt-efforts-libya-army-russia-weapons.html Egypt acts as middleman for Russia-Libya arms deal — Al-Monitor: the Pulse of the Middle East]</ref>, [[Іарданія]]<ref name="дапамога"/>, [[Італія]], [[Украіна]], [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]]<ref name="JazeeraFUKUSLibya" />, [[Саудаўская Аравія]]<ref name="дапамога"/>, [[Чад]]<ref name="russiahaftar" /><ref>[http://www.crisisgroup.org/en/regions/middle-east-north-africa/north-africa/libya/157-libya-getting-geneva-right.aspx Libya: Getting Geneva Right | International Crisis Group]</ref>, [[Алжыр]]<ref>{{cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libyas-haftar-pledges-take-imminent-control-benghazi-and-tripoli-1615448321|title=Libya's Haftar pledges to take imminent control of Benghazi and Tripoli|work=Middle East Eye}}</ref>, [[Турцыя]], [[Судан]] і [[Катар]]<ref name="дапамога2">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2014/08/26/world/africa/egypt-and-united-arab-emirates-said-to-have-secretly-carried-out-libya-airstrikes.html |title= Egypt and United Arab Emirates Said to Have Secretly Carried Out Libya Airstrikes| work =The New York Times| date= August 25, 2014 | access-date = August 25, 2014| author1-link = David D. Kirkpatrick | last1 = Kirkpatrick | first1 = David D | last2 = Schmitt | first2 = Eric}}</ref><ref>{{cite web| url = http://www.libyaherald.com/2014/08/28/egypt-prepared-to-take-lead-in-ensuring-stability-in-libya/ |title=Egypt prepared to take lead in ensuring stability in Libya| work =Libya Herald|date= August 28, 2014 | access-date =September 10, 2014}}</ref>. З Беларусі ў аэрапорт Трыпалі ў перыяд з 2013 па 2014 гады было здзейснена 15 палётаў<ref name="дапамога">[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/Libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil-weapons-UN-experts.558161 ''Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons — UN experts'']</ref>. Дадзеныя рэйсы змаглі перавесці больш за 3 000 тон боепрыпасаў для патрэб Лівійскай Нацыянальнай арміі. У 2015 годзе Лівіяй закуплена 14 адзінак беларускага ўзбраення. Пачынаючы з гэтага моманту і па 2017 беларускае агенцтва абароннага экспарту «Белтэхэкспарт» пастаўляла зброю ў аэрапорт Гадамес, падкантрольны брыгадзе Зінтана, што на працягу дадзенага часу была саюзніцай арміі Хафтара<ref>[https://vpk-news.ru/articles/45203 Африканский экспресс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210504205152/https://vpk-news.ru/articles/45203 |date=4 мая 2021 }}</ref>. [[12 жніўня]] 2019 года паўднёваеменскія сепаратысты заявілі пра гатоўнасць дапамагчы сілам камандуючага ЛНА Халіфа Хафтара ўзяць пад кантроль Трыпалі. Як напісаў у сваім [[Twitter]] намеснік кіраўніка [[Паўднёвы Пераходны Савет|Пераходнага савета Паўднёвага Емена]] Хані бен Брэк, «у гэтыя дні фельдмаршал Хафтар прадпрымае рашучыя дзеянні ў дачыненні да тэрарыстычных атрадаў, падтрымоўваных Катарам і Турцыяй»<ref name="сепары">[https://ria.ru/20190812/1557430039.html Сепаратисты хотят помочь Хафтару взять под контроль Триполи]</ref>. == Гл. таксама == * [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] * [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011-2014)]] * [[Напады на пасольства Лівіі ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://m.pravdoryb.info/gosudarstva-liviya Лівія пасля Кадафі]{{Недаступная спасылка}} * [http://ru.wn.com/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Вайна ў Лівіі пасля 2014 года] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Лівійскія грамадзянскія войны] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] 7wi1r1z6b5t8l4bwld9daj4ca58546e 0 556976 5130840 4475424 2026-04-23T05:54:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130840 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грабянецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Чэрвеньскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грабянец (Чэрвеньскі раён)|Грабянец]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[30 кастрычніка]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 714 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грабяне́цкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Грабянец (Чэрвеньскі раён)|Грабянец]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Чэрвеньскага раёна [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Грабянец. У 1927 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Антонава (Чэрвеньскі раён)|Антонава]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чэрвеньскім раёне БССР. У 1932 годзе цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Грабянец. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 30 кастрычніка 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Вайнілаўскі сельсавет (Чэрвеньскі раён)|Вайнілаўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 714 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150629200220/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/minskaja.htm |date=29 чэрвеня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 95,2 % — [[беларусы]], 1,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 14 населеных пунктаў: вёскі [[Арэхаўка (Чэрвеньскі раён)|Арэхаўка]], [[Ачыжа]], [[Грабянец (Чэрвеньскі раён)|Грабянец]], [[Дзерць]], [[Дуброва (Чэрвеньскі раён)|Дуброва]], [[Забод]], [[Лучное]], [[Майзарова]], [[Нівішча (Чэрвеньскі раён)|Нівішча]], [[Новасяленне]], [[Пальчык (Чэрвеньскі раён)|Пальчык]], [[Скрабінкі]], [[Усохі (Чэрвеньскі раён)|Усохі]] і [[Чорны Брод]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Чэрвеньскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чэрвеньскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] an612qyylfuwkxwhpg4bols5oj193pz 0 563576 5130793 5126551 2026-04-22T21:25:19Z Bk1949 50943 5130793 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1926}} '''[[1926]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == * люты : у [[Смаленск]]у заснавана філія «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». * 26 мая : на пашыраным пасяджэнні Цэнтральнага бюро «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]» разлядалася заява [[К. Чорны|К. Чорнага]], [[К. Крапіва|К. Крапівы]], [[Я. Пушча|Я. Пушчы]], [[А. Бабарэка|А. Бабарэкі]] аб выхадзе з аб’яднання, а таксама ліст у [[ЦК КП(б)Б]] аб дазволе стварыць новую літаратурную [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|арганізацыю]]. == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1926 года}} * Збор твораў : [у 6 т.] / [[Янка Купала]]. Т. 2 : «Шляхам жыцця». – [[Мінск|Менск]] : [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]]. – 1926. – 353 с. === Выданні ЦБ "Маладняка" === * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Прозалаць_(1926).pdf «Прозалаць]» (вершы) / [[Андрэй Александровіч]]. - [[Мінск|Менск]] : выданне ЦБ "[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]". * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Uładzimier_Chadyka_-_Suniсy_(1926).pdf «Суніцы]» (вершы) / [[Уладзімір Хадыка]]. — [[Мінск|Менск]] : выданне ЦБ «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Грацыя Дэледа]]. == Нарадзіліся == * [[15 студзеня]] — [[Павел Шуба]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2000]]) == Памерлі == * [[6 мая]] — [[Казімір Сваяк]] (нар. [[1890 год у гісторыі літаратуры|1890]]), беларускі паэт, драматург, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар. {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1926 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] d90mlifxzo2r9mxm7kp2rh8hnc0yy92 0 563899 5130682 5054384 2026-04-22T13:11:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130682 wikitext text/x-wiki [[Мінск]] знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]<ref name="СОТПершамайскі">[http://perv.minsk.gov.by/images/obshchestvennoe-obsuzhdenie/20180621/ekolog_doklad.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Первомайский район]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Ён стаіць на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], абапал якой створана сістэма [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|вадаёмаў і аб’ектаў азелянення]], якая перасякае шырокай «зялёнай стужкай» увесь горад з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Колькасць насельніцтва складае на 2018 год 1 982 444<ref name="belstat2018">{{Cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8483/|title=Социально-экономическое развитие регионов Республики Беларусь в январе 2018 г.|publisher=www.belstat.gov.by|access-date=2018-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130204424/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8483/|archive-date=30 студзеня 2018|url-status=dead}}</ref> чалавек і працягвае павялічвацца. Шчыльнасць насельніцтва складае каля 5683 чалавек на км². [[Файл:Minsk 27.52555E 53.90250N.jpg|thumb|right|250px|Выгляд з космасу]] == Геаграфічны стан == [[Мінск]] знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Беларусь|Беларусі]] на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]], якое мае [[марэна|марэнавае паходжанне]]. Яно з'явілася часу апошняга {{нп3|Сожскае аблядненне|Сожскага абляднення|ru|Сожское оледенение}}, якое дайшло да гэтай тэрыторыі. Найвышэйшы пункт Мінска размяшчаецца ў раёне [[вуліца Ляшчынскага|вуліцы Ляшчынскага]], за домам № 8 (да забудовы горада на захад такі пункт быў паміж вуліцамі [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]] і [[вуліца Харкаўская|Харкаўскай]])<ref>[http://mensk.by/modules.php?name=Pages&page=2 МЕНСК.BY (Минск), Менскія міты]</ref>. Яго абсалютная вышыня 283 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў [[Абалона (геаграфія)|абалоне]] [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў раёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага вадасховішча]]. === Тэрытарыяльны рост === Па стане на 26 сакавіка 2012 года агульная плошча зямель, якія знаходзяцца ў гарадской мяжы горада Мінска, складае {{Num|34884,43}}{{nbsp}}га (348,84 км²). Па стане на 31 снежня 2006 года тэрыторыя горада складала 306,68 км². У далейшым, у сувязі са зменай межаў горада Мінска і [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] на падставе Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 лістапада 2007 года № 592 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна»<ref>http://www.pravo.by/pdf/2007-287/2007-287(008-044).pdf</ref> у гарадскія межы было перададзена 5,2715 га (0,05 км²) тэрыторыі [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. Яшчэ 116,95 га (1,17 км²) тэрыторыі [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] былі перададзеныя ў гарадскую рысу горада Мінска згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 21 ліпеня 2008 года № 397 «Аб змяненні межаў г. Мінска і Смалявіцкага раёна»<ref>http://www.pravo.by/pdf/2008-175/2008-175(004-021).pdf</ref>. Апошняе на сённяшні дзень змяненне межаў горада і яго тэрыторыі адбылося ў 2012 годзе пасля падпісання Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь Указа № 141 ад 26 сакавіка 2012 года «Аб змяненні межаў г. Мінска і Мінскага раёна» {{nobr|№ 141}}<ref>{{cite web |url = http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P31200141 |title = «Об изменении границ г. Минска и Минского района». Указ Президента Республики Беларусь от 26 марта 2012 г. {{nobr|№ 141}} |date = 2012-03-26 |publisher = Национальный центр правовой информации Республики Беларусь |access-date = 2012-05-07 |lang = ru |description = Текст указа |archive-url = https://www.webcitation.org/67yHdnrjy?url=http://pravo.by/main.aspx?guid=3871 |archive-date = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>, у адпаведнасці з якім тэрыторыя горада павялічылася на {{Num|4095,0812}}{{nbsp}}гектара (40,95 км²), якія раней знаходзіліся ў [[Калодзішчанскі сельсавет|Калодзішчанскім сельсавеце]] Мінскага раёна Мінскай вобласці. З улікам названых змяненняў (тэрытарыяльнага росту) ужо каля 1/3 (30,71 %) тэрыторыі горада Мінска ({{Num|10714,37}}{{nbsp}}га, или 107,14 км²) у цяперашні час знаходзіцца за межамі [[Магістраль М9|Мінскай кальцавой аўтамабільнай дарогі]], у той час як у яе межах тэрыторыя горада складае {{Num|24170,07}}{{nbsp}}га (241,70 км²), або 69,29 % гарадской тэрыторыі. Акрамя таго, палажэннямі Генеральнага плана горада Мінска<ref>{{cite web|url=http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf|title=Генеральный план города Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты. Основные положения градостроительного развития г. Минска|date=2010-04-08|publisher=Официальный сайт Минского городского исполнительного комитета|lang=ru|access-date=2013-08-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvWekhY2?url=http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf|archive-date=16 жніўня 2013|url-status=live}}</ref>, распрацаванага ў 2010 годзе, прадугледжана забеспячэнне ў перспектыве тэрытарыяльнага росту горада да 54,2 тыс. га (542 км²)<ref>http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170325122526/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg |date=25 сакавіка 2017 }}</ref>. == Геалагічная будова == У тэктанічным дачыненні тэрыторыя горада і наваколляў належыць да [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Крышталічны падмурак залягае на глыбіні ад 360 м (у Мінску) да 750 м (на паўднёвы ўсход ад горада) ніжэй за ўзровень мора. [[Асадкавыя пароды|Асадкавы]] чахол складзены верхнепратазойскімі, [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі пяскамі, пясчанікамі, [[алеўрыт]]амі і [[алеўраліт]]амі, [[гліна]]мі і [[Сланец|сланцам]], [[крэйда|мелам]], [[Мергель|мергелямі]] і іншымі адкладамі. Магутнасць чахла [[антрапаген]]авых адкладаў ад 100 м на паўночным захадзе да 160 м на паўднёвым усходзе; яны прадстаўлены рознага роду [[марэна]]вымі і [[Водна-ледавіковыя адклады|водна-ледавіковымі пяскамі]], глінамі, [[Суглінак|суглінкамі]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшую ролю ў будове тэрыторыі адыгрываюць ледавіковыя покрывы [[Дняпроўскае зледзяненне|дняпроўскага зледзянення]], якія складаюць каля паловы аб’ёму антрапагенавых тоўшчаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Марэнавыя адклады прадстаўлены [[Супесак|супескамі]], радзей [[Суглінак|суглінкамі]], моцна [[Валун|завалуненымі]]. У геалагічным сэнсе гэта складаны кангламерат краявых утварэнняў, з магутнымі вузламі, сфарміраванымі галоўным чынам у выніку фаз і асцыляцый у дняпроўскі і [[Сожскае зледзяненне|сожскі час]]. У будове марэнавых і водна-ледавіковых тоўшчаў вылучаюць дняпроўскую, мінскую, ашмянскую стадыі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яны ўтвараюць верхні і ніжні рознаўзроставыя комплексы. Ніжні комплекс прадстаўлены асноўнай марэнай, аформленай у выглядзе кутніх масіваў. Верхні комплекс прадстаўлены марэнамі напору, якія нязгодна залягаюць з ніжнім комплексам, накладзеным на яго ў эпоху рэгрэсіўнага этапу дзейнасці ледавіка<ref name="СОТПершамайскі"/>. Верхні комплекс прадстаўлены тыповым канечна-марэнавым пагорыстым рэльефам, а таксама формамі нерухомага лёду і тэрмакарста. У межах узвышша таксама ярка выяўленыя маргінальныя франтальныя грады<ref name="СОТПершамайскі"/>. Геалогія і геамарфалогія тэрыторыі канчаткова сфармавалася ў эпоху сожскага абляднення, неаднаразова накладзенага на дняпроўскую падставу. Адклады паазерскага ўзросту прадстаўлены перыгляцыяльнымі ўтварэннямі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэрыторыя мае складаную геалагічную будову. Крышталічны падмурак перакрыты суцэльным чахлом дачацвярцічных і чацвярцічных ападкавых акумуляцый магутнасцю ад некалькіх дзесяткаў да соцень метраў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Складанасць будовы, вялікія абсалютныя і адносныя вышыні ў межах [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ствараюць прыкметы вертыкальнай яруснасці. Верхні ярус (250—300 м) утвараюць вузлы і кутнія масівы. Яны адрозніваюцца буйнапагоркавым і градавым рэльефам з адноснымі вышынямі да 80 м над узроўнем [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Пагоркі маюць купалападобную форму, якая надае ландшафту аблічча сопкавага дробнагор’я. Значныя (да 30°) ухілы спрыяюць руху грунту па схілах і ўтварэнню шкілетных глеб<ref name="СОТПершамайскі"/>. Вяршыні часцей за ўсё пакрытыя 19 лесам, на [[Супесак|супесках]] пераважаюць [[Хвойны лес|хваёвыя лішайнікавыя бары]] з [[ядловец звычайны|ядлоўцам]] ў падлеску. У месцах распаўсюджання суглінкавых марэн у складзе лесу з’яўляецца [[елка]], а [[падлесак]] больш багаты<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярэдні ярус займае вышыні 250—220 м. Прадстаўлены сярэднепагоркавым, узгоркавым рэльефам з адноснымі перавышэннямі 40-50 м над паверхняй раўнін<ref name="СОТПершамайскі"/>. У складзе марэн пераважаюць валуновыя суглінкі і супескі. Вяршыні нярэдка ўвянчаныя купалападобнымі камамі, складзенымі слаіста пясчанымі адкладамі. Актыўна развіваюцца схілавыя працэсы і фарміраванне [[Дэлювій|дэлювію]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Характэрную асаблівасць рэльефу надаюць лёсападобныя пароды. Яны ўтвараюць плашч магутнасцю да 2-4 м на вышынях 180—220 м. [[Лёсападобныя пароды|Лёсападобныя суглінкі і супескі]] залягаюць непасрэдна на марэнавых і водна-ледавіковых адкладах і па ўзросце ставяцца да позняга Паазер’я або ранняга познеледавікоўя<ref name="СОТПершамайскі"/>. Дзякуючы значнай распаханасці гэтыя раёны адрознівае інтэнсіўная старажытная і сучасная [[Эрозія (геалогія)|эрозія]]. На схілах бэлек і рачных далін утвараюцца маладыя эразійныя калдобіны, а на {{нп3|Плакор|плакорах |ru|Плакор}}— [[Суфозія|суфазійныя]] западзіны. Прыкметную ролю ў абліччы ўзвышша гуляюць тэхнагенныя формы, прадстаўленыя кар’ерамі, выманнямі па здабычы торфу і інш<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Рэльеф і геамарфалагічныя асаблівасці == Рэльеф у горадзе Мінску разнастайны, характарызуецца значнай пагоркавасцю, што адкрывае шырокія патэнцыйныя магчымасці для панарамнага контурнага і фрагментарнага ўспрымання забудовы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Перапад адзнак у цэлым па горадзе складае каля 100 м: самыя высокія пляцоўкі знаходзяцца ў заходнім ([[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскім]]) і паўднёва-заходнім ([[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскім]]) планіровачных раёнах горада і складаюць адпаведна 280 і 270 м, найбольш паніжаныя паўднёвая ([[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]]) і паўднёва-ўсходняя ([[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі раён]]) часткі горада маюць адзнаку каля 177 м<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш узнесеная частка Мінска (283 м) размешчана ў раёне вуліцы [[Вуліца Ляшчынскага (Мінск)|Ляшчынскага]], за домам № 8. Самая нізкая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў пойме [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў мікрараёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўка]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Важным элементам рэльефу горада з’яўляецца палогаўвагнутая даліна ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] з двума {{нп3|Рачная тэраса|надпойменнымі тэрасамі|ru|Речная терраса}}, размешчанымі на вышыні 10-20 м над межанным узроўнем ракі<ref name="СОТПершамайскі"/>. У бок даліны Свіслачы мясцовасць паніжаецца да 220—200 м. Паўднёва-ўсходняя ўскраіна горада паступова вылучаецца ў бок [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]], якая характарызуецца згладжанымі формамі рэльефу, забалочанасцю, слабой расчлененасцю і невялікімі ўхіламі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Па паходжанні і марфалогіі рэльефу ў межах горада Мінска выдзелена 7 асноўных тыпаў і больш за 11 відаў формаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тут прадстаўлены наступныя тыпы рэльефу: ледніковы, водна-ледніковы, {{нп3|Флювіяльны рэльеф|флювіяльны|ru|Флювиальный рельеф}}, азёрны, біягенны, схілавы і {{нп3|Антрапагенны рэльеф|антрапагенны|ru|Антропогенный рельеф}}. Большасць з іх, акрамя антрапагеннага, маюць заканамернае яруснае размяшчэнне<ref name="СОТПершамайскі"/>. Верхні ярус (вышэй 260 м) утварае ледавікова-гляцыятэктанічны рэльеф. Ён размешчаны на поўдзень ад пас. [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічы]] і в. [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]], на поўнач ад в. [[Дзегцяроўка]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яго ўтвараюць градава-пагорыстыя і пагоркава-ўвалістыя напорныя канчатковыя марэны і лагчыны выдушвання. Напорныя канчатковыя марэны распасціраюцца праз тэрыторыю г. [[Мінск]]а ў выглядзе нешырокіх перарывістых субшыротна выцягнутых палос, а ледавіковыя лагчыны пераймаюцца субшыротнымі далінамі рэк — прытокаў Свіслачы і [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчам]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Да сярэдняга ўзроўня імкнуцца формы водна-ледавіковага рэльефу — супрагляцыяльныя {{нп3|Конус вынасу|конусы вынасу|ru|Конус выноса}} і [[Дэльта (рака)|дэльты]], [[камы]] і [[озы]]. Конусы вынасу і дэльты займаюць большую частку г. Мінска і прылеглых тэрыторый, акрамя плошчаў, размешчаных на паўднёвым усходзе і ўздоўж рачных далін<ref name="СОТПершамайскі"/>. Іх паверхня паступова зніжаецца ў паўднёва-ўсходнім напрамку ад абсалютных вышынь 260—240 м да 200 м. Па морфаметрыі вылучаюцца [[Града (геамарфалогія)|градава]]- і пагоркава-ўвалістыя рэльефы<ref name="СОТПершамайскі"/>. У ніжнім ярусе ў інтэрвале абсалютных вышынь 220—180 м размешчаны [[Зандры|зандравыя]] раўніны і большасць флювіяльных і біягенных формаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зандры шырока развіты на выраўнаваных паверхнях ля вёсак [[Баравая (Мінскі раён)|Баравая]] і [[Копішча]], ахопліваюць плошчы на міжрэччах Свіслачы-[[Слепня|Слепні]], [[Лошыца (рака)|Лошыцы]]-[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], а таксама працягваецца амаль суцэльнай паласой, якая то звужваецца, то пашыраецца ўздоўж даліны р. Свіслачы. Паверхня іх слабаўзгоркавая, радзей палогахвалістая са слабым (1-30) ухілам да даліны р. Свіслачы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Бэлькі і [[яр]]ы расчляняюць схілы больш высокай заходняй частцы г. Мінска і прылеглай тэрыторыі, участкі распаўсюджання лёсападобных парод і прыдалінавыя палосы<ref name="СОТПершамайскі"/>. Яны развіваюцца на паверхнях з ўхіламі 30 і строме. Гушчыня бэлечнага раздзялення тэрыторыі горада змяняецца ад 0,7 да 3,6 км / км2. Глыбіня бэлек да 15 — 18 м, шырыня да 300 м. Падоўжныя ўхілы дноў складаюць 5 — 22 м<ref name="СОТПершамайскі"/>. Флювіяльны рэльеф у значнай меры вызначае раздзеленае, моцна дэнудыраванае аблічча паверхні горада. Азёрны і біягенных рэльеф распаўсюджаны абмежаваны на днах ледніковых лагчын, поймах рэк і ў зарастальных азёрах<ref name="СОТПершамайскі"/>. Балоты ў асноўным [[Нізінныя балоты|нізінныя]], я з роўнай або дробнабугрыстай паверхняй, у большасці выпадкаў асушаныя. На поймах рачных далін паблізу вадасховішчаў яны нярэдка падтоплены, са стаячай вадой<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэхнагенны рэльеф сустракаецца паўсюдна ў раёнах, схільных да меліярацыйнага асваення, будаўніцтва, здабычы будаўнічых матэрыялаў, складзіравання адходаў і г. д. У выніку меліярацыі выпрамлены рэчышчы рэк, змененая іх глыбіня і шырыня, засыпаны яры і раўчукі, пабудаваныя дрэнажныя канавы і насыпы, якія іх абвалоўваюць, асушаныя балоты. Пры будаўніцтве паўсталі [[Дамба|дамбы]] вадасховішчаў і дарожныя {{нп3|Насып (транспарт)|насыпы|ru|Насыпь (транспорт)}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Пляскатыя паверхні і будаўнічыя катлаваны імкнуцца да раёнаў новабудоўляў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Выемкі прасочваюцца на участках перасячэння дарогамі град і пагоркаў. Буйныя {{нп3|Кар’ер|кар’еры|ru|Карьер}} і {{нп3|Адвал (горная справа)|адвалы|ru|Отвал (горное дело)}} грунту маюць месца ў раёнах здабычы пяску і [[жвір]]у на ўскраінах вёсак [[Малінаўка (Шчомысліцкі сельсавет)|Малінаўка]], [[Шабаны (Мінскі раён)|Шабаны]] і [[Калядзічы (Мінскі раён)|Калядзічы]], а таксама пас. [[Сосны (Мінск)|Сосны]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярод штучных станоўчых формаў самыя буйныя — адвалы прамыслова-бытавых адходаў «Паўночны», «Трасцянец», «Прудзішча»<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Глебы == У адпаведнасці з глебава-геаграфічным раянаваннем Мінск ставіцца да Ашмянскай-Мінскага раёна дзярнова-падзолістых суглінкавых і супясчаных глеб Цэнтральнай акругі Цэнтральнай (Беларускай) правінцыі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сучаснае глебавае покрыва Мінска сфармаваўся ў выніку сумеснага дзеяння прыродных і антрапагенных фактараў. Зыходная стракатасць глебавага покрыва, звязаная з разнастайнасцю форм рэльефу і матчыных парод, частай зменай стромкіх схілаў і паніжэнняў. Да захаду і паўднёвага захаду ад даліны Свіслачы пераважаюць дзярнова-падзолістыя супясчаныя і суглінкавыя глебы, якія развіваюцца на лёсападобных і марэнавых супесках і суглінках<ref name="СОТПершамайскі"/>. На левабярэжжа Свіслачы на ​​валунных і пескаватых супесках распаўсюджаныя ў асноўным дзярнова-падзолістыя супясчаныя і пясчаныя глебы. Да далінаў рэк прымеркаваны алювіяльныя і тарфяна-балотныя глебы, якія таксама характэрныя для забалочаных паніжэнняў<ref name="СОТПершамайскі"/>. У выніку шматвяковай гаспадарчай дзейнасці зыходныя глебы на тэрыторыі горада моцна трансфармаваны<ref name="СОТПершамайскі"/>. Пры будаўніцтве ў гарадах шырока практыкуюцца такія працы, як зразанне пагоркаў і выпалажванне схілаў, засыпанне яраў, поймаў, забалочаных паніжэнняў, заключэнне дробных рачулак на трубы. Адна з адметных асаблівасцяў гарадоў — шырокае распаўсюджанне тэхнагенных адкладаў як следства прымянення насыпнога грунту для нівелявання паверхні і фарміравання новых глеб. Часта для паляпшэння ўласцівасцяў глеб газонаў, кветнікаў, агародаў ужываюць торф, арганамінеральныя сумесі, раней зняты дзярновы (дзярнова-перагнойны) гарызонт, узбагачаны арганічным рэчывам<ref name="СОТПершамайскі"/>. Магутнасць тэхнагенных адкладаў істотна вар’іруе, дасягаючы максімальных значэнняў у найбольш старых раёнах горада<ref name="СОТПершамайскі"/>. У Мінску, як і ў многіх буйных гарадах свету, тэхнагенныя фактары глебаўтварэння дамінуюць над прыроднымі. Пераважна гэта насыпныя грунты з удзелам будаўнічых адходаў, попелу драўніны, шкла, бытавых адходаў, дзындры і іншых субстратаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш трансфармаваны глебы на тэрыторыі прамысловых прадпрыемстваў, характарызуюцца найбольшай доляй перакрытых паверхняў (да 80-90 % тэрыторый). Натуральныя і блізкія да іх глебы ў межах горада захаваліся па горадабудаўніча незасвоеных ускраінах, у выглядзе асобных участкаў у гарадскіх лясах і лесапарках, у межах рачных поймаў і забалочаных тэрыторый<ref name="СОТПершамайскі"/>. Адным з найважнейшых індыкатараў тыпавой прыналежнасці глебы, яе стану і ступені трансфармацыі з’яўляецца рэакцыя глебавага раствора. Для непарушаных глеб Беларусі характэрна пераважна кіслая і слабакіслая рэакцыя асяроддзя: рН для большасці глебавых разнавіднасцяў знаходзіцца ў межах 4,2-5,8<ref name="СОТПершамайскі"/>. Для глеб г. Мінска рэакцыя глебавага асяроддзя характарызуецца як блізкая да нейтральнай, хоць у спектры глебавых разнавіднасцяў часцей за ўсё дамінуюць дзярнова-падзолістыя аўтаморфныя глебы рознай ступені трансфармавання. Гэта азначае, што ў параўнанні з натуральнымі глебамі відавочна выказана зрушэнне ў бок падшчалачвання глеб. Велічыня рн перавышае 7 ў 30 % выпадкаў. Слабакіслае асяроддзе, характэрнае для глеб рэкрэацыйных зон (рн = 5,52), хоць у шэрагу паркаў і захаваных зялёных масіваў Мінска рэакцыя асяроддзя апынулася слабашчолачнай<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшыя змены велічыні рН адзначаюцца ў глебах тыпова гарадскіх ландшафтаў (шматпавярховай забудовы, прамысловых, саніруючых), дзе рэакцыя глебавых раствораў блізкая да нейтральнай або слабашчолачнай. Прычынай падшчалачвання гарадскіх глебаў з’яўляецца, перш за ўсё, прыўнясенне ў глебу (глебагрунтоў) попелу, цэментавага пылу, будаўнічых адходаў, якія характарызуюцца шчолачнай рэакцыяй асяроддзя<ref name="СОТПершамайскі"/>. Для гарадскіх тэрыторый характэрна забруджванне глебаў цяжкімі металамі: па параўнанні з незабруджанымі глебамі (мясцовым фонам) глебы горада абагачаны кадміем і меддзю ў сярэднім у 2,6 разы, свінцом і цынкам — ў 2,0 разы, нікелем і марганцам — у 1,7-1,8 разы. Найбольш высокія ўзроўні назапашвання свінцу, медзі, нікеля і цынку адзначаюцца ў глебах вытворчай зоны<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Гідраграфічныя асаблівасці == [[Выява:Minsk water and greenery system - Belarus.jpg|250px|thumb|Водна-зялёная сістэма Мінска ў 2017 годзе: зялёны колер — водна-зялёны дыяметр і [[Сляпянская водная сістэма]], фіялетавы — планаваная [[Лошыцкая водная сістэма]]]] [[Выява:Svisloch river in Minsk - 4 - 2014 AD.JPG|thumb|250px|left|Рака Свіслач абапал зеляніны [[Парк імя Янкі Купалы|парка імя Янкі Купалы]] і [[парк Марата Казея|парка Марата Казея]] ў цэнтральнай частцы дыяметра, фота 2014 года.]] [[Файл:Fishermen on the river Svislač near the Minsk sewage treatment plant - 4.jpg|250px|міні|Рыбакі на Свіслачы ў выходных труб Мінскай станцыі аэрацыі]] Каля горада праходзіць [[Галоўны еўрапейскі водападзел|водападзел]] басейнаў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага мораў]]. Праз Мінск працякае рака [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], у якую ў межах гарадской рысы ўпадаюць яшчэ шэсць невялікіх (малых) рэк ([[Цна (прыток Свіслачы)|Цна]], [[Сляпянка]], [[Лошыца (рака)|Лошыца]], [[Мышка]] і [[Трасцянка (прыток Свіслачы)|Трасцянка]]). Усе яны адносяцца да [[Чарнаморскі басейн|Чарнаморскага басейна]]. Вышыня над узроўнем мора ў межах горада вагаецца ад 184 да 280 метраў, што, разам з двума {{нп3|Рачная тэраса|надпоймавымі тэрасамі|ru|Речная терраса}} ракі Свіслач, абумоўлівае складаны рэльеф мясцовасці. Акрамя рэк у межах Мінска гідраграфічная сетка горада прадстаўлена вадасховішчамі «[[Дразды (вадасховішча)|Дразды]]», «[[Камсамольскае возера]]», «[[Вадасховішча Курасоўшчына|Курасоўшчына]]», «[[Чыжоўскае вадасховішча]]» і «[[Цнянскае вадасховішча|Цнянскае]]»<ref name="СОТПершамайскі"/>. З паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад вадасховішча [[Дразды (вадасховішча)|Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]] Мінск перасякае стужка [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра]], якая з’яўляецца адным з двух галоўных планіровачных стрыжняў горада. У 1976 годзе рака Свіслач была злучана з ракой [[Вілія]] (басейн ракі Нёман) пасродкам [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]], у выніку чаго яе паўнаводнасць ў вярхоўях узрасла ў дзясяткі разоў. Сцёк зарэгуляваны шэрагам вадасховішчаў, найбольш буйнымі з якіх з’яўляюцца [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскае]] («Мінскае мора») і [[Асіповіцкае вадасховішча|Асіповіцкае]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. [[Ледастаў]] пачынаецца звычайна ў снежні, ускрываецца ў сакавіку — пачатку красавіка<ref name="СОТПершамайскі"/>. === Пітное водазабеспячэнне === У цяперашні час у Мінску існуе два тыпы крыніц пітнога водазабеспячэння: паверхневыя і падземныя. Доля пітной вады з падземных крыніц складае прыкладна 70 % у агульным аб’ёме, з паверхневых, адпаведна 30 %. Жыхары Фрунзенскага, Маскоўскага і частка Кастрычніцкага раёнаў г. Мінска спажываюць пітную ваду з паверхневай крыніцы водазабеспячэння пасля адпаведнай водападрыхтоўкі да патрабаванняў дзеючых санітарных нормаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Вялікія запасы падземных вод дазваляюць развіваць пітное водазабеспячэнне горада. Водазабеспячэнне ажыццяўляецца за кошт выкарыстання падземных вод дняпроўска-сожскага, бярэзінска-дняпроўскага і валдайскага ваданосных гарызонтаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зона прэсных вод з мінералізацыяй да 1 г/л дасягае глыбіні 300 м, да 420 м размяшчаецца зона саланаватых вод з мінералізацыяй 1-10 г/л, а яшчэ глыбей — зона салёнай вады з мінералізацыяй да 28 г/л. Воды верхняй зоны выкарыстоўваюцца як пітныя, сярэдняй — для лячэбных мэт як мінеральная вада, ніжняй зоны — для лячэбных ваннаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Па дадзеных назіранняў за якасцю грунтавых і артэзіянскіх вод больш за 90 % пробаў адпавядаюць санітарна-гігіенічным нормам. Сярэдняе ўтрыманне асноўных кантраляваных макракампанентаў у падземных водах знаходзілася ў межах ад 0,07 да 0,25 ГДК, што сведчыць аб здавальняючай якасці падземных вод<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Клімат == {{main|Клімат Мінска}} {{нп3|Клімат Мінска||ru|Климат Минска}} [[Умераны клімат|умерана-кантынентальны]] са значным уплывам атлантычнага марскога паветра (заходні перанос паветраных мас). Характэрная мяккая і вільготная зіма, цёплае лета і сырая восень<ref name="СОТПершамайскі"/>. Зіма мяккая з няўстойлівым надвор’ем, часта пахмурная з адлігамі да + 5°С…+10 ° С і малой колькасцю ападкаў. Кліматычная зіма пачынаецца ў другой палове лістапада і заканчваецца ў другой палове сакавіка. Сярэдняя тэмпература студзеня −4,5&nbsp;°C. Вясна сонечная, адрозніваецца частым зваротам замаразкаў аж да пачатку мая. Лета прыходзіць у горад у канцы мая. У гэты сезон года нават у самыя халодныя гады тэмпература паветра не апускаецца ніжэй 0&nbsp;°C. Самы цёплы месяц — ліпень (+ 18,5&nbsp;°C)<ref name="СОТПершамайскі"/>. Спякота ў горадзе — не рэдкасць і, як ва ўсёй Еўропе, ад года да года пачынае здарацца ўсё часцей, павялічваючы сваю працягласць. Аднак вялікая тэмпература паветра назіралася яшчэ ў ліпені 1936 года, калі слупок тэрмометра падняўся да + 35,0 ° С. Восень пачынаецца ў сярэдзіне верасня. Часта пасля першых пахаладанняў прыходзіць «[[бабіна лета]]». За тры месяцы сярэднесутачная тэмпература паветра ў цэлым зніжаецца на 6 °С/месяц<ref name="СОТПершамайскі"/>. * Сярэднегадавая [[тэмпература]] — +6,7&nbsp;°C * Абсалютны максімум тэмпературы (+35,8&nbsp;°C) быў зарэгістраваны 8 жніўня 2015 года, абсалютны мінімум (−39,1&nbsp;°C) — 17 студзеня 1940 года * Сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветру]] — 2,4 м/с * Сярэднегадавая [[Адносная вільготнасць|вільготнасць паветра]] — 77 % === Кліматычныя нормы тэмпературы паветра ў г. Мінску === {{Клімат горада |Горад_род=Мінска |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/26850.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.5 | Сту_сяр_апад=45 | Лют_сяр=-4.4 | Лют_сяр_апад=38 | Сак_сяр=0.0 | Сак_сяр_апад=44 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=13.3 | Май_сяр_апад=65 | Чэр_сяр=16.4 | Чэр_сяр_апад=89 | Ліп_сяр=18.5 | Ліп_сяр_апад=89 | Жні_сяр=17.5 | Жні_сяр_апад=68 | Вер_сяр=12.1 | Вер_сяр_апад=60 | Кас_сяр=6.6 | Кас_сяр_апад=53 | Ліс_сяр=0.6 | Ліс_сяр_апад=48 | Сне_сяр=-3.4 | Сне_сяр_апад=49 | Год_сяр=6.7 | Год_сяр_апад=690 | Сту_сяр_мін=-6.7 | Сту_сяр_макс=-2.1 | Лют_сяр_мін=-7.0 | Лют_сяр_макс=-1.4 | Сак_сяр_мін=-3.3 | Сак_сяр_макс=3.8 | Кра_сяр_мін=2.6 | Кра_сяр_макс=12.2 | Май_сяр_мін=8.1 | Май_сяр_макс=18.7 | Чэр_сяр_мін=11.7 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=13.8 | Ліп_сяр_макс=23.6 | Жні_сяр_мін=12.8 | Жні_сяр_макс=22.8 | Вер_сяр_мін=8.2 | Вер_сяр_макс=16.7 | Кас_сяр_мін=3.6 | Кас_сяр_макс=10.2 | Ліс_сяр_мін=-1.3 | Ліс_сяр_макс=2.9 | Сне_сяр_мін=-5.5 | Сне_сяр_макс=-1.2 | Год_сяр_мін=3.1 | Год_сяр_макс=10.6 | Сту_а_макс=10.3 | Сту_а_мін=-39.1 | Лют_а_макс=13.6 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=18.9 | Сак_а_мін=-30.5 | Кра_а_макс=26.0 | Кра_а_мін=-18.4 | Май_а_макс=30.9 | Май_а_мін=-5.0 | Чэр_а_макс=32.5 | Чэр_а_мін=0 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=3.8 | Жні_а_макс=34.6 | Жні_а_мін=1.7 | Вер_а_макс=30.3 | Вер_а_мін=-4.7 | Кас_а_макс=24.7 | Кас_а_мін=-12.9 | Ліс_а_макс=16.0 | Ліс_а_мін=-20.4 | Сне_а_макс=10.3 | Сне_а_мін=-30.6 | Год_а_макс=34.6 | Год_а_мін=-39.1 |}} === Ападкі === Гадавая сума ападкаў складае 690 мм<ref name="СОТПершамайскі"/>. Іх максімум прыпадае на чэрвень і ліпень (па 89 мм), а мінімум — на люты (39 мм). Зменлівасць ападкаў у горадзе высокая — ад 360 мм у 1953 годзе да 965 мм у 1998 годзе. Унутры года варыяцыі велічынь маюць яшчэ больш шырокі дыяпазон<ref name="СОТПершамайскі"/>. У перыяд ўстойлівых халадоў адбываецца фарміраванне [[Снежны полаг|снежнага полагу]], які дасягае сваёй максімальнай вышыні перад пачаткам снегараставання — у канцы лютага (16 см)<ref name="СОТПершамайскі"/>. Максімальная вышыня снежнага полагу за ўсю гісторыю назіранняў у Мінску складае 76 см. Пераважаюць {{нп3|Заходнія вятры ўмеранага пояса|вятры заходніх напрамкаў|ru|Западные ветры умеренного пояса}}, ад 3 да 6 м/с. У цэлым клімат горада падобны з кліматам гарадоў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Флора == Расліннасць горада прадстаўлена зялёнымі насаджэннямі, якія гуляюць важную ролю ў фарміраванні аптымальнаша гарадскога асяроддзя, выконваючы санітарна-гігіенічныя, рэкрэацыйныя, эстэтычныя, шума- і глебаахоўныя, водаахоўныя і асяродзеўтваральныя функцыі. Арганізацыя экалагічна збалансаванай структуры ландшафтнарэкрэацыйнага комплексу горада з’яўляецца адной з вядучых задач, якая вызначае камфортнае асяроддзе пражывання грамадзян, якія ў ім жывуць<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольшую рэкрэацыйную каштоўнасць для гараджан маюць добраўпарадкаваныя ландшафтна-рэкрэацыйныя тэрыторыі — паркі, лесапаркі, скверы, бульвары, сады, азеляненне тэрыторый грамадскіх цэнтраў, водна-зялёных сістэм<ref name="СОТПершамайскі"/>. Спрыяльным для г. Мінска з’яўляецца водна-зялёны ландшафт ў пойме ракі Свіслач і яе прытокаў, што перасякаюць горад з поўначы-захаду на паўднёвы ўсход. На працягу 20 км ён мае шэраг вадаёмаў (Чыжоўскае, Дразды, Камсамольскае возера), паркаў (Перамогі, імя Купалы, імя Коласа) і зялёных зон<ref name="СОТПершамайскі"/>. Сярод захаваных на тэрыторыі г. Мінска ў натуральным стане прыродных экасістэм неабходна вылучыць балоты і забалочаныя тэрыторыі з характэрнай для іх і незвычайнай для гарадскога асяроддзя балотнай расліннасцю. У цяперашні час гэта найменш парушаныя ўчасткі прыроды ў Мінску, што звязана з высокай абводненасцю, цяжкадаступнасцю для горадабудаўнічага асваення, размяшчэннем у водаахоўных зонах (прыбярэжных палосах) рэк і вадаёмаў. Балоты і забалочаныя тэрыторыі выконваюць розныя функцыі, сярод якіх неабходна вылучыць акумуляцыйую, клімата-асяродзерэгулявальную, газарэгулявальную, гідралагічную, геахімічнуюх, культурна-рэкрэацыйную. Акрамя таго, гэтыя ўчасткі выконваюць важную ролю ў падтрыманні ландшафтнай і біялагічнай разнастайнасці горада. Так, на тэрыторыі балот сфармаваліся разнастайныя раслінныя асацыяцыі з удзелам {{bt-bellat|Асака{{!}}асакі|Carex}}, {{bt-bellat|Сітнік{{!}}сітніку|Juncus}}, {{bt-bellat|Падвей{{!}}падвею|Eriophorum}} і {{bt-bellat|Маруна{{!}}маруны|Galium}}, {{bt-bellat||Lysimachia thyrsiflora}}, {{bt-bellat|Зюзнік еўрапейскі{{!}}зюзніку еўрапейскага|Lycopus europaeus}}, {{bt-bellat|Буякі{{!}}буякоў|Vaccinium uliginosum}}, {{bt-bellat|Імшарніца{{!}}імшарніцы|Andromeda}}, {{bt-bellat|Сфагнавыя імхі{{!}}сфагнавых імхоў|Sphagnopsida}} і інш., якія звычайна рэдка сустракаюцца ў гарадах. Зарэгістраваныя рэдкія ахоўныя віды раслін — {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}. На гарадскіх балотах расце таксама вялікая колькасць лекавых раслін ({{bt-bellat||Comarum palustre}}, {{bt-bellat|валяр’ян лекавы|Valeriana officinalis}}, {{bt-bellat|дзягіль лекавы|Archangelica officinalis}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes trifoliata}}, {{bt-bellat|шальнік трыпутнікавы|Alisma plantago-aquatica}}, {{bt-bellat|аер звычайны|Acorus calamus}} і інш.)<ref name="СОТЦэнтральны">[http://centr.minsk.gov.by/docs/sxema.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды». Центральный район] {{ref-ru}}</ref>. Неабходна адзначыць, што структура ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу горада арганізавана нераўнамерна. Высокім узроўнем добраўпарадкавання азеляненні тэрыторый адрозніваюцца цэнтральная, усходняя і паўночна-ўсходняя часткі горада. У заходнім і паўднёва-заходнім сектарах вялікая частка тэрыторый прыроднага комплексу не добраўпарадкавана для рэкрэацыйнага выкарыстання<ref name="СОТПершамайскі"/>. Агульны стан дрэвастояў лясоў і лесапаркаў горада і яго бліжэйшых ваколіц здавальняючы. Самымі пашкоджанымі з’яўляюцца дубовыя і высокаўзроставыя яловыя насаджэнні на паўднёвы захад і поўдзень горада, што сведчыць аб неабходнасці правядзення санітарных мерапрыемстваў. Пашкоджанні дуба і асіны звязаны, як правіла, з актыўнасцю насякомых — шкоднікаў лесу. Паслабленне елкі з’яўляецца следствам, перш за ўсё, значнага ўзросту і надзвычай неспрыяльнай прыродна-кліматычнай сітуацыі (засух) у вегетацыйныя перыяды<ref name="СОТПершамайскі"/>. === Відавая разнастайнасць === Для азелянення горада выкарыстоўваюцца {{bt-bellat|каштан|Castanea}}, {{bt-bellat|клён|Acer}}, {{bt-bellat|ліпа|Tilia}}, шэраг відаў {{bt-bellat|Таполя{{!}}таполі|Populus}}, {{bt-bellat|Глог{{!}}глога|Crataegus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|бяроза павіслая|Betula pendula}}), {{bt-bellat|бяроза пушыстая|Betula pubescens}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}}, {{bt-bellat|лістоўніца|Larix}} і іншыя<ref name="СОТПершамайскі"/>. З дзікарослых раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь растуць на тэрыторыі Першамайскага раёна — {{bt-bellat|лілея кучаравая|Lilium martagon}}, {{bt-bellat|чына гладкая|Lathyrus laevigatus}}, {{bt-bellat|гладыш шыракалісты|Laserpitium latifolium}}<ref name="СОТПершамайскі"/>, Цэнтральнага раёна — {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}<ref name="СОТЦэнтральны"/>, Савецкага раёна — {{bt-bellat|чына льналістая|Lathyrus linifolius}}<ref name="СОТСавецкі">[http://sov.minsk.gov.by/images/obshchestvennoe-obsuzhdenie/2018/obshchestvennoe-obsuzhdenie-ekolog-doklada/ekolog_doklad.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Советский район] {{ref-ru}}</ref>, Маскоўскага раёна — {{bt-bellat|пухірнік ягадны|Silene baccifera}}, {{bt-bellat|вярба чарнічная|Salix myrtilloides}}, {{bt-bellat|ладдзян трохнадрэзаны|Corallorhiza trifida}}<ref name="СОТМаскоўскі">[http://mosk.minsk.gov.by/docs/obshestvennoe-obsuzhdenie-uplotnenie-zastroyki/ob-ekt-59-2017.pdf Схема озелененных территорий общего пользования, в том числе объектов озеленения, подлежащих охране в соответствии с Законом Республики Беларусь «Об охране окружающей среды» Московский район] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190711190046/http://mosk.minsk.gov.by/docs/obshestvennoe-obsuzhdenie-uplotnenie-zastroyki/ob-ekt-59-2017.pdf |date=11 ліпеня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. === Праблемы === Сур’ёзнай праблемай з’яўляецца забруджванне насаджэнняў прамысловымі, будаўнічымі і бытавымі адходамі, якія не толькі зніжаюць эстэтычную прывабнасць ландшафту, але і з’яўляюцца крыніцай таксічных для жывых арганізмаў рэчываў і злучэнняў, якія ўключаюцца ў біялагічны кругазварот і пранікаюць у грунтавыя воды<ref name="СОТПершамайскі"/>. Значная частка выкінутых у лясах адходаў (напрыклад, пластмасавыя вырабы) не раскладаецца мікраарганізмамі ляснога подсцілу і займае значныя ўчасткі ў лясных насаджэннях. У большай ступені засмечаныя ўчасткі, прылеглыя да аўтамабільных трасах, камунікацыях і размешчаныя паблізу жылых масіваў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Такім чынам, сучасны здавальняючы стан лясоў і лесапаркаў Мінска не з’яўляецца ўстойлівым, паколькі пераважная іх частка ў рознай ступені схільная да дэгрэсіі, асабліва гэты працэс праяўляецца ў раслінных супольнасцях, якія валодаюць паніжанай устойлівасцю да рэкрэацыйных і тэхнагенных нагрузак<ref name="СОТПершамайскі"/>. == Фаўна == Мінск размешчаны ў цэнтральным зоагеаграфічным раёне зоны змешаных лясоў царства Палеаарктыкі Галарктычнай вобласці. У Мінску сустракаюцца каля 25 відаў млекакормячых, 102 гняздуючых віда птушак, каля 10 відаў земнаводных, а таксама паўзуны, насякомыя і ракападобныя. Разнастайнасць фаўны абумоўлена вялікай тэрыторыяй горада і здольнасцю жывёл прыстасоўвацца да ўмоў гарадскога асяроддзя (для некаторых відаў гэтыя ўмовы больш спрыяльныя, чым натуральныя)<ref name="СОТПершамайскі"/>. З млекакормячых найбольш поўна на тэрыторыі горада прадстаўлены атрад грызуноў, сярод якіх сустракаюцца прадстаўнікі лясной фаўны, а таксама сінантропныя віды. На ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторыях насяляюць віды, характэрныя для лясных экасістэм: {{bt-bellat|мыш лясная|Apodemus uralensis}}, {{bt-bellat|мыш-малышка|Micromys minutus}}, {{bt-bellat|палёўка звычайная|Microtus arvalis}}, {{bt-bellat|палёўка рыжая|Myodes glareolus}} і {{bt-bellat|палёўка цёмная|Microtus agrestis}}, {{bt-bellat|вавёрка звычайная|Sciurus vulgaris}}. З [[сінантропныя арганізмы|сінантропных відаў]] на тэрыторыі горада пераважаюць {{bt-bellat|шэры пацук|Rattus norvegicus}} і {{bt-bellat|мыш дамавая|Mus musculus}}, пераважнымі месцамі лакалізацыі якіх з’яўляюцца жылая забудова, а таксама прадпрыемствы па захоўванні і перапрацоўцы харчовых прадуктаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Відавы склад і колькасць птушак істотна адрозніваецца ў розных функцыянальных зонах. Найбольш сустракальныя — {{bt-bellat|шэрая варона|Corvus cornix}}, {{bt-bellat|каўка|Coloeus monedula}}, {{bt-bellat|грак|Corvus frugilegus}}, {{bt-bellat|дамавы верабей|Passer domesticus}}, {{bt-bellat|шпак звычайны|Sturnus vulgaris}}, {{bt-bellat|вялікі дзяцел|Dendrocopos major}}, {{bt-bellat|берасцянка|Fringilla coelebs}}, {{bt-bellat|белая сітаўка|Motacilla alba}}, {{bt-bellat|валасянка чорнагаловая|Sylvia atricapilla}}, {{bt-bellat||Phylloscopus trochilus}}, {{bt-bellat|пячураўка-трашчолка|Phylloscopus sibilatrix}}, {{bt-bellat|заранка|Erithacus rubecula}}, {{bt-bellat|валасяніца пярэстая|Ficedula hypoleuca}}, {{bt-bellat|валасяніца шэрая|Muscicapa striata}}, {{bt-bellat|вялікая сініца|Parus major}}, {{bt-bellat|блакітніца звычайная|Cyanistes caeruleus}}, {{bt-bellat|перасмешка зялёная|Hippolais icterina}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. На гарадскіх вадаёмах незалежна ад іх паходжання (прыродныя і трансфармаваныя) жыве больш за 40 відаў птушак, у тым ліку вадаплаўныя. Да такіх месцапражыванняў імкнуцца {{bt-bellat|крыжанка|Anas platyrhynchos}}, {{bt-bellat|лысуха|Fulica atra}}, {{bt-bellat|чайка азёрная|Chroicocephalus ridibundus}}. Акрамя гэтага, сустракаюцца нехарактэрныя для урбанізаваных тэрыторый птушкі — {{bt-bellat|лебедзь-шыпун|Cygnus olor}}, {{bt-bellat|вялікі бугай|Botaurus stellaris}}, {{bt-bellat|пагоніч звычайны|Porzana porzana}}, {{bt-bellat|салаўіны цвыркун|Locustella luscinioides}}, {{bt-bellat||Sterna hirundo}}, {{bt-bellat||Chlidonias niger}}, а таксама рэдкія птушкі, якія патрабуюць аховы, такія як {{bt-bellat|крачка малая|Sterna albifrons}}, {{bt-bellat||Podiceps ruficollis}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Тэрыторыі жылых і грамадскіх зон г. Мінска адрозніваюцца бедным відавым складам і высокай шчыльнасцю гняздуючых птушак, 70 % сярод якіх займаюць {{bt-bellat|шызы голуб|Columba livia}} і {{bt-bellat|дамавы верабей|Passer domesticus}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. Найбольш спрыяльным месцапражыванням земнаводных і рэптылій з’яўляюцца зялёныя тэрыторыі прыроднага комплексу паблізу рэк і вадаёмаў, ўвільготненыя месцапражыванні і водныя аб’екты, якія ўваходзяць у іх склад<ref name="СОТПершамайскі"/>. Герпетафаўна прадстаўлена {{bt-bellat|трытон звычайны|Lissotriton vulgaris}}, {{bt-bellat|жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}}, {{bt-bellat|часночніца звычайная|Pelobates fuscus}}, {{bt-bellat|рапуха зялёная|Bufotes viridis}}, {{bt-bellat|жаба вастрамордая|Rana arvalis}}, {{bt-bellat|жаба травяная|Rana temporaria}}, {{bt-bellat||Pelophylax esculentus}} і {{bt-bellat|жаба сажалкавая|Pelophylax lessonae}}<ref name="СОТПершамайскі"/>. З рэптылій адзначаны {{bt-bellat|яшчарка жывародная|Zootoca vivipara}}, {{bt-bellat|вуж звычайны|Natrix natrix}}, {{bt-bellat|гадзюка звычайная|Vipera berus}}. Акрамя гэтага, зрэдку сустракаюцца {{bt-bellat|рапуха шэрая|Bufo bufo}}, {{bt-bellat|рапуха чаротавая|Bufo calamita}}, {{bt-bellat|квакша звычайная|Hyla arborea}}, якія не маюць на тэрыторыі горада сталых месцапражыванняў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Нягледзячы на тое, што рака Свіслач больш астатніх рэк Беларусі схільная да ўплыву чалавечага фактару, яна была і застаецца даволі рыбным і наведвальным вадаёмам. Працягласць р. Свіслач 327 км, у лік якіх уваходзяць 22 км, размешчаных у Мінску. У рацэ Свіслач насяляюць {{bt-bellat|гусцяра|Blicca bjoerkna}}, {{bt-bellat|звычайны джгір|Gymnocephalus cernuus}}, {{bt-bellat|карась звычайны|Carassius carassius}}, {{bt-bellat|краснапёрка|Scardinius erythrophthalmus}}, {{bt-bellat|лешч|Abramis brama}}, {{bt-bellat|акунь звычайны|Perca fluviatilis}}, {{bt-bellat|плотка|Rutilus rutilus}}, {{bt-bellat|верхаводка|Alburnus alburnus}} і {{bt-bellat|шчупак|Esox lucius}}<ref name="СОТЦэнтральны"/>. == Экалогія == Для Мінска характэрныя вялікія плошчы, зарэзерваваныя пад зялёныя насаджэнні і паркі. У той жа час, у межах горада працягваюць працу буйныя прамысловыя прадпрыемствы, а колькасць аўтамабіляў пастаянна расце. У цёплую пару года ў Мінску неаднаразова перавышаецца [[гранічна дапушчальная канцэнтрацыя]] [[фармальдэгід]]у ў паветры. Акрамя таго, у некаторых раёнах горада востра стаіць праблема забруджвання паветра дыяксідам азоту і цвёрдымі часціцамі памерам менш за 10 мікрон (ТЧ10)<ref>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 88-91.</ref>. Па колькасці выкідаў забруджвальных [[рэчыва]]ў у [[паветра]] ад стацыянарных крыніц Мінск па выніках [[2010]] года апынуўся на другім месцы ў [[Беларусь|Беларусі]] пасля [[Наваполацк]]а (31 тысяча тон супраць 50 тысяч тон)<ref>[http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 За 2010 год забруджванне паветра ў Беларусі зменшылася на 17,5 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110815231534/http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |date=15 жніўня 2011 }}{{ref-be}}, ''telegraf.by'' (21.03.2011)</ref>, у 2013 годзе гэты паказчык склаў 26,6 тысяч тон<ref name=bul.60f>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 60-61.</ref>. За 2003—2008 гады агульная эмісія забруджвальных рэчываў у Мінску вырасла са 186 тысяч тон да 247,4 тысячы тон<ref name=eco.1>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550/|title=Не сосновый бор, но дышать можно смело|date=2009-09-18|publisher=[[БелаПАН|Белорусские новости]]}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Экалагічная сітуацыя ў горадзе пагоршылася з-за частковага пераходу па эканамічных меркаваннях на [[мазут]] замест [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў якасці [[паліва]], аднак вялікая частка забруджванняў ў горадзе прыпадае на аўтамабілі<ref name=eco.1 />. Па забруджванні ад мабільных крыніц Мінск нязначна саступае Мінскай вобласці — 160,5 тысячы тон супраць 182,5 тысячы тон. 109,2 тысячы тон ад гэтай колькасці склаў аксід вугляроду, 31,8 тысячы — вуглевадароды, 15,8 тысячы — аксіды азоту, 3,6 тысячы — цвёрдыя рэчывы (часціцы), 100 тон — дыяксід серы, каля 110 кілаграмаў [[бензапірэн]]у<ref name=bul.62>[http://www.minpriroda.gov.by/ru/bulleten/new_url_349142309 Состояние природной среды Беларуси. Ежегодный экологический бюллетень. 2013 год]{{Недаступная спасылка}}. — Минск, 2014. — С. 62.</ref>. Асноўнымі стацыянарнымі крыніцамі забруджвання атмасфернага паветра з’яўляюцца РУП «[[Мінскі трактарны завод]]», філіялы РУП «[[Мінскэнерга]]» ([[ЦЭЦ-3 (Мінск)|ЦЭЦ-3]], [[ЦЭЦ-4 (Мінск)|ЦЭЦ-4]]), Мінскія цеплавыя сеткі (раённыя кацельні), Мінская ачышчальная станцыя КУВП «Мінсквадаканал», ААТ «[[Мінскі аўтамабільны завод]]», ААТ «[[Мінскі завод ацяпляльнага абсталявання]]», ААТ «[[Мінскі завод будаўнічых матэрыялаў]]», ААТ «[[Керамін]]», ЗАТ «[[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]», УП «Мінсккамунцепласетка», ААТ «[[Мінскі маторны завод]]»<ref name="СОТПершамайскі"/>.<ref>[http://news.tut.by/economics/252761.html Чистый воздух в Минске: миф или реальность?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111005184056/http://news.tut.by/economics/252761.html |date=5 кастрычніка 2011 }}</ref>. У 2012 годзе сумарныя выкіды забруджвальных рэчываў у паветра ад стацыянарных крыніц склалі 26,6 тыс. тон, у тым ліку цвёрдых часціц — 2,4 тыс. тон, [[Аксід серы (IV)|дыяксіду серы]] — 2 тыс. тон , [[Аксід азоту (IV)|дыяксіду азоту]] — 5,2 тыс. тон, аксіду вугляроду<!--так у крыніцы. CO ці CO2 — незразумела--> — 11 тыс. тон, неметанавых лятучых арганічных злучэнняў — 4,7 тыс. тон<ref name=belstatminsk2013>[https://web.archive.org/web/20120920172959/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/minsk-city.pdf Регионы Республики Беларусь — 2013], ''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''</ref>. Па выніках 2013 года агульны ўзровень эмісіі забруджвальных рэчываў склаў 25 тысяч тон, у тым ліку 2190 тон цвёрдых часціц, {{num|10140}}{{nbsp}}тон аксіду вугляроду, 870 тон дыяксіду серы, 6910 тон аксідаў азоту, 4270 тон неметанавы[ лятучых арганічных злучэнняў, 610 тон іншых вуглевадародаў<ref name=bul.60f />. З 2005 па 2012 год колькасць адходаў вытворчасці ўсіх відаў павялічылася з 1,15 млн тонаў да 1,62 млн тонаў, а выкарыстанне вады горадам паменшылася з 253,7 да 184,5 млн тон<ref name=belstatminsk2013 />. [[Файл:M9 Minsk Beltway.jpg|thumb|250 пкс|[[Магістраль М9]]]] Найвышэйшы ўзровень канцэнтрацыі дыяксіду азоту і аксідаў вугляроду прыпадае на 17-19 гадзін ў халодную пару года і 20-21 гадзін — у цёплае<ref name=eco.1 />. У горадзе часам назіраецца кароткатэрміновае перавышэнне гранічна дапушчальных канцэнтрацый шкодных рэчываў — у прыватнасці, фармальдэгіду і [[аміяк]]у ў ваколіцах [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтамабільнага завода]] і [[Шабаны (жылы раён)|мікрараёне Шабаны]]<ref name=eco.1 />. Таксама зарэгістраваныя значныя колькасці [[хром]]у-VI і [[Аксід азоту(IV)|дыяксіду азоту]]<ref name=eco.1 />. Найбольш забруджанымі з’яўляюцца вуліцы [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]], [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]], [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Багдановіча]], [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]], [[Вуліца Казінца (Мінск)|Казінца]], [[Вуліца Шаранговіча (Мінск)|Шаранговіча]], [[Вуліца Судмаліса (Мінск)|Судмаліса]], [[Шабаны (вуліца)|Шабаны]], [[Бабруйская вуліца (Мінск)|Бабруйская]], [[Вуліца Шчорса (Мінск)|Шчорса]], [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]] і іх наваколлі<ref name=eco.2>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342/|title=Самый загрязнённый воздух в Минске — на улице Тимирязева|date=2009-06-03|publisher=[[Белорусские новости]]}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134508/https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/03/ic_news_116_312342 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. Найбольш забруджанай ў цэлым з’яўляецца паўднёва-ўсходняя частка Мінска ([[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]], [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі]] і [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раёны]])<ref name=eco.2 />. Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя (РЦРКМ) кантралюе сярэднесутачныя [[канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыі]] цвёрдых часціц [[РМ-10]], [[Аксід азоту (IV)|дыяксіду азоту]], узровень [[фармальдэгід]]у, [[Дыяксід вугляроду|аксіду вугляроду]], дозы [[гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]]<ref>[http://news.tut.by/society/133642.html Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояние атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090918210318/http://news.tut.by/society/133642.html |date=18 верасня 2009 }}</ref>. Для прафілактыкі забруджванняў РЦРКМ у выпадку наступлення неспрыяльных умоў надвор’я адпраўляе папярэджанні прадпрыемствам<ref name=eco.1 />. Акрамя таго, ДАІ горада перыядычна праводзіць комплекс мерапрыемстваў «Чыстае паветра», падчас якога арганізуюцца перасоўныя пасты па праверцы аўтамабіляў на адпаведнасць экалагічным стандартам<ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2009/05/27/ic_news_120_311960/|title=В июне столичная ГАИ профильтрует автомобили|date=2009-05-27|publisher=[[Белорусские новости]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008/|title=Минская ГАИ проводит акцию «Чистый воздух»|date=2007-06-09|publisher=[[Белорусские новости]]}} {{Cite web |url=https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008 |title=Архіўная копія |access-date=26 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134436/https://naviny.by/rubrics/auto/2007/06/09/ic_news_120_272008 |archive-date=27 сакавіка 2019 }}</ref>. У 2009 годзе Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя разглядала магчымасць унясення прапановы аб забароне на ўезд у цэнтр горада аўтамабіляў з неэкалагічнымі рухавікамі<ref>{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/auto/2009/04/02/ic_articles_120_161977/|title=Неэкологичные автомобили не будут пускать в белорусские города|date=2009-04-02|publisher=[[Белорусские новости]]}}</ref>. У 2008 годзе быў агучаны намер вынесці за мяжу горада прадпрыемствы трэцяга класа небяспекі, у тым ліку [[Мінскі аўтамабільны завод|МАЗ]] і [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=16733 Заводы МАЗ і МТЗ вынясуць за рысу гораду]{{ref-be}}, ''[[Наша нива (1991)|Наша ніва]]'' (23.04.2008)</ref>. Вышэйпералічаныя ініцыятывы па паляпшэнню экалагічнай сітуацыі ў Мінску да цяперашняга часу не рэалізаваны, а дакладней, прынесеныя ў ахвяру эканоміі бюджэтных сродкаў. Урад краіны і кіраўніцтва горада не бачаць у паляпшэнні экалагічнай сітуацыі ў горадзе Мінску першачарговай задачы. Шмат у чым гэта адбываецца з-за неразумення ўсёй паўнаты наступстваў доўгачасовага ўдыхання забруджанага паветра. У прыватнасці, адно з найбольш страшных наступстваў удыхання забруджанага паветра — {{нп3|Карцынома|рак|ru|Карцинома}} (не толькі [[Рак лёгкага|лёгкіх]]), мае часовы лаг (затрымку) паміж прычынай і следствам (уздзеяннем [[Канцэрагены|канцэрагену]] і клінічна {{нп3|Медыцынская дыягностыка|дыягнаставанай|ru|Медицинская диагностика}} развітой формай раку) парадку 10-20 гадоў. У Мінску скасавана падраздзяленне ДАІ, раней адказвала за кантроль выкідаў аўтатранспарту. А ў гарадскога экалагічнага камітэта на выкананне гэтых функцый няма штатнай колькасці супрацоўнікаў, то бок, гэтую працу рэгулярна весці няма каму. [[Файл:Niamiha flood 260514 3.jpg|thumb|250px|Падтапленне дажджом на вуліцы [[вуліца Няміга|Нямізе]] (26 мая 2014)]] З пачаткам XX стагоддзя экалагічная праблема ў Мінску пагаршаецца практыкай «ушчыльнення», якая атрымала шырокае распаўсюджанне — вырабляецца шчыльная забудова раёнаў, ужо сфарміраваных раней. Дадзеная практыка дазваляе зрабіць таннейшым будаўніцтва за кошт адсутнасці неабходнасці ўкладваць сродкі ў інфраструктуру: падвядзення да новых будынкаў камунікацый — трубаправодаў, дарог, аб’ектаў гандлю і т. п. Але пры гэтым генерацыя аўтамабільных выхлапных газаў на 1 км² плошчы горада рэзка ўзрастае з прычыны павелічэння шчыльнасці забудовы, а рассейванне пагаршаецца з-за дрэннага прадуванасці горада. Пры гэтым ўшчыльняюць ўчасткі горада, якія раней з’яўляліся ўчасткамі рассейвання выхлапных газаў і іншых забруджванняў паветра, а цяпер самі становяцца агменямі генерацыі забруджванняў. Падчас моцных дажджоў у Мінску рэгулярна затапліваецца шэраг цэнтральных вуліц горада, размешчаных каля ракі Свіслач, у тым ліку адна з галоўных транспартных артэрый горада — [[вуліца Няміга]]. У пачатку 2000-х гадоў для вырашэння гэтай праблемы пачалося будаўніцтва цэнтральнага ліўневага калектара і, па запэўненнях старшыні Мінгарвыканкама [[Мікалай Аляксандравіч Ладуцька|Мікалая Ладуцькі]], ужо ў 2013 годзе цэнтр горада перастане затапліваць<ref>[http://news.open.by/country/83443 Центральный ливневый коллектор в Минске заработает в следующем году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140527211950/http://news.open.by/country/83443 |date=27 мая 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Тым не менш па стане на 2014 год праблема недахопу магутнасцяў для збору дажджавой вады захоўваецца, і цэнтральныя вуліцы горада заліваюцца дажджавой вадой з больш высокіх месцаў<ref>[http://auto.onliner.by/2014/05/26/fotofakt-79/ Минск: из-за сильнейшего дождя и града частично затопило Немигу и некоторые другие улицы] {{ref-ru}}</ref>. === Забруджванне паветра === [[Файл:Минская ТЭЦ-4.jpg|250px|міні|[[ЦЭЦ-4 (Мінск)|ЦЭЦ-4]]]] Асноўнай крыніцай забруджвання [[Паветра|атмасфернага паветра]] г. Мінска з’яўляецца [[Транспарт у Мінску|транспарт]], у агульнай колькасці выкідаў складае больш за 80 %<ref name="СОТПершамайскі"/>. Размеркаванне аб’ёмаў выкідаў забруджвальных рэчываў ад стацыянарных крыніц па тэрыторыі горада нераўнамернае. Найбольшая эмісія па-ранейшаму характэрная для [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага]], [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага]] і [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскага]] раёнаў<ref name="СОТПершамайскі"/>. Агульная ацэнка стану атмасфернага паветра характарызуецца адсутнасцю [[смог]]авых сітуацый. Метэаралагічныя ўмовы, у асноўным, спрыяльныя для рассейвання забруджвальных рэчываў у прыземным слоі атмасферы. Захаванню нарматыўнай якасці паветра шмат у чым спрыяюць частыя і моцныя ападкі. Перавышэнні гранічна дапушчальных канцэнтрацый ў паветры некаторых раёнаў горада фіксуюцца, у асноўным, у перыяды з неспрыяльнымі метэаралагічнымі ўмовамі<ref name="СОТПершамайскі"/>. Дадзеныя бесперапынных вымярэнняў на аўтаматычных станцыях сведчаць, што ўтрыманне ў паветры {{нп3|Аксид серы(IV)|дыяксіду серы|ru|Оксид серы(IV)}}, прыземнага [[азон]]у, [[бензол]]у і аксіду вугляроду<!--так у крыніцы. CO ці CO2 — незразумела--> ніжэй мэтавых паказчыкаў, прынятых у краінах [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="СОТПершамайскі"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мінска|*]] 2ad75wgpxknvjs3ihe0e5hdpbpr4mmd 0 565593 5130676 5054364 2026-04-22T12:58:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130676 wikitext text/x-wiki Пастаянная спрэчка на тэму '''геаграфі́чнага цэ́нтра Еўро́пы''' пачалася ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] і працягваецца да сёння. Розныя погляды асноўваюцца на вылічэннях, якія залежаць ад межаў (найдалей пакладзеных пунктаў [[Еўропа|Еўропы]]) і на розных спосабах вылічэння канчатковых вынікаў. [[Файл:Podlaskie - Suchowola - Suchowola - Kościuszki - Park - Kamień centrum Europy 20110925 01.JPG|thumb|left|Камень са знакам «Цэнтр Еўропы» ў Сухаволі]] Так, у [[1775]] годзе польскі каралеўскі картограф і астраном Шыман Саберайскі вызначыў месца, дзе перасякаюцца лініі, што звязваюць самыя далёкія пункты Еўропы. Згодна з яго вылічэннямі, цэнтр Еўропы знаходзіцца ў мясцовасці [[Сухаволя]] ([[Польшча]]). З гэтай нагоды там усталяваны памятны камень<ref>Podlasie: przewodnik / Tadeusz Glinka; et al. — Warszawa, 2000. ISBN 83-7200-591-5</ref>. [[Файл:Lithuania Centre of Europe.jpg|thumb|Манумент «Геаграфічны цэнтр Еўропы» ў Літве]] Паводле разлікаў Французскага нацыянальнага геаграфічнага інстытута, зробленых у [[1989]] годзе, на поўнач ад [[Вільня|Вільні]], недалёка ад вёскі {{нп3|Пурнушкес|Пурнушкес|lt|Purnuškės (Riešė)}}, знаходзіцца пункт, ад якога роўная колькасць кіламетраў аддзяляе любую ўскраіну Старога Свету. 1 мая 2004 года, у гонар уступлення [[Літва|Літвы]] ў ЕС, ля шашы Вільня — Малетай быў адкрыты манумент работы скульптара Гедзімінаса Якубоніса — калона з белага мармуру, увянчаная каронай з залатымі пяціканцовымі зоркамі<ref>[https://news.tut.by/culture/131397.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180701030532/http://news.tut.by/culture/131397.html |date=1 ліпеня 2018 }}</ref>. [[Image:Polotsk Centr Evropy 1.JPG|thumb|left|[[Помнік «Полацк – геаграфічны цэнтр Еўропы»|Знак «Геаграфічны цэнтр Еўропы»]] ў [[Полацк|Полацку]]]] У [[2000]] беларускія навукоўцы і супрацоўнікі РУП «Белкосмааэрагеадэзія» абнародавалі разлікі, паводле якіх геаграфічны цэнтр Еўропы размешчаны ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], паблізу [[Шо|возера Шо]], умоўны пункт — ля берага [[Івесь|возера Івесь]] у аднайменным пасёлку. Для разлікаў выкарыстоўвалася камп’ютарная праграма, якую адмыслова распрацавалі. Еўропу прынялі за адзінае цэлае, уключыўшы акваторыі [[Белае мора|Белага]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] мораў, [[востраў Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Ірландыя|Ірландыю]] і іншыя астраўныя землі. Атрыманую ў выніку прастору пакрылі інтэгральнай сеткай і па ёй вылічылі цэнтральны пункт. У [[2008]] г. сталі вядомыя паўторныя разлікі, паводле іх цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе [[Полацк]]у. Памятны знак «Геаграфічны цэнтр Еўропы» адкрыўся ў Полацку 30 мая 2008 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Geographical centre of Europe}} * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7304&mode=print Матрыца цэнтра Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220330025302/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7304&mode=print |date=30 сакавіка 2022 }} * [http://news.tut.by/131397.html Як у Полацку знайшлі цэнтр Еўропы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305042020/http://news.tut.by/131397.html |date=5 сакавіка 2016 }} [[Катэгорыя:Геаграфія Еўропы|Цэнтр]] [[Катэгорыя:Геаграфічныя цэнтры|Еўропа]] gtolrwe62pva2akne08gbuyswp7pjvf 0 575594 5130650 4804874 2026-04-22T12:22:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130650 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гаўрыльчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Салігорскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гаўрыльчыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1350 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гаўры́льчыцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Салігорскі раён|Салігорскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр сельсавета — вёска [[Гаўрыльчыцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 г. — [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 4 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|26}}</ref>. 14 жніўня 1979 года перададзены ў склад Салігорскага раёна Мінскай вобласці. У 1982 годзе ў склад сельсавета з [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Вейна (Салігорскі раён)|Вейна]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 25 студзеня і 8 лютага 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. Скасаваны 28 мая 2013 года, тэрыторыя далучана да [[Капацэвіцкі сельсавет|Капацэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета складала 1350 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 99,0 % — [[беларусы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=18 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў сельсавет уваходзілі 5 населеных пунктаў: вёскі [[Вейна (Салігорскі раён)|Вейна]], [[Гаўрыльчыцы]], [[Дубіца (Салігорскі раён)|Дубіца]], [[Пясчанка (Салігорскі раён)|Пясчанка]] і [[Цясна]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гаўрыльчыцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Лунінецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гаўрыльчыцкі сельсавет у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] (1940—1979)}} |спіс2 = {{Салігорскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гаўрыльчыцкі сельсавет у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] (1979—2013)}} }} [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Салігорскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лунінецкага раёна]] i81o6e9j05w9w9gt233d7ieqntvsicq 0 577725 5130839 4720541 2026-04-23T05:46:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130839 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Грабаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грабаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Петрыкаўскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грабаў (Петрыкаўскі раён)|Грабаў]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 477 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гра́баўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Грабаў (Петрыкаўскі раён)|Грабаў]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Петрыкаўскага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Петрыкаўскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Петрыкаўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 28 снежня 2007 года скасавана вёска [[Церабень (Петрыкаўскі раён)|Церабень]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-75/2008-75(068-118).pdf&oldDocPage=29 Решение Петриковского районного Совета депутатов от 28 декабря 2007 г. № 47 Об упразднении сельского населенного пункта Теребень Грабовского сельсовета Петриковского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 651 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,1 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 477 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Грабаўскі сельсавет, Петрыкаўскі раён}} {{Петрыкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Грабаўскі сельсавет (Петрыкаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] cw1g3y3nmvz07x8243iws2xn2qx1t0m 0 578088 5130841 5026297 2026-04-23T05:55:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130841 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Грабянёўскі сельсавет (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грабянёўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грабяні (Лельчыцкі раён)|Грабяні]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[12 лістапада]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 528 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грабянё́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Грабяні (Лельчыцкі раён)|Грабяні]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лельчыцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лельчыцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Лельчыцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]]. 30 верасня 2009 года скасавана вёска [[Воранаў (Лельчыцкі раён)|Воранаў]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-296/2009_296_9_27337.pdf&oldDocPage=1 Решение Лельчицкого районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 г. № 22-9 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Лельчицкого района]</ref>. 12 лістапада 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Стадоліцкі сельсавет|Стадоліцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061256&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 283 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лельчицкого района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121201721/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061256&p1=1|date=21 студзеня 2022}}</ref>. == Склад == На момант скасавання сельсавет налічваў 9 населеных пунктаў: * Вёска [[Альховая (Лельчыцкі раён)|Альховая]] * Вёска [[Вусаў]] * Вёска [[Вязавая (Лельчыцкі раён)|Вязавая]] * Вёска [[Грабяні (Лельчыцкі раён)|Грабяні]] * Вёска [[Жмурнае]] * Вёска [[Запясочнае]] * Вёска [[Кавыжаў]] * Вёска [[Лохніца (вёска)|Лохніца]] * Вёска [[Мяхач]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 528 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 97,3 % — [[беларусы]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лельчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] l7nmd43j4kj7003iijzqqju2ciu3ge7 0 578100 5130811 4719846 2026-04-23T01:21:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130811 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глушкавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 1 населены пункт |Сталіца = [[Глушкавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1839 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Глу́шкавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр і адзіны населены пункт — аграгарадок (да 2009 г. — вёска) [[Глушкавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Глушкевіцкі сельсавет''' у складзе Лельчыцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Глушкевічы. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лельчыцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Лельчыцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]]. 17 снежня 2004 года перайменаваны ў Глушкавіцкі, а цэнтр — у Глушкавічы<ref>[http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf Пералік змененых назваў геаграфічных аб’ектаў Беларусі за 1997—2008 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304231312/http://maps.by/upload/docs/pdf/ib/1997-2008/spelling1997-2008.pdf|date=4 сакавіка 2016}} {{ref-ru}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2101 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 2,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1839 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Глушкавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] 9srsoedad6in41o8ffimup05h4zdrn6 0 578423 5130837 4804875 2026-04-23T05:42:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130837 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гоцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Салігорскі раён]] |Уключае = 1 населены пункт |Сталіца = [[Гоцк]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]], <br/>[[23 сакавіка]] [[1987]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1093 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Го́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Салігорскі раён|Салігорскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр і адзіны населены пункт — аграгарадок (да 2008 г. — вёска) [[Гоцк]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Лугскі сельсавет|Лугскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. Утвораны зноў 23 сакавіка 1987 года ў складзе Салігорскага раёна Мінскай вобласці з часткі [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1649 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 98,7 % — [[беларусы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=18 лістапада 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1093 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Салігорскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гоцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Лунінецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гоцкі сельсавет у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] (1940—1954)}} |спіс2 = {{Салігорскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гоцкі сельсавет у [[Салігорскі раён|Салігорскім раёне]] (з 1987)}} }} [[Катэгорыя:Гоцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1987 годзе]] bikzkbljxv6jx1p3vx5zafav5df6d7b 0 580164 5130796 5054926 2026-04-22T22:26:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130796 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гервяцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Астравецкі раён]] |Уключае = 57 населеных пунктаў<ref name="выканкам"/> |Сталіца = [[Гервяты]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2159 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 278,4<ref name="выканкам"/> |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гервя́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]]<ref name="выканкам"/> [[Гервяты]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Астравецкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Якентанскі сельсавет|Якентанскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 27 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Рындзюнскі сельсавет|Рындзюнскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Віктасіна]], [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]], [[Керплашына]], [[Кністушкі]], [[Мільцэі]], [[Пелегрында]] і [[Петрыкі]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года<ref>{{cite web|url = http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewzeni.htm|title = «Об укрупнении сельских районов Белорусской ССР» Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 25 декабря 1962|publisher = http://www.busel.org|access-date = 6 снежня 2018|archive-date = 2 студзеня 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170102182130/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewzeni.htm|url-status = dead}}</ref> ў складзе [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]. 26 снежня 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Чэхскі сельсавет|Чэхскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: [[Вашкуны]], [[Вялікія Яцыны]], [[Гродзі (Астравецкі раён)|Гродзі]], [[Зяленка]], [[Кірэлі]], [[Малыя Яцыны]], [[Малюта]], [[Палесціна (Астравецкі раён)|Палесціна]], [[Польці]], [[Сакалойці]], [[Чэхі (Гервяцкі сельсавет)|Чэхі]], [[Шацернікі]] і [[Швяйляны]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 9 (1009).</ref>. 23 сакавіка 1964 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Рымдзюнскі сельсавет|Рымдзюнскага сельсавета]]. З 6 студзеня 1965 года сельсавет у складзе адноўленага Астравецкага раёна. 26 чэрвеня 1965 года ў склад новаўтворанага [[Ізабелінскі сельсавет (Астравецкі раён)|Ізабелінскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Ажуройсці (Астравецкі раён)|Ажуройсці]], [[Баяры (Гервяцкі сельсавет)|Баяры]], [[Вялікія Якентаны]], [[Малыя Якентаны]], [[Новыя Якентаны]], [[Свіршчына]] і [[Субялі]]), у склад адноўленага [[Чэхскі сельсавет|Чэхскага сельсавета]] — 12 населеных пунктаў ([[Вашкуны]], [[Вялікія Яцыны]], [[Гродзі (Астравецкі раён)|Гродзі]], [[Зяленка]], [[Кірэлі]], [[Малыя Яцыны]], [[Малюта]], [[Палесціна (Астравецкі раён)|Палесціна]], [[Сакалойці]], [[Чэхі (Гервяцкі сельсавет)|Чэхі]], [[Шацернікі]] і [[Швяйляны]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>. 27 студзеня 1975 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Чэхскі сельсавет|Чэхскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: вёскі [[Вашкуны]], [[Вялікія Яцыны]], [[Гродзі (Астравецкі раён)|Гродзі]], [[Кірэлі]], [[Малыя Яцыны]], [[Палесціна (Астравецкі раён)|Палесціна]], [[Сакалойці]], [[Чэхі (Гервяцкі сельсавет)|Чэхі]], [[Шацернікі]], [[Швяйляны]], хутары [[Валейкуны]], [[Зяленка]] і [[Малюта]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 студзеня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 7 (1453).</ref>. У 2005 годзе скасаваны вёска [[Гібірда]] і хутар [[Слабодка (Гервяцкі сельсавет)|Слабодка]]. 26 лютага 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Астравецкі сельсавет|Астравецкага сельсавета]] з населенымі пунктамі [[Ажуройсці (Астравецкі раён)|Ажуройсці]], [[Баяры (Гервяцкі сельсавет)|Баяры]], [[Вялікія Якентаны]], [[Дайлідкі (Астравецкі раён)|Дайлідкі]], [[Малыя Якентаны]], [[Міжаны]], [[Мілайшуны (Гервяцкі сельсавет)|Мілайшуны]], [[Новыя Якентаны]], [[Падпруддзе]], [[Субялі]], [[Свіршчына]], [[Тракелі (Астравецкі раён)|Тракелі]], [[Юзуліна]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210204/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134|date=4 сакавіка 2016}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (44 населеныя пункты) — 1986 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 64,9 % — [[беларусы]], 22,5 % — [[літоўцы ў Беларусі|літоўцы]], 4,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (57 населеных пунктаў) — 2159 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. На 1 жніўня 2017 насельніцтва складала 2282 чалавекі<ref name="выканкам">[http://www.ostrovets.grodno-region.by/uploads/files/predsedatel-dlja-sajta.PDF ГЕРВЯТСКИЙ СЕЛЬСКИЙ ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ. Афіцыйны сайт Астравецкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191206091011/http://ostrovets.grodno-region.by/uploads/files/predsedatel-dlja-sajta.PDF |date=6 снежня 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|55132}} {{Гервяцкі сельсавет}} {{Астравецкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гервяцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Астравецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гервяцкі сельсавет у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Смаргонскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гервяцкі сельсавет у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Астравецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гервяцкі сельсавет у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Гервяцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Смаргонскага раёна]] 6y3epjccuimsjiqfugzcxtkbnc8vymc 0 580574 5130668 5044019 2026-04-22T12:43:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130668 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Гвозніцкі сельсавет | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статус = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Маларыцкі раён]] | Уключае = 12 населеных пунктаў | Сталіца = [[Гвозніца]] | Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 1 | Сайт = | Заўвагі = }} '''Гво́зніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маларыцкі раён|Маларыцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Гвозніца]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Маларыцкага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Збуражскі сельсавет|Збуражскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|28}}</ref>. 10 кастрычніка 2025 года ў склад Гвозніцкага сельсавета з [[Олтушскі сельсавет|Олтушскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў (вёскі [[Ацяты]], [[Збураж]], [[Навалессе (Маларыцкі раён)|Навалессе]], [[Пяртышча]], [[Радзеж]], [[Хмелішча]] і [[Хмялёўка (Маларыцкі раён)|Хмялёўка]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D925b0142037|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 сентября 2025 года № 116 Об изменении административно-территориального устройства Брестской области|website=pravo.by}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (5 населеных пунктаў) — 762 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,5 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (5 населеных пунктаў) — 493 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — [[Мінск|Минск]]: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Гвозніцкі сельсавет}} {{Маларыцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гвозніцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гвозніцкі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Брэсцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гвозніцкі сельсавет у [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Маларыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гвозніцкі сельсавет у [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Гвозніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] e3pcygb2jlsnq8aovgsqua6g0z9gynj 0 581106 5130810 4635313 2026-04-23T01:19:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130810 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глушанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бабруйскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глуша (пасёлак)|Глуша]] |Датаўтварэння = [[22 лютага]] [[2013]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1639 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://bobruisk-rik.gov.by/index.php/2013-02-01-05-52-33/isp-vlast/item/10811-glysh-isp |Заўвагі = }} '''Глуша́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — пасёлак [[Глуша (пасёлак)|Глуша]]. == Гісторыя == 23 снежня 2011 года статус гарадскога пасёлка [[Глуша (пасёлак)|Глуша]] паніжаны да пасёлка<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-13/2012_13_9_47189.pdf Решение Бобруйского районного Совета депутатов от 23 декабря 2011 г. № 12-7 Об отнесении городского поселка Глуша к категории сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180417030650/http://www.pravo.by/pdf/2012-13/2012_13_9_47189.pdf |date=17 красавіка 2018 }}</ref>. 22 лютага 2013 года Глушанскі пасялковы савет (у складзе пасёлкаў [[Глуша (пасёлак)|Глуша]] і [[Дачнае]], вёскі [[Карабаўшчына]]) пераўтвораны ў сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0056729&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 22 февраля 2013 г. № 20-7 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Бобруйского и Кировского районов Могилевской области]</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Гарохаўскі сельсавет|Гарохаўскага сельсавета]] (20 населеных пунктаў: пасёлкі [[Красная Зара (Бабруйскі раён)|Красная Зара]], [[Красны Агарод]], [[Ляды (Бабруйскі раён)|Ляды]] і вёскі [[Гародчына]], [[Двор-Глуша]], [[Дворышча (Бабруйскі раён)|Дворышча]], [[Каменка (Глушанскі сельсавет)|Каменка]], [[Кіслаўшчына (Бабруйскі раён)|Кіслаўшчына]], [[Красновічы (Бабруйскі раён)|Красновічы]], [[Круглоніва]], [[Ленінцы]], [[Лужанец]], [[Масты (Бабруйскі раён)|Масты]], [[Палошкава (Бабруйскі раён)|Палошкава]], [[Пасека (Глушанскі сельсавет)|Пасека]], [[Рымаўцы]], [[Трусаўшчына]], [[Фартуны]], [[Харошыя]], [[Ясёны]]) і частка скасаванага [[Восаўскі сельсавет (Бабруйскі раён)|Восаўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Баркі (Бабруйскі раён)|Баркі]], [[Глуша (вёска)|Глуша]], [[Дойнічава]], [[Забудзькі]], [[Навасёлкі (Бабруйскі раён)|Навасёлкі]], [[Пакроўка (Бабруйскі раён)|Пакроўка]], [[Слабада (Глушанскі сельсавет)|Слабада]])<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (3 населеныя пункты) — 1319 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 79,4 % — [[беларусы]], 17,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=21 снежня 2018 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (30 населеных пунктаў) — 1639 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Адамовіч]] — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|64744}} {{Глушанскі сельсавет}} {{Бабруйскі раён}} [[Катэгорыя:Глушанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе]] 7dlcrnx98m1x57jlk7jk8pfsckrjxeu 0 583935 5130677 4676969 2026-04-22T13:03:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130677 wikitext text/x-wiki [[Егіпет]] — краіна на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]] і паўднёвым захадзе [[Азія|Азіі]]. Мяжуе з [[Ізраіль|Ізраілем]], тэрыторыяй [[Палесцінская аўтаномія|Палесціны]] ([[Сектар Газа|сектарам Газы]]), [[Судан]]ам і [[Лівія]]й. На поўначы абмываецца водамі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], на ўсходзе — [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Па тэрыторыі Егіпта праходзіць [[Суэцкі канал]] — найкарацейшы марскі шлях з [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] ў [[Індыйскі акіян]]. Егіпет мае пераважна раўнінны рэльеф. Большую частку Егіпта займаюць пяскі і камяністыя прасторы Сахары. Клімат трапічны пустынны, вельмі сухі і спякотны; на поўначы — міжземнаморскі. У такіх умовах яшчэ большую ролю набывае [[Ніл]] — найбуйнейшая рака, што перасяе краіну з поўдня на поўнач і стварае вялікую дэльту. Даліна Ніла — суцэльны заселены [[аазіс]]. У краіне маюцца паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. == Тэрыторыя і геаграфічнае становішча == [[Выява:Egypt sat.png|thumb|200px|справа|Здымак тэрыторыі Егіпта з спадарожніка]] Егіпет размяшчаецца на 1 млн км²<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html «World Factbook area rank order»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |date=9 лютага 2014 }}. Cia.gov.</ref> і такім чынам з'яўляецца 30-й паводле плошчы краінай свету. Тэрыторыя краіны прыкладна адпавядае памеру ўсёй [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]<ref>[https://archive.today/20120708213418/findarticles.com/p/articles/mi_hb6597/is_/ai_n29232377 «More changes ahead for Egypt»]. Findarticles.com.</ref>, у два разы большая за тэрыторыю [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>E. A. Pearce, Charles Gordon Smith, «The Times Books World Weather Guide», (Times Books/Random House: 1990), p.40</ref>, і ў чатыры разы большая за тэрыторыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/bristol/content/weather/2001/04/18/egypt.shtml «Sun, sand and searing heat»]. Bbc.co.uk.</ref>, а таксама роўная складзеным разам амерыканскім штатам [[Тэхас]] і [[Каліфорнія]]<ref>Robert Pateman, Salwa El-Hamamsy, «Egypt», (Marshall Cavendish: 2003), p.7</ref>. Егіпет размешчаны паміж 22 ° і 32 ° з.ш. і 24 ° і 36 ° у.д. Егіпет мяжуе з [[Лівія]]й на захадзе, [[Судан]]ам на поўдні і мае мяжу з [[сектар Газа|сектарам Газа]] і [[Ізраіль|Ізраілем]] на ўсходзе. Абмываецца Міжземным морам на поўначы і Чырвоным морам на ўсходзе. [[Сінайскі паўвостраў]] абмываецца двума залівамі Чырвонага мора: на захадзе — Суэцкім, на ўсходзе — залівам [[Акаба (заліў)|Акаба]]. Егіпет — адна з нямногіх краін, размешчаных адразу ў двух частках свету і адзіная, што разлеглася на двух кантынентах: [[Сінайскі паўвостраў]] плошчай 130 тыс. км² геаграфічна належыць да [[Азія|Азіі]] (Еўразіі). З гэтай стратэгічна ўнікальнай транскантынентальнасці вынікае важная роля Егіпта ў геапалітыцы: дзяржава валодае суднаходным водным шляхам [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]], які злучае [[Міжземнае мора]] з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]] праз [[Чырвонае мора|Чырвонае мора]]. == Рэльеф == [[File:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb|Ля падножжа найвышэйшай гары Егіпта размясціўся [[Манастыр Святой Кацярыны]]]] Афрыканская частка Егіпта пераважна раўнінная, платападобная. Вышыні змяншаюцца з поўдня на поўнач, дзе-нідзе апускаючыся ніжэй за ўзровень мора, ажно да -133 м. ва [[упадзіна Катара|ўпадзіне Катара]]. Паралельна узбярэжжу Чырвонага мора цягнуцца невысокія (да 1900 м) аднак скалістыя, бляклыя Нубійскія горы. Найвышэйшыя ж пункты краіны знаходзяцца ў азіяцкай частцы: у паўднёвым куце Сінайскага паўвострава ўздымаюцца горы вышынёй да 2 650 м (гара Кацярыны). == Карысныя выкапні == У Егіпце маюцца значныя па рэгіянальных мерках паклады нафты і прыроднага газу, фасфарытаў, жалезнай руды. == Клімат == Клімат на большай частцы Егіпта трапічны пустынны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27&nbsp;°C да 32&nbsp;°C летам і да 43&nbsp;°C на ўзбярэжжы Чырвонага мора. Сярэднія зімовыя тэмпературы складаюць ад 13&nbsp;°C да 21&nbsp;°C. На поўдзень ад [[Каір]]а, колькасць ападкаў мізэрная — у сярэднім ад 2 да 5 мм у год, прычым дажджы выпадаюць з інтэрвалам у некалькі гадоў (і толькі ў зімовыя месяцы)<ref>Soliman, KH. «Rainfall over Egypt.» Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, vol. 80, issue 343, p. 104.</ref>. У вясновыя месяцы і на пачатку лета з паўднёвых пустынь дзьме сухі гарачы вецер [[хамсін]]. На вельмі тонкай паласе паўночнага ўзбярэжжа колькасць ападкаў можа дасягаць 410 мм<ref>[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= «Marsa Matruh, Egypt»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104040540/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=60326&refer= |date=4 лістапада 2011 }}. Weatherbase.com.</ref>, прычым уся гэта сума прыпадае на перыяд паміж [[кастрычнік]]ам і [[сакавік]]ом. Гэта вобласць субтрапічнага міжземнаморскага клімату. Устойлівы [[вецер]] з паўночнага захаду дапамагае знізіць тэмпературу ля ўзбярэжжа Міжземнага мора. У гарах [[Гара Сінай|Сіная]] і некаторых паўночных прыбярэжных гарадах зрэдку выпадае [[снег]]. == Ніл == [[File:Crop limit, Nile Valley-2.jpg|thumb|left|Даліна Ніла каля [[Луксор]]а]] Адзіная водная артэрыя, што не перасыхае — гэта Ніл, найдаўжэйшая рака Афрыкі. Ніл перасякае Егіпет з поўдня на поўнач і пры ўпадзенні ў Міжземнае мора стварае вялізную [[Дэльта Ніла|дэльту]] плошчай 24 тыс.кв.км. На ўсім сваім егіпецкім працягу Ніл не прымае ніводнага прытока і выключна губляе ваду на ўсе магчымыя гаспадарчыя патрэбы. Вышэй горада [[Асуан]] у пачатку 1960-х была пабудавана плаціна, якая стала падпорам вадасховішча Насер. == Краявіды == [[File:Sand Dunes (Qattara Depression).jpg|thumb|Выдма ва ўпадзіне Катара]] Большую частку Егіпта займае [[пустыня]] з дзе-нідзе параскіданымі аазісамі. Егіпет уключае ў сябе часткі пустыні [[Сахара]] і [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]]. Вятры ствараюць уражваючыя пясчаныя [[выдма|выдмы]], якія часам дасягаюць вышыні болей за 30 метраў. Паміж пяскоў егіпецкай зямлі ўрадлівай абжытай стужкай віецца даліна Ніла. Да будаўніцтва [[Асуанскія плаціны|Асуанскай плаціны]], Ніл сваімі разлівамі штогод папаўняў глебы Егіпта. Гэта давала краіне мець добры ўраджай на працягу многіх гадоў. == Экалагічныя праблемы == Паколькі большая частка жыхароў стомільённага Егіпта канцэнтруецца ў дэльце і ніжнім цячэнні Ніла, эксперты адносяць краіну да ліку найбольш уразлівых да [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення.]] Нават нязначнае падняцце узроўню Сусветнага акіяна можа спарадзіць процьму экалагічных бежанцаў з Егіпта.<ref>http://www.irinnews.org/report/77240/egypt-contingency-planning-rising-sea-levels</ref> {{Зноскі}} {{Егіпет у тэмах}} {{Афрыка паводле тэм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Геаграфія Егіпта| ]] mzzgtryh48uulgox9nio25cl0y4iyds 0 586031 5130820 4811605 2026-04-23T02:33:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130820 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гожскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенскі раён]] |Уключае = 29 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гожа]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2696 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Го́жскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Гожа]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Гожаўскі сельсавет у складзе Гродзенскага раёна [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Плябанішкаўскі сельсавет|Плябанішкаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 лістапада 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Багушоўскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Багушоўскага сельсавета]], вёска [[Вярхполле]] перададзена ў склад [[Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Парэцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. 2 снежня 1961 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Прывалкаўскі сельсавет|Прывалкаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 снежня 1961 года // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 2 (961).</ref>. 11 лютага 1972 года ў склад [[Грандзіцкі сельсавет|Грандзіцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Русота Каменная]] і [[Чашчаўляны]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2858 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 47,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 31,1 % — [[беларусы]], 17,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=27 студзеня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2696 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гожскі сельсавет}} {{Гродзенскі раён}} [[Катэгорыя:Гожскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] gr270x4nz4sahr3nq091rewcl7tyn07 0 587186 5130815 4795006 2026-04-23T01:50:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130815 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глядавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мастоўскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глядавічы (Мастоўскі раён)|Глядавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[26 лютага]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 903 |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 86,82 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гля́давіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мастоўскі раён|Мастоўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Глядавічы (Мастоўскі раён)|Глядавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Жыліцкі сельсавет''' у складзе [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Жылічы (Мастоўскі раён)|Жылічы]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 25 лютага 1961 года цэнтр перанесены ў вёску [[Багатырэвічы]], сельсавет перайменаваны ў '''Багатырэвіцкі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года ў Мастоўскім раёне. 8 верасня 1975 года перайменаваны ў Глядавіцкі сельсавет, цэнтр перанесены ў вёску Глядавічы<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 верасня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 33 (1479).</ref>. 26 лютага 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Лунненскі сельсавет|Лунненскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0057111&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 222 Об упразднении Голубовского и Глядовичского сельсоветов и об изменении границ Куриловичского и Лунненского сельсоветов Мостовского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 943 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm|date=2 кастрычніка 2019}}</ref>, з іх 62,8 % — [[беларусы]], 30,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 5,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=3 лютага 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: [[Багатырэвічы]], [[Глядавічы (Мастоўскі раён)|Глядавічы]], [[Грушаўка (Мастоўскі раён)|Грушаўка]], [[Дубраўляны (Мастоўскі раён)|Дубраўляны]], [[Жылічы (Мастоўскі раён)|Жылічы]], [[Кухары (Мастоўскі раён)|Кухары]], [[Машталеры (Мастоўскі раён)|Машталеры]], [[Мінявічы]], [[Мяшэтнікі]], [[Паніжаны (Мастоўскі раён)|Паніжаны]], [[Стральцы (Мастоўскі раён)|Стральцы]], [[Хамічы (Мастоўскі раён)|Хамічы]], [[Шчарбавічы]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Глядавіцкі (да 1961 года Жыліцкі, да 1975 года Багатырэвіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Скідзельскі раён|child|загаловак=Багатырэвіцкі (да 1961 года Жыліцкі) сельсавет у [[Скідзельскі раён|Скідзельскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Гродзенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Багатырэвіцкі сельсавет у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Мастоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Глядавіцкі (да 1975 года Багатырэвіцкі) сельсавет у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] (1965—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] b7va06bjars12b9ae72pzevhow04tsw 0 593641 5130858 4792257 2026-04-23T07:38:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130858 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Граніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Маладзечанскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гранічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]]<br/>[[1 кастрычніка]] [[1973]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]]<br/>[[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 845 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гра́ніцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Гранічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Радашковіцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Сычавіцкі сельсавет|Сычавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 1 кастрычніка 1973 года цэнтр Сычавіцкага сельсавета перанесены ў вёску Гранічы, сельсавет перайменаваны ў Граніцкі<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 1 кастрычніка 1973 г. № 452 Аб перайменаванні асобных сельсаветаў Мінскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 28 (1402).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 15 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|152}}</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 845 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,7 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 15 населеных пунктаў: аграгарадок [[Гранічы]], вёскі [[Вялікі Бор (Маладзечанскі раён)|Вялікі Бор]], [[Вялікія Бакшты]], [[Гарнякі]], [[Дубкі (Маладзечанскі раён)|Дубкі]], [[Загорцы (Маладзечанскі раён)|Загорцы]], [[Камарнікі (Маладзечанскі раён)|Камарнікі]], [[Кліманты]], [[Кодзеўцы (Маладзечанскі раён)|Кодзеўцы]], [[Максімаўка (Маладзечанскі раён)|Максімаўка]], [[Малы Бор]], [[Малыя Бакшты]], [[Новая (Маладзечанскі раён)|Новая]], [[Радзеўцы]], [[Сычавічы]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Граніцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радашковіцкі раён|child|загаловак=Граніцкі сельсавет у [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкім раёне]] (1940—1954)}} |спіс2 = {{Маладзечанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Граніцкі сельсавет у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] (1973—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радашковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 0zed83rflxn66hdsx6wwwfcvctd8zbt 0 598183 5130823 5044726 2026-04-23T02:52:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130823 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Голдаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Голдава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[18 кастрычніка]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 896 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 86,7 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Го́лдаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 г. вёска) [[Голдава]]. Плошча — 8670 га<ref name=":0">[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0060911&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 октября 2013 г. № 259 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Лідскага раёна. 27 сакавіка 1978 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Радзівонішкаўскі сельсавет|Радзівонішкаўскага сельсавета]] (вёскі [[Бабры (Лідскі раён)|Бабры]], [[Парачаны]], [[Пяскі (Лідскі раён)|Пяскі]], [[Хадзюкі]], [[Цвербуты]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 сакавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. У 1986 годзе скасаваны вёскі [[Губейкі]], [[Клімавічы (Лідскі раён)|Клімавічы]] (зліліся з вёскай [[Семашкі]]), [[Пяскі (Лідскі раён)|Пяскі]] (далучана да вёскі [[Бабры (Лідскі раён)|Бабры]]), [[Станкевічы (Лідскі раён)|Станкевічы]] (далучана да вёскі [[Ігнаткаўцы]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. 21 снежня 2009 года ў склад [[Тарноўскі сельсавет|Тарноўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Парачаны]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-38/2010-38(002-016).pdf&oldDocPage=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 декабря 2009 г. № 191 Об изменении границ Тарновского и Голдовского сельсоветов Лидского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210509051852/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-38%2F2010-38%28002-016%29.pdf&oldDocPage=1 |date=9 мая 2021 }}</ref>. 18 кастрычніка 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Ходараўскі сельсавет (Лідскі раён)|Ходараўскага сельсавета]]<ref name=":0"></ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 896 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 82,9 % — [[беларусы]], 14,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[азербайджанцы ў Беларусі|азербайджанцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=2 мая 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Голдава]], вёскі [[Бабры (Лідскі раён)|Бабры]], [[Вялікае Сяло (Ходараўскі сельсавет)|Вялікае Сяло]], [[Зіновічы (Лідскі раён)|Зіновічы]], [[Ігнаткаўцы]], [[Леснікі (Лідскі раён)|Леснікі]], [[Малышы (Лідскі раён)|Малышы]], [[Семашкі]], [[Хадзюкі]], [[Цвербуты]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Голдаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жалудоцкі раён|child|загаловак=Голдаўскі сельсавет у [[Жалудоцкі раён|Жалудоцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Лідскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Голдаўскі сельсавет у [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] (1962—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жалудоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] agn34mcm65n0381vqzvfm8hm32x7am9 0 600513 5130768 4798005 2026-04-22T19:27:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130768 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Геранёнскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іўеўскі раён]] |Уключае = 36 населеных пунктаў |Сталіца = [[Геранёны]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[6 жніўня]] [[1979]] |Скасаванне = [[15 мая]] [[1963]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1933 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Геранё́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Геранёны]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іўеўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 4 студзеня 1958 года ў склад сельсавета з [[Кудэйшынскі сельсавет|Кудэйшынскага сельсавета]] перададзена вёска [[Махалы]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. 5 чэрвеня 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Кудэйшынскі сельсавет|Кудэйшынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 чэрвеня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 6.</ref>. 29 красавіка 1960 года ў склад [[Суботніцкі сельсавет|Суботніцкага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Бычкі (Іўеўскі раён)|Бычкі]], [[Ёдзенцы]], [[Квяткоўцы]], [[Кудэйшы]], [[Лынтуп|Лынтупы I]], [[Лынтупы II]], [[Петрыманы]], [[Рудэўшчына]] і [[Слесары]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 15 мая 1963 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Жылеўскі сельсавет|Жылеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 15 мая 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).</ref>. 6 жніўня 1979 года цэнтр Жылеўскага сельсавета перанесены ў вёску Геранёны, а сельсавет перайменаваны ў Геранёнскі<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 6 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. 17 жніўня 2015 года скасаваны хутар [[Завяргані]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915r0072811&p1=1 Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 17 августа 2015 г. № 55 Об упразднении хутора Завергани Геранёнского сельсовета Ивьевского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (37 населеных пунктаў) — 2365 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 49,2 % — [[беларусы]], 47,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 мая 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (36 населеных пунктаў) — 1933 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Геранёнскі сельсавет}} {{Іўеўскі раён}} [[Катэгорыя:Геранёнскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1979 годзе]] bn1z3j8w3f2110wslgnr4yg5wx8tpy1 0 601065 5130739 4939448 2026-04-22T18:47:13Z Pabojnia 135280 /* Сюжэт */ афармленне 5130739 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Аднойчы… ў Галівудзе»''' ({{lang-en|Once Upon a Time in… Hollywood}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] фільм [[2019 год у гісторыі кіно|2019]] года, пастаўлены [[Квенцін Таранціна|Квенцінам Таранціна]] па ўласным сцэнарыі. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Леанарда Дзі Капрыа]], [[Брэд Піт]] і [[Марго Робі]]. Фільм з’яўляецца сумеснай вытворчасцю [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Кітай|Кітая]]. Падзеі фільма адбываюцца ў [[1969]] годзе. У цэнтры сюжэту знаходзяцца тэлевізійны акцёр Рык Далтан ([[Леанарда Дзі Капрыа]]) і яго дублёр Кліф Бут ([[Брэд Піт]]), якія спрабуюць патрапіць на кінаэкраны. Далтон і Бут — суседзі актрысы [[Шэран Тэйт]]. У ноч на [[9 жніўня]] 1969 года Тэйт і яшчэ некалькі чалавек, якія знаходзіліся ў яе доме, былі забітыя членамі секты [[Чарлз Мэнсан|Чарлза Мэнсана]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=230961|title=Выйшаў новы трэйлер апошняга фільма Таранціна «Аднойчы ў Галівудзе». Ён вельмі класны ВІДЭА|author=|date=2019-05-23|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|lang=be|accessdate=2019-05-23}}</ref>. Прэм’ера фільма адбылася 21 мая 2019 года ў межах конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2019|72-га Канскага кінафестывалю]]. == Сюжэт == У лютым [[1969]] года галівудскі акцёр Рык Далтан ([[Леанарда Дзі Капрыа]]), зорка тэлевізійнага вестэрна 1950-х гадоў «''Закон Баўнці''», непакоіцца, што ягоная кар’ера ідзе да згасання, бо ягонымі нядаўнімі ролямі былі злодзеі. Ягоны агент Марвін Шварц ([[Аль Пачына]]) раіць яму пачаць здымацца ў [[спагеці-вестэрн]]ах у Італіі, якія Далтан лічыць ніжэйшымі за сябе. Найлепшы сябар Далтана і ягоны дублёр Далтана, Кліф Бут ([[Брэд Піт]]) — [[ветэран]] вайны, які жыве ў {{нп5|Пераносныя дамы|трэйлеры|en|Mobile home}} са сваім {{нп5|Пітбуль|пітбулем|en|Pit bull}} Брэндзі — таксама працуе кіроўцам Далтана, бо той больш не мае правоў кіроўцы праз ягоныя арышты за кіраванне аўтамабілем пад уздзеяннем наркотыкаў. Бут спрабуе знайсці працу каскадзёра, але яму замінаюць чуткі, што ён забіў сваю жонку. Актрыса [[Шэран Тэйт]] ([[Марго Робі]]) і яе муж рэжысёр [[Раман Паланскі]] ({{нп5|Рафал Завяруха||en|Rafał Zawierucha}}) пераехалі ў дом па суседству з Далтанам, і Далтан марыць пасябраваць з імі, каб аднавіць сваю кар’еру. У той жа вечар Тэйт і Паланскі наведваюць вечарыну ў маёнтку [[Playboy]], куды прыйшло таксама шмат знакамітасцяў. На наступны дзень Бут прыгадвае спарынг, які ён меў з [[Брус Лі|Брусам Лі]] ({{нп5|Майк Мо||en|Mike Moh}}) на здымках «''{{нп5|Зялёны шэршань (тэлесерыял)|Зялёнага шэршня|en|The Green Hornet (TV series)}}''», у выніку якога Бут быў звольнены. Тым часам Чарлі ({{нп5|Дэйман Хэрыман||en|Damon Herriman}}) спыняецца ў рэзідэнцыі Паланскага ў пошуках {{нп5|Тэры Мэлчэр|Тэры Мэлчэра|en|Terry Melcher}}, які раней жыў там. Пакуль Тэйт шпацыруе па горадзе, яна заходзіць у тэатар Фокс Бруін, каб паглядзець на сябе ў фільме «''{{нп5|Зграя разбуральнікаў (фільм, 1968)|Зграя разбуральнікаў|en|The Wrecking Crew (1968 film)}}''». Далтан выконвае ролю злыдня ў пілотным фільме тэлевізійнага вестэрна «''{{нп5|Лансер (тэлесерыял)|Лансер|en|Lancer (TV series)}}''» і пачынае размову з васьмігадовай калегай па ролі Трудзі Фрэйзер ({{нп5|Джулія Батэрз||en|Julia Butters}}). Падчас здымак Далтан з цяжкасцю запамінае свае радкі, лямантуючы пра сваю кар’еру ў трэйлеры. Затым акцёр моцна выконвае сваю сцэну, і яго ігра ўражвае дзяўчынку і рэжысёра {{нп5|Сэм Уанамейкер|Сэма Уанамейкера|en|Sam Wanamaker}} ({{нп5|Нікалас Хаманд||en|Nicholas Hammond}}). Бут падбірае на вуліцы дзяўчыну «''Кацяня''» ({{нп5|Маргарэт Куэлі||en|Margaret Qualley}}) і вязе яе на {{нп5|Ранча Спана||en|Spahn Ranch}}, дзе ён калісьці працаваў на здымачнай пляцоўцы «''Закона Баунці''». Ён заўважае, што цяпер там жывуць шматлікія [[хіпі]]. Падазраючы, што яны маглі скарыстацца пажылым уладальнікам ранча {{нп5|Джордж Спан|Джорджам Спанам|en|George Spahn}} ({{нп5|Брус Дэрн||en|Bruce Dern}}), Бут настойвае на тым, каб наведаць ягоны пакой, не зважаючы на пярэчанні хіпі. Бут размаўляе з амаль сляпым Спанам, які кажа, што не мае праблем з маладзёнамі. Адыходзячы, Бут выяўляе, што «''Клем''» ({{нп5|Джэймс Лэндры Хеберт||d|Q64362102}}) пракалоў шыну Далтанава аўтамабіля. Бут збівае «''Клема''» і прымушае яго замяніць шыну. Хіпі клічуць «''Тэкса''» ([[Осцін Батлер]]), каб разабрацца з сітуацыяй, але калі ён прыбывае на месца, Бут ужо з’язджае. Дзякуючы гасцявому выступу Далтана ў эпізодзе серыяла «''{{нп5|ФБР (тэлесерыял, 1965)|ФБР|en|The F.B.I. (TV series)}}''», Шварц здолеў падпісаць свайго кліента на галоўную ролю ў спагеці-вестэрн [[Серджа Карбучы]] «''Нябраска Джым''». Далтан бярэ Бута з сабой на шэсць месяцаў у Італію. У гэты перыяд Далтан здымаецца яшчэ ў трох фільмах, пабіраецца шлюбам з італьянскай старлеткай Франчэскай Капучы ({{нп5|Ларэнца Іза||en|Lorenza Izzo}}) і паведамляе Буту, што больш не можа дазволіць сабе ягоныя паслугі. Вяртаючыся ў Лос-Анджэлес 8 жніўня 1969 года, Далтан і Бут заходзяць выпіць у бар, каб ушанаваць час, праведзены разам, а потым вяртаюцца да дому Далтана. Тым часам Тэйт і Себрынг ідуць на вячэру з сябрамі, а потым вяртаюцца ў дом Тэйт. Бут курыць набытую раней цыгарэту з [[ЛСД]] і вядзе Брэндзі на шпацыр, пакуль Далтан рыхтуе напоі. «''Тэкс''», «''Сэдзі''» ([[Майкі Мэдысан]]), «''Кэці''» ({{нп5|Мэдысэн Біці||en|Madisen Beaty}}) і «''Флаўэрчайлд''» ({{нп5|Мая Хоўк||en|Maya Hawke}}) прыбываюць на вуліцу, рыхтуючыся забіць усіх у доме Тэйт, але Далтан чуе глушыльнік аўтамабіля кампаніі хіпі і загадвае ім з’ехаць з прыватнай вуліцы. Пазнаўшы яго, чацвёра мяняюць свае планы і вырашаюць забіць яго. Прыпаркаваўшы машыну крыху далей ад дому Далтана, яны накіроўваюцца пехатою да ягонага дому, «''Флаўэрчайлд''» збягае ад кампаніі і з’язджае. Ужо ўтрох хіпі ўрываюцца ў дом Далтана, дзе натыкаюцца на Бута і Капучы, у той час як Далтан слухае музыку ў навушніках у басейне. Падчас бойкі Далтан забівае двух хіпі, але сам атрымлівае раненне нажом у сцягно. «''Сэдзі''» трапляе ў басейн, і Далтан, заўважыўшы ўварванне, спальвае яе з агнямёту, які ён выкарыстоўваў на здымках фільма «''14 кулакоў Макласкі''». Пазней Бут прыходзіць у прытомнасць і яго забіраюць на машыне хуткай дапамогі, а Себрынг і Тэйт запрашаюць Далтана да сябе выпіць, і той з задавальненнем і хваляваннем прымае запрашэнне. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Леанарда Дзі Капрыа]] | ''{{нп5|Рык Далтан||ru|Рик Далтон}}'' | [[Брэд Піт]] | ''{{нп5|Кліф Бут||ru|Клифф Бут}}'' | [[Марго Робі]] | ''[[Шэран Тэйт]]'' }} == Узнагароды == * 2 прэміі «[[Оскар]]» (з 10 намінацый) * 3 прэміі «[[Залаты глобус]]» (з 5 намінацый) * 1 прэмія «[[BAFTA]]» (з 10 намінацый) == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{YouTube|GS118qfNZnM|Апладысменты пасля прэм’ернага паказу фільма на Канскім кінафестывалі}}<br /> {{YouTube|EEMS20UeNHc|Прэс-канферэнцыя пасля прэм’ернага паказу фільма на Канскім кінафестывалі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Квенціна Таранціна}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сатурн» за найлепшы фэнтэзі-фільм}} {{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2019 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2019 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2019 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі 2019 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Кітая 2019 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Кітая]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Кітая]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы Кітая]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на іспанскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра акцёраў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра серыйных забойцаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Галівуд]] [[Катэгорыя:Фільмы пра 1969 год]] [[Катэгорыя:Фільмы Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — камедыя ці мюзікл]] prfr8zzkhq8w6p47myg54glzfhpl4ib 0 602767 5130767 5019798 2026-04-22T19:24:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130767 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Ruberta |rang = Від |latin = Geranium robertianum |author = [[L.]] |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |wikispecies = Geranium robertianum |grin = 444 }} '''Герань Робертава'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|59}}</ref> (''Geránium robertiánum'') — [[Расліны|расліна]] сямейства {{bt-bellat|Гераніевыя|Geraniaceae}}, [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] [[Герань]]. Расце ў шыракалістых лясах [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] на вышынях да 1 500 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]. == Біялагічнае апісанне == Гэта аднагадовая травяністая расліна з тымі, што адыходзяць ад [[Корань расліны|каранёў]] рамбічным, глыбока рассечаным пяціраздзельным [[Ліст|лісцем]]. [[Сцябло|Сцёблы]] валасістыя, прамыя, 20-30 см вышынёй, галінастыя, на кожным [[Парастак|кветканосе]] па адной бледна-ружовай кветцы. [[Кветка|Кветкі]] невялікія, дыяметрам каля 2 см, з закругленымі пялёсткамі<ref>[http://flower.onego.ru/other/gerani_s.html Виды садовой герани]</ref>. {{Фотарадок|(MHNT) Geranium robertianum - xanthophyll leaf.jpg|Geranium robertianum - haisev kurereha.jpg|ш1=200|ш2=200|тэкст=Лісце, кветка|color=#BBDD99}} == Таксанамія == Від '''Герань Робертава''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Герань|Geranium}} сямейства {{bt-bellat|Гераніевыя|Geraniaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Геранекветныя|Geraniales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, або Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Геранекветныя]]''' |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(згодна з&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэмай&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c1=ещё 4 семейства <br />(згодна з&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэмай&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c2=сямейства '''[[Гераніевыя]]''' |d1=род '''[[Герань]]''' |d2=яшчэ 4 рода |e1=яшчэ больш 300 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">від <br />'''Герань&nbsp;Робертава''' |color=#630000 |bgcolor=#FFC99B }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=2}} == Спасылкі == * [http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/4.02/nn/30044/synthese Герань Роберта]{{Недаступная спасылка}} ў базе дадзеных Tela Botanica — Le réseau des Botanistes Francophones {{ref-fr}}{{V|25|10|2009}} * [http://herbsarespecial.com.au/free-herb-information/herb-robert.html Herb information at herbsarespecial.com.au] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171007141419/http://www.herbsarespecial.com.au/free-herb-information/herb-robert.html |date=7 кастрычніка 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20040418014004/http://www.bioimages.org.uk/HTML/T593.HTM Images at Bioimages (UK)] * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Geranium+robertianum Species treatment from the Manual Jepson] * [http://www.pfaf.org/database/plants.php?Geranium+robertianum Entry in the Plants a Future for database] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313094105/http://www.pfaf.org/database/plants.php?Geranium+robertianum |date=13 сакавіка 2007 }} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GERO USDA plants Profile: ''Geranium robertianum''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130429113327/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=GERO |date=29 красавіка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Герань]] ok7aryseg6o4hbriiv62vkbg85ky5yo 0 605284 5130764 5099852 2026-04-22T19:21:45Z IshaBarnes 124956 афармленне, вычытка 5130764 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | title = Stranded Deep | распрацоўшчык = {{Сцяг|Аўстралія}} [[Beam Team Games]] | выдавец = {{Сцяг|Свет}} [[Beam Team Games]] | genre = [[Сімулятар выжывання]] | platforms = [[Windows]], [[Mac OS X|macOS]], [[Linux]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]] | engine = [[Unity]] | mode = [[сінглплэер]] | site = https://beamteamgames.com/stranded-deep/ | media = [[Steam]] | requirements = <small>'''Мін. патрабаванні:'''<ref name="a2">[https://www.systemrequirementslab.com/cyri/requirements/stranded-deep/12469 Stranded Deep system requirements]</ref><br>[[Аперацыйная сістэма|OS]]: [[Windows Vista]] ці вышэй <br> [[Цэнтральны працэсар|CPU]]: 1.8 GHz; [[Intel]] dual-core ці вышэй <br> [[Памяць з адвольным доступам|RAM]]: 2 GB <br> [[Графічны працэсар|GPU]]: [[Intel]] HD 5000 <br> [[Відэакарта|VRAM]]: 512 MB <br> [[Цвёрды дыск|Вольнае месца на вінчэстары]]: 1 GB <hr> '''Рэк. патрабаванні:'''<ref name="a2"/> <br> [[Аперацыйная сістэма|OS]]: [[Windows 7]] ці вышэй <br> [[Цэнтральны працэсар|CPU]]: 1.8 GHz; [[Intel]] dual-core ці вышэй <br> [[Памяць з адвольным доступам|RAM]]: 4 GB <br> [[Графічны працэсар|GPU]]: [[NVIDIA]] GeForce GTX 600 ці [[AMD]] Radeon HD 7000 series <br> [[Відэакарта|VRAM]]: 2 GB <br> [[Цвёрды дыск|Вольнае месца на вінчэстары]]: 1 GB | input = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]], [[джойсцік]] }} '''Stranded Deep''' ({{tr-en|глыбока на ме́лі}}) — [[відэагульня]] у жанры выжывання, створаная аўстралійскай незалежнай камандай распрацоўшчыкаў [[Beam Team Games]], першая відэагульня кампаніі. Гульня расказвае гісторыю персанажа, які перажыў авіякатастрофу на палёце над [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]], і часткова пераклікаецца з культавым фільмам «[[Выгнаннік (фільм)|Выгнаннік]]» ({{lang-en|Cast Away}}) 2000 года з [[Том Хэнкс|Томам Хэнксам]] у галоўнай ролі. == Геймплэй == Дзеянне гульні адбываецца ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], у [[Мора Д'ябла|моры Д’ябла]]. Гулец кіруе адзіным выжылым з самалёта, які пацярпеў крушэнне. Персанаж павінен самастойна шукаць рэсурсы для выжывання, даследаваць свет і пазбягаць небяспек, напрыклад нападаў [[Акула|акул]] і атрутных [[Змяя|змей]]. У пачатку гульні персанаж аказваецца ў адкрытым моры сярод акул і павінен дабрацца да бяспечнага незаселенага [[Востраў|вострава]], дзе можа майстраваць прымітыўныя інструменты з камянёў і палак, шукаць ядомыя расліны, лавіць крабаў і рыбу. Свет гульні, у тым ліку [[Востраў|астравы]], рэшткі разбітых [[Карабель|караблёў]], якія знаходзяцца як на паверхні, так і пад вадой, і іншыя месцы генеруюцца [[Працэдурная генерацыя|працэдурным чынам]]. Гульня не паказвае на экране элементаў візуальнага [[інтэрфейс]]у — інфармацыя пра стан здароўя, памер голаду і [[Смага|смагі]] прысутнічае на наручным [[гадзіннік]]у персанажа, на які можна зірнуць у любы момант. Калі ў персанажа атрымаецца пражыць дастаткова доўга, ён можа пабудаваць не толькі трапічную вілу, але нават [[верталёт]] для перамяшчэння паміж астравамі. У ранніх версіях гульні стварэнне рэчаў і збудаванняў адбывалася не ў спецыяльным акне інтэрфейсу, а ў свеце гульні — дастаткова было размясціць рэсурсы на зямлі, і спецыяльны абразок паказваў, што з іх можна стварыць. Гэтая набліжаная да рэальнасці, але нязручная сістэма пазней была заменена на меню са спісамі рэсурсаў. У пазнейшых версіях гульні таксама з’явіліся навучанне і падказкі для гульца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2020 года]] g270cj98bcvkiaw3aim8ahh8obz8uln 5130766 5130764 2026-04-22T19:23:54Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны 5130766 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | title = Stranded Deep | распрацоўшчык = {{Сцяг|Аўстралія}} [[Beam Team Games]] | выдавец = {{Сцяг|Свет}} [[Beam Team Games]] | genre = [[Сімулятар выжывання]] | platforms = [[Windows]], [[Mac OS X|macOS]], [[Linux]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]] | engine = [[Unity]] | mode = [[сінглплэер]] | site = https://beamteamgames.com/stranded-deep/ | media = [[Steam]] | requirements = <small>'''Мін. патрабаванні:'''<ref name="a2">[https://www.systemrequirementslab.com/cyri/requirements/stranded-deep/12469 Stranded Deep system requirements]</ref><br>[[Аперацыйная сістэма|OS]]: [[Windows Vista]] ці вышэй <br> [[Цэнтральны працэсар|CPU]]: 1.8 GHz; [[Intel]] dual-core ці вышэй <br> [[Памяць з адвольным доступам|RAM]]: 2 GB <br> [[Графічны працэсар|GPU]]: [[Intel]] HD 5000 <br> [[Відэакарта|VRAM]]: 512 MB <br> [[Цвёрды дыск|Вольнае месца на вінчэстары]]: 1 GB <hr> '''Рэк. патрабаванні:'''<ref name="a2"/> <br> [[Аперацыйная сістэма|OS]]: [[Windows 7]] ці вышэй <br> [[Цэнтральны працэсар|CPU]]: 1.8 GHz; [[Intel]] dual-core ці вышэй <br> [[Памяць з адвольным доступам|RAM]]: 4 GB <br> [[Графічны працэсар|GPU]]: [[NVIDIA]] GeForce GTX 600 ці [[AMD]] Radeon HD 7000 series <br> [[Відэакарта|VRAM]]: 2 GB <br> [[Цвёрды дыск|Вольнае месца на вінчэстары]]: 1 GB | input = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]], [[джойсцік]] }} '''Stranded Deep''' ({{tr-en|глыбока на ме́лі}}) — [[відэагульня]] у жанры выжывання, створаная аўстралійскай незалежнай камандай распрацоўшчыкаў [[Beam Team Games]], першая відэагульня кампаніі. Гульня расказвае гісторыю персанажа, які перажыў авіякатастрофу на палёце над [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]], і часткова пераклікаецца з культавым фільмам «[[Выгнаннік (фільм)|Выгнаннік]]» ({{lang-en|Cast Away}}) 2000 года з [[Том Хэнкс|Томам Хэнксам]] у галоўнай ролі. == Геймплэй == Дзеянне гульні адбываецца ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], у [[Мора Д'ябла|моры Д’ябла]]. Гулец кіруе адзіным выжылым з самалёта, які пацярпеў крушэнне. Персанаж павінен самастойна шукаць рэсурсы для выжывання, даследаваць свет і пазбягаць небяспек, напрыклад нападаў [[Акула|акул]] і атрутных [[Змяя|змей]]. У пачатку гульні персанаж аказваецца ў адкрытым моры сярод акул і павінен дабрацца да бяспечнага незаселенага [[Востраў|вострава]], дзе можа майстраваць прымітыўныя інструменты з камянёў і палак, шукаць ядомыя расліны, лавіць крабаў і рыбу. Свет гульні, у тым ліку [[Востраў|астравы]], рэшткі разбітых [[Карабель|караблёў]], якія знаходзяцца як на паверхні, так і пад вадой, і іншыя месцы генеруюцца [[Працэдурная генерацыя|працэдурным чынам]]. Гульня не паказвае на экране элементаў візуальнага [[інтэрфейс]]у — інфармацыя пра стан здароўя, памер голаду і [[Смага|смагі]] прысутнічае на наручным [[гадзіннік]]у персанажа, на які можна зірнуць у любы момант. Калі ў персанажа атрымаецца пражыць дастаткова доўга, ён можа пабудаваць не толькі трапічную вілу, але нават [[верталёт]] для перамяшчэння паміж астравамі. У ранніх версіях гульні стварэнне рэчаў і збудаванняў адбывалася не ў спецыяльным акне інтэрфейсу, а ў свеце гульні — дастаткова было размясціць рэсурсы на зямлі, і спецыяльны абразок паказваў, што з іх можна стварыць. Гэтая набліжаная да рэальнасці, але нязручная сістэма пазней была заменена на меню са спісамі рэсурсаў. У пазнейшых версіях гульні таксама з’явіліся навучанне і падказкі для гульца. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2020 года]] dxlur4v55gau9raxizs7xgjikhnoryy 0 611015 5130827 4639985 2026-04-23T04:05:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130827 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Гомельскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Полацкі раён]] |Уключае = 40 населеных пунктаў |Сталіца = [[Гомель (Полацкі раён)|Гомель]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1242 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://polotsk.vitebsk-region.gov.by/ru/vlast/rukovodstvo/menu-selsoveti/gomelskij-selsovet |Заўвагі = }} '''Го́мельскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Гомель (Полацкі раён)|Гомель]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]] [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Ветрынскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Полацкага раёна БССР, з 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Ветрынскага раёна БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Полацкага раёна. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Тураўлянскі сельсавет|Тураўлянскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: [[Багародзіцкае (Полацкі раён)|Багародзіцкае]], [[Далёкія (Полацкі раён)|Далёкія]], [[Емяльянікі (вёска)|Емяльянікі]], [[Рыбакі (Полацкі раён)|Рыбакі]] і [[Спашчына]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Гомельскага сельсавета 22 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|55}}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Завозерскі сельсавет|Завозерскага сельсавета]] (20 населеных пунктаў: аграгарадок [[Завозер’е (Полацкі раён)|Завозер’е]], вёскі [[Абалонне (Полацкі раён)|Абалонне]], [[Бецкае]], [[Гарадзішча (Полацкі раён)|Гарадзішча]], [[Казімірова (Гомельскі сельсавет)|Казімірова]], [[Калпінка]], [[Карпінічы]], [[Лучна (Гомельскі сельсавет)|Лучна]], [[Міжлессе (Полацкі раён)|Міжлессе]], [[Мяжно 1]], [[Мяжно 2]], [[Мяжно 3]], [[Пуканаўка 1]], [[Пуканаўка 2]], [[Пушна]], [[Семянец (вёска)|Семянец]], [[Ткачова]], [[Туроўля (вёска)|Туроўля]], [[Шалкова]] і [[Шастова]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (20 населеных пунктаў) — 658 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,0 % — [[беларусы]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=22 жніўня 2019 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (40 населеных пунктаў) — 1242 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Населеныя пункты == У склад Гомельскага сельсавета ўваходзяць 40 населеных пунктаў: * [[Абалонне (Полацкі раён)|Абалонне]] * [[Багародзіцкае (Полацкі раён)|Багародзіцкае]] * [[Бецкае]] * [[Бікульнічы]] * [[Ваўкі (Полацкі раён)|Ваўкі]] * [[Галаўні]] * [[Гаравыя (Гомельскі сельсавет)|Гаравыя]] * [[Гарадзішча (Полацкі раён)|Гарадзішча]] * [[Гарнаполле]] * [[Гомель (Полацкі раён)|Гомель]] * [[Горкі (Полацкі раён)|Горкі]] * [[Далецкія]] * [[Двор Гомель]] * [[Емяльянікі (вёска)|Емяльянікі]] * [[Заазер’е (Полацкі раён)|Заазер’е]] * [[Завозер’е (Полацкі раён)|Завозер’е]] * [[Казімірова (Гомельскі сельсавет)|Казімірова]] * [[Калпінка]] * [[Карпінічы]] * [[Лучна (Гомельскі сельсавет)|Лучна]] * [[Масянкова]] * [[Міжлессе (Полацкі раён)|Міжлессе]] * [[Мяжно 1]] * [[Мяжно 2]] * [[Мяжно 3]] * [[Пашкі (Полацкі раён)|Пашкі]] * [[Плусы]] * [[Пуканаўка 1]] * [[Пуканаўка 2]] * [[Пушна]] * [[Рыбакі (Полацкі раён)|Рыбакі]] * [[Свяціца (Полацкі раён)|Свяціца]] * [[Семянец (вёска)|Семянец]] * [[Ткачова]] * [[Туроўля (вёска)|Туроўля]] * [[Турэц 1]] * [[Турэц 2]] * [[Шалкова]] * [[Шастова]] * [[Шчаты (вёска)|Шчаты]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Гомельскі сельсавет}} {{Полацкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Гомельскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ветрынскі раён|child|загаловак=Гомельскі сельсавет у [[Ветрынскі раён|Ветрынскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Полацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гомельскі сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Ветрынскі раён|child|загаловак=Гомельскі сельсавет у [[Ветрынскі раён|Ветрынскім раёне]] (1935—1960)}} |спіс4 = {{Полацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Гомельскі сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Гомельскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ветрынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] t8oyfvjatqcxgmv4jkp7xanq7wvjdde 0 630778 5130797 4644403 2026-04-22T22:40:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130797 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Германавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шаркаўшчынскі раён]] |Уключае = 54 населеныя пункты |Сталіца = [[Германавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1793 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ге́рманавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Германавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Шаркаўшчынскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Беладворскі сельсавет|Беладворскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 21 кастрычніка 1959 года ў склад сельсавета перададзены 31 населены пункт ([[Астабожы]], [[Бальнова]], [[Вінцэнтава]], [[Гузоўка]], [[Заламанне]], [[Іванава (Германавіцкі сельсавет)|Іванава]], [[Казікі]], [[Казуліна (Шаркаўшчынскі раён)|Казуліна]], [[Канцы (Шаркаўшчынскі раён)|Канцы]], [[Красная Горка (Шаркаўшчынскі раён)|Красная Горка]], [[Крыстынова (Шаркаўшчынскі раён)|Крыстынова]], [[Курылава]], [[Людвінова (Шаркаўшчынскі раён)|Людвінова]], [[Ляскова (Шаркаўшчынскі раён)|Ляскова]], [[Малышы (Шаркаўшчынскі раён)|Малышы]], [[Мураўка (Шаркаўшчынскі раён)|Мураўка]], [[Мурашчына (Шаркаўшчынскі раён)|Мурашчына]], [[Погары]], [[Рэдзькі (Шаркаўшчынскі раён)|Рэдзькі]], [[Рэенполле]], [[Сініцы (Шаркаўшчынскі раён)|Сініцы]], [[Смейна]], [[Фантазія]], [[Чарапы (Шаркаўшчынскі раён)|Чарапы]], [[Ямна I]], [[Ямна II]], [[Ямна III]], [[Ямна IV]], [[Ямна V]], [[Ямна VI]], [[Яськава]]) [[Сцефанполлеўскі сельсавет|Сцефанполлеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 14.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]]. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Шаркаўшчынскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Германавіцкага сельсавета 57 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 4 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета са [[Шкунціцкі сельсавет|Шкунціцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Вуглы (Шаркаўшчынскі раён)|Вуглы]], [[Жукі Горныя]], [[Жукі Ложныя]] і хутар [[Мар’янполле (Шаркаўшчынскі раён)|Мар’янполле]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ручайскі сельсавет|Ручайскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: [[Азета]], [[Грыгараўшчына (Шаркаўшчынскі раён)|Грыгараўшчына]], [[Гуркі (Шаркаўшчынскі раён)|Гуркі]], [[Зачысцікі]], [[Мікалаёва (Шаркаўшчынскі раён)|Мікалаёва]], [[Папкі (Шаркаўшчынскі раён)|Папкі]], [[Радзькі (Шаркаўшчынскі раён)|Радзькі]], [[Ручай (Шаркаўшчынскі раён)|Ручай]], [[Саварына]], [[Шкялі]], [[Якубова (Шаркаўшчынскі раён)|Якубова]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 21 сакавіка 2008 года скасаваны вёска [[Брылёк]], хутары [[Масткі (Шаркаўшчынскі раён)|Масткі]] і [[Падоршчына]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-309/2010_309_9_36400.pdf&oldDocPage=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 21 марта 2008 г. № 41 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. 26 студзеня 2022 года скасавана вёска [[Вуглы (Шаркаўшчынскі раён)|Вуглы]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0113706&p1=1 Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 26 января 2022 г. № 223 Об упразднении сельских населенных пунктов Шарковщинского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2723 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,3 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=2 лютага 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1793 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Германавіцкі сельсавет}} {{Шаркаўшчынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Германавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Германавіцкі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Мёрскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Германавіцкі сельсавет у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Шаркаўшчынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Германавіцкі сельсавет у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Германавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] pyv31n0cp4nz8lt6t49212xg1iyfwyw 0 634527 5130807 4847045 2026-04-23T00:32:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130807 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глазаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глазаўка]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 868 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гла́заўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Глазаўка]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна. 29 чэрвеня 1969 года скасаваны пасёлак [[Мікольск (Глазаўскі сельсавет)|Мікольск]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Глазаўскага сельсавета 11 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|75}}</ref>. 1 кастрычніка 1976 года скасаваны пасёлак [[Чыстае (Буда-Кашалёўскі раён)|Чыстае]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 кастрычніка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 36 (1518).</ref>. 17 мая 1979 года ў склад [[Недайскі сельсавет|Недайскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёска [[Старая Буда (Буда-Кашалёўскі раён)|Старая Буда]], пасёлкі [[Баец (Буда-Кашалёўскі раён)|Баец]], [[Даліна (Буда-Кашалёўскі раён)|Даліна]], [[Зеляноўка]] і [[Лявады]]), наўзамен у склад сельсавета з Недайскага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Іванаўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Іванаўка]], [[Жытанежжа]], пасёлкі [[Дзікава]] і [[Клянок (Буда-Кашалёўскі раён)|Клянок]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 мая 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 16 (1606).</ref>. 1 снежня 2009 года Глазаўскі сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Марозавіцкі сельсавет|Марозавіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277 Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: вёскі [[Глазаўка]], [[Жытанежжа]], [[Іванаўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Іванаўка]], пасёлкі [[Васільеўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Васільеўка]], [[Дзікава]], [[Новы Свет (Марозавіцкі сельсавет)|Новы Свет]], [[Чарняцін (Марозавіцкі сельсавет)|Чарняцін]] і [[Чырвоны Сцяг]]. У склад Глазаўскага сельсавета ўваходзілі населеныя пункты, якія цяпер не існуюць: да 1969 года — пасёлак Мікольск, да 1976 года — пасёлак Чыстае, да 1997 года — пасёлак Клянок, да 2005 года — пасёлак Макаўе. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 868 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm|date=11 кастрычніка 2020}} {{ref-ru}}</ref>, з іх 96,4 % — [[беларусы]], 2,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|119471}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 6dy8gxsyv3nm7v0p4d4rcn08tbims8t 0 636284 5130809 4944109 2026-04-23T01:17:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130809 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глухскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Быхаўскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глухі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[15 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[11 красавіка]] [[1960]],<br>[[5 снежня]] [[2011]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 679 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Глу́хскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 года вёска) [[Глухі]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Быхаўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]<ref name="ГВБ">Глухі // {{Крыніцы/ГВБ|5-1}} С. 249</ref>. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Быхаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Балонавасялецкі сельсавет|Балонавасялецкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. 15 студзеня 1965 года ўтвораны зноў у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці з цэнтрам у вёсцы Глухі ў складзе 27 населеных пунктаў ([[Аэрадром (Быхаўскі раён)|Аэрадром]], [[Васточнае]], [[Вільня (Быхаўскі раён)|Вільня]], [[Галькоўка]], [[Глухі]], [[Гроні]], [[Дача (Чарнаборскі сельсавет)|Дача]], [[Заброддзе (Чарнаборскі сельсавет)|Заброддзе]], [[Залатва]], [[Зарэцкі (Быхаўскі раён)|Зарэцкі]], [[Зарэчча (Быхаўскі раён)|Зарэчча]], [[Званцоўка]], [[Зялёны Гай (Быхаўскі раён)|Зялёны Гай]], [[Красная Зорка (Быхаўскі раён)|Красная Зорка]], [[Круглая Ніва]], [[Кузнецкі]], [[Міжказённае]], [[Новая Слабодка (Быхаўскі раён)|Новая Слабодка]], [[Падрабінкі]], [[Пралетарскі (Быхаўскі раён)|Пралетарскі]], [[Пралетарыя (Быхаўскі раён)|Пралетарыя]], [[Селішча (Быхаўскі раён)|Селішча]], [[Скрыпель]], [[Сланеўшчына]], [[Студзёнка (Быхаўскі раён)|Студзёнка]], [[Уенск]] і [[Ямішча (Быхаўскі раён)|Ямішча]]), якія ўваходзілі ў склад Балонавасялецкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. 30 красавіка 1976 года скасаваны пасёлак [[Міжказённае]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 красавіка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>, 30 лістапада 1976 года — вёска [[Зарэчча (Быхаўскі раён)|Зарэчча]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 36 (1518).</ref>, восенню 1977 года — пасёлкі [[Вільня (Быхаўскі раён)|Вільня]] і [[Красная Зорка (Быхаўскі раён)|Красная Зорка]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. 5 снежня 2011 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 679 чалавек<ref>{{Cite web |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |accessdate=18 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807010320/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |archivedate=7 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,0 % — [[беларусы]], 8,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 сакавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 10 населеных пунктаў: аграгарадок [[Глухі]], вёскі [[Васточнае]], [[Заброддзе (Чарнаборскі сельсавет)|Заброддзе]], [[Званцоўка]], [[Новая Слабодка (Быхаўскі раён)|Новая Слабодка]], [[Сланеўшчына]], [[Студзёнка (Быхаўскі раён)|Студзёнка]], [[Ямішча (Быхаўскі раён)|Ямішча]], пасёлкі [[Селішча (Быхаўскі раён)|Селішча]] і [[Уенск]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|107433}} {{Быхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2011 годзе]] flh11507ycxo5v3hmul5um85pvu32cr 0 636285 5130915 4757758 2026-04-23T09:52:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130915 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грудзінаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Быхаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Грудзінаўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[20 лістапада]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1179 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грудзі́наўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Грудзінаўка]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Грудзінаўскі 1-шы сельсавет''' у складзе Быхаўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Грудзінаўка|Грудзінаўка 1-я]]. 21 жніўня 1925 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Сідаравіцкі сельсавет (Лупалаўскі раён)|Сідаравіцкага сельсавета]] [[Лупалаўскі раён|Лупалаўскага раёна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Быхаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 24 верасня 1939 года разбуйнены на Грудзінаўскі і [[Красніцкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Красніцкі]] сельсаветы. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Красніцкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Красніцкага]] і [[Чырвонаасавецкі сельсавет|Чырвонаасавецкага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 20 лістапада 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Следзюкоўскі сельсавет|Следзюкоўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200616214854/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 |date=16 чэрвеня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1179 чалавек<ref>{{Cite web |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |accessdate=9 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180807010320/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/mahilouskaja.htm |archivedate=7 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 сакавіка 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 9 населеных пунктаў: аграгарадок [[Грудзінаўка]], вёскі [[Бутрамееўка]], [[Бынава (Быхаўскі раён)|Бынава]], [[Давыдавічы (Быхаўскі раён)|Давыдавічы]], [[Красны Асавец]], [[Лісічнік]], [[Перакладавічы]], [[Прыберажжа]] і [[Рыжкаўка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|111503}} {{Быхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] hc0ysgtyqkv1znho9kpi3higazeoj3d 0 642265 5130831 4035990 2026-04-23T05:26:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130831 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Горская рэспубліка |саманазва = |статус = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = Coat of arms of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg |апісанне_герба = |карта = Карта Горской республики.svg |апісанне = |p1 = Расійская рэспубліка |flag_p1 = Flag of Russia.svg |p2 = Церская Савецкая Рэспубліка |flag_p2 = Red flag.svg |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = |ліквідавана = |утворана2 = <!--выкарыстоўваецца пры некалькіх перыядах існавання дзяржавы--> |ліквідавана2 = |s1 = Церская Савецкая Рэспубліка |flag_s1 = Red flag.svg |s2 = Поўдзень Расіі (1919—1920) |flag_s2 = Flag of Russia.svg |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |гімн = |аўдыё = |у_складзе = |заснавана = <!--Гэты пункт нічым не запаўняць.--> |заснавана1 = |год_заснавання1 = |заснавана2 = |год_заснавання2 = |сталіца = |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |шчыльнасць1 = |год_шчыльнасці1 = |шчыльнасць2 = |год_шчыльнасці2 = |шчыльнасць3 = |год_шчыльнасці3 = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |кіраўнік1 = |год_кіраўніка1 = |тытул_кіраўнікоў2 = <!--выкарыстоўваецца пры змене тытула наступнага кіраўніка--> |кіраўнік2 = |год_кіраўніка2 = |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |сёння = |заўв = }} '''Саю́з Го́рцаў [[Паўночны Каўказ|Паўно́чнага Каўка́за]] і [[Дагестан|Дагеста́на]]''' (з мая па кастрычнік 1917), '''Го́рская рэспу́бліка''' (з 1918), — аўтаномнае дзяржаўнае ўтварэнне, абвешчанае на з’ездзе паўночнакаўказскіх народаў 1 мая 1917 года на тэрыторыі [[Дагестан|Дагестана]] і горскіх акругаў [[Церская вобласць|Церскай вобласці]]. У красавіку 1918 года ЦК Саюза абвясціў незалежнасць з трансфармацыяй дзяржавы ў Горскую Рэспубліку (Рэспубліку Горцаў Паўночнага Каўказа і Дагестана). Афіцыйна незалежнасць абвешчаная 11 мая 1918 года на мірнай канферэнцыі ў [[Батумі]]. Тэрыторыя часткова прызнанага дзяржавы ахоплівала 400 000 км² з насельніцтвам каля 11 млн. чал. У Саюз, а затым Горскую рэспубліку ўваходзілі сем самастойных «штатаў», выдзеленых па нацыянальнай прыкмеце і аб’яднаных па [[Канфедэрацыя|канфедэратыўнаму]] прынцыпу на тэрыторыях: Дагестана, [[Інгушэція|Інгушэціі]], [[Чачня|Чачні]], [[Асеція|Асеціі]], [[Карачаева-Балкарыя|Карачаева-Балкарыі]], [[Кабардзіна-Чаркесія|Кабардзіна-Чаркесіі]] і [[Адыгея|Адыгеі]], [[Нагайскі стэп|Нагайскіх стэпаў]] і, у некаторы перыяд, [[Абхазія|Абхазіі]]<ref>«После Февральской революции 1917 г. процесс политического самоопределения привел к образованию Карачаево-Балкарского штата в составе горской республики.» (ИЭА Российской академии наук. Серия энциклопедий «Народы и культуры», «Карачаевцы. Балкарцы.» — М.: Наука, ИЭА РАН, 2014. — С. 7. — 815 с. ISBN 978-5-02-038043-1.)</ref><ref>{{кніга|аўтар=Петр Михайлович Шаститко |частка= |загаловак=Обречённые догмы: большевизм и национальный вопрос |арыгінал= |спасылка=https://books.google.ru/books?id=k1cVAQAAIAAJ&q=%22карачаево-балкария%22&dq=%22карачаево-балкария%22&hl=ru&sa=X&ved=0CEEQ6AEwCGoVChMI7pix9rKLyAIVAXxyCh1PdwjF |месца=М. |выдавецтва=Восточная литература |год=2002 |старонкі=44 |старонак=271}}</ref><ref>{{кніга| аўтар= Камалудин Гаджиев | загаловак= Кавказский узел в геополитических приоритетах России | спасылка= https://books.google.ru/books?id=-TSlAAAAQBAJ&pg=PT265&dq=%22карачаево-балкария%22&hl=ru&sa=X&ved=0CCAQ6AEwAWoVChMI7pix9rKLyAIVAXxyCh1PdwjF#v=onepage&q=%22карачаево-балкария%22&f=false | выдавецтва= Litres | год = 2013 | старонак= 718 | isbn = 5457145670, 9785457145672}}</ref>. == Гісторыя == === Першы Горскі ўрад === Кабінет міністраў Горскай рэспублікі быў прадстаўлены выхадцамі з амаль усіх рэгіёнаў Паўночнага Каўказа. * Старшыня ЦК Саюза, затым першы Прэм’ер-міністр Рэспублікі — Абдул-Меджыд (Тапа) Чармоеў ([[Чачня]]); * Другі Прэм’ер-міністр — Пшемаха Коцаў ([[Кабарда]]); * Міністр унутраных спраў і другі Старшыня ЦК Саюза — Рашытхан Капланаў (Дагестан); * Міністр замежных спраў — Гайдар Бамат ([[Дагестан]]); * Ваенны міністр — Нух-Бек Таркоўскі ([[Дагестан]]); * Міністр фінансаў, аўтар Дэкларацыі незалежнасці і Канстытуцыі Горскай рэспублікі — Васан-гірэй Джабагіеў ([[Інгушэція]]). Адначасова быў заключаны саюз паміж Горскім урадам Саюза аб’яднаных горцаў і Вайсковым урадам Церскага казацкага войска і створаны аб’яднаны Церска-Дагестанскі ўрад, у які ўвайшла большая частка членаў Горскага ўрада. Горскі ўрад, аднак, мог разлічваць на прызнанне толькі на тэрыторыі Дагестана, прычым нават тут яго не ўсюды прызнавалі, асабліва ў аулах, мяжуючых з Чачнёй. Сам ўрад не меў пастаяннай рэзідэнцыі. Так, Гайдар Баматаў, міністр замежных спраў, пастаянна знаходзіўся ў [[Тбілісі|Тыфлісе]] ў пошуках заступніцтва «знешняй сілы» — спачатку [[Асманская імперыя|Турцыі]], а пасля — [[Вялікабрытанія|Англіі]]. Галоўныя гарады Дагестана знаходзіліся пад уладай саветаў дэпутатаў і гарадскіх самакіраванняў, якія атрымлівалі падтрымку з савецкай [[Астрахань|Астрахані]] і ад салдацкіх эшалонаў, якія вярталіся па хатах з разлажыўшыхся [[Каўказскі фронт (Першая сусветная вайна)|Каўказскага]] і [[Персідская кампанія|Персідскага франтоў]] [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. [[Файл:Leaders_of_the_Mountainous_Republic_of_the_Northern_Caucasus.jpg|злева|міні|300x300пкс|Лідары Горскай рэспублікі]] Горскаму ўраду падпарадкоўваліся 1-ы і 2-гі Дагестанскія конныя палкі з складу белагвардзейскага [[Каўказская туземная конная дывізія|Каўказскага туземнага корпуса]]. 1-ы Дагестанскі конны полк, які пасля ўдзелу ў [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскім мецяжы]] быў раскватараваны ў слабадзе [[Хасавюрт]] на поўнач ад [[Махачкала|Пятроўска]] (цяпер Махачкала), 1 лістапада 1917 узначаліў палкоўнік князь Нух Бек Шамхал Таркоўскі. Яму ўдалося вывесці полк у [[Буйнакск|Тэмір-Хан-Шуру]] (цяпер Буйнакск) для далейшага перафармавання і выкарыстання ў ваенных дзеяннях супраць савецкіх войскаў. Да пачатку 1918 года становішча ў Тэмір-Хан-Шуры было крытычным. 2-гі Дагестанскі конны полк пад камандай палкоўніка Нахібашава не змог утрымаць Петровск і з вялікімі стратамі адышоў у напрамку на Шуру, спыніўшыся ў паселішчы Кумтор-Кале. Таркоўскі, прывёўшы свой полк у Тэмір-Хан-Шуру, прыступіў да фарміравання надзейных часцей, для чаго звёў два Дагестанскія палкі ў адзін, стварыўшы сабе базу ў паселішчы Кумтор-Кале і заняўшы бліжэйшую і апошнюю чыгуначную станцыю Шамхал. У выніку абвастрыўшыхся міжнацыянальных канфліктаў, пачатку грамадзянскай вайны на Паўночным Каўказе ў студзені-лютым 1918 года і які рушыўшага ўслед абвяшчэння Церскай савецкай рэспублікі, Церска-Дагестанскія і Горскі ўрады фактычна страцілі ўладу і распаліся. Апошнія іх рэшткі 5 сакавіка 1918 года беглі з [[Уладзікаўказ|Уладзікаўказа]] ў [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|сацыял-дэмакратычную Грузію]]. === Другі горскі ўрад === [[11 мая]] 1918 года ў занятым турэцкімі войскамі [[Батумі|Батуме]] па завяршэнні перамоваў з турэцкім урадам дэлегацыя кіраўнікоў Паўночнага Каўказа абвясціла незалежнасць Рэспублікі Саюза горцаў Паўночнага Каўказа і стварыла новы Горскі ўрад, які звярнуўся за падтрымкай да Турцыі і Германіі. У склад урада ўвайшлі былыя члены ўрада Горскай рэспублікі і частка членаў Церска-Дагестанскага ўрада, у тым ліку прэм’ер-міністр А. А. Чармоеў і ваенны міністр князь Нух Бек Шамхал Таркоўскі. [[25 верасня]] 1918 года князь Таркоўскі падпісаў у Порт-Пятроўску (цяпер [[Махачкала]]) дагавор з казацкім генералам Л. Ф. Бачарахавым аб сумеснай барацьбе супраць Савецкай улады. Пры размежаванні ўладных паўнамоцтваў на тэрыторыі Дагестана пад кантроль арміі генерала Бічарахава былі аддадзены прыкаспійскія раёны. 30 верасня ўрад Горскай рэспублікі абвясціў аб адмене ўсіх дэкрэтаў Савецкай улады, дэнацыяналізацыі лясоў, пашы, водных рэсурсаў. У лістападзе, пасля таго як турэцкія войскі авалодалі горадам Тэмір-Хан-Шура (цяпер [[Буйнакск]]), Горскі ўрад пераехаў сюды. Таркоўскі склаў з сябе дыктатарскія паўнамоцтвы, і 17 лістапада ўрад падпісаў дамову з турэцкім галоўнакамандуючым Ф. Юсуф-Ізэт-пашой пра знаходжанне ў Дагестане турэцкіх войскаў. У сувязі з паразай Германіі і Турцыі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] і сыходам турэцкіх войскаў з Закаўказзя і Дагестана, Горскі ўрад быў рэарганізаваны, і ў канцы 1918 года горскі з’езд у [[Буйнакск|Тэмір-Хан-Шуры]] зацвердзіў кіраўніком кааліцыйнага кабінета Пшемаху Коцава. Былі заключаны пагадненні з знаходзячыміся ў Дагестане атрадам церскіх казакоў генерала [[Іван Нікіфаравіч Калеснікаў|І. Н. Калеснікава]] і з прадстаўніком Добраахвотніцкай арміі ў [[Баку]] генералам І. Г. Эрдэлі. З дапамогай [[Грузія|Грузіі]], [[Азербайджан|Азербайджана]] і [[Антанта|Антанты]] было пачата фарміраванне ўласных атрадаў. У студзені 1919 года былі створаны [[Шарыяцкі суд|ваенна-шарыяцкія суды]]. Першым старшынёй быў абраны Абдул-Басір хаджы Мустафаеў. 16 красавіка 1919 года ўрад Пшемахі Коцава прыняў рашэнне аб уваходжанні Дагестана ў склад [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азербайджанскай Дэмакратычнай Рэспублікі]], аднак 18 мая ўлада ў Дагестане перайшла ў рукі войскаў [[Антон Іванавіч Дзянікін|генерала Дзянікіна]]<ref>{{Кніга|аўтар=Alex Marshall|загаловак=The Caucasus Under Soviet Rule|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2010|старонкі=|старонак=120|isbn=}}</ref>, пасля чаго Горскі урад заявіў аб самароспуску і зноў эвакуіраваўся ў [[Тбілісі|Тыфліс]]. У Дагестане быў абвешчаны так званы [[Паўночна-Каўказскі эмірат]], лідары якога абвясцілі Горскую рэспубліку міфічнай рэспублікай, якая не мае апоры ў народзе. == Некаторыя дзеячы ўрада 1917—1919 == <gallery perrow="12" widths="150" heights="200"> Файл:Tapa-chermoyev.jpg|Абдуль-Меджыд (Тапа) Чармоеў, нафтапрамысловец, першы старшыня ЦК і першы прэм’ер-міністр, чачэнец. Памёр у эміграцыі ў Парыжы ў 1937. Файл:Rashidkhan Kaplanov.jpg|Рашыд-Хан Капланаў, другі старшыня ЦК, міністр унутраных спраў, кумык. Расстраляны бальшавікамі ў 1937. Файл:Коцев Пшемахо.jpg|Пшэмаха Коцаў, другі прэм’ер-міністр, кабардзінец. Памёр у эміграцыі ў Стамбуле ў 1962. Файл:Haydar Bammat.jpg|Гайдар Бамат, міністр замежных спраў, кумык. Памёр у эміграцыі ў Парыжы ў 1965. Быў у блізкай дружбе з Тапай Чармоевым. Файл:Nukh Bek Shamkhal Tarkovsky.jpg|Нух-бек Таркоўскі, ваенны міністр, кумык. Памёр у эміграцыі ў Швейцарыі ў 1951. Файл:Темирханов З.jpg|Зубаір Цемірханаў, старшыня Меджліса (Парламента), кумык. Двойчы рэпрэсаваны, памёр у 1952 у Дагестане. Файл:Ibrahim bey Haydarov.jpg|Ібрагімбек Гайдараў, міністр шляхоў зносін, лезгін. Памёр у эміграцыі ў Анкары ў 1949. Файл:Alihan Kantemir.jpg|Аліхан Кантамір, афіцыйны прадстаўнік Рэспублікі ў суседніх дзяржавах, асецін, мусульманін. Памёр у эміграцыі ў Мюнхене ў 1963. </gallery> == 1990-я гады == [[13 кастрычніка|13]]—[[14 кастрычніка]] 1990 года прайшоў II з’езд горцаў Каўказа ў [[Нальчык|Нальчыку]]. На ім было абвешчана, што Канфэдэрацыя горскіх народаў Каўказа з’яўляецца правапераемніцай Горскай рэспублікі<ref>[http://www.caucasustimes.com/article.asp?id=21067 Caucasus Times] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150211095628/http://www.caucasustimes.com/article.asp?id=21067 |date=11 лютага 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=11&art=122 |title=Газават.ру :: История — Гражданская война — К ВОПРОСУ О КАВКАЗСКОЙ КОНФЕДЕРАЦИИ |access-date=6 мая 2020 |archive-date=11 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211095620/http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=11&art=122 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.abkhaziya.org/server-articles/article-bf05b86bc6660d5b85b974ef5e954372.html АБХАЗИЯ.ORG :: Статьи : Обстоятельства, предшествовавшие грузино-абхазской войне 1992—1993 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200223214544/http://www.abkhaziya.org/server-articles/article-bf05b86bc6660d5b85b974ef5e954372.html |date=23 лютага 2020 }}</ref>. У чэрвені 1997 года міністр замежных справаў [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя]] [[Маўладзі Саідарбіявіч Удугаў|Маўладзі Удугаў]] накіраваў пасланні міністрам замежных спраў Германіі і Турцыі з прапановай «аднавіць гвалтоўна перарваныя дыпламатычныя адносіны», заяўляючы, што Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя лічыць сябе правапераемніцай Горскай рэспублікі. Гэтыя паслання значных наступстваў не мелі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВРЭ|Горские правительства}} * «Союз горцев Северного Кавказа и Горская республика. История несостоявшегося государства. 1917-1920», М.М. Вачагаев, 2018 == Спасылкі == * [http://www.dk1868.ru/history/DAGESTAN.htm Б. М. Кузняцоў. 1918 год у Дагестане] {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Каўказскі фронт Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Каўказа]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўтварэнні часоў Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1917 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1919 годзе]] 9d1ih0u4dc8fewuzggwnr62dx8z4flv 0 642918 5130910 4851839 2026-04-23T09:35:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130910 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грозаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Капыльскі раён]] |Уключае = 34 населеныя пункты |Сталіца = [[Камсамольская (Капыльскі раён)|Камсамольская]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2152 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Гро́заўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Камсамольская (Капыльскі раён)|Камсамольская]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Грэскі раён|Грэскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Грозава]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Грэскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у Капыльскім раёне. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Грэскага раёна, з 21 чэрвеня 1935 года — Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Грэскім раёне Мінскай вобласці. 5 сакавіка 1939 года разбуйнены на Грозаўскі (27 населеных пунктаў: вёскі [[Аксаміты]], [[Балгавічы]], [[Грозава]], [[Грыматаўшчына]], [[Дубейкі (Капыльскі раён)|Дубейкі]], [[Міхалёўцы]], [[Папоўцы (Капыльскі раён)|Папоўцы]], [[Слабодка (Капыльскі раён)|Слабодка]], пасёлкі [[Балгавічы (пасёлак)|Балгавічы]], [[Гарнастаева (пасёлак)|Гарнастаева]], [[Гразавок]], [[Зубавічы (Капыльскі раён)|Зубавічы]], [[Менюны]], [[Каштанава]], [[Красная Горка (Капыльскі раён)|Красная Горка]], [[Хвойнікі (Капыльскі раён)|Хвойнікі]], [[Цікава]], [[Юраўшчына]], [[Янопаль (Капыльскі раён)|Янопаль]], хутары [[Аксаміты (хутар)|Аксаміты]], [[Бор (Грозаўскі сельсавет)|Бор]], [[Выжары (Капыльскі раён)|Выжары]], [[Вясёлае (Грозаўскі сельсавет)|Вясёлае]], [[Г. Балота]], [[Кладкі (Капыльскі раён)|Кладкі]], [[Лагодка]], [[Міхалёўцы (хутар)|Міхалёўцы]], [[Савецкая Краіна]] і тэрыторыя ветпункта) і [[Гарнастаеўскі сельсавет|Гарнастаеўскі]] (10 населеных пунктаў: вёскі [[Астравок (Капыльскі раён)|Астравок]], [[Гарнастаева]], [[Ужа]], [[Яўсеевічы (Капыльскі раён)|Яўсеевічы]], хутары [[Астравок (Капыльскі раён, хутар)|Астравок]], [[Дэлегатаўшчына]], [[Леткаўшчына (Грозаўскі сельсавет)|Леткаўшчына]], [[Навасёлкі (Доктаравіцкі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Пятроўшчына (Капыльскі раён)|Пятроўшчына]] і пасёлак [[Свабода (Капыльскі раён)|Свабода]]) сельсаветы<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 5 марта 1939 г. О разукрупнении Грозовского сельсовета, Гресского района, Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гарнастайлаўскі сельсавет|Гарнастайлаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Капыльскага раёна. 24 мая 1960 года ў склад [[Доктаравіцкі сельсавет|Доктаравіцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Астравок (Капыльскі раён)|Астравок]], [[Гарнастайла]], [[Навасёлкі (Доктаравіцкі сельсавет)|Навасёлкі]] і [[Ужа]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 27 снежня 1962 года ў склад сельсавета пералічаны 6 населеных пунктаў ([[Асавец (Капыльскі раён)|Асавец]], [[Калюга (Грозаўскі сельсавет)|Калюга]], [[Камень (Капыльскі раён)|Камень]], [[Карачоўшчына (Капыльскі раён)|Карачоўшчына]], [[Падлужжа (Капыльскі раён)|Падлужжа]] і [[Труханавічы (Капыльскі раён)|Труханавічы]]) [[Грэскі сельсавет|Грэскага сельсавета]] і 7 населеных пунктаў ([[Грывень]], [[Жукі (Капыльскі раён)|Жукі]], [[Загараўшчына]], [[Канюхі (Капыльскі раён)|Канюхі]], [[Красная Горка (Капыльскі раён)|Красная Горка]], [[Праснакі]] і [[Стараселле (Капыльскі раён)|Стараселле]]) [[Мусіцкі сельсавет|Мусіцкага сельсавета]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. 16 студзеня 1969 года з часткі сельсавета (18 населеных пунктаў: вёскі [[Асавец (Капыльскі раён)|Асавец]], [[Аснікі]], [[Баркаўцы]], [[Дзянісава (Капыльскі раён)|Дзянісава]], [[Дунаева]], [[Калюга (Грозаўскі сельсавет)|Калюга]], [[Камень (Капыльскі раён)|Камень]], [[Камсамольская (Капыльскі раён)|Камсамольская]], [[Кандратавічы (Капыльскі раён)|Кандратавічы]], [[Карачоўшчына (Капыльскі раён)|Карачоўшчына]], [[Кісялі (Капыльскі раён)|Кісялі]], [[Падлужжа (Капыльскі раён)|Падлужжа]], [[Пятрылава (Капыльскі раён)|Пятрылава]], [[Рэпная Града]], [[Сунаі]], [[Труханавічы (Капыльскі раён)|Труханавічы]], [[Хвойнікі (Капыльскі раён)|Хвойнікі]] і пасёлак [[Пукава (Капыльскі раён)|Пукава]]) утвораны [[Камсамольскі сельсавет (Капыльскі раён)|Камсмольскі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 студзеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 9 (1239).</ref>. 19 сакавіка 2008 года цэнтр сельсавета, вёска Грозава, набыў статус аграгарадка. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Камсамольскі сельсавет (Капыльскі раён)|Камсамольскага сельсавета]] (16 населеных пунктаў: вёскі [[Асавец (Капыльскі раён)|Асавец]], [[Баркаўцы]], [[Дунаева]], [[Калюга (Грозаўскі сельсавет)|Калюга]], [[Камень (Капыльскі раён)|Камень]], [[Камсамольская (Капыльскі раён)|Камсамольская]], [[Кандратавічы (Капыльскі раён)|Кандратавічы]], [[Карачоўшчына (Капыльскі раён)|Карачоўшчына]], [[Падлужжа (Капыльскі раён)|Падлужжа]], [[Пятрылава (Капыльскі раён)|Пятрылава]], [[Сунаі]], [[Труханавічы (Капыльскі раён)|Труханавічы]], пасёлкі [[Кісялі (Капыльскі раён)|Кісялі]], [[Пукава (Капыльскі раён)|Пукава]], [[Рэпная Града]], [[Хвойнікі (Капыльскі раён)|Хвойнікі]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. 6 лютага 2015 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Камсамольская<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915n0069275&p1=1 Решение Копыльского районного Совета депутатов от 6 февраля 2015 г. № 39 О переносе административного центра Грозовского сельсовета в деревню Комсомольская]</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (18 населеных пунктаў) — 1336 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 3,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 мая 2020 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года (34 населеныя пункты) — 2152 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Грозаўскі сельсавет}} {{Капыльскі раён}} {{Грэскі раён}} [[Катэгорыя:Грозаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Грэскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] qcvep6f4nqafd62khcfuz363rfhd2di 0 645764 5130812 4421265 2026-04-23T01:23:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130812 wikitext text/x-wiki '''Глушэ́нне''' ({{lang-en|radio jamming}}) — радыёабарона, радыёзаслон, радыёвайна, глушэнне радыёсігналаў. Па сутнасці, гэта тое самае радыёвяшчанне, толькі што замест звычайных тэкставых, музычных або нейкіх яшчэ праграм у эфір высылаецца спецыяльны сігнал, які ўтвараецца прыстасаваннем пад назвай «генератар замінальнага дзеяння», што генеруе гул і трэск. Акрамя шуму ўжываюцца таксама галасы («мовападобны сігнал») і нават музыка. Падрыхтаваны сігнал перадаецца на той частаты, дзе працуе [[радыёстанцыя]], якую трэба заглушыць. У 1970-х у [[СССР]] глушыліся толькі самыя небяспечныя ідэалагічныя ворагі — «[[Радыё Свабода]]» на розных мовах народаў СССР, а таксама рускамоўныя праграмы «Голасу [[Ізраіль|Ізраілю]]», «Радыё [[Пекін]]», «Радыё [[Тырана]]». Глушылася таксама бальшыня праграм «Радыё Свабодная Еўропа», якое вяшчала на краіны сацыялістычнага лагера. Рэзкая змена сітуацыі настала пасля [[Афганска-савецкая вайна|ўвядзення]] абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў у [[Афганістан]]. Ад 1980 года Савецкі Саюз распачаў глушэнне расійскіх праграм трох гігантаў замежнага радыёвяшчання — радыёстанцыяў «[[Голас Амерыкі]]», «[[Сусветная служба Бі-Бі-Сі|Бі-Бі-Сі]]» і «[[Нямецкая хваля]]». Глушэнне Радыё «Свабода» і іншых станцый было спыненае ў 1988 годзе. == Спасылкі == * {{cite web|author=[[Сяргей Шупа]]|title=Радыёабарона, радыёзаслон, радыёвайна — глушэнне|url=http://www.svaboda.org/a/798171.html|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]|date=29 ліпеня 2005|accessdate=28 мая 2016}} * [http://www.polskieradio.pl/68/2055/video/652120 R. Pleikys, D. Vildžiūnas. Empire of Noise (фильм).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131033628/http://www.polskieradio.pl/68/2055/video/652120 |date=31 студзеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыё]] 1lwp1h7iv2y8vuqnxvm2zzu9cnsv17j 0 648316 5130704 5054465 2026-04-22T15:20:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130704 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Коршунаў}} '''Генадзь Пятровіч Коршунаў''' (нар. [[9 сакавіка]] [[1979]], [[Мінск]]) — беларускі [[сацыёлаг]], спецыяліст у галіне сацыяльнай структуры, працэсаў і [[сацыяльны інстытут|інстытутаў]]. [[Кандыдат сацыялагічных навук]] (2007), [[дацэнт]] (2015). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў Мінску. У 1996 з залатым медалём скончыў СШ № 123 г. Мінска. У 2001 з адзнакай скончыў [[Факультэт філасофіі і сацыяльных навук БДУ|факультэт філасофіі і сацыяльных навук]] [[БДУ]] па спецыяльнасці «сацыялогія». З 2001 па 2009 год працаваў на розных пасадах у [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі|Інстытуце сацыялогіі]] [[НАН Беларусі]] — ад лабаранта да загадчыка сектарам. З 2006 года га па 2007 гады выконваў абавязкі вучонага сакратара Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. У 2007 абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Месца і роля сацыяльнай міфалогіі ў структуры масавай свядомасці». У тым жа годзе атрымаў стыпендыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь таленавітым маладым навукоўцам. У 2009—2012 працаваў на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка аддзела інавацыйнай палітыкі [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|Інстытута эканомікі НАН Беларусі]]. З 2012 па 2015 — дацэнт кафедры сацыялогіі [[ФФСН БДУ]]. З 2016 па 2018 — вядучы навуковы супрацоўнік, загадчык аддзела, вучоны сакратар [[Цэнтр сістэмнага аналізу і стратэгічных даследаванняў НАН Беларусі|Цэнтра сістэмнага аналізу і стратэгічных даследаванняў НАН Беларусі]]. З 22 жніўня 2018 па 18 верасня 2020<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=259216 Звальняецца дырэктар Інстытута сацыялогіі. Гэта ён пацвердзіў рэйтынг даверу Лукашэнку ў Мінску] // nashaniva 17 верасня 2020</ref> — дырэктар Інстытута сацыялогіі НАН Беларусі. Са студзеня па верасень 2021 г. працаваў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]]<ref>https://nn.by/?c=ar&i=268783</ref>. Сябра [[Беларускі Калегіюм|Беларускага Калегіюма]]<ref>https://belcollegium.by/genadz-korshunau/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145739/https://belcollegium.by/genadz-korshunau/ |date=7 кастрычніка 2021 }}</ref>. Праграмны дырэктар адукацыйнай ініцыятывы «Беларуская Акадэмія». З верасня<ref>https://t.me/newbelarusvision/270</ref> 2021 года — старшы эксперт [[Цэнтр новых ідэй|Цэнтра новых ідэй]] (Center for New Ideas). == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: структура і дынаміка масавай свядомасці, тэорыя і практыка прагназавання развіцця сацыяльных сістэм, сацыялогія медыя-прасторы, сацыяльныя наступствы лічбафікацыі, сацыялогія рэвалюцый і нацыянальнага будаўніцтва. == Выбраная бібліяграфія == * Belarus-Russia Relations in Belarusian Public Opinion Polls // [https://books.google.pl/books?id=Yca5EAAAQBAJ&pg=PA109&lpg=PA109&dq=korshunau+henadz&source=bl&ots=FBGDNPC-Zp&sig=ACfU3U07XkPJerfxk7Y0eB6FuwHT4zF1vw&hl=be&sa=X&ved=2ahUKEwjBsbXvxcz-AhXRAxAIHYPmD_Q4MhDoAXoECB8QAw#v=onepage&q=korshunau%20henadz&f=false Russian policy toward Belarus after 2020: at a turning pPoint?] - Lanham: Lexington Books, 2023. - 89-112 p. * [http://nmnby.eu/yearbook/2022/en/page12.html FROZEN SYSTEMIC CRISIS: OCCUPATION REGIME AND RESILIENCE OF CIVIL SOCIETY] // BELARUSIAN YEARBOOK 2022 ([http://nmnby.eu/yearbook/2022/page12.html русскоязычная версия]) * Social preconditions of the Belarusian Revolution 2020 |// [https://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/22/DOC/Civil_Society_in_Belarus_2015-2021.pdf CIVIL SOCIETY IN BELARUS 2015-2021]{{Недаступная спасылка}} (from stable development to new challenges) – Bialystok-Warsaw 2022 – 176-182 с. * [https://www.laender-analysen.de/belarus-analysen/60-62/entwicklungen-in-der-belarusischen-diaspora-2020/ Entwicklungen in der belarusischen Diaspora 2020] // Aus Belarus-Analysen Nr. 61 vom 26.07.2022, S. 2–6. * Грамадства пачало асэнсоўваць, што яно сапраўды — супольнасць і грамада // Неверагодны 2020-ты. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьзе). — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2021. — 170 с. — с.74-79. * [https://www.wskm.edu.pl/wskmkonin/files/img/%D0%91%D1%96%D1%81%20%D0%92%D0%91%D0%90%20%E2%84%961%20%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%8F.pdf Беларусь-2020 — асаблівасць сацыяльнай дынамікі (варыянт аналітычнага вывучэння)] // Беларусь і свет. Веснік Беларускай Акадэміі. 2021. № 1. * [https://drive.google.com/file/d/1wfpmcxOl2ZcUpVZHaExdaE0C2g3IeuvW/view Предпосылки и тренды протестной динамики беларусского общества] // ZESZYTY NAUKOWE WYŻSZEJ SZKOŁY KADR MENEDŻERSKICH (ZESZYT Nr 7/2021). * [https://journals.bsu.by/index.php/sociology/article/view/3004/2524 Пандемия и цифровизация: опыт социологического анамнеза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145738/https://journals.bsu.by/index.php/sociology/article/view/3004/2524 |date=7 кастрычніка 2021 }} // Журнал Белорусского государственного университета. Социология. 2020; 2:88-91. * [https://kpfu.ru/portal/docs/F1519336281/Kongress_12_13_marta__sbornik.nauchnykh.trudov_.pdf Социальные и социально-экономические вопросы цифровизации на фоне пандемии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145740/https://kpfu.ru/portal/docs/F1519336281/Kongress_12_13_marta__sbornik.nauchnykh.trudov_.pdf |date=7 кастрычніка 2021 }} // Евразия и глобальные социально-экономические изменения: VII Международный конгресс социологов тюркского мира: сборник научных трудов (Казань, 12-13 марта 2020 г.). — Казань: Издательство Казанского университета, 2020—711 с. * [https://ras.jes.su/oie/s020736760008037-9-1 Цифровая грамотность как ключевой фактор успешной адаптации человека и общества к цифровым реалиям: к постановке проблемы] (в соавторстве с Кройтор С.) // Общество и экономика, № 1, 2020. * [https://cyberleninka.ru/article/n/problema-urovnya-i-kachestva-zhizni-v-epohu-tsifrovizatsii/viewer Проблема уровня и качества жизни в эпоху цифровизации] (в соавторстве с Кройтор С.) // Logos et Praxis. 2019. Т. 18. № 2 * Состояние информационного пространства в дигитализирующемся обществе // Берковские чтения — 2019. Книжная культура в контексте международных контактов: Материалы V Международной научной конференции (Пинск, 29-30 мая 2019 г.) / Сост.: Л. А. Авгуль, Д. Н. Бакун. — Минск: ЦНБ НАН Беларуси; М.: ФГБУН НИЦ «Наука» РАН, 2019. * [https://journals.bsu.by/index.php/sociology/article/view/2068/1205 Цифровая трансформация общества — проблемы и перспективы социологического изучения]{{Недаступная спасылка}} // Журнал Белорусского государственного университета. Социология. — 2019. № 1. * Форсайт-исследования — методология активного прогнозирования // Социология. — 2013. — № 4. * [https://books.google.com.ua/books/about/%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE_%D0%B8_%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD.html?id=T1UqAQAAMAAJ&redir_esc=y Место и роль социальной мифологии в структуре массового сознания] / Г. П. Коршунов — Минск, Белорусская наука, 2009. * Самолегитимация социального порядка // Социальный порядок и жизнеспособность общества / С. А. Шавель [и др.]; отв. ред. С. А. Шавель. — Минск, Белорус. Наука, 2007. * Конструктивное информационное поле: инновационная модель / Шабловский А. И., Коршунов Г. П., Гончаров В. С. и д.р. — Минск: Право и экономика, 2005. == Публікацыі ў сеціве == * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2023/04/%D0%9A%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%8B-%D0%BD%D1%83%D0%B6%D0%BD%D1%8B-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8.pdf Какие реформы нужны Беларуси? (результаты глубинных интервью)] * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2023/01/Diaspora_full-version.pdf Диаспора как часть беларусского общества] (в соавторстве с Максимом Кудревичем) * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2022/12/Collective-Trauma_CNI_Research.pdf Коллективная травма беларусского общества: масштабы и варианты проработки] (в соавторстве с Максимом Кудревичем) * Горизонтальные связи: что осталось от тех структур самоорганизации, которые возникли в 2020 году ([https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2022/06/%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%97%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%95-%D0%A1%D0%92%D0%AF%D0%97%D0%98.pdf презентация основных результатов исследования]) * [https://newbelarus.vision/wp-content/uploads/2022/05/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2.pdf События в Украине глазами беларусских регионов] * [https://newbelarus.vision/yak-ulady-znishchali-gramadzyanskuyu-supolnasc/ Як улады знішчалі грамадзянскую супольнасць — у 2021-м годзе і пасля пачатку вайны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520150709/https://newbelarus.vision/yak-ulady-znishchali-gramadzyanskuyu-supolnasc/ |date=20 мая 2022 }} * [https://newbelarus.vision/special/index-resilience/ Индекс резилиентности Беларуси-2021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519172945/https://newbelarus.vision/special/index-resilience/ |date=19 мая 2022 }} (у сааўтарстве з Лесяй Руднік) * [https://newbelarus.vision/pochemu-v-sluchae-s-belarusyu-mozhno-i-nuzhno-govorit-ob-okkupacii-no-tolko-vnutrennej/ Почему в случае с Беларусью можно и нужно говорить об оккупации. Но только внутренней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519172948/https://newbelarus.vision/pochemu-v-sluchae-s-belarusyu-mozhno-i-nuzhno-govorit-ob-okkupacii-no-tolko-vnutrennej/ |date=19 мая 2022 }} * [https://newbelarus.vision/polgoda-migrantskogo-krizisa/ Полгода мигрантского кризиса — этапы развития] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519172943/https://newbelarus.vision/polgoda-migrantskogo-krizisa/ |date=19 мая 2022 }} * [https://newbelarus.vision/2020-historical-revolution/ То, что произошло в 2020 году — это начало «исторической» революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520165655/https://newbelarus.vision/2020-historical-revolution/ |date=20 мая 2022 }} * [https://beroc.org/publications/working_papers/belarus-i-sosedi-dinamika-sistemy-tsennostey-za-poslednie-30-let/ Беларусь  и соседи: динамика системы ценностей за последние 30 лет] * [https://www.batory.org.pl/wp-content/uploads/2021/03/Demokracja-jest-przyjaciolka.pdf Rosja jest przyjaciółką, lecz większą przyjaciółką jest demokracja] (у сааўтарстве з П. Рудкоўскім) * [http://www.eedialog.org/ru/2021/01/13/zatjanuvshijsja-belorusskij-avgust-revoljucija-gorizontali/ Затянувшийся белорусский август — революция горизонтали] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007145739/http://www.eedialog.org/ru/2021/01/13/zatjanuvshijsja-belorusskij-avgust-revoljucija-gorizontali/ |date=7 кастрычніка 2021 }} * [https://nmnby.eu/news/analytics/7295.html?fbclid=IwAR2rzqmazQSmWctI8OHDhSgvjYK--X2vY4_a2_VvnjcyViIv5Kry3rH2S_M Мемы, ГОСТы и «социальное» («советское» как сакральное)] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://socio.bas-net.by/korshunov-gennadij-petrovich/ socio.bas-net.by] * https://newbelarus.vision/authors/genadz-korshunau/ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Коршунаў Генадзь Пятровіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі факультэта філасофіі і сацыяльных навук БДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Кандыдаты сацыялагічных навук]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] n5zd2oaham8oea0qgbsgsr3e14mmh8i 0 652190 5130777 5121165 2026-04-22T19:49:19Z Rotondus 11765 вычытка 5130777 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Міро́слаў Янко́вяк''' ({{lang-pl|Mirosław Jankowiak}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] [[мовазнавец]], [[паланістыка|паланіст]] і [[беларусістыка|беларусіст]]. [[Доктар габілітаваны]] (dr hab.)<ref name="slu">{{Cite web|url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak|title=Dr hab. Mirosław Jankowiak|website=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences|language=en|access-date=2026-01-14}}</ref><ref name="uwkb">{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/dr-hab-miroslaw-jankowiak/|title=Dr hab. Mirosław Jankowiak|website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 чэрвеня 1979<ref>http://www.wiez.pl/czasopismo/;s,czasopismo_szczegoly,id,565,art,15623 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141213132413/http://www.wiez.pl/czasopismo/;s,czasopismo_szczegoly,id,565,art,15623 |date=13 снежня 2014 }}</ref> года ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1998—2003 гадах вучыўся на кафедры беларускай філалогіі [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэта прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскай філалогіі]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], дзе абараніў магістарскую працу па мовазнаўстве «Паланізмы ў рэлігійным творы канца XVIII ст. „Навукі парафіяльныя“». Адначасова вывучаў польскую філалогію на [[факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]], у 2003 годзе абараніў ліцэнцыяцкую працу «Singularia і pluralia tantum у польскай і беларускай мовах». У 2002—2004 гадах вучыўся ў [[Цэнтр даследванняў Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта|Цэнтры даследванняў Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]]. У 2003—2008 гадах быў дактарантам [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]]. У студзені 2008 года атрымаў ступень доктара гуманітарных навук у галіне мовазнаўства (аналаг беларускай ступені [[кандыдат навук|кандыдата філалагічных навук]]) на падставе дысертацыі «Беларускія гаворкі ў Латвіі ў Краслаўскім раёне. Сацыялінгвістычнае даследаванне». У сакавіку 2023 года атрымаў ступень габілітаванага доктара (''dr hab.'') ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэце Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]] на падставе манаграфіі «Лексіка беларускіх гаворак у Літве. Моўная спадчына балцка-славянскага памежжа»<ref name="umk">{{Cite web|url=https://bip.umk.pl/artykul/miroslaw-jankowiak|title=Mirosław Jankowiak|publisher=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu|accessdate=2026-01-21|lang=pl}}</ref>. З 2008 па 2017 год працаваў [[ад’юнкт]]ам у Інстытуце славістыкі ПАН, уваходзіў у склад Лабараторыі даследаванняў паўночнакрэсовай польскай мовы пад кіраўніцтвам прафесара [[Ірыда Грэк-Пабісова|Ірыды Грэк-Пабісовай]]. У 2017 годзе працаваў у [[Гістарычны музей у Легіянове|Гістарычным музеі ў Легіянове]]. У 2018—2022 гадах быў стыпендыятам праграмы імя Я. Э. Пуркінэ ў Славянскім інстытуце [[Чэшская акадэмія навук|Чэшскай акадэміі навук]] (Прага), дзе рэалізоўваў праект «Беларускія гаворкі ў Латвіі як прыклад лексічнай спадчыны балцка-славянскага памежжа»<ref name="avcr">{{Cite web|url=https://www.avcr.cz/en/academic-public/support-of-research/the-j.-e.-purkyne-fellowship|title=Awarded Fellowships of J. E. Purkyně|publisher=avcr.cz|accessdate=2026-01-21|lang=en}}</ref>. З студзеня 2023 года працуе навуковым супрацоўнікам у гэтай установе<ref name="slu">{{Cite web|url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak|title=Dr hab. Mirosław Jankowiak|website=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences|language=en|access-date=2026-01-14}}</ref>. Супрацоўнічаў з [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|Кафедрай беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]], [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытутам літоўскай мовы]] (Вільня), [[Інстытут латышскай мовы|Інстытутам латышскай мовы]] (Рыга), [[Інстытут мовазнаўства НАН Беларусі|Інстытутам мовазнаўства НАН Беларусі]] і [[Інстытут славістыкі Майнцкага ўніверсітэта|Інстытутам славістыкі]] [[Майнцкі ўніверсітэт|Майнцкага ўніверсітэта]]. З 2024 года выкладае [[беларуская мова|беларускую мову]] ў Варшаўскім універсітэце<ref name="uwkb">{{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/dr-hab-miroslaw-jankowiak/|title=Dr hab. Mirosław Jankowiak|website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|language=pl|access-date=2026-01-14}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар 6 манаграфій і больш за 100 навуковых артыкулаў. Асноўныя навуковыя інтарэсы: [[беларуская мова]] (асабліва [[дыялекты беларускай мовы|дыялекталогія]] па-за межамі сучаснай Беларусі), моўныя памежжы (асабліва [[балтыйскія мовы|балта]]-[[славянскія мовы|славянскае]]), [[сацыялінгвістыка]], мова і культура беларусаў у краінах Балтыі ([[Латвія]], [[Літва]]) і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]], а таксама [[польская мова ў Беларусі|польская мова]] зямель сённяшняй [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Латвія|Латвіі]] (так званая [[паўночнакрэсовыя гаворкі|паўночнакрэсовая]])<ref name="philology">{{Cite web|url=http://philology.by/page/jankowiak|title=Міраслаў Янковяк|publisher=philology.by|accessdate=2026-01-21}}</ref>. З’яўляецца сябрам Камісіі па моўных кантактах пры [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнародным камітэце славістаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польскае беларусазнаўчае таварыства|Польскага беларусазнаўчага таварыства]], [[Ломжынскае навуковага таварыства|Ломжынскага навуковага таварыства]]. Сузаснавальнік [[Беларускі інстытут у Празе|Беларускага інстытута ў Празе]]. З 2016 года супрацоўнічае з часопісам «[[Przegląd Bałtycki]]» («Балтыйскі агляд»), уваходзіць у яго рэдакцыйную калегію<ref name="baltic">{{Cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/redakcja|title=Redakcja|publisher=Przegląd Bałtycki|accessdate=2026-01-21|lang=pl}}</ref>. Мірослаў Янковяк таксама звязаны з выданнямі і навуковымі ініцыятывамі кафедры, у тым ліку з штогадовікам «[[Acta Albaruthenica]]»<ref name="uwkb" />. Таксама займаецца рэгіянальнай гісторыяй, з 2008 года з’яўляецца членам Таварыства сяброў Легіянова і рэдкалегіі выдання «Rocznik Legionowski», даследуе гісторыю горада [[Легіянова]] і [[Легіяноўскі павет|Легіяноўскага павета]]<ref name="legionowo">{{Cite web|url=https://www.przyjaciele-legionowa.org.pl/redakcja-rocznika-legionowskiego|title=Rocznik Legionowski – Informacja|publisher=Towarzystwo Przyjaciół Legionowa|accessdate=2026-01-21|lang=pl}}</ref>. У 2025 годзе ўдзельнічаў у публічных абмеркаваннях на «[[Польскае Радыё|Polskie Radio]]» пра стан польскіх гаворак і моўныя кантакты на тэрыторыях былой Рэчы Паспалітай (Літва, Латвія, Беларусь), а таксама пра сацыялінгвістычныя фактары захавання/знікнення рэгіянальных варыянтаў мовы<ref name="polradio">{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/399/7978/Artykul/3533771,miroslaw-jankowiak-polskie-gwary-najszybciej-zanikaja-na-bialorusi-i-lotwie|title=Mirosław Jankowiak: polskie gwary najszybciej zanikają na Białorusi i Łotwie|website=[[Польскае Радыё]]|language=pl|date=2025-06-05|access-date=2026-01-14}}</ref>. == Узнагароды == * 2019 — юбілейны медаль да 90-годдзя [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (за даследаванні беларускіх гаворак у Латвіі)<ref name="slu" />. * 2013 — юбілейны медаль да 80-годдзя НАН Беларусі (за папулярызацыю гісторыі і дыялекталогіі беларускай мовы)<ref name="slu" />. * 2023 — Лаўрэат конкурсу імя Мялеція Сматрыцкага на найлепшую навуковую манаграфію ў галіне беларускай і ўкраінскай культуры (пад патранатам рэктара Варшаўскага ўніверсітэта) за кнігу «Лексіка беларускіх гаворак у Літве»<ref name="award2023">{{Cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/badania/konkurs-na-monografie/iv-edycja-konkursu-2023/|title=Konkurs na najlepszą monografię naukową... IV edycja|publisher=esw.uw.edu.pl|accessdate=2026-01-21|lang=pl}}</ref>. == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=N. Barszczewska, M. Jankowiak |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy |год=2012 |старонак=308}} * {{кніга |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Беларускія гаворкі ў Краслаўскім раёне Латвіі. Сацыялінгвістычнае дасьледаваньне [пераклад з польскай] |месца=Беласток—Вільня |год=2012 |старонак=288 |выданне= 2-е выданне |месца= Смаленск |год=2015}} * {{кніга |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Gwary białoruskie na Łotwie w rejonie krasławskim. Studium socjolingwistyczne |месца=Warszawa |выдавецтва=Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy |год=2009 |старонак=248}} * {{кніга |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů / Współczesne gwary białoruskie na Łotwie. Charakterystyka. Wybór tekstów |месца=Praha |выдавецтва=Slovanský ústav AV ČR |год=2018 |старонак=468 |ref=slu}} * {{кніга |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí |месца=Praha |выдавецтва=Slovanský ústav AV ČR |год=2022 |старонак=624 |ref=slu}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=In the Shadow of Others. Belarusian-Latvian Relations from the Past to Nowadays |адказны=eds. M. Jankowiak, K. Kascian |месца=Praha |выдавецтва=Slovanský ústav AV ČR |год=2022 |ref=slu}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Słownik Mówionej Polszczyzny Północnokresowej |адказны=I. Grek-Pabis (red.), M. Jankowiak, M. Ostrówka |месца=Warszawa |выдавецтва=Instytut Slawistyki PAN |год=2017 |старонак=1444 |ref=slu}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці |адказны=рэд. В. Курцова, Н. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka |месца=Мінск—Варшава |год=2016 |ref=slu}} * {{кніга |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Współczesne gwary białoruskie na Litwie. Tom pierwszy. Rejon orański / Šiuolaikinės baltarusių šnektos Lietuvoje. Pirmasis tomas. Varėnos rajonas |месца=Vilnius |выдавецтва=Lietuvių kalbos institutas |год=2023 |старонак=258}} === Артыкулы (выбраныя) === * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Belarusian dialects in Latvian Latgale — transitional or mixed |выданне=Contemporary approaches to dialectology: The area of North, Northwest Russian and Belarusian vernaculars (Slavica Bergensia 13) |месца=Bergen |год=2013}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Gwary białoruskie na zachodniej Smoleńszczyźnie — dzieje agonii |выданне=Slavia |год=2013 |нумар=3 (82) |старонкі=315—322 |месца=Praha}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Białorusini |выданне=Jak zwracają się do siebie Europejczycy |адказны=red. M. Marcjanik |месца=Warszawa |год=2013 |старонкі=59—69}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Беларуская мова ў Латвіі: статус, сферы выкарыстання, перспектывы |выданне=Беларусіка-Albaruthenica 32. Матэрыялы V Міжнароднага кангрэса беларусістаў |месца=Мінск |год=2012 |старонкі=353—364}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Belorussian Minority in the Krāslava Area in Latvia. Language in the Domain of Religion |выданне=Linguistica Lettica |год=2012 |нумар=20 |старонкі=18—38 |месца=Rīga}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak, Ł. Grajewski |загаловак=Szlakiem białoruskich Poleszuków (raport z badań terenowych) |выданне=Acta Baltico-Slavica |год=2011 |нумар=35 |старонкі=215—236 |месца=Warszawa}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Лексіка беларускамоўных жыхароў Латгаліі (на прыкладзе Краслаўскага раёна) |выданне=Polsko-białoruskie związki kulturowe, literackie i językowe |месца=Lublin |год=2010 |старонкі=397—406}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Wielonarodowość i wielokulturowość Łatgalii w aspekcie społecznym i historycznym |выданне=Językowe i kulturowe dziedzictwo WKL. Księga jubileuszowa na 1000-lecie Litwy |месца=Bydgoszcz |год=2010 |старонкі=46—53}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Прафесар Яўхім Карскі — рэктар Імператарскага Варшаўскага ўніверсітэта |выданне=[[Arche]] |год=2010 |нумар=4 |старонкі=298—308}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Беларуская мова ў Латвіі: статус, сферы выкарыстання, перспектывы |выданне=Acta Albaruthenica |год=2010 |нумар=10 |старонкі=301—310 |месца=Warszawa}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Образ национальностей проживающих на белорусско-латвийском пограничье в глазах жителей Латгалии |выданне=Балто-славянские культурные связи |месца=Рига |год=2009 |старонкі=569—580}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Białorusini Łatgalii — autochtoni czy imigranci? |выданне=Acta Albaruthenica |год=2008 |нумар=8 |старонкі=264—274 |месца=Warszawa}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Kilka uwag o czynnikach kształtujących tożsamość narodową mniejszości białoruskiej na Łotwie (na przykładzie rejonu krasławskiego) |выданне=Rodzina — Tożsamość — Język. Z badań na pograniczu słowiańsko-bałtyckim |месца=Warszawa |год=2008 |старонкі=69—93}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Zakres funkcjonowania języka białoruskiego i stan zachowania gwary na przykładzie wybranych miejscowości w okolicach Horek w obwodzie mohylewskim |выданне=Pogranicza Białorusi w perspektywie interdyscyplinarnej |месца=Warszawa |год=2007 |старонкі=293—315}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak, M. Ostrówka |загаловак=Język polski na Białorusi Wschodniej. Sytuacja socjolingwistyczna i uwagi o mowie wsi Stajsk i Wesełowo |выданне=Acta Baltico-Slavica |год=2007 |нумар=31 |старонкі=175—198 |месца=Warszawa}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Apdzīvojošu Krāslavas rajonu baltkrievu minoritāšu daudzvalodība. Valodu funkcionēšanas sfēras |выданне=Linguistica Lettica |год=2007 |нумар=16 |старонкі=193—211 |месца=Rīga}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Białorusini na Łotwie — współczesna sytuacja socjolingwistyczna na przykładzie rejonu krasławskiego |выданне=Acta Baltico-Slavica |год=2006 |нумар=30 |старонкі=542—556 |месца=Warszawa}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Социолингвистическая ситуация белорусов на белорусско-российском пограничье |выданне=Linguistica Lettica |год=2006 |нумар=15 |старонкі=193—210 |месца=Rīga}} * {{артыкул |аўтар=М. Янковяк |загаловак=Языковая характеристика деревень на белорусско-русском пограничье |выданне=Studia Slavica |год=2006 |нумар=6 |старонкі=264—278 |месца=Tallinn}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Belarusian language and dialects in Latvia: history, present day, perspectives |выданне=Linguistica Lettica |год=2020 |нумар=28 |старонкі=94—117 |месца=Rīga |ref=slu}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Współczesne gwary białoruskie na Litwie (rejon wileński) |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2021 |нумар=66(1) |старонкі=85—101 |месца=Vilnius |ref=slu}} * {{артыкул |аўтар=M. Jankowiak |загаловак=Belarusian |выданне=Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online |адказны=ed. M. L. Greenberg |выдавецтва=BRILL |год=2020 |ref=slu}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/dr-hab-miroslaw-jankowiak/|title=Dr hab. Mirosław Jankowiak|website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego|language=pl}} * {{Cite web|url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak|title=Dr hab. Mirosław Jankowiak|website=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences|language=en}} * {{Cite web|url=https://orcid.org/0000-0001-6212-1463|title=ORCID — Mirosław Jankowiak|website=ORCID|language=en}} * {{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/399/7978/Artykul/3533771,miroslaw-jankowiak-polskie-gwary-najszybciej-zanikaja-na-bialorusi-i-lotwie|title=Mirosław Jankowiak: polskie gwary najszybciej zanikają na Białorusi i Łotwie|website=[[Польскае Радыё]]|language=pl}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Янковяк Міраслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] atmzqb4ao0xj40eqhrlq9tys8pxhoaf 0 652886 5130717 5084442 2026-04-22T16:26:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130717 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Лэйбл=[[БМАgroup]] |Вокладка=Heneraly_album.jpg |Тып=складанка|Працягласць=1:19:47|Краіна=[[Беларусь]]}} «'''Генера́лы айчы́ннага ро́ку'''» — зборнік песень беларускіх выканаўцаў, запісаная ў 2004 годзе. 25 красавіка 2004 года ў [[Мінскі лядовы палац спорту|Мінскім Лядовым палацы]] прайшоў звязаны з выданнем гэтага зборніка аднайменны фестываль<ref>[http://news.tut.by/culture/38356.html TUT.by: «Все звезды белорусского рока вместе»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015527/http://news.tut.by/culture/38356.html |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} // 23.04.2004</ref>. == Змест == {{tracklist|total_length=1:19:47|title1=Belarus Uber Alles|note1=[[Neuro Dubel]]|length1=3:08|title2=Лясная песьня (Ой, бярозы ды сосны)|note2=[[N.R.M.]]|length2=3:53|title3=Тры сонцы|note3=[[Indiga]]|length3=2:38|title4=Так ці не?|note4=[[Garadzkija]]|length4=4:26|title5=Крыжы-абярэгі|note5=[[Znich]]|length5=3:54|title6=У небе зьнічаваньняў 33|note6=[[Кася Камоцкая]]|length6=2:33|title7=[[Я — рок-музыкант]]|note7=[[Мроя]]|length7=4:16|title8=Казарма|note8=[[žygimont VAZA]]|length8=3:26|title9=Mein Faterland, auf wiedersehen|note9=[[Крама]]|length9=3:48|title10=Аднова тэзаўруса|note10=[[Tesaurus]]|length10=3:45|title11=Вясна.by|note11=[[Сцяна (гурт)|Сцяна]]|length11=3:27|title12=Краіна дурняў|note12=[[Zet]]|length12=2:37|title13=Пакуль сьпяваю|note13=[[ULIS]]|length13=4:37|title14=Ня больш за дым|note14=[[DeadMarsh]]|length14=3:29|title15=Кібер|note15=[[Куклы]]|length15=3:55|title16=Шынкарачка|note16=[[P.L.A.N.]]|length16=4:03|title17=Сьмерці няма|note17=[[Partyzone]]|length17=5:00|title18=Гарады|note18=[[:B:N:]]|length18=2:53|title19=Наш шлях|note19=[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]|length19=4:46|title20=У карчме|note20=[[Стары Ольса]]|length20=2:57|title21=Прыйдзе іх дзень|note21=[[Бонда (гурт)|Бонда]]|length21=6:17}} == Выдаўцы == * [[Віталь Супрановіч]]: прадзюсар і менеджар * [[Віталь Зыблюк]]: кастынг * [[Вітаўт Мартыненка]]: канцэптуальная крэатура * [[Сяргей Лабандзіеўскі]]: майстарынг * [[Ягор Шумскі]]: дызайн {{Зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2004 года]] [[Катэгорыя:Музычныя альбомы Беларусі]] o06jkaehcs41mbdinlc1rfo0mvm9ix1 0 652902 5130714 3679628 2026-04-22T16:09:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Міхал Федароўскі]] 5130714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхал Федароўскі]] 75jterx848r1h1i7gmbn2guvt9w4f23 100 658977 5130708 5130012 2026-04-22T15:51:23Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5130708 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Перажыць Джэфры Эпштэйна|2026-04-22T03:58:03Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Магілёў (тэлерадыёкампанія)|2026-04-20T14:05:16Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Магілёў (телерадыёкампанія)|2026-04-20T09:11:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Эміль Веньямінавіч Брагінскі|2026-04-20T04:54:59Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Эбігейл Брэслін|2026-04-19T13:49:43Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Зігзаг поспеху (фільм)|2026-04-19T09:05:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Mos Def|2026-04-17T12:22:35Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Семпл|2026-04-17T09:48:16Z|Vlad Shmeklia}} {{Новы артыкул|Пушар (фільм, 1996)|2026-04-16T11:31:14Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Жак Дуаён|2026-04-16T08:59:13Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Шарль Берлен|2026-04-16T05:39:04Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pb9951bkrn5dvn5bm83uy8p1azmv9le 0 665114 5130752 5054592 2026-04-22T18:57:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130752 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Георгій Сяргеевіч Берэндгоф''' ({{ДН|||1903}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|||1946}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі мастак і графік<ref>[https://maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1095#1 БЕРЕНДГОФ Г. С. _______________ BERENDGOF Georgiy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210801141434/https://maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=1095#1 |date=1 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Творчасць == Спецыялізаваўся на пейзажах<ref>[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/berendgof-gs-1903 Московский художник Берендгоф Георгий (Юрий) Сергеевич] {{ref-ru}}</ref>. Працаваў таксама ў кніжнай графіцы. Між іншага стварыў вокладку дэбютнага зборніка [[Юрка Лявонны|Юркі Лявоннага]] «Камсамольскія вершы» (Мінск, 1930)<ref>[https://d.facebook.com/jurkaliavonny/photos/a.117106178894730.1073741828.117104922228189/125498498055498/?type=3&__tn__=EH-R Юрка Лявонны]</ref>. == Выстаўкі == Прымаў удзел у [[Першая выстаўка мастацкага афармлення кнігі ў БССР|Першай выстаўцы мастацкага афармлення кнігі ў БССР]] у 1934 годзе ў Мінску<ref>[https://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=756&page=3 ПЕРВАЯ ВЫСТАВКА ХУДОЖЕСТВЕННОГО ОФОРМЛЕНИЯ КНИГИ В БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829221905/https://www.maslovka.org/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=756&page=3 |date=29 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ББС, т. 1, с. 374—375; * Сидоров А. А. — Комсомолия (М.), 1925, № 1; * Аранович Д. — Красная нива, 1929, № 15; * Вышеславцев А. — Советское искусство, 1939, 6.07; * Костин В. ОСТ, Л., 1976; * Вакидин В. — Московский художник, 1979,15.06; * Костин В. И. Среди художников, М., 1986. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Берэндгоф Георгій Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Графікі Расіі]] jbkxfwupsxmllhqm3rz254fmw6812cp 0 667169 5130838 4987405 2026-04-23T05:46:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130838 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Грабаўскі сельсавет | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статус = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельскі раён]] | Уключае = 8 населеных пунктаў | Сталіца = [[Грабаўка (Гомельскі раён)|Грабаўка]] | Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = | Часавыпояс = | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 3 | Сайт = http://gomelisp.gov.by/village-councils/1071-grabovskii-selskii-ispolnitelnyi-komitet/ | Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Грабаўскі сельсавет}} '''Гра́баўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Грабаўка (Гомельскі раён)|Грабаўка]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Насовіцкі раён|Насовіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Гомельскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Гомельскім раёне БССР. З 10 лютага 1931 года ў складзе [[Церахоўскі раён|Церахоўскага раёна]], з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Пясочна-Будскі сельсавет|Пясочна-Будскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]]. З 18 студзеня 1965 года ў складзе Гомельскага раёна, апрача пасёлка [[Кавалёў (Добрушскі раён)|Кавалёў]], які быў перададзены [[Насовіцкі сельсавет|Насовіцкаму сельсавету]] Добрушскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 18 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|79}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1557 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 89,0 % — [[беларусы]], 7,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1737 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Грабаўскі сельсавет (Гомельскі раён)}} {{Гомельскі раён}} [[Катэгорыя:Грабаўскі сельсавет (Гомельскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Насовіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Церахоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] k4m01lg16op1yly07bchvy04xowgg22 14 670802 5130887 3796346 2026-04-23T08:50:33Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Віктар Пялевін]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130887 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле аўтараў|Пялевін]] [[Катэгорыя:Віктар Пялевін]] o83m4v1w5j7ifwjqlcg6xzh1qvlbw6i 0 675289 5130829 5096875 2026-04-23T04:57:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130829 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Горваты | Герб = Herb Pobog barokowy.svg | Апісанне герба = [[Побуг (герб)|Герб «Побуг»]]. | Роданачальнік = вайсковец-харват Ян Нікшыч (упам. з сяр. XVII ст.) натуралізаваўся ў Менскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага, набыўшы маёнтак Залессе ў Менскім ваяводстве з усімі прыналежнасцямі (палі, лясы, азёры і г.д.). | Перыяд = з сярэдзіны XVII ст. па сярэдзіну XX ст. | Месца паходжання = імаверна, землі [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]) | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}};<br/>{{сцяг|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)]] | Зямельныя ўладанні = [[Ліпаў]], [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]], [[Нароўля]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Барбароў]], [[Ельск|Ельск (Каралін)]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Прасвет (Светлагорскі раён)|Яўтушкавічы]], [[Белая Сарока]], [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]], Жары, [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]], [[Прыбірск|Прыборск]] | Грамадзянская дзейнасць = вайсковая справа, дзяржаўна-адміністрацыйная дзейнасць, прадпрымальніцтва | Рэлігійная дзейнасць = католікі }} '''Горваты''' ({{lang-pl|Horwattowie}}, {{lang-ru|Горватты}}) — каталіцкі маянтковы [[шляхта|шляхецкі]], [[дваранства|дваранскі]] род герба «[[Побуг (герб)|Побуг]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы (1921—1939)]]. Сваё паходжанне вялі ад вайскоўца Яна Нікшыча (упам. з сяр. XVII ст.), выходніка з [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] — а дакладней, з зямель, верагодна, сучаснай [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]), які натуралізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім, набыўшы маёнтак Залессе ў Менскім ваяводстве. У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адносіліся да сярэднезаможнай маянтковай шляхты. З 1820-х гг. па 1917 г. адносіліся да [[латыфундыя|латыфундыстаў]] Расійскай імперыі: валодалі буйнымі маёнткамі ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім]], [[Мінскі павет|Мінскім паветах]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а таксама маёнткамі [[Прыбірск|Прыборск]] і [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] [[Радамысльскі павет|Радамысльскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Горваты займалі пасады суддзяў, прадвадзіцеляў дваранства (маршалкаў), членаў камітэтаў, дэпутатаў і да т.п., будавалі прыватныя рэзідэнцыі, засноўвалі прадпрыемствы, калекцыянавалі прадметы [[мастацтва]]. == Паходжанне і натуралізацыя == Сваё паходжанне Горваты вялі ад вайскоўца-афіцэра Яна Нікшыча (упам. з сяр. XVII ст.), выходніка з [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] — а дакладней, з зямель, верагодна, сучаснай [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]), які прыбыў у Вялікае Княства Літоўскае па запрашэнні князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]] (1620—1669) для навучэння свайго прыдворнага магнацкага войска еўрапейскай тактыцы<ref name="Wilczyński, J.K. 1861">''Wilczyński, J.K.'' Herbarz starodawnej szlachty podług heraldyków Polskich z dopełnieniem do czasów obecnych. — Paryż, 1861.</ref>. Адзначыўся ў [[паспалітае рушэнне|паспалітым рушэнні]], за што 27 ліпеня 1651 г. ад князя Багуслава Радзівіла атрымаў вызваленне ад гарадскіх падаткаў<ref name="ReferenceA">Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 480.</ref>. Пасля смерці пратэктара афіцэр Ян Нікшыч пакінуў прыдворную вайсковую службу ў князёў Радзівілаў і натуралізаваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], набыўшы маёнтак Залессе ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]]<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>, дзе асеў і пачаў карыстацца шляхецкім гербам «[[Побуг (герб)|Побуг]]». Дакументы з тых часоў захоўваліся ў сямейным архіве Горватаў XIX ст.<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/> Паводле свайго тэстамента ад 27 студзеня 1680 г., Ян Нікшыч свайму сыну (Гілярыю-Ваўрынцу Нікшычу-Горвату) запавятаў свой маёнтак Залессе ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] з усімі прыналежнасцямі: палі, лясы, азёры і г.д.<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/> (Беларускі гісторык [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўген Глінскі]] лічыць звесткі аб набыцці маёнтка Залессе і дароўным запісе ад 1680 г. сумнеўнымі<ref name="ReferenceB">Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 483.</ref>). Сам Гілярый (упам. 1704) атрымаў у заставу ад князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] маёнтак Смолкава (Смольгава) у [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]]<ref name="ReferenceA"/>. Сын Гілярыя ўжо пісаўся ў дакументах у 1736 г. як Сільвестр Горват (Sylwester Horwatt). Так, тапонім «[[харваты|харват]]» (horwatt) стаў прозвішчам ва ўнука Яна Нікшыча. З таго часу яго нашчадкі пісаліся толькі як «Горваты». Сільвестр Горват (упам. у 1709—1736 гг.), чарнігаўскі падстолі, атрымаў у заставу ад князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] вёску Юшкевічы (10 сялян)<ref name="ReferenceA"/> у [[Нойбургскія маёнткі|Слуцкай ардынацыі]] — за ваенныя паслугі Горватаў князям Радзівілам, што зафіксавана ў распараджальным дакуменце князя [[Карл III Філіп Пфальцкі|Карла III Філіпа Пфальцкага]] (спадчынніка князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]) да адміністратара Слуцкай ардынацыі пана [[род Незабытоўскіх|Незабітоўскага]]<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>. (Беларускі гісторык [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўген Глінскі]] лічыць звесткі аб продажы Сільверстам маёнтка Залессе ў 1736 г. сумнеўнымі<ref name="ReferenceB"/>). Сільвестр Горват набыў маёнтак [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані (Каранёўка)]]<ref name="ReferenceA"/> ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]], ажаніўся з Рэгінай Дзертка<ref name="ReferenceA"/>, пакінуў двух сыноў (Шымана і Базыля), ад якіх пайшлі дзве галіны роду Горватаў, з якіх моцна разбагацелі і ўзвысіліся нашчадкі Базыля Горвата. Сын Базыля мазырскі ротмістр [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуш Горват]] (хрышчаны ў 1737 г. у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар цыстэрцыянцаў (Мазыр)|мазырскім касцёле]]<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 481.</ref>) набыў у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага маёнтак [[Ліпаў]], які на дзесяцігоддзі стаў галоўнай сядзібай яго нашчадкаў. == Узвышэнне роду == Адзін сын [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуша Базылевіча Горвата]] Вінцэнт Тадэвушавіч Горват вучыўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў [[Кадэцкі корпус (Варшава)|Рыцарскай школе (варшаўскім кадэцкім корпусе)]], пайшоў на вайсковую службу Рэчы Паспалітай, прыняў удзел у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]] і загінуў у [[Бой пад Мацяёвіцамі (1794)|бітве пад Мацяёвіцамі]] ў 1794 годзе<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>. Узвышэнне роду звязана з дзейнасцю другога сына мазырскага ротмістра [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуша Базылевіча Горвата]] — [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764 — каля 1823)<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 115.</ref>, які змог дабіцца значных кар’ерных поспехаў у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага — служыў на высокіх земскіх пасадах мазырскага гродскага суддзі (1782—1795) і паралельна мазырскага цывільна-вайсковага камісара (1790—1793), а пазней (пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]) у Рэчыцкім павеце [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] Расійскай імперыі — служыў па выбару дваран на пасадзе вывадовага дэпутата (дэпутата дваранства) ад Рэчыцкага павета ў мінскім дваранскім дэпутацкім сходзе (1795—1801) і старшыні рэчыцкага павятовага гранічнага (межавага) суда (1814—1817){{sfn|Раюк|2021|с=24}}. Ён не ўдзельнічаў у бураломных падзеях беларускай гісторыі канца XVIII — пачатку XIX ст., звязаных з [[Паўстанне 1794 года|паўстаннем 1794 года]] і [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], і яго маёнткі не былі секвестраваны расійскімі ўладамі. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру]… С. 116.</ref>. Гэтым Горваты вывелі свой род са стану сярэднезаможнай шляхты ў багацеяў. Сыны Ігната Горвата не толькі не выпусцілі багацце з рук, а значна яго павялічылі і ўвайшлі ў склад эліты як [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], так і ўсяго [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага края]] ў XIX ст.{{sfn|Раюк|2021|с=24}}. У 1829 г. яны падзялілі бацькаву спадчыну і валодалі паасобку значнымі маёнткамі ў Мазырскім, Рэчыцкім і Радамысльскім паветах, але мелі прыязныя сямейныя адносіны і ў гаспадарчых справах заўсёды дзейнічалі згодна{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888) пры падзеле фамільнай спадчыны атрымаў маёнтак [[Барбароў]] (з навакольнымі вёскамі), [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] (з навакольнымі вёскамі), [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнткі [[Ліпаў]], Карані і Яўтушкавічы (з навакольнымі вёскамі), [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак [[Нароўля]] (з навакольнымі вёскамі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Філіпіна і Кацярына) атрымалі грашовыя фундушы. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і там яно разгарнулася слаба. Дачка Ігната Горвата Кацярына была замужам за маянткоўцам [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Геранімам Антонавічам Кеневічам]] (1796—1884), брат якога [[Фелікс Кеневіч|Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) стаў кіраўніком паўстання ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] і са сваім паўстанцкім атрадам прыйшоў у Рэчыцкі павет, дзе рэкрутаваў прыгонных сялян у атрад у маёнтках [[Нароўля]] і [[Барбароў]], якія належалі адпаведна Даніэлю і Аляксандру Ігнатавічам Горватам{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Пасля падаўлення паўстання браты Аляксандр, Даніэль і Станіслаў Горваты зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Жонка [[Аляксандр Ізідар Скірмунт|Аляксандра Скірмунта]] (1799—1870) Канстанцыя (1808—1845), з [[род Сулістроўскіх|роду Сулістроўскіх]], у 1841 г. прадала свой спадчынны ад бацькі маёнтак [[Ельск|Каралін (Ельск)]] з прыналежнымі вёскамі (цалкам 21 977 дзесяцін) у Мазырскім павеце Даніэлю Ігнатавічу Горвату (1810—1868). Даніэль Горват таксама купіў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]] (Прыборск, [[Сукачы (Іванкіўскі раён)|Сукачы]], [[Русакы (Іванкіўскі раён)|Русакі]], [[Даманіўка (Іванкіўскі раён)|Даманаўка]]) у Радамысльскім павеце Кіеўскай губерні і маёнтак [[Арцюхі (Стаўбцоўскі раён)|Арцюхі]] ў [[Мінскі павет (Расійская імперыя)|Мінскім павеце]]. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888) купіў у нашчадкаў рускага графа [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Рыгора Рыгоравіча Арлова]] (1734—1783) маёнтак [[Белая Сарока]] (Рэчыцкі павет){{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=51}}, у 1834 г. купіў маёнтак Жары ([[Верхнія Жары]] і [[Ніжнія Жары]] ў Рэчыцкім павеце), а ў 1850 г. купіў у князя Вільгельма ІІ Трайдэна Радзівіла маёнтак [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] ў Кіеўскай губерні, які належаў Горватам да 1917 г. [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) купіў маёнткі [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]]. У 1841 г. за чатырма сынамі [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (Аляксандрам, Станіславам, Атонам і Даніэлем) сукупна ўжо налічвалася 4 632 рэвізскія душы ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім павеце]], у 1851 г. — 4 513 рэвізскіх душ, а ў 1862 г. — 4 031 рэвізская душа былых прыгонных сялян і 170 172 дзесяціны зямлі (заселенай і незаселенай){{sfn|Раюк|2021|с=27}}. Маёнткі братоў Горватаў размяшчаліся кампактна і па-суседстве ўздоўж ніжняга цячэння [[Прыпяць|Прыпяці]] ([[Нароўля]], [[Барбароў]], [[Ельск|Ельск (Каралін)]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Цешкаў]], [[Ламачы]], Жары, [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]], [[Ліпаў]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і інш. — з цэлай процьмай прыналежных вёсак), па якой Горваты адпраўлялі сваю прадукцыю (гарэлка, лес, смала, дзёгаць, паташ, скуры, жыта, сала і інш.) на Украіну (да [[Крамянчуг]]а і [[Адэса|Адэсы]]), а таксама гналі дарогамі сваю жывёлу на поўнач у [[Санкт-Пецярбург]] на продаж{{sfn|Раюк|2021|с=27}}{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=49}}. Напрыклад, у нараўлянскім маёнтку ў першай палове XIX ст. меліся дробныя прадпрыемствы і добра развіваліся [[рамяство|рамёствы]]: у вёсцы [[Нараўлянская Гута]] працаваў завод па вырабе шкла, у вёсцы [[Завайць]] меўся значны завод па вырабу паташу, у вёсках [[Смалегаўская Рудня]] і [[Мальцы (Нараўлянскі раён)|Мальцы]] выраблялася [[жалеза]] для мясцовых патрэб, а ў вёсцы [[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]] — значная рудаплавільная мануфактура, вядомая па ўсім [[Палессе|Палессі]]{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=49}}. У маёнтку [[Барбароў]] існавала значная смалакурная вытворчасць, вінакурны завод, фабрыка па вырабу ваўняных тканін, [[аранжарэя]]. У фальварку даўно меліся кузня, млын, крупарушка, жывёльны двор. Грузы сплаўлялі па Прыпяці на Украіну з прыватнай барбароўскай прыстані. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе новы мураваны і велічны палац у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй Горватаў, на [[атык]]у галоўнага фасада якой ляпнінай быў зроблены заўважны надпіс «DIH», а на [[франтон]]е «R. 1850» (абазначалі дату пабудовы 1850 г. і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H)), чым па сутнасці прадэманстраваў і падрэсліў сваё багацце і значнасць. У палацы меліся каштоўная [[мэбля]], багатая [[бібліятэка]] і еўрапейскага значэння прадметы [[мастацтва]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У ходзе [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы (1861) у Расійскай імперыі]] Горваты павінны былі выдзяліць частку сваёй зямлі вызваленым ад [[Прыгоннае права|прыгоннай залежнасці]] [[сяляне|сялянам]]. Таму ў 1876 г. за Горватамі разам у Мінскай губерні мелася 107 249 дзесяцін зямлі{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. Гэта ўсё роўна выводзіла іх у шэраг першаразрадных латыфундыстаў і было падставай таго, што ў другой палове XIX ст. Горваты ўжо знаходзіліся ў сваяцтве з такімі ўплывовымі дваранскімі родамі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага края]] як [[Валадковічы]], [[Ваньковічы]], [[род Оштарпаў|Оштарпы]], [[род Гечэвічаў|Гечэвічы]], [[род Хамінскіх|Хамінскія]], графы [[род Красіцкіх|Красіцкія]] і графы [[Тышкевічы]]{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. 23 верасня 1847 г. у Мінску [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) быў выбраны дваранамі Мазырскага павета на пасаду [[мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскага павятовага маршалка]] на 3 гады і зацвержданы на гэтай пасадзе мінскім губернатарам. Атон Горват нават паспеў падпісацца ў дакументах як «мазырскі павятовы маршалак»{{sfn|Раюк|2021|с=25}}, аднак на тых жа выбарах 27 верасня ён быў выбраны на пасаду [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]], у 1850 г. пераабраны дваранамі яшчэ на 3 гады, займаўшы тую пасаду да 1853 г.{{sfn|Раюк|2021|с=25}} Вялікую ролю ў выбранні Атона Горвата на пасаду мінскага губернскага маршалка мелі яго сваяцкія сувязі — у першую чаргу яго шлюб з Людвікай, дачкой папярэдняга ўплывовага [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] (1823—1847) [[Леў Францавіч Оштарп|Льва Оштарпа]] (1786—1851){{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Губернскія маршалкі [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губерняў]] у канцы XVIII — першай палове ХІХ ст. знаходзіліся ў блізкім сваяцтве паміж сабой і з многімі павятовымі маршалкамі губерні, былі згуртавальнымі асобамі губернскага дваранства, мелі аўтарытэт і з’яўляліся нефармальнай рэгіянальнай элітай, якая складалася звычайна з 7-8 самых уплывовых дваранскіх сямей губерні{{sfn|Раюк|2021|с=26}}{{sfn|Раюк|2020}}{{sfn|Раюк|2008}}. Калі Леў Оштарп кіраваў губернскім дваранствам, Атон Горват заўсёды трымаўся побач са сваім цесцем{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Менавіта ў кадэнцыю [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] (1847—1853) [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Горвата]] (1809—1894) у [[Мінск]]у ў 1852 г. для мясцовых дваран адбылася такая знакавая ў [[гісторыя Беларусі|беларускай гісторыі]] падзея як прэм’ера «[[Сялянка (опера)|Ідыліі]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]]. А даверанай асобай (пленіпатэнтам) Атона Горвата шмат разоў быў [[Люцыян Неслухоўскі]] (1816—1880), які быў вельмі вядомым у Мінску [[адвакат]]ам, пасрэднікам і бацькам беларускага паэта [[Янка Лучына|Яна Неслухоўскага (Янкі Лучыны)]]{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Пасля заўчаснай смерці Людвікі Атон Горват пабраўся шлюбам з сярэднезаможнай дваранкай Міхалінай [[Вайніловічы|Вайніловіч]], якая была маладзей за мужа на 39 год. На думку гісторыка А. Р. Раюка, такі шлюб больш паспрыяў яе брату — [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварду Вайніловічу]] (1847—1928), сярэднезаможнаму маянткоўцу, які хутка набіраў аўтарытэт у Мінскай губерні, быў лідарам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], а ў канцы XIX — пачатку XX ст. увогуле стаў лідарам маянтковых дваран-кансерватараў беларускіх губерняў{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Такім чынам Атон Горват паспрыяў сацыяльнаму ўзвышэнню [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. [[Файл:Palace and park complex in Priluki.JPG|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|Палацава-паркавы комплекс Чапскіх у Прылуках]]. Фота 2012 г.]] Атон Горват атрымаў ад сваёй жонкі Людвікі Оштарп пажыццёвыя правы на маёнтак [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] (пад [[Мінск]]ам), якім раней валодаў маршалак Леў Оштарп. Аднак у 1872 г. граф [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерык Чапскі]] (1828—1896) купіў маёнтак Прылукі, дзе перабудаваў [[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|прылуцкі палац]] у псеўдагатычным стылі{{sfn|Раюк|2019}}. Ад Эмерыка Чапскага маёнтак Прылукі атрымаў у спадчыну яго сын граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930), які стаў апошнім [[мінскія губернскія маршалкі|мінскім губернскім маршалкам]] (1918—1920) у драматычныя для Беларусі часы дзяржаўнага самавызначэння, разам з іншымі дваранамі падтрымаў абвяшчэнне дзяржаўнай незалежнасці Беларусі [[25 сакавіка]] [[1918]] г. і ўзначаліў восенню дэлегацыю (дзе быў і лідар беларускіх [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]), каб перадаць у [[Мінск]]у нямецкаму генералу [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыху фон Фалькенгайну]] афіцыйны зварот аб жаданні мясцовых дваран-кансерватараў стварыць уласную канстытуцыйна-манархічную дзяржаву «[[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]]». Факт валодання палацам і маёнткам [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] трыма мінскімі губернскімі маршалкамі (Оштарпам, Горватам і Чапскім) — прыкметнымі ў [[гісторыя Беларусі|беларускай гісторыі]] асобамі — зрабіў [[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|псеўдагатычны палац у Прылуках]] вельмі сімвалічным, статусным і знакавым месцам для сучаснай беларускай дзяржаўнасці і культуры{{sfn|Раюк|2019}}. У ліку іншых асоб Атон Горват ахвяраваў свае грошы на [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|будынак гарадскога тэатра ў Мінску]]. Праз пэўны час пасля смерці Атона Горвата яго другая жонка Міхаліна (з-за адсутнасці супольных дзяцей) перадала спадчынныя маёнткі мужа ў Рэчыцкім павеце ([[Ліпаў]], Атолін, [[Прудзішча (Рэчыцкі раён)|Прудзішча]], [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]] і [[Прасвет (Светлагорскі раён)|Яўтушкавічы]] — разам 16 018 дзесяцін зямлі{{sfn|Раюк|2021|с=27}}) яго законным спадчыннікам — Горватам. [[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930) як адзін са спадчыннікаў узяў тыя землі сабе, а астатнім спадчыннікам-Горватам выплаціў грашыма іх долі, бо хацеў, каб [[Ліпаў]] пазней стаў спадчынай яго сына — [[Станіслаў Станіслававіч Горват|Станіслава Станіслававіча Горвата]] (1895—1939)<ref>[https://www.radzima.org/ru/object/1234.html Усадьба Горваттов. Имение Липово]</ref>. [[Файл:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (1876).jpg|250px|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919) — дачка [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888)]] Дачка [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888) Сафія Аляксандраўна Горват (1839—1919) цікавілася [[Беларускі фальклор|беларускім фальклорам]] і рабіла фальклорныя запісы ў сваім штамбуху (датаваным 1849—1855 гг.), з якога пазней [[Рамуальд Зямкевіч]] перапісаў мелодыю і тэкст беларускамоўнай песні «Ой, у полі жыла» з-пад [[Мазыр]]а{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. У 1860 г. Сафія выйшла замуж за аднаго з самых уплывовых і самых багатых дваран у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губернях]] — графа [[Юзаф Юзафавіч Тышкевіч|Юзафа Юзафавіча Тышкевіча]] (1835—1891), уласніка маёнткаў [[Лянтварыс|Ландвараў]], [[Крацінга]] і [[Паланга]]. Юзаф і яго брат граф [[Ян Юзафавіч Тышкевіч]] (1831—1892), [[віленскія павятовыя маршалкі|віленскі павятовы маршалак]] (1859—1862), узначалілі патрыятычныя маніфестацыі мясцовых дваран і мяшчан (у тым ліку жанчын) у [[Вільнюс|Вільні]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губернях]] напярэдадні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], з-за чаго Ян Тышкевіч у 1862 г. быў адсунуты расійскай уладай з пасады [[павятовы маршалак|павятовага маршалка]]. Паводле мемуарысткі Яніны Жалтоўскай, Сафія Тышкевіч (1839—1919) значна дапамагала свайму мужу ў вядзенні гаспадаркі: ''«Вясёлая, жыццярадасная, роўнага нораву і вялікай сілы волі, яна праславілася практычнымі талентамі, дзякуючы якім павялічыла такое вялікае Тышкевіцкае багацце. Здавалася б, яна падпарадкоўвалася розным загадам або капрызам мужа, але пераўзыходзіла яго ўпартасцю, і, калі яму стала сумна, працягвала мець зносіны з адвакатамі і аканомамі»''<ref>''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. — s. 31—32.</ref>. Яшчэ ў ходзе падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] у [[Заходні край|заходніх губернях]] Расійскай імперыі былі забаронены дваранскія выбары і на выбарныя дваранскія пасады, у тым ліку павятовых і [[губернскі маршалак|губернскіх маршалкаў]] (прадвадзіцеляў дваранства), з 1863 г. асоб пачалі прызначаць паводле ўказанняў расійскіх улад. [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884), уласнік маёнткаў [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]], быў першым у Рэчыцкім павеце Мінскай губерні нявыбарным павятовым прадвадзіцелем дваранства (маршалкам) у 1863—1872 гг. і апошнім з ліку дваран мясцовага паходжання на гэтай пасадзе. А [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1831)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1831—1879), уласнік маёнтка [[Барбароў]] (Рэчыцкі павет Мінскай губерні) і маёнтка [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] (Радамысльскі павет Кіеўскай губерні), спачатку быў [[кіеўскія губернскія маршалкі|кіеўскім губернскім маршалкам]] па выбару дваран у 1860—1863 гг. У 1862 г. ён узначаліў кіеўскі камітэт [[Белыя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|палітычнай групоўкі «белых]]» і перадаваў грошы камітэта ў цэнтр групоўкі «белых» у [[Парыж]]ы (т.зв. «[[атэль Ламбер]]»), але быў праціўнікам паўстання і ў паўстанні не ўдзельнічаў. У 1863 г. Аляксандр Горват быў прызначаны на тую ж пасаду кіеўскага губернскага маршалка (прадвадзіцеля) рашэннем расійскай улады — па 1866 г. Пры сыходзе з пасады адмовіўся ад прапанаваных яму расійскай уладай адзнак і рэгалій, хоць для выканання абавязкаў маршалка яму прышлося прадаць адзін са сваіх [[фальварак|фальваркаў]]<ref>Horwatt Aleksander (1831—1879) // Polski Słownik Biograficzny. — T. 10. — S. 18.</ref>. Пасля таго Горваты пасад прадвадзіцеляў дваранства (маршалкаў) не займалі, бо расійская ўлада спыніла практыку прызначаць мясцовых дваран-католікаў на такія пасады. Толькі аўтарытэтны [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) быў прызначаны на пасаду дэпутата дваранства (вывадовага дэпутата) Мазырскага павета (1897—1901), а пазней дэпутата дваранства (вывадовага дэпутата) Рэчыцкага павета (1901—1917). Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] расійскі ўрад Палажэннем 10 снежня 1865 года забараніў дваранам-католікам («асобам польскага паходжання») набываць маёнткі ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і ўвёў штогадовы кантрыбуцыйны грашовы збор з маёнткаў, якія належалі дваранам-католікам у Заходнім краі. Таму Горваты спынілі куплю маёнткаў, а некаторыя з іх нават прадавалі часткі зямлі ў канцы XIX — пачатку XX ст., аднак усё роўна заставаліся латыфундыстамі. Напрыклад, маёнтак [[Нароўля]], які належаў [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварду Артуравічу Горвату]] (1866—1935), у 1914 г. налічваў 28 тыс. дзесяцін зямлі. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|350px|thumb|Гістарычныя будынкі сучаснай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у [[Нароўля|Нароўлі]] (з чырвонай цэглы), пабудаваныя [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвардам Горватам]] (1866—1935) у 1913 г. Фота 2017 г.]] Горваты браліся за ўсе камерцыйныя праекты, якія абяцалі добры прыбытак: прадавалі ў вялікіх аб’ёмах [[Драўніна|драўніну]], [[спірт]], [[гарэлка|гарэлку]], прасаванае [[Сена (корм)|сена]] (для патрэб расійскай арміі), жывёлу. А іх галоўныя сядзібы (Нароўля, Галоўчыцы, Барбароў, Хабна) даўно былі мясцовымі эканамічнымі цэнтрамі. У 1887 г. у Нароўлі было ўжо 3 вінакурныя заводы (першы працаваў з 1855 г., другі — з 1861 г.), а ў Галоўчыцах у 1893 г. ужо пачалі будаваць другі — рэктыфікацыйны завод{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=52}}. З 1890-х гг. лесанарыхтоўка і апрацоўка драўніны занялі вядучае месца ў прамысловасці Рэчыцкага павета. У 1909 г. [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935), уласнік маёнтка Галоўчыцы, атрымаў дазвол і адкрыў у маёнтку [[Лінаў]] яшчэ адзін лесапільны завод, а таксама бандарны завод{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}. У маёнтку [[Нароўля]] Эдварда Горвата выраблялі [[гарэлка|гарэлку]], [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]]ы, рыхтавалі [[вяндліна|вяндліну]]{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}; меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. Напрыклад, у 1910 г. Эдвард Горват па запрашэнні Адэскага інтэнданцкага ўпраўлення прымаў чарговы ўдзел у таргах на пастаўку прасаванага сена для Адэскай ваеннай акругі{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}. Яшчэ ў 1902 г. [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903) у сваім нараўлянскім маёнтку ўстанавіў [[тэлефон]]<ref name="elib.bspu.by"/>. У [[1913]] г. на тэрыторыі сваёй [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай сядзібы]] [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў буйную і прыбытковую [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]], асноўнай прадукцыяй якой сталі [[мармелад]], [[карамель]], [[пасціла]], [[павідла]], [[джэм]] і [[сочыва]], што пастаўлялася ў сталіцы Расійскай імперыі ([[Санкт-Пецярбург]] і [[Масква|Маскву]]), [[Кіеў]] і г.д. Сыравіна (садавіна і гародніна) для [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]] бралася з вялікіх садоў і плантацый нараўлянскага маёнтка Эдварда Горвата. Кацельная фабрыкі працавала на торфе, які дастаўляўся з торфазавода па прыватнай вузкакалейцы (каля 10 км)<ref name="elib.bspu.by"/>. У [[1914]] г. у Расійскай імперыі была зарэгістравана гандлёвая марка «Горват»<ref name="elib.bspu.by"/>. У савецкія часы фабрыка ў [[Нароўля|Нароўлі]] была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам, атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» і займаецца выпускам [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]] дагэтуль, у тым ліку вядомых [[Кароўка (цукеркі)|цукерак «Кароўка»]], [[Зефір (кулінарыя)|зефіру]], [[мармелад]]у і г.д. Як і многія іншыя маянткоўцы, Горваты з’яўляліся членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] Увядзенне ў 1905 г. у Расійскай імперыі заканадаўчай Дзяржаўнай Думы (ніжняй палаты парламента) і змяненне функцый Дзяржаўнага Савета (верхняй палаты) дазволіла ўласніку маёнткаў [[Ліпаў]] (Мінская губерня) і [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] (Кіеўская губерня), «[[краёўцы|краёўцу]]» [[Станіслаў Аляксандравіч Горват|Станіславу Аляксандравічу Горвату]] (1866—1930) быць абраным у дэпутаты I Дзяржаўнай думы (1906) ад Кіеўскай губерні і стаць членам дэпутацкага «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», а таксама быць абраным дваранамі на пасаду дэпутата (1910—1913) Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні і займацца вялікай палітыкай у сталіцы імперыі [[Санкт-Пецярбург]]у. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|S=26}}. У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|S=67}} выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца Горватаў]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|S=20}}. == Нацыяналізацыя зямельнай уласнасці і заняпад магутнасці == [[Файл:Palace in Gorzyczki (73787529).jpg|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|Неарэнесансавы палац Патвароўскіх у Гажычках]], якім валодаў [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвард Горват]] (1866—1935), а пасля яго дачка Аляксандра Ваньковіч (1895—1943). Фота 1912 г.]] Пасля прыходу ў 1917 г. бальшавікоў да ўлады ў [[Масква|Маскве]] і [[Петраград]]зе, выдання бальшавіцкага [[Дэкрэт аб зямлі|Дэкрэта аб зямлі]] і распальвання грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў 1917—1921 гг., зямельная ўласнасць Горватаў у Мінскай і Кіеўскай губернях апынулася пад пагрозай нацыяналізацыі савецкай уладай без кампенсацыі. Фактычна ў 1920 г. Горваты страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы. Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]] зямельныя валоданні, палацы і прадпрыемствы Горватаў афіцыйна апынуліся на савецкім баку — у складзе тэрыторыі [[БССР]] і [[УССР]], а іх былыя ўласнікі вымушаны былі пераехаць на сталае месца жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенную Польшчу]]. Некаторыя з іх уключыліся ў дзейнасць кансерватыўных арганізацый землеўласнікаў і польскіх палітычных партый. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў сваім маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] (Польшча), які ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|S=30}}. У 1923 г. ён ажыццявіў рамонт і пэўную перабудову [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавага палаца ў Гажычках]], які (разам з зямельнай уласнасцю) перайшоў па спадчыне да яго дачкі Аляксандры (1895—1943) і яе мужа — сенатара Польшчы [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1883—1943)<ref name="Pałac w Gorzyczkach">{{Cite web |url=https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=78&t=8873 |title=Pałac w Gorzyczkach |access-date=23 чэрвеня 2022 |archive-date=18 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218175638/https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=78&t=8873 |url-status=dead }}</ref>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 24 мая 1943 г. у польскім горадзе [[Збыднёў|Збыднёве]] на вяселлі Івона Мержаеўскага з Тэрэзай Ваньковіч (1925—1974) немцамі-[[СС|эсэсаўцамі]] былі забіты бацькі маладой — [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|Станіслаў Ваньковіч]] (1883—1943) і Аляксандра Ваньковіч (1895—1943) з роду Горватаў, а таксама многа іншых гасцей, у тым ліку [[немцы|немка]] Эльфрыда Горват ([[мачаха]] Аляксандры Эдвардаўны Ваньковіч — другая жонка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]]){{sfn|Ваньковичи|2012|с=153}}{{sfn|Rostworowski|2001|S=81}}. У цяперашні час будынак [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавага палацу ў Гажычках]] знаходзіцца ў валоданні Сельскагаспадарчай карпарацыі скарбу Польшчы (Korporacja Rolna Skarbu Państwa)<ref name="Pałac w Gorzyczkach"/>. Цяпер нашчадкі Горватаў жывуць у [[Польшча|Польшчы]] і [[ЗША]]. У 2025 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» была апублікавана інфармацыя, што ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]] пражываюць [[Пазашлюбнае дзіця|пазашлюбныя нашчадкі]] нараўлянскага маянткоўца [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903): Марыяна Назароўская, якая працавала пакаёўкай у [[Нараўлянская сядзіба|нараўлянскім палацы]], нарадзіла ад Артура Горвата дачку Гелену (каля 1869—1914), якая пазней пайшла замуж за селяніна Канстанціна Дзмітрыевіча Філонава (1867—1928) і нарадзіла дзяцей — сына і дзвюх дачок (Фацінію і Анфісу), што жылі ў [[Нароўля|Нароўлі]] і стварылі свае сем'і<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10.</ref><ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни] / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8.</ref><ref>[https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года]</ref>. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ігнат Тадэвушавіч Горват]] (1764—каля 1823), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, пачынальнік узвышэння роду Горватаў, мазырскі гродскі суддзя (1782—1795), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1795—1801) * [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, рэчыцкі павятовы харунжы (1820—1826) * [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, [[рэчыцкія павятовыя маршалкі|рэчыцкі павятовы маршалак]] (1863—1872) * [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894), буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[мінскія губернскія маршалкі|мінскі губернскі маршалак]] (1847—1853) * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), буйны землеўласнік Расійскай імперыі * [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1831)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1831—1879), буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[кіеўскія губернскія маршалкі|кіеўскі губернскі маршалак]] (1860—1866) * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Маўрыцый Даніэлевіч Горват]] (1838—1903), буйны землеўласнік Расійскай, прадпрымальнік * [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прадпрымальнік * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, «[[краёўцы|краёвец]]», дэпутат I Дзяржаўнай думы ад Кіеўскай губерні (1906) і член дэпутацкага «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», дэпутат (1910—1913) Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні * [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прадпрымальнік * [[Станіслаў Станіслававіч Горват]] (1895—1939), палкоўнік польскіх войск <gallery perrow="5"> File:Kaciaryna Horwatt (1807-1891) - Hieronim Kieniewicz (1796-1884)-s wife.jpg|thumb|Кацярына [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігнатаўна Горват]] (1807—1891), жонка [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884). Мастак Ядвіга Кеневіч File:Otton Horwatt 1809-1894 - portret - 1850 AD.jpg|thumb|[[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) File:Alaksandar Horvat. Аляксандар Горват (1914).jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918) File:Stanisław Horwatt, poseł Dumy Rosyjskiej.jpg|thumb|[[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930) File:Пётр Ваньковіч (1866-1936) і яго жонка Габрыэла Горват (1868-1955) - уладальнікі Сляпянкі.jpg|thumb|[[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч]] (1866—1936) і яго жонка Габрыэла Артураўна Ваньковіч (1868—1955) з роду Горватаў, уласнікі маёнтка [[Вялікая Сляпянка]]. Фота раней 1900 г. File:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г. File:Daraševičy, Jadviha Horvat, Hieranim Kianievič. Дарашэвічы, Ядвіга Горват, Геранім Кяневіч (W. Rendel, 14.11.1907).jpg|[[Геранім Кеневіч (1830—1911)]] са сваёй жонкай Ядвігай, дачкой [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888) File:Maria z Horwatow Maciejowa Chlapowska (1846-1906).jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844/1846—1906) — дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) </gallery> == Рэзідэнцыі Горватаў == <gallery perrow="5"> File:Lipaŭ, Horvat. Ліпаў, Горват (1901-17).jpg|thumb|Сядзіба Горватаў у маёнтку [[Ліпаў]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Barbaroŭ, Horvat. Барбароў, Горват (1901-17).jpg|thumb|[[Сядзібна-паркавы комплекс Горватаў (Барбароў)|Сядзіба Горватаў у маёнтку Барбароў]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Hałoŭčycy, Horvat. Галоўчыцы, Горват (I. Aŭrucki, 1940).jpg|thumb|Сядзіба Горватаў у маёнтку [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Сядзіба Горватаў у маёнтку Нароўля]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Pryłuki, Čapski, Прылукі, Чапскі (N. Orda, 10.07.1876).jpg|left|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|Палац у псеўдагатычным стылі ў маёнтку Прылукі]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 10 ліпеня 1876 г. </gallery> == Антрапалагічныя асаблівасці == Многія прадстаўнікі роду Горватаў вызначаліся [[Мангалоідная раса|мангалоіднымі рысамі]], бо мелі, напэўна, і «татарскія» гены{{sfn|Раюк|2021|с=24}}. Верагодна, Юзэфа Рудніцкая (жонка Ігната Горвата) была прадстаўніцай беларускай шляхты [[Беларускія татары|татарскага паходжання]]. Мемуарыстка [[Яніна Жалтоўская]] на свой густ так апісала знешні выгляд нашчадкаў [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764—к.1826): ''«Не мелі ні расы, ні прыгажосці, акрамя пана харунжага ([[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]], — заўв.), а мелі [[Мангалоідная раса|мангольскі тып]]: выступаючыя скулы, плоскія насы, жоўты колер скуры, шырокія тоўстыя вусны і млявыя сілуэты»''{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Напрыклад, прыкметныя мангалоідныя рысы знешнасці былі ў [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] (1809—1894), [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандра Аляксандравіча Горвата]] (1860—пасля 1918), [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват|Станіслава Маўрыцавіча Горвата]] (1877—1935), [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), графіні Сафіі Аляксандраўны Тышкевіч (1839—1919) — дачкі [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888). Усё тая ж [[Яніна Жалтоўская]] на свой густ акрэсліла [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват|Станіслава Маўрыцавіча Горвата]] (1877—1935), уласніка [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыц]], нават так: ''«Непаваротлівы, меў [[негроідная раса|негрыцянскі выгляд]] і быў жывым абвяржэннем усялякай мажнасці пароды»''<ref>[https://radzima.org/be/object/1275.html Андрэй Горват. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў у Галоўчыцах]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Атон Ігнатавіч Горват (1809-1894) з Ліпава.jpg|thumb|[[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) File:Аляксандр Аляксандравіч Горват (1859 ) і яго жонка Ядвіга Красіцкая з дачкой Марыяй.jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918) з жонкай Ядвігай і дачкой Марыяй. Фота раней 1917 г. File:Станіслаў Маўрыцавіч Горват 1877–1934 з Галоўчыц.jpg|thumb|[[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935). Фота раней 1917 г. File:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (G. Felici, 1901-17).jpg|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919). Фота пачатку XX ст. File:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (H. Gaudichon, 1908).jpg|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919). Фота пачатку XX ст. </gallery> == Ацэнка дзейнасці == Беларускі гісторык А. Р. Раюк заключыў, што Горваты былі перш за ўсё дбайнымі гаспадарамі, якія ўмелі ствараць эфектыўныя буйныя прыватныя гаспадаркі, і пагадзіўся з меркаваннем мемуарысткі [[Яніна Жалтоўская|Яніны Жалтоўскай]] аб Горватах [[XIX ст.]]: ''«Горваты не мелі нічога агульнага са шляхецкай традыцыяй XVIII стагоддзя і належалі да тыпу новых і ў тагачасным разуменні „сучасных людзей“. Гандлявалі [[гарэлка]]й і [[вол|валамі]], цана гарэлкі цікавіла іх вельмі. Па вопратцы і поглядах яны нагадвалі персанажаў [[Бальзак]]а і розных „несімпатычных“ герояў з рамана [[Юзаф Крашэўскі|Крашэўскага]]. „Les Contes Drolatiques“ былі бліжэй да іх розуму і, магчыма, нораваў, чым „[[Пан Тадэвуш]]“. Адносілі іх, натуральна, да „рэалістаў“. <…> Талент да [[бізнес]]у яны спалучалі з таварыскай ганарыстасцю і разважлівасцю, пазбаўленай палёту. Яны праіснавалі пяць пакаленняў, тэрмін, прызначаны [[сацыялогія|сацыёлагамі]] для [[сям’я|сямей]], якія жывуць у сучасным дастатку, і ў мужчынскай лініі выгаслі даволі хутка пасля знішчэння іх маёнткаў і сядзіб [[бальшавікі|бальшавікамі]]»''{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. == Пісьменнік Андрэй Горват == Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю [[шляхта|шляхецкага]] роду Горватаў і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archive-date=6 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]]. [[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак былога [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў у Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]] Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным родзе Горватаў<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]</ref>. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічалі [[падлога]] і вокны. [[12 лістапада]] [[2020]] г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|руіны былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць [[Беларусь|беларускай дзяржавы]]. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0 Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]</ref>. == Горват-Бажычка == У Мінскі дваранскі дэпутацкі сход падаваў прашэнне непісьменны Афанасій Іванавіч Горват-Бажычка (руск. ''Горватт-Божичко''), які жыў ва ўрочышчы Праспой-Лес [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] Мінскай губерні, каб яго прылічылі да дваранскага роду Горватаў. Указам Сената Расійскай імперыі ад [[12 жніўня]] [[1896]] г. ён быў не прылічаны да дваранскага роду Горватаў<ref name="ReferenceB"/>. == Архіўны фонд Горватаў == У 1951 годзе архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гады) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 годзе — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. == У мастацтве == Мастак [[Ян Дамель]], які маляваў у Мінску партрэты дваран, чыноўнікаў, святарства і ваенных Мінскай губерні, зрабіў і алейныя выявы [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] і яго жонкі Людвікі, а таксама і яго брата [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (і яго жонкі Іфігеніі Антонаўны Ратынскай)<ref>''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска… С. 46.</ref><ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся Горваты, у 2001 г. стаў асновай [[герб Нароўлі|сучаснага герба Нароўлі]], якой валодалі Горваты. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) пісьменнік [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] расказвае аб асобах роду Горватаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|House of Horwatt}} * {{h|Ваньковичи|2012|Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.}} * Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. Г. — Мн.: Беларусь, 2016. — 959 с. * ''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска І-й паловы ХІХ стагоддзя / Т. А. Карповіч. — Мінск : Рыфтур, 2007. — 64 с. * ''Кахновіч, В. А.'' [http://pdf.kamunikat.org/17877-1.pdf ТЭНДЭНЦЫІ ГАСПАДАРЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ Ў ПАРЭФОРМЕННЫМ МАЁНТКУ НА ПАЛЕССІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005111953/http://pdf.kamunikat.org/17877-1.pdf |date=5 кастрычніка 2022 }} * Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства, 1793—1917: биографический справочник / сост. Ю. Н. Снапковский; редкол.: В. И. Адамушко [и др.]. — Минск : Беларусь, 2016. — 396 с. * {{h|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.}} * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни] / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8. * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10. * {{h|Раюк|2021|''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28.}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * {{h|Раюк|2020|''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63.}} * {{h|Раюк|2008|''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412.}} * {{h|Раюк|2019|''Раюк, А. Р.'' Роля Оштарпаў і Горватаў у станаўленні прылуцкай сядзібы / А. Р. Раюк // Гістарычна-археалагічны зборнік / Інстытут гісторыі НАН Беларусі; гал. рэд.: А. А. Каваленя. — Вып. 34. — 2019. — С. 101—106.}} * Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с. * Список членов Минского общества сельского хозяйства …. … на 1 декабря 1914 года. — Минск : Тип. Я. А. Гринблата, [1914?]. — 40 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Boniecki, А.'' Herbarz polski. T.VII. — W-wa. 1905. * ''[[Стэфан Кеневіч|Kieniewicz, S.]]'' Dereszewicze. 1863 / S. Kieniewicz. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź : Ossolineum, 1986. — 192 s. * ''Kowalewska, Z.'' Obrazki mińskie. 1850—1963 / Z. Kowalewska. — Wilno : Józef Zawadzki, 1912. — 128 s. * {{h|Rostworowski|2001|[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|''Rostworowski, А.'']] Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}} * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Wilczyński, J.K.'' [https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_INFOCOMM4_ROSSICA_1000406734&name=000200_000018_RU_NLR_INFOCOMM4_ROSSICA_1000406734-Herbarz%20starodawnej%20szlachty%20Pod%C5%82ug%20heraldyk%C3%B3w&doc_type=pdf Herbarz starodawnej szlachty podług heraldyków Polskich z dopełnieniem do czasów obecnych]. — Paryż, 1861. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Wojniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Wojniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''Żołtowska, J.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011b/Zółtowska_J._Inne_czasy,_inni_ludzie.html Inne czasy i inni ludzie] / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == * ''[[Андрусь Горват|Горват, А.]]'' [https://www.radzima.org/ru/object/1234.html Усадьба Горваттов. Имение Липово] // Radzima.org * ''[[Андрусь Горват|Горват, А.]]'' [https://radzima.org/be/object/1275.html Палацава-паркавы ансамбль Горватаў. Галоўчыцы] // Radzima.org * [https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ «Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |date=6 снежня 2022 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriyu-semi-gorvatt-nuzhno-sohranit/ Историю семьи Горватт нужно сохранить] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005181444/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriyu-semi-gorvatt-nuzhno-sohranit/ |date=5 кастрычніка 2022 }} * [https://tsdazu.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2019/03/Nauk_dovid_aparat/registry%20Belarus.pdf АРХІВНА УКРАЇНІКА В БІЛОРУСІ. Київ. 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518052618/https://tsdazu.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2019/03/Nauk_dovid_aparat/registry%20Belarus.pdf |date=18 мая 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горваты| ]] 33jgqnk6hnna8xia15xh13srxc5317c 0 678345 5130742 4936633 2026-04-22T18:48:31Z Pabojnia 135280 афармленне 5130742 wikitext text/x-wiki {{тэатральны дзеяч |Выява = Ільза Канстанцінаўна Лакштанава.jpg }} '''Ільза Канстанцінаўна Лакшта́нава''' ({{ДН|31|01|1923}}, [[Камышын]], [[Валгаградская вобласць]] — ?) — беларуская актрыса. [[Заслужаная артыстка БССР]] (1954). == Біяграфія == Нарадзілася [[31 студзеня]] [[1923]] года ў г. [[Камышын]] [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай вобласці]] (Расія). Пасля заканчэння [[Дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва імя А. Луначарскага|Дзяржаўнага інстытута тэатральнага мастацтва імя А. Луначарскага]] ў [[Масква|Маскве]] (1944, курс [[М. Тарханаў|М. Тарханава]], [[У. Белакураў|У. Белакурава]]) была напраўлена ў [[Таганрогскі тэатр імя А. Чэхава]]. У 1952 г. актрысу запрасілі ў [[Дзяржаўны рускі драматычны тэатр БССР]], дзе яна працавала да 1990 г., увасобіўшы на сцэне шэраг запамінальных лірыка-драматычных і характарных роляў. З 1991 г. актрыса жыве ў [[Ізраіль|Ізраілі]]. Член [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]] з 1952 года. == Творчасць == Імкненнем да стварэння шматпланавых вобразаў былі адзначаны ўжо самыя першыя крокі ў мастацтве, якія рабіла маладая актрыса. Кожны з іх уражваў не толькі багаццем адценняў, але і шматграннасцю характару. Вобразы гераінь І. Лакштанавай былі вельмі сапраўднымі, нібы выхапленымі святлом рампы з самога жыцця. Рэальнасць іх у спалучэнні з паэтычным падтэкстам, які несла актрыса, стварала асаблівую, лірычную атмасферу, калі нават вельмі зямное не зазямляецца, а грубае не выглядае вульгарным. Бездакорны густ і пачуццё меры ніколі не здраджвалі ёй. На сцэне [[Дзяржаўны рускі драматычны тэатр БССР|Дзяржаўнага рускага драматычнага тэатра БССР]] І. Лакштанава дэбютавала бліскучым выкананнем ролі Фенісы ў спектаклі «{{нп5|Хітрамудрая закаханая||es|La discreta enamorada}}» [[Лопэ дэ Вэга|Лопэ дэ Вэгі]]. Гераіня была чароўнай і дасціпнай, пяшчотнай і рашучай, вясёлай і сумнай, гарэзлівай і вынаходлівай, нястомнай у барацьбе за каханага. У 1953 г. у тэатры быў пастаўлены спектакль «[[Кароль Лір]]» [[У. Шэкспір]]а, які стаў буйной падзеяй у тэатральным жыцці краіны. Дырэктар [[Каралеўская Акадэмія драматычнага мастацтва|Каралеўскай акадэміі драматычнага мастацтва]] ў Лондане [[Дж. Ферналд]] пісаў аб спектаклі<ref>Бушко, Т. Святло незабыўных імгненняў / Тамара Бушко. — Мінск, 1985. — С. 136.</ref>: {{цытата|Для англійскага рэжысёра, які глядзеў спектакль Рускага драматычнага тэатра Беларускай ССР, найбольш надзвычайнай у гэтай пастаноўцы была яе вернасць Шэкспіру. Гэта быў наш англійскі Лір… Кароль Лір у выкананні пана Кістава цудоўны… Місіс Лакштанава, несумненна, была лепшай Кардэліяй, якую я бачыў калі-небудзь раней. У Англіі мы звычайна даём гэтую ролю вельмі маладой актрысе, якая, як правіла, занадта маладая, каб мець жыццёвы вопыт, неабходны для перадачы ўсёй глыбіні гэтай цяжкай ролі. Місіс Лакштанава выглядала прыгожай і вельмі маладой. Аднак яна была дастаткова сталай і дастаткова добрай актрысай, каб паказаць сапраўдную душэўную пакуту… дачкі, якая шкадуе свайго няшчаснага бацьку.}} Важкімі мастацкімі каштоўнасцямі вылучалася пастаноўка п’есы «[[Каменнае гняздо]]» [[Х. Вуаліёкі]] (1956). Ільза Лакштанава стварыла абаяльны вобраз Ілоны Алгрэн — прыгожай, сумленнай, захопленай. Чароўную «жанчыну-цукерку» Клару сыграла І. Лакштанава ў спектаклі «Доктар» [[Браніслаў Нушыч|Б. Нушыча]] (1956): вытачаная фігурка, жаноцкасць, графічная выразнасць сцэнічнага малюнка… Так складалася пэўнае акрэсленае амплуа актрысы. Шчырасць і чысціня вылучалі Катрын у выкананні І. Лакштанавай у спектаклі «{{нп5|Матухна Кураж і яе дзеці||ru|Мамаша Кураж и её дети}}» [[Б. Брэхт]]а (1962). Роля яе без адзінага слова (Катрын нямая), але ўсё нешчаслівае жыццё абяздоленай жанчыны, увесь яе боль, крушэнне надзей і мужнасць зрабілі вялікае ўражанне на гледачоў. Іграючы каралеву Лізавету ў спектаклі «[[Марыя Сцюарт (п'еса)|Марыя Сцюарт]]» [[Ф. Шылер]]а ([[1970]]), І. Лакштанава здолела з уласцівай ёй паслядоўнасцю пранікнуць у тайнікі душы жанчыны і каралевы, адшукаць пабуджальныя матывы ўчынкаў, велічы і нізасці, здолела пранікнуцца спагадай і агідай. Актрыса не столькі паказала нам вынікі, колькі зрабіла сам працэс аналізу бачным і захапляючым. Гэта была нечаканая грань творчасці І. Лакштанавай. Скупы на пахвалу малдаўскі драматург [[Іон Друцэ]] напісаў на праграмцы спектакля па сваёй п’есе «Птушкі нашай маладосці» (1972): «Лепшай Арціне». Ільза Лакштанава, па агульным меркаванні, артыстка ніяк не бытавога плана, сыграла цярплівую, рана пастарэлую малдаўскую сялянку з такой сілай спагады, пранікнення ў няхітры жаночы лёс, што ціхая, сціплая Арціна стала высокім сімвалам. У спектаклі «Рэтра» [[Аляксандр Міхайлавіч Галін|А. Галіна]] (1980) І. Лакштанава сыграла ролю былой балерыны Розы Аляксандраўны Песачынскай. Вобраз быццам вышыты найтанчэйшай строчкай. Інтанацыя, мімалётная ўсмешка, позірк, жэст — усё так тонка, нібыта гэта і ёсць галоўная задача актрысы — захапіць гледача прыгажосцю і мудрагелістасцю ўзора. Але ж разам з тым актрыса імкнецца выявіць назапашанае, захаванае ў душы, прагне абуджаць спачуванне, спагадлівасць, чалавечнасць. Вылучаюцца такія ролі актрысы, як Ганна, Алена, Ліза («[[Варвары (п'еса)|Варвары]]», «{{нп5|Мяшчане (п'еса)|Мяшчане|ru|Мещане (пьеса)}}», «[[Дзеці сонца (п'еса)|Дзеці сонца]]» [[Максім Горкі|М. Горкага]]), Клаўдзія («Дзеці Ванюшына» [[С. Найдзёнаў|С. Найдзёнава]]), Калугіна («Саслужыўцы» [[Эміль Веньямінавіч Брагінскі|Э. Брагінскага]] і [[Эльдар Аляксандравіч Разанаў|Э. Разанава]]), старая Ганна («[[Апошні тэрмін]]» паводле [[В. Распуціна]]), Вольга («Нашэсце» [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонава]]), Марта Боль («Фізікі» [[Ф. Дзюрэнмат]]а) і інш. Індывідуальнасці І. Лакштанавай уласцівы спалучэнне рэальнасці з паэтычным светам, імкненне раскрыць ва ўсёй глыбіні псіхалогію вобраза, выявіць найтанчэйшыя душэўныя зрухі складаных чалавечых характараў. == Сям’я == Жонка акцёра і рэжысёра [[Іосіф Пятровіч Лакштанаў|Іосіфа Пятровіча Лакштанава]] (1911—1986). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Лакштанава Ільза Канстанцінаўна|[[Г. Г. Коваль|Коваль Г. Г.]]|110}} == Спасылкі == * [https://bis.nlb.by/ru/documents/137665 Лакштанава Ільза Канстанцінаўна] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лакштанава Ільза Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валгаградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Беларусі]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра СССР]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Ізраіль з Беларусі]] h280j0a231dyq4b6duuuulsj42gcbdb 0 682876 5130898 5041928 2026-04-23T09:12:55Z Slavazai1973 60865 /* Фарм-клубы */ 5130898 wikitext text/x-wiki {{Картка БК | назва = Рубон | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | горад = [[Віцебск]] }} '''Рубон''' — беларускі мужчынскі баскетбольны клуб з горада [[Віцебск]]. Клуб быў заснаваны летам 1995 года. == Назва == * Шыком-Лакаматыў (1995—1996) * Лакаматыў-Шыком (1996—1997) * Лакаматыў (1997—2000) * Лакаматыў-КіС (2000—2011)<ref>{{Cite web |url=https://vitebsk.cc/2011/10/19/basketbolnyi-klub-lakamatyiw-kis-peraymenavali-w-rubon/ |title=Баскетбольны клуб «Лакаматыў-КіС» перайменавалі ў «Рубон» |access-date=17 ліпеня 2021 |archive-date=17 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717145238/https://vitebsk.cc/2011/10/19/basketbolnyi-klub-lakamatyiw-kis-peraymenavali-w-rubon/ |url-status=dead }}</ref> * Рубон (2011 — цяпер) == Гісторыя == Вытокі беларускага баскетбола знаходзяцца ў Віцебску. Менавіта ў гэтым горадзе быў створаны спартовы клуб чыгуначнікаў «Суботнік», у якім культываваліся лёгкая атлетыка, гімнастыка, футбол, лыжны спорт і баскетбол. У 1923 годзе мужчынская каманда горада ўзяла ўдзел у першых усесаюзных спаборніцтвах па баскетболе, заняўшы ганаровае 3 месца. Гэта падзея стала сур’ёзным штуршком для развіцця баскетбола на Віцебшчыне. Мужчынская баскетбольная каманда Віцебскай вобласці пачала браць удзел у [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|вышэйшай лізе Чэмпіянату Рэспублікі Беларусь]] з 1995 года і ўжо ў сезоне 1998—1999 стала срэбным прызёрам [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]]. Сезон 2011—2012 клуб пачаў са змены назвы з «Лакаматыў-КіС» на «Рубон» (старажытная назва [[Заходняя Дзвіна|ракі Заходняя Дзвіна]])<ref>[http://vo-klub.by/index.php/comand/rubon/ Баскетбольная команда РУБОН — История клуба]</ref>. == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (4)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|2010]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (5)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 7 || - || |- | 1996-97 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|4-е месца]] || |- | [[Сезон 1997/1998 «Лакаматыва» Віцебск (баскетбол)|1997-98]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 1998/1999 «Лакаматыва» Віцебск (баскетбол)|1998-99]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 1999/2000 «Лакаматыва» Віцебск (баскетбол)|1999-00]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 6 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2000/2001 «Лакаматыў-КіС»|2000-01]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2001/2002 «Лакаматыў-КіС»|2001-02]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2002/2003 «Лакаматыў-КіС»|2002-03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|8-е месца]] || |- | [[Сезон 2003/2004 «Лакаматыў-КіС»|2003-04]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр|| [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|6-е месца]] || |- | [[Сезон 2004/2005 «Лакаматыў-КіС»|2004-05]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2005/2006 «Лакаматыў-КіС»|2005-06]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2006/2007 «Лакаматыў-КіС»|2006-07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 7 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2007/2008 «Лакаматыў-КіС»|2007-08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|8-е месца]] || |- | [[Сезон 2008/2009 «Лакаматыў-КіС»|2008-09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2009/2010 «Лакаматыў-КіС»|2009-10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2010/2011 «Лакаматыў-КіС»|2010-11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 «Рубона»|2011-12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2012/2013 «Рубона»|2012-13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2013/2014 «Рубона»|2013-14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 9 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2014/2015 «Рубона»|2014-15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2015/2016 «Рубона»|2015-16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2016/2017 «Рубона»|2016-17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2017/2018 «Рубона»|2017-18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|5-е месца]] || |- | [[Сезон 2018/2019 «Рубона»|2018-19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2019/2020 «Рубона»|2019-20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2020/2021 «Рубона»|2020-21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 5 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2021/2022 «Рубона»|2021-22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 «Рубона»|2022-23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 «Рубона»|2023-24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 «Рубона»|2024-25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|4-е месца]]|| |} == Трэнеры == {{Div col|2}} * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Рыбакоў|Дзмітрый Рыбакоў]] (1995—2006) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Махонь]] (2006—2007) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Рыбакоў|Дзмітрый Рыбакоў]] (2007—2009) * {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Леанідавіч Байдакоў|Руслан Байдакоў]] (з 2009) {{Div col end}} == Вядомыя баскетбалісты == {{Div col|3}} * {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Аладка|Іван Аладка]] (2012—2015, 2015—2017) * {{Сцяг Беларусі}} [[Віктар Сасунавіч Аўсепян|Віктар Аўсепян]] (2010—2016, 2016/17, 2019—2024) * {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Леанідавіч Байдакоў|Руслан Байдакоў]] (1997/98, 1998/99, 2004, 2006) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Быкаў]] (1995—2002) * {{Сцяг Беларусі}} [[Антон Вітальевіч Вашкевіч|Антон Вашкевіч]] (2016/17) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Андрэевіч Вікенцьеў| Дзяніс Вікенцьеў]] (2014/15) * {{Сцяг Беларусі}} [[Цімафей Андрэевіч Вяроўкін|Цімафей Вяроўкін]] (2011/12) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Галаўскі]] (2009/10) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Аляксеевіч Зайцаў|Дзмітрый Зайцаў]] (1996—2003, 2005/06) * {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Карасевіч]] (2006—2010, 2011/12) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Уладзіміравіч Качан|Аляксей Качан]] (2011—2022) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яўгенавіч Кец|Сяргей Кец]] (2002—2008) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Васільевіч Клемезь|Андрэй Клемезь]] (1997/98) * {{Сцяг Беларусі}} [[Вячаслаў Аляксандравіч Корж|Вячаслаў Корж]] (2004—2009) * {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Віталевіч Крыванос|Алег Крыванос]] (2005/06) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Міхайлавіч Крысевіч|Уладзімір Крысевіч]] (2019) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін|Дзмітрый Кузьмін]] (1998) * {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Іванавіч Лютыч|Максім Лютыч]] (2014/15) * {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Анатолевіч Маклакоў|Віталь Маклакоў]] (1999/00) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Махонь]] (1995—2001) * {{Сцяг Расіі}} [[Яўген Яўгенавіч Машанкоў|Яўген Машанкоў]] (2001) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў|Аляксандр Падзерачоў]] (2004—2006) * {{Сцяг Латвіі}} [[Зінціс Пліўда]] (2013) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Мікітавіч Сатыраў|Аляксандр Сатыраў]] (1997/98) * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Віктаравіч Свірыдаў|Анатоль Свірыдаў]] (1997—2000, 2000—2003) * {{Сцяг Украіны}} [[Эрнэста Ткачук]] (2020/21, 2022/23) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Чарыкаў]] (2015) * {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Валер’евіч Шустаў|Максім Шустаў]] (2017—2020, з 2021) * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Уладзіміравіч Якубенка|Анатоль Якубенка]] (1997—1999) {{Div col end}} == Фарм-клубы == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Назва !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1999-00 || Лакаматыў-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|Першая ліга]] || 6 || н/у || |- | 2000-01 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|Першая ліга]] || 8 || н/у || |- | 2001-02 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|Першая ліга]] || 9 || н/у || |- | 2002-03 || Педуніверсітэт || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|Першая ліга]] || 5 || н/у || |- | 2005-06 || ВДУ-Лакаматыў-КіС || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|Першая ліга]] || 2 || н/у || |- | 2007-08 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Першая ліга]] || 6 || н/у || |- | 2008-09 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Першая ліга]] || 7 || н/у || |- | 2009-10 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|Першая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2010/2011 «Лакаматыў-КіС-2»|2010-11]] || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Першая ліга]] || 3 || н/у || |- | [[Сезон 2011/2012 «Рубона-2»|2011-12]] || Рубон-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Першая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2013/2014 «Віцебска» (баскетбол)|2013-14]] || Віцебск || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Першая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2014/2015 «Рубона-2»|2014-15]] || Рубон-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 12 || н/у || |- | [[Сезон 2022/2023 «Рубон-моладзевая»|2022-23]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 10 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 «Рубон-моладзевая»|2023-24]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 11 || н/у || |- | [[Сезон 2024/2025 «Рубон-моладзевая»|2024-25]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 12 || н/у || |- | [[Сезон 2025/2026 «Рубон-моладзевая»|2025-26]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || 10 || н/у || |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/team?team_id=198983&season_id=122657 Профіль на сайце Беларускай федэрацыі баскетбола] * [https://basketball.eurobasket.com/team/Belarus/Rubon-Vitebsk-OBK-Voktsor/2098 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/team/?id=25783 Профіль на сайце РФБ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рубон (баскетбольны клуб)| ]] 3s71whzgokzsb3n61f6da1jpdakd5cz 0 683102 5130904 5127166 2026-04-23T09:20:40Z Slavazai1973 60865 5130904 wikitext text/x-wiki {{Картка БК | назва = ЖБК "Мінск" | лога = | лігі = [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйская ліга]] | заснаваны = 2006 | гісторыя = '''Мінск-2006''' (2006—2012)<br>'''Цмокі-Мінск''' (2012—2022)<br>'''Мінск''' (2022—{{н.ч.}}) | колеры = {{color box|#142952}} {{color box|white}} | зала = Falcon Club | умяшчальнасць = 2300 месцаў | прэзідэнт = {{Сцяг Беларусі}} [[Пётр Леанідавіч Івашкоў|Пётр Івашкоў]] | трэнер = {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Мацвеевіч Светнік|Сяргей Светнік]] | горад = {{Сцяг Мінска}} [[Мінск]] | званні = | д_майка = 142952 | д_выява_майка = _vneckwhite | д_трусы = 142952 | д_выява_трусы = | г_майка = FFFFFF | г_выява_майка = _thinwhitesides | г_трусы = 142952 | г_выява_трусы =_sides_on_white }} '''Мінск''' — беларускі жаночы баскетбольны клуб з [[Мінск]]а, уваходзіць у структуру баскетбольнага клуба «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» == Назвы == * Мінск-2006 (2006—2012) * Цмокі-Мінск (2012—2022) * Мінск (з 2022) == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (7)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (7)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (5)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (6)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (8)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|2024]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (5)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]]. '''[[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (1)''': [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]]. '''[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (1)''': [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2014/2015|2014/2015]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (2)''': [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|2015/2016]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (1)''': [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]]. == Склад каманды == Склад каманды ў сезоне 2023/24 * {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Бабак]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Барысевіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дарына Бачкарова]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Аляксандраўна Вабішчэвіч|Ксенія Вабішчэвіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ірына Венская]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Паліна Верабей]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Кацярына Грэк]] * {{Сцяг ЗША}} [[Кіяна Джонсан]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Яўгенія Ігнаценка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Кацярына Карпук]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслава Кушнер]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Яна Макуца]] * {{Сцяг ЗША}} [[Рэйчал Тэрыёт]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Лізавета Пішчака]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Алена Цітавец]] === Трэнеры каманды === * {{Сцяг Беларусі}} Андрэй Ваўлеў (галоўны трэнер) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2006/2007 ЖБК «Мінск-2006»|2006-07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006|2-е месца]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2006/2007|2006/2007]] — 9-е месца |- | [[Сезон 2007/2008 ЖБК «Мінск-2006»|2007-08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|3|| style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007|3-е месца]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2007/2008|2007/2008]] — 9-е месца |- | [[Сезон 2008/2009 ЖБК «Мінск-2006»|2008-09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|3|| style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|3-е месца]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2008/2009|2008/2009]] — 12-е месца |- | [[Сезон 2009/2010 ЖБК «Мінск-2006»|2009-10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2|| style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009|3-е месца]] || style="background:#cc9966"|[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]] — 3-е месца |- | rowspan="2" | [[Сезон 2010/2011 ЖБК «Мінск-2006»|2010-11]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="Silver" |2|| rowspan="2" bgcolor="gold" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|Уладальнік]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|2010/2011]] — паўфінальны раўнд |- |Еўракубак 2010/2011 — 1/16 фіналу |- | [[Сезон 2011/2012 ЖБК «Мінск-2006»|2011-12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|3|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011|Фіналіст]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2011/2012|2011/2012]] — 4-е месца |- | [[Сезон 2012/2013 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2012-13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2|| style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012|3-е месца]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2012/2013|2012/2013]] — 4-е месца |- | rowspan="2" | [[Сезон 2013/2014 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2013-14]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="gold" |1|| rowspan="2" bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013|Фіналіст]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2013/2014|2013/2014]] — элітны раўнд |- |Еўракубак 2013/2014 — групавы этап |- | rowspan="2" | [[Сезон 2014/2015 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2014-15]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="gold" |1|| rowspan="2" bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014|Фіналіст]] || bgcolor=gold|[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2014/2015|2014/2015]] — 1-е месца |- |Еўракубак 2014/2015 — групавы этап |- | rowspan="2" | [[Сезон 2015/2016 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2015-16]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="Silver" |2|| rowspan="2" bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015|Фіналіст]] || bgcolor="Silver" |[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|2015/2016]] — 2-е месца |- |[[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|2015/2016]] — 4-е месца |- | rowspan="2" | [[Сезон 2016/2017 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2016-17]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="gold" |1|| rowspan="2" bgcolor="gold" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|Уладальнік]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2016/2017|2016/2017]] — другі этап |- |[[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2016/2017|2016/2017]] — групавы этап |- | rowspan="2" | [[Сезон 2017/2018 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2017-18]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="gold" |1|| rowspan="2" bgcolor="gold" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|Уладальнік]] || bgcolor=Silver|[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]] — 2-е месца |- |[[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]] — 9-е месца |- | rowspan="2" | [[Сезон 2018/2019 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2018-19]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="gold" |1|| rowspan="2" bgcolor="gold" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|Уладальнік]] || bgcolor=Silver|[[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]] — 2-е месца |- |Еўракубак 2018/2019 — групавы этап |- | rowspan="2" | [[Сезон 2019/2020 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2019-20]] || rowspan="2" | [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || rowspan="2" bgcolor="gold" |1|| rowspan="2" bgcolor="gold" |[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019|Уладальнік]] ||[[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2019/2020|2019/2020]] — фінал чатырох |- |Еўракубак 2019/2020 — плэй-оф |- | [[Сезон 2020/2021 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2020-21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|2|| [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|4-е месца]] ||[[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2020/2021|2020/2021]] — групавы этап |- | [[Сезон 2021/2022 ЖБК «Цмокі-Мінск»|2021-22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|Вышэйшая ліга]] ||style="background:#cc9966"|3|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|Фіналіст]] ||[[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга]] [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2021/2022|2021/2022]] — групавы этап (зняўся) |- | [[Сезон 2022/2023 ЖБК «Мінск»|2022-23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|Вышэйшая ліга]] ||style="background:#cc9966"|3|| style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ЖБК «Мінск»|2023-24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=gold|1|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2024/2025 ЖБК «Мінск»|2024-25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|Фіналіст]] || |} == Трэнеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Валер’евіч Ваўлеў|Андрэй Ваўлеў]] (2006—2007) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Іванавіч Капылоў|Уладзімір Капылоў]] (2007—2008)<ref>[https://web.archive.org/web/20220603101406/https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/22217 Кубок прижился?]</ref> * {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Аляксандравіч Бузлякоў|Мікалай Бузлякоў]] (2008—2010) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Мацвеевіч Светнік|Сяргей Светнік]] (2010—2014) * {{Сцяг Расіі}} [[Уладзімір Фёдаравіч Каласкоў|Уладзімір Каласкоў]] (2014)<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/ru/novosti/item/280-basketbolistki-tsmoki-minsk-lishili-grodnenskuyu-olimpiyu-zvaniya-chempionok-belarusi |title=Баскетболистки "Цмокi-Мiнск" лишили гродненскую "Олимпию" звания чемпионок Беларуси |access-date=21 жніўня 2023 |archive-date=21 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821100648/https://usitmoik.gov.by/ru/novosti/item/280-basketbolistki-tsmoki-minsk-lishili-grodnenskuyu-olimpiyu-zvaniya-chempionok-belarusi |url-status=dead }}</ref> * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Валер’евіч Ваўлеў|Андрэй Ваўлеў]] (2014—2024) * {{Сцяг Беларусі}} [[Вольга Віктараўна Падабед|Вольга Падабед]] (2024—2026) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Мацвеевіч Светнік|Сяргей Светнік]] (з 2026) {{Div col end}} == Фарм-клубы == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Назва !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2019-20 || БДУ-Цмокі || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2020/2021 ЖБК «БДУ-Цмокі»|2020-21]] || БДУ-Цмокі || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020|Фіналіст]] || |- | 2021-22 || БДУ-Цмокі || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | 2022-23 || Мінск (маладзёжная) || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 ЖБК «Мінск-моладзевая»|2023-24]] || Мінск (маладзёжная) || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2024/2025 ЖБК «Мінск-моладзевая»|2024-25]] || Мінск (маладзёжная) || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024|4-е месца]] || bgcolor=Silver|[[Студэнцкая ліга РЖД]] [[Студэнцкая ліга РЖД 2024/2025|2024/2025]] — 2-е месца |- | [[Сезон 2025/2026 ЖБК «Мінск-моладзевая»|2025-26]] || Мінск (маладзёжная) || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|4-е месца]] || bgcolor=Silver|[[Студэнцкая ліга РЖД]] [[Студэнцкая ліга РЖД 2025/2026|2025/2026]] — 2-е месца |} == Легіянеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг Расіі}} Галіна Ігнатовіч (2008—2012) * {{Сцяг ЗША}} [[Брук Куінэн]] (2010—2011) * {{Сцяг ЗША}} [[Крысі Гівенс]] (2010—2011) * {{Сцяг Эстоніі}} [[Яна Ранавескі]] (2010—2011) * {{Сцяг Украіны}} Аліна Іярдан (2012—2013) * {{Сцяг Эстоніі}} Каці Раўсбэрг (2012—2013) * {{Сцяг Расіі}} [[Яна Паневіна]] (2012—2013) * {{Сцяг ЗША}} [[Крыстэн Морыс]] (2013—2014) * {{Сцяг ЗША}} [[Шантэль Элфард]] (2013—2014) * {{Сцяг Сербіі}} [[Біляна Сцепановіч]] (2013—2014) * {{Сцяг ЗША}} [[Андола Дорч]] (2014—2015) * {{Сцяг Літвы}} [[Гедрэ Паўгайтэ]] (2014—2016) * {{Сцяг Літвы}} [[Габрыэле Гуткаўскайце]] (2015—2016) * {{Сцяг ЗША}} [[Эмбер Джонс]] (2015—2016) * {{Сцяг ЗША}} [[Рэйчал Тэрыёт]] (2016—2020, 2021—2022) * {{Сцяг ЗША}} [[Кай Афі Джэймс]] (2017—2018) * {{Сцяг ЗША}} [[Шэнан Мак-Калум]] (2018—2019) * {{Сцяг ЗША}} [[Даніэль Мак-Крэй]] (2018—2019) * {{Сцяг Чэхіі}} [[Ленка Бартакова]] (2018, 2019—2020) * {{Сцяг ЗША}} [[Адэра Чыдом]] (2019—2020) * {{Сцяг ЗША}} [[Брытні Джонс]] (2020—2021) * {{Сцяг ЗША}} [[Джордан Рэнэ Хупер|Джордан Хупер]] (2020—2021) {{Div col end}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bc-tsmoki.by/zhenskaya-komanda?tv|seasone=2020-2021 Жаночая каманда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210723015438/http://bc-tsmoki.by/zhenskaya-komanda?tv%7Cseasone=2020-2021 |date=23 ліпеня 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖБК «Цмокі-Мінск»]] azahsucgbrac00ow32snjyi02nblkgj 0 683826 5130656 3888788 2026-04-22T12:26:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130656 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Гаўрыіл Лявонцьевіч Сугробаў''' ([[1906]], [[Пензенская губерня]], [[Расійская імперыя]] — [[25 студзеня]] [[1989]]) — дырэктар [[БДІНГ]] у [[1938]]—[[1939]] і [[1949]]—[[1962]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў педтэхнікум, а ў [[1931]] гісторыка-эканамічнае аддзяленне Маскоўскага педагагічнага інстытута. Пасля сканчэння аспірантуры пры кафедры эканамічнай геаграфіі Маскоўскага планавага інстытута ([[1936]]) быў накіраваны ў БДІНГ загадчыкам кафедры эканамічнай геаграфіі. Працаваў намеснікам дырэктара па вучэбнай рабоце, а з [[1938]] — дырэктарам. У верасні [[1939]] у сувязі з пастановай ЦК [[КП(б)Б]] і Саўнаркама [[БССР]] быў прызначаны намеснікам старшыні [[Дзяржплан БССР|Дзяржплану пры СНК БССР]]. Падчас [[ВАВ|Вялікай Айчыннай вайны]] і ў [[1949]] працаваў у планавых органах Дзяржплана. У [[1949]] зноў стаў дырэктарам інстытута, адначасова загадваў кафедрай эканамічнай геаграфіі. За перыяд працы дырэктарам інстытута шмат увагі надаваў укамплектаванню яго высокакваліфікаванымі кадрамі, пытанням арганізацыі працы кафедр і паляпшэння навукова-даследчай працы. Сышоў на пенсію ў [[1962]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] == Спасылкі == * [http://www.bseu.by/russian/general/history.htm Інфармацыя на сайце БДЭУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121024838/http://www.bseu.by/russian/general/history.htm |date=21 студзеня 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэктары БДЭУ}} {{DEFAULTSORT:Сугробаў Гаўрыіл Лявонцьевіч}} [[Катэгорыя:Рэктары БДЭУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] fovvv1epfva3o7koa7xbnztq2560kth 0 683839 5130833 4630594 2026-04-23T05:27:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130833 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Горскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Краснапольскі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Горы (Краснапольскі раён)|Горы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[11 красавіка]] [[1960]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 574 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://krasnopolie.gov.by/index.php/vlast/raiispolkom/itemlist/category/293-gor-isp |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Горскі сельсавет}} '''Го́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2010 года вёска) [[Горы (Краснапольскі раён)|Горы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Горскі (Гораўскі) сельсавет''' у складзе Краснапольскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Краснапольскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Касцягаўскі сельсавет|Касцягаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 красавіка 1960 года цэнтр [[Касцягаўскі сельсавет|Касцягаўскага сельсавета]] перанесены ў вёску [[Горы (Краснапольскі раён)|Горы]], Касцягаўскі сельсавет перайменаваны ў Горскі<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Горскага сельсавета было 36 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|179}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 783 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 91,3 % — [[беларусы]], 7,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 ліпеня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 574 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Горскі сельсавет (Краснапольскі раён)}} {{Краснапольскі раён}} [[Катэгорыя:Горскі сельсавет (Краснапольскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1960 годзе]] 4p82v9lz2o5rt7925h7mske13281r93 0 684747 5130813 4640025 2026-04-23T01:29:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130813 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Глыбачанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ушацкі раён]] |Уключае = 27 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глыбачка (Глыбачанскі сельсавет)|Глыбачка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 574 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ru/gluboh/ |Заўвагі = }} '''Глыбача́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2011 года вёска) [[Глыбачка (Глыбачанскі сельсавет)|Глыбачка]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Ульскі раён|Ульскага раёна]] [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Глыбачка. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Ульскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Ушацкага раёна БССР. У 1934 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Рукшаніцы]]. З 21 чэрвеня 1935 года сельсавет у складзе Ушацкага раёна [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. З 9 верасня 1946 года ў складзе адноўленага Ульскага раёна Віцебскай вобласці. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Ушацкага раёна. 19 лютага 1958 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Усвейскі сельсавет|Усвейскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Бадзяліна]], [[Бальбінава]], [[Двор Усвея]], [[Капусціна (Ушацкі раён)|Капусціна]], [[Маёўка (Ушацкі раён)|Маёўка]], [[Пенная Ніва]], [[Усвея (вёска)|Усвея]]), таксама ў склад сельсавета з [[Дубраўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Дубраўскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Асінаўка (Ушацкі раён)|Асінаўка]], [[Бярозава (Глыбачанскі сельсавет)|Бярозава]], [[Кавалеўшчына (Глыбачанскі сельсавет)|Кавалеўшчына]], [[Краснае (Ушацкі раён)|Краснае]], [[Красная Горка (Ушацкі раён)|Красная Горка]], [[Ляхава (Ушацкі раён)|Ляхава]], [[Рацькава]], [[Шалапечына]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 лютага 1958 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 2.</ref>. Пасля 1958 года цэнтр сельсавет перанесены ў вёску Глыбачка. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]], з 30 ліпеня 1966 года — у складзе адноўленага Ушацкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Глыбачанскага сельсавета 29 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|62}}</ref>. 27 чэрвеня 2008 года скасавана вёска [[Паўлоўшчына]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-232/2008_232_9_17369.pdf Решение Ушачского районного Совета депутатов от 27 июня 2008 г. № 92 Об упразднении деревни Павловщина Ушачского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 820 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,4 % — [[беларусы]], 5,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 жніўня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 574 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Глыбачанскі сельсавет}} {{Ушацкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Глыбачанскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ульскі раён|child|загаловак=Глыбачанскі сельсавет ва [[Ульскі раён|Ульскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Ушацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Глыбачанскі сельсавет ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] (1931—1946)}} |спіс3 = {{Ульскі раён|child|загаловак=Глыбачанскі сельсавет ва [[Ульскі раён|Ульскім раёне]] (1946—1956)}} |спіс4 = {{Ушацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Глыбачанскі сельсавет ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] (1956—1962)}} |спіс5 = {{Лепельскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Глыбачанскі сельсавет у [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] (1962—1966)}} |спіс6 = {{Ушацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Глыбачанскі сельсавет ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Глыбачанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ульскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 5hcj74kxgw4ggxs9di8inc4wo62l2xk 0 685046 5130891 5069770 2026-04-23T08:59:01Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Кнігі 1995 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Творы 1995 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130891 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = На Чорных лядах | Публікацыя = 1995 год | Аўтар = [[Васіль Быкаў]] | Мова арыгіналу = беларуская | Жанр = [[аповесць]] | Папярэдні твор = [[Сцюжа]] | Наступны твор = [[Перад канцом]] }} '''«На чо́рных ля́дах»''' — апавяданне [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]], прысвечанае [[Слуцкі збройны чын|Слуцкаму збройнаму чыну]], напісанае ў 1990-х гг. Само апавяданне з'явілася на свет у 1994 г. У 1995 г., разам з апавяданнямі «[[Перад канцом]]» і «[[Жоўты пясочак]]», легла ў аснову [[На Чорных Лядах (фільм)|аднайменнай кінастужкі]]. == Сюжэт == У апавяданні «На чорных лядах» аўтар звяртаецца да нядаўняй гісторыі — [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага ўзброенага паўстання]] 1920 г., накіраванага супраць [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|бальшавіцкай акупацыі]] [[Беларусь|Беларусі]]. Восем чалавек, знясіленых, без ежы і патронаў, адважваюцца на самагубства: яны капаюць сабе агульную магілу і па чарзе кладуцца ў яе. Гэтыя людзі, якія жадалі дабра сабе і свайму народу, свядома ідуць на смерць не з-за нейкага [[фанатызм]]у, a кіруюцца [[Гуманізм|гуманістычнай]] думкай: не «''пацягнуць на пакуты іншых, тых, дзеля каго, па сутнасці, распачалі''» паўстанне. З васьмі чалавек застаўся жыць толькі пятнаццацігадовы Валодзька Сулашчык, якому камандовец даручыў закапаць і зруйнаваць з зямлёй магілу паўстанцаў. Выратаванне Валодзькі — надзея на тое, што трагічная самаахвярнасць паўстанцаў не згіне бясследна ў гісторыі, не забудзецца нашчадкамі. Праз трагедыю герояў твора аўтар паказвае нацыянальную трагедыю, выкрывае зло, што прынёс беларускаму народу [[бальшавізм]]. == Цікавосткі == * Прэм’ера аднайменнага фільма павінная была прайсці праз некаторы час пасля [[Рэферэндум 1995 года ў Беларусі|рэферэндуму 1995 года]], але так і не адбылася праз знікненне адзінай копіі фільма. Пазней яна нібыта знайшлася, але ў шырокі пракат фільм ужо не выйшаў. Адбылося толькі некалькі абмежаваных паказаў у [[Мінск]]у і [[Масква|Маскве]]<ref>http://www.nv-online.info/by/86/300/16638/</ref>. * Нягледзячы на тэматыку, аповесць (як і згаданыя вышэй) друкуюцца ў шматтомных выданнях твораў [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. * У ліпені 2020 года «[[Беларусьфільм]]» выклаў у [[Сацыяльная сетка|сацыяльных сетках]] адлічбаваную поўную версію экранізацыі<ref>https://www.youtube.com/watch?v=mBXNRFoVMXU</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Пра твор на сайце [https://karotkizmest.by/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85.html karotkizmest.by] * «[https://knihi.com/Vasil_Bykau/Na_cornych_ladach.html На чорных лядах]» на сайце «[[Беларуская Палічка|Беларускай Палічцы]]» * [https://web.archive.org/web/20210120211420/https://news.tut.by/culture/691252.html «Беларусьфильм» выложил в Сеть фильм о восстании против коммунистов] * Пра твор «На Чорны лядах» на сайце «[http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/vydayushhiesya-lichnosti/arhi%D1%9Enyya-dakumenty-i-materyyaly-pra-narodnaga-pismennika-belarusi-vasilya-bykava/arhi%D1%9Enyya-dakumenty-i-materyyaly-pra-narodnaga-pismennika-belarusi-vasilya-bykava/uvasablenne-tvora%D1%9E-u-mastacztve/zaprashalny-bilet-na-premeru-mastaczkaga-filma-na-chornyh-lyadah Архивы Беларуси]» * [https://budzma.by/news/na-chornych-liadach-film.html З’явілася адрэстаўраваная версія фільма «На чорных лядах» (Відэа)] (budzma.by) {{Васіль Быкаў}} [[Катэгорыя:Творы Васіля Быкава]] [[Катэгорыя:Творы 1995 года]] [[Катэгорыя:Творы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Апавяданні]] rn2okv9zvo060nkfagku2g21dvsugjh 0 685399 5130834 4644465 2026-04-23T05:28:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130834 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Горскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лепельскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Горкі (Лепельскі раён)|Горкі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2581 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://lepel.vitebsk-region.gov.by/ru/gorskij/ |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Горскі сельсавет}} '''Го́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Горкі (Лепельскі раён)|Горкі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Палянскі сельсавет''' у складзе Лепельскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Паляны (Лепельскі раён)|Паляны]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лепельскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. Да вайны цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Гарадчэвічы]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Чэрцы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 23 лістапада 1959 года ў склад сельсавета з [[Валосавіцкі сельсавет (Лепельскі раён)|Валосавіцкага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Азерцы (Лепельскі раён)|Азерцы]], [[Акцябрск (Лепельскі раён)|Акцябрск]], [[Зялёны Востраў (Лепельскі раён)|Зялёны Востраў]], [[Ленінск (Лепельскі раён)|Ленінск]], [[Сяргееўшчына (Лепельскі раён)|Сяргееўшчына]], [[Тадуліна (Лепельскі раён)|Тадуліна]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. 19 лютага 1971 года сельсавет перайменаваны ў '''Чэрскі сельсавет'''. У 1972 годзе ў склад сельсавета з [[Лепельскі сельсавет|Лепельскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Баравенскія Хутары]], [[Бораўна (вёска)|Бораўна]] і [[Залессе (Лепельскі раён)|Залессе]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Чэрскага сельсавета 31 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|49}}</ref>. 4 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з [[Баброўскі сельсавет|Баброўскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёска [[Караевічы]] і хутар [[Мельніца (Лепельскі раён)|Мельніца]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 21 верасня 1987 года ў склад [[Лепельскі сельсавет|Лепельскага сельсавета]] перададзены 9 населеных пунктаў ([[Азерцы (Лепельскі раён)|Азерцы]], [[Зялёны Востраў (Лепельскі раён)|Зялёны Востраў]], [[Масцішча (Лепельскі ран)|Масцішча]], [[Навіны (Лепельскі сельсавет)|Навіны]], [[Паддуб’е (Лепельскі раён)|Паддуб’е]], [[Сяргееўшчына (Лепельскі раён)|Сяргееўшчына]], [[Тадуліна (Лепельскі раён)|Тадуліна]], [[Шубнікі (Лепельскі раён)|Шубнікі]] і [[Юндзілаўка]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 верасня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>, 29 ліпеня 1988 года — яшчэ 5 населеных пунктаў ([[Адамаўка (Лепельскі раён)|Адамаўка]], [[Двор Людчыцы]], [[Дрымаўшчына (Лепельскі раён)|Дрымаўшчына]], [[Людчыцы]] і [[Чэрцы]]). 19 ліпеня 1989 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Горы, сельсавет перайменаваны ў Горскі<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 19 ліпеня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>. 26 верасня 2008 года скасавана вёска [[Пунты]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-310/2008_310_9_19171.pdf Решение Лепельского районного Совета депутатов от 26 сентября 2008 г. № 84 Об упразднении сельского населенного пункта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210825045833/https://pravo.by/pdf/2008-310/2008_310_9_19171.pdf|date=25 жніўня 2021}}</ref>. 24 снежня 2009 года да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў аднесены ваенны гарадок [[Заслонава]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-37/2010_37_9_28651.pdf Решение Лепельского районного Совета депутатов от 24 декабря 2009 г. № 141 Об отнесении населенного пункта (военного городка) Заслоново к категории сельских населенных пунктов]</ref>, 17 верасня 2013 года — ваенны гарадок [[Межыца 2]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060164&p1=1 Решение Лепельского районного Совета депутатов от 17 сентября 2013 г. № 192 Об отнесении военного городка № 2 Межица Горского сельсовета Лепельского района Витебской области к категории сельского населенного пункта]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3609 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 81,5 % — [[беларусы]], 13,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=25 жніўня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2581 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Горскі сельсавет (Лепельскі раён)}} {{Лепельскі раён}} [[Катэгорыя:Горскі сельсавет (Лепельскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] dih5lh0qvzyeqorj7i9a9xc65b3kiul 0 687140 5130918 4943672 2026-04-23T10:52:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130918 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Грыбавецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кіраўскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Шалаёўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[23 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 342 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Грыбаве́цкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Шалаёўка]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Збышынскі сельсавет''' у складзе [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Збышын]]. 21 студзеня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Грыбавец]], сельсавет перайменаваны ў Грыбавецкі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чачэвіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]], з 12 лютага 1935 года ў складзе Кіраўскага раёна. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 24 чэрвеня 1960 года ў склад [[Баравіцкі сельсавет|Баравіцкага сельсавета]] перададзена вёска [[Зеляніца (Кіраўскі раён)|Зеляніца]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. 31 студзеня 1966 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Шалаёўка<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 студзеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 9 (1129).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 9 населеных пунктаў<ref name="АТД74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|175}}</ref>. У 1977 годзе скасаваны пасёлак [[Дзяржынскі (Кіраўскі раён)|Дзяржынскі]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. 23 снежня 2009 года скасаваны, трыторыя далучана да [[Баравіцкі сельсавет|Баравіцкага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 342 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>, з іх 93,0 % — [[беларусы]], 5,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |title=Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=15 верасня 2021 |archive-date=14 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 8 населеных пунктаў: [[Боркі (Кіраўскі раён)|Боркі]], [[Грыбава Слабада]], [[Грыбавец]], [[Грыбавецкае Лясніцтва]], [[Збышын]], [[Пільнікі]], [[Стары Юзін]] і [[Шалаёўка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 1985―1987.{{ref-ru}} * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.{{ref-ru}} {{Кіраўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Клічаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] 9vuk2bknbtzixpmnkj9fw1azt83xlwf 10 693568 5130791 4705569 2026-04-22T21:19:06Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5130791 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вытворныя літары S |загаловак = Вытворныя лацінскай літары [[S (літара)|S, s]] |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Літары |спіс1 = * [[Ś]]ś * [[Ṥ|Ṥṥ]] * [[Ŝ|Ŝŝ]] * [[Š|Šš]] * [[Ṧ|Ṧṧ]] * [[Ṡ|Ṡṡẛ]] * [[Ş|Şş]] * [[Ṣ|Ṣṣ]] * [[Ṩ|Ṩṩ]] * [[Ș|Șș]] * [[ᵴ]] * [[ᶊ]] * [[ʂ]] * [[ȿ]] * [[S̩|S̩s̩]] * [[ß]] * [[Ʃ|Ʃʃ]] * [[ᶋ]] * [[ƪ]] * [[ʅ]] * [[ᶘ]] * [[ʆ]] * [[ʦ]] * [[ʧ]] * [[ʪ]] * [[Ꞩ|Ꞩꞩ]] |загаловак2 = Сімвалы |спіс2 = * [[Долар ЗША|$]] * [[𝆍]] * [[𝕊]] * [[₷]] * [[§]] * [[𝄉]] * [[Песета|₧]] * [[₨]] * [[Ⓢ|Ⓢⓢ]] * [[⒮]] }}<includeonly>{{#if: {{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Катэгорыя:Вытворныя літары S]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Літары з дыякрытычнымі знакамі — шаблоны паводле літар]] </noinclude> 5g1vzivgp4tjzfnfwqci5nqitxszvoh 10 693696 5130792 4960835 2026-04-22T21:19:43Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5130792 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Літары са штрыхом |загаловак = Літары са штрыхом |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Лацініца |спіс1 = * [[Ⱥ|Ⱥⱥ]] * [[Ƀ|Ƀƀ]] * [[Ƃ|Ƃƃ]] * [[Ȼ|Ȼȼ]] * [[Đ|Đđ]] * [[Ɇ|Ɇɇ]] * [[Ǥ|Ǥǥ]] * [[Ħ|Ħħ]] * [[Ɨ|Ɨɨ]] * [[ᵼ]] * [[Ɉ|Ɉɉ]] * [[ɟ]] * [[ʄ]] * [[Ł|Łł]] * [[Ƚ|Ƚƚ]] * [[Ⱡ|Ⱡⱡ]] * [[ƛ]] * [[Ø|Øø]] * [[Ǿ|Ǿǿ]] * [[Ᵽ|Ᵽᵽ]] * [[Ɍ|Ɍɍ]] * [[Ꞩ|Ꞩꞩ]] * [[Ŧ|Ŧŧ]] * [[ᵺ]] * [[Ⱦ|Ⱦⱦ]] * [[ƾ]] * [[Ʉʉ]] * [[ᵾ]] * [[ᵿ]] * [[Ɏ|Ɏɏ]] * [[Ƶ|Ƶƶ]] * [[ƻ]] * [[ʡ]] * [[ʢ]] }}<includeonly>{{#if: {{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||[[Катэгорыя:Літары са штрыхом]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Літары з дыякрытычнымі знакамі — шаблоны паводле дыякрытычных знакаў]] </noinclude> cuqfrrmi9fe7shjouqkcyrg3531kjj1 0 695254 5130697 4760622 2026-04-22T14:17:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130697 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{абнавіць}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Генадзь Адольфавіч Кернес | выява = | памер = 250px | подпіс = | пасада = гарадскі галава Харкава | парадак = 5 | сцяг = Coat of arms of Kharkiv.svg | сцяг2 = Kharkiv-town-flag.svg | перыядпачатак = [[24 лістапада]] [[2010]] | перыядканец = [[16 снежня]] [[2020]]<br/>(в. а. з [[18 сакавіка]] [[2010]]) | папярэднік = [[Міхаіл Маркавіч Добкін|Міхаіл Добкін]] | пераемнік = [[Ігар Аляксандравіч Церахаў|Ігар Церахаў]] | прэзідэнт = [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] | пасада_2 = Сакратар Харкаўскай гарадской рады | перыядпачатак_2 = [[11 красавіка]] [[2002]] | перыядканец_2 = [[28 мая]] [[2002]] | папярэднік_2 = [[Мікалай Якаўлевіч Пятрэнка|Мікалай Пятрэнка]] | пераемнік2 = [[Марк Мікалаевіч Воранаў|Марк Воранаў]] | прэзідэнт_2 = [[Леанід Данілавіч Кучма|Леанід Кучма]] | пасада_3 = Сакратар Харкаўскай гарадской рады | перыядпачатак_3 = [[26 сакавіка]] [[2006]] | перыядканец_3 = [[24 лістапада]] [[2010]] | папярэднік_3 = [[Марк Мікалаевіч Воранаў|Марк Воранаў]] | пераемнік_3 = [[Аляксандр Мікалаевіч Новак|Аляксандр Новак]] | прэзідэнт_3 = [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктар Юшчанка]]<br/>[[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктар Януковіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | маці = Ганна Абрамаўна Кернес | бацька = Адольф Лазаравіч Кернес | жонка = Аксана Уладзіміраўна Васіленка<br/><small>(колішняя жонка)</small><br/>Галіна Сяргееўна Прывалава<br/><small>(колішняя сужыцелька)</small><br/>Аксана Юр’еўна Гайсінская<ref>[http://kharkov.dozor.ua/news/obwestvo/1159402.html ТОП-20 самых влиятельных женщин Харькова]</ref><ref>[http://www.segodnya.ua/regions/kharkov/zhena-kernesa-pohvastalas-sportivnoy-figuroy--605866.html Жена Кернеса похвасталась спортивной фигурой]</ref> | дзеці = Кірыл, Даніл | вядомы як = Гепа<ref>{{Cite web |url=http://cripo.com.ua/print.php?sect_id=6&aid=1994 |title=Гепа Харьківський // Украина криминальная, 24.05.2004 |access-date=5 снежня 2021 |archive-date=20 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020124107/http://cripo.com.ua/print.php?sect_id=6&aid=1994 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://expres.ua/news/2013/12/28/99472-misti-vladaryuye-gepa-lyudy-vidchayu-pokinchuyut-zhyttyam У місті, де владарює Гепа, люди з відчаю покінчують із життям] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141017034657/http://expres.ua/news/2013/12/28/99472-misti-vladaryuye-gepa-lyudy-vidchayu-pokinchuyut-zhyttyam |date=17 кастрычніка 2014 }}</ref> | партыя = [[Наша Украіна (партыя)|Наша Украіна]] (2005)<br>[[Партыя рэгіёнаў]]<br>(2005—2014)<br>[[Адраджэнне (партыя, Украіна)|Адраджэнне]]<br>(2015—2019)<br>[[Давярай справам]] (2019)<br>[[Апазіцыйны блок (партыя)|Апазіцыйны блок]] (2019)<br>[[Блок Кернеса — Паспяховы Харкаў]] (2020) | нацыянальнасць = [[Яўрэі|яўрэй]] | узнагароды = | аўтограф = RospisGK.jpg | прафесія = чарцёжнік-канструктар<br/>[[слесар]] }} '''Генадзь Адольфавіч Кернес''', {{lang-uk|Геннадій Адольфович Кернес}} ([[27 чэрвеня]] [[1959]], [[Харкаў]], [[УССР]], [[СССР]] — [[17 снежня]] [[2020]], [[Берлін]], [[Германія]]<ref>{{Cite web|url = https://en.interfax.com.ua/news/general/710478.html |title = Kharkiv Mayor Kernes died, time, place of funeral not determined yet |publisher = Interfax-Ukraine |access-date = 2020-12-17 |language = en}}</ref>) — [[Украіна|украінскі]] палітык [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання<ref name=":0">{{Cite web|title = Shot Ukrainian mayor has ‘successful’ surgery in Israel |publisher = Jewish News |access-date = 2017-09-07 |url = http://jewishnews.timesofisrael.com/ukraine-crisis-deepens-jewish-mayor-shot/ |language = en}}</ref>, доктар дзяржаўнага кіравання<ref name=":1">{{Cite web|title = Официальный сайт Геннадия Кернеса: Биография |access-date = 2017-09-07 |website = kernes.com.ua |url = http://kernes.com.ua/biography |archive-url = https://web.archive.org/web/20201218131654/http://kernes.com.ua/biography |archive-date = 2020-12-18}}</ref>, гарадскі галава Харкава (з 18 сакавіка 2010 года да сваёй смерці), раней член гарадской рады Харкава (ён займаў гэтую пасаду на працягу трох тэрмінаў), а таксама бізнесмен; вызначаецца як [[Алігархія|алігарх]]<ref name=":0" />. 28 красавіка 2014 года падчас велапрабегу быў паранены стрэлам з агнястрэльнай зброі, які здзейсніў невядомы нападнік. Яго стан быў ацэнены як цяжкі<ref name=":2">{{Cite web|author = INTERIA.PL |title = MSW Ukrainy o zamachu na Kernesa: To mogli być separatyści |access-date = 2017-09-07 |url = http://fakty.interia.pl/raporty/raport-zamieszki-na-ukrainie/aktualnosci/news-msw-ukrainy-o-zamachu-na-kernesa-to-mogli-byc-separatysci,nId,1416905 |language = pl}}</ref>. Пасля завяршэння паспяховага лячэння ў клініцы ў [[Ізраіль|Ізраілі]], куды быў дастаўлены пасля замаху, 17 чэрвеня 2014 года вярнуўся ў Харкаў і праз некаторы час вярнуўся да выканання абавязкаў<ref>{{Cite web|title = Kernes returns to Kharkiv |publisher = Interfax-Ukraine |access-date = 2017-09-07 |url = http://en.interfax.com.ua/news/general/209741.html}}</ref>. Па меркаванні некаторых экспертаў, на працягу доўгага перыяду знаходжання на пасадзе ён захоўваў жорсткі прарасійскі палітычны курс<ref>{{Cite web|title = Mer Charkowa postrzelony w plecy. Ukraińscy lekarze walczą o jego życie (wideo) |publisher = gp24.pl |access-date = 2017-09-07 |url = http://www.gp24.pl/artykul/4831867,mer-charkowa-postrzelony-w-plecy-ukrainscy-lekarze-walcza-o-jego-zycie-wideo,id,t.html |language = pl |archive-url = https://web.archive.org/web/20170907214847/http://www.gp24.pl/artykul/4831867,mer-charkowa-postrzelony-w-plecy-ukrainscy-lekarze-walcza-o-jego-zycie-wideo,id,t.html |archive-date = 2017-09-07}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title = W Charkowie demonstranci opanowali siedzibę gubernatora |publisher = PolskieRadio.pl |access-date = 2017-09-07 |url = http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1060621,W-Charkowie-demonstranci-opanowali-siedzibe-gubernatora}}</ref>; быў таксама прыхільнікам прэзідэнта Украіны [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]]. Пасля яго ўцёкаў у Расію Кернес таксама схаваўся за ўсходняй мяжой Украіны (магчыма, у Расіі), аднак неўзабаве вярнуўся ў Харкаў<ref name=":2" />. Пасля фарміравання новага ўрада ва Украіне, Кернес падтрымаў яго<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|title = Геннадий Кернес |access-date = 2017-09-07 |website = www.facebook.com |url = https://www.facebook.com/gennadykernes/ |language = pl}}</ref>, захаваўшы пры гэтым пасаду мэра Харкавa. Не да канца, аднак, змяніў свае погляды — за два месяцы да замаху на сваё жыццё ён быў абвінавачаны празаходнімі палітыкамі Украіны ў заахвочванні сепаратызму<ref name=":4">{{Cite web|title = Mayor of Kharkov, Ukraine shot in back, hospitalized – press service |publisher = RT International |access-date = 2017-09-07 |url = https://www.rt.com/news/155320-kharkov-mayor-shot-ukraine/ |language = en}}</ref>. Служба бяспекі Украіны нават распачала супраць яго справу, абвінаваціўшы яго ў распальванні сепаратысцкіх настрояў. Аднак лічыцца, што ў апошнія тыдні перад замахам ён змякчыў сваю пазіцыю, падтрымаўшы тэрытарыяльную цэласнасць Украіны<ref name=":0" />. На думку некаторых палітолагаў, дзякуючы супрацоўніцтву харкаўскіх эліт разам з Кернесам з цэнтральнай уладай, у горадзе, якім ён кіраваў, сепаратысты не змаглі заняць вялікую колькасць будынкаў дзяржаўных устаноў, у адрозненне ад сітуацыі, якая мела месца ў [[Данецк]]у або [[Луганск]]у. У сярэдзіне сакавіка прыхільнікі сепаратызму, аднак, захапілі штаб-кватэру аблсавета ў Харкаве, але неўзабаве былі з яе выцесненыя міліцыяй<ref name=":2" />. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і<ref>{{Cite web|title = Gennady Kernes |access-date = 2017-09-07 |website = vk.com |url = https://vk.com/gennadykernes}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title = Кернес Геннадий Адольфович – мэр Харькова – биография – Городской Дозор |access-date = 2017-09-07 |website = dozor.kharkov.ua |url = http://dozor.kharkov.ua/file/kernes/}}</ref>: бацька — Адольф Лазаравіч Кернес (1934—2012), маці — Анна Абрамаўна Кернес (нар. 1935). Мае сястру. У 1976 годзе скончыў сярэднюю школу № 76 у Харкаве. Пасля школы атрымаў звальненне ад ваеннай службы ў арміі па артыкуле 7-Б ([[шызафрэнія]])<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title = У Геннадия Кернеса умер отец |access-date = 2017-09-07 |url = http://kh.vgorode.ua/news/sobytyia/108825/}}</ref>. Адукацыю прадоўжыў у Нацыянальнай Юрыдычнай акадэміі Украіны ім. Яраслава Мудрага ([[Украінская мова|укр.]] ''<span dir="ltr" lang="uk">Національна юридична академія України ім. Ярослава Мудрого</span>''), далей вывучаў права ў Харкаўскім дзяржаўным эканамічным універсітэце (укр. ''<span dir="ltr" lang="uk">Харківський державний економічний університет</span>''), які скончыў са ступенню магістра дзяржаўнага кіравання<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title = Украина – Кернес Геннадий Адольфович – официальная биография мэра Харькова |access-date = 2017-09-07 |website = daily.com.ua |url = http://daily.com.ua/ukraine/21-07-2017385407}}</ref>. Быў жанаты з Аксанай Гайсінскай, дачкой былога намесніка генеральнага пракурора Украіны, былога пракурора Кіева Юрыя Гайсінскага<ref>{{Cite web|title = ТОП-20 самых влиятельных женщин Харькова (ФОТО) {{!}} Восточный Дозор |access-date = 2017-09-07 |website = kharkov.dozor.ua |url = http://kharkov.dozor.ua/news/obwestvo/1159402.html |language = ru}}</ref><ref>{{Cite web|title = ФОТОФАКТ. Жена Кернеса похвасталась спортивной фигурой |access-date = 2017-09-07 |website = www.segodnya.ua |url = http://www.segodnya.ua/regions/kharkov/zhena-kernesa-pohvastalas-sportivnoy-figuroy--605866.html |language = ru}}</ref>. Да пачатку палітычнай кар’еры Кернес стаяў на чале арганізаванай злачыннай групы ў Харкаўскім рэгіёне<ref>{{Cite web|title = Геннадий Кернес (@gepard59) • Zdjęcia i filmy na Instagramie |access-date = 2017-09-07 |website = instagram.com |url = https://www.instagram.com/gepard59/ |language = pl}}</ref>. Ён быў пакараны за крадзеж і падман<ref>{{Cite web|author = Sergiy Bobok |title = In Ukraine’s second city, protesters at risk |publisher = DAWN.COM |date = 2014-02-11 |access-date = 2017-09-07 |url = https://www.dawn.com/news/1086301/in-ukraines-second-city-protesters-at-risk |language = en}}</ref>. Да таго, як уладкавацца на працу ў мясцовае самакіраванне, ён займаўся бізнесам, будучы, сярод іншага, старшынёй савета дырэктараў буйной кампаніі. У 1998 годзе быў абраны ў гарадскую раду Харкава па 23 выбарчай акрузе. У гарадской радзе ён заснаваў і ўзначаліў нефармальную апазіцыйную групу «Новы Харкаў — новыя магчымасці», якая супрацьстаяла тагачаснай уладзе. На мясцовых выбарах 2002 года ён атрымаў падтрымку больш за 90% выбаршчыкаў у акрузе<ref name=":1" />. З 11 красавіка па 28 мая 2002 года займаў пасаду сакратара харкаўскай гарадской рады<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|title = Кернес Геннадий |publisher = ЛІГА.Досье |access-date = 2017-09-07 |url = http://file.liga.net/person/566-gennadii-kernes.html}}</ref><ref>{{Cite web |author = Hulu LLC |title = Геннадий Адольфович Кернес – Биография. Официальный сайт Харьковского городского совета, городского головы, исполнительного комитета |access-date = 2017-09-07 |website = www.city.kharkov.ua |url = http://www.city.kharkov.ua/ru/gorodskaya-vlast/gorodskoj-golova/biografiya.html |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521122313/http://www.city.kharkov.ua/ru/gorodskaya-vlast/gorodskoj-golova/biografiya.html |archivedate = 21 мая 2017 |url-status = dead }}</ref>. У 2004 годзе ён падтрымаў [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавую рэвалюцыю]]<ref name=":4" />. У 2005 годзе ўступіў у [[Партыя рэгіёнаў|Партыю рэгіёнаў]]. Праз год ён правёў выбарчую кампанію на пасаду мэра для свайго сябра і калегі [[Міхаіл Маркавіч Добкін|Міхаіл Добкін]], які выйграў выбары. Сам Генадзь Кернес стаў сакратаром харкаўскай гарадской рады<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title = Кернес Геннадий Адольфович, РОССИЯ – Деловой квартал |access-date = 2017-09-07 |website = www.dk.ru |url = http://www.dk.ru/wiki/kernes-gennadiy |language = ru}}</ref>. Ён займаў гэтую пасаду з 26 сакавіка 2006 па 24 лістапада 2010 года. 18 сакавіка 2010 года [[Міхаіл Маркавіч Добкін|Міхаіл Добкін]] узначаліў [[Харкаўская абласная дзяржаўная адміністрацыя|аблдзяржадміністрацыю]]. У той жа дзень Генадзь Кернес быў прызначаны часовым выканаўцам абавязкаў мэра Charkowa. Гэтую функцыю ён выконваў да мясцовых выбараў, якія адбыліся ў кастрычніку таго ж года. 31 кастрычніка 2010 года быў абраны мэрам Харкава<ref name=":1" />. На выбарах, атрымаўшы 30,09% галасоў (голас за яго аддалі 130 352 выбаршчыкі), ён апярэдзіў бліжэйшага суперніка, кандыдата ад апазіцыі [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсена Авакава]], за якога прагаласавалі 29,46% выбаршчыкаў (127 608 галасоў). 24 лістапада 2010 года ён быў прыведзены да прысягі і пачаў выконваць абавязкі кіраўніка адміністрацыі. Як мэр Харкава, ён паабяцаў правесці вельмі шырокія рэформы, унесці значны ўклад у развіццё горада і дабрачыннай дзейнасці<ref name=":4" />. 28 жніўня 2013 года абараніў доктарскую працу па тэме: „Mеханізмы ўплыву рэгіянальнай эліты на дзяржаўнае кіраванне Украіны” ([[Украінская мова|укр.]] ''<span dir="ltr" lang="uk">Механізми впливу регіональної еліти на державне управління України</span>'')<ref name=":1" />. 22 лютага 2014 года ў Харкаве адбылося сабранне прарасійскай арганізацыі «Украінскі фронт». Людзі, якія сабраліся, абвясцілі аб узяцці на сябе адказнасці за ахову канстытуцыйнага парадку на тэрыторыі паўднёвага ўсходу Украіны. Яны сцвярджалі, што [[Еўрамайдан|падзеі]] ў [[Кіеў|Кіеве]] прывялі да паралічу цэнтральнай улады і дэстабілізацыі дзяржавы. Арганізатары мітынгу выступалі за ўвядзенне федэратыўнага ладу з паўаўтаномнымі рэгіёнамі ва Украіне. Асноўнымі прадстаўнікамі гэтай прапановы былі губернатар [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] Міхаіл Добкін і мэр Харкава — Генадзь Кернес<ref>{{Cite web|title = Геннадий Кернес (@GennadyKernes) {{!}} Twitter |access-date = 2017-09-07 |website = twitter.com |url = https://twitter.com/GennadyKernes |language = pl}}</ref><ref>{{Cite web |title = Кернес Геннадий Адольфович |publisher = Kharkov.News |date = 2016-12-12 |access-date = 2017-09-07 |url = https://kharkov.news/person/kernes-gennadiy-adolfovich |language = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У выніку Служба бяспекі Украіны распачала справу супраць гэтых палітыкаў, абвінаваціўшы іх у распальванні сепаратысцкіх настрояў. 28 красавіка 2014 года падчас язды на веласіпедзе ў паўночнай частцы Харкава Кернес быў паранены з агнястрэльнай зброі невядомым стрэлкам, які страляў ззаду (стралялі з суседняга лесу)<ref name=":2" /><ref name=":4" />. Каля 11:30 па мясцовым часе яго даставілі ў харкаўскую бальніцу. Пасля двухгадзінны аперацыі ўрач, які яе праводзіў, паведаміў, што стан Кернеса цяжкі, што мае прамую сувязь з тым, што ён мае пашкоджаную [[дыяфрагма (мышцы)|дыяфрагму]]; пашкоджаны таксама ўнутраныя органы — куля прабіла лёгкае і пячонку<ref name=":4" />. 29 красавіка 2014 года намеснік мэра Харкава па пытаннях аховы здароўя і сацыяльнай абароны Святлана Гарбунова-Рубан пацвердзіла інфармацыю аб этапаванні Кернеса ў [[Ізраіль]], што звязана з вялікім вопытам работы ізраільскіх урачоў у лячэнні цяжкіх [[агнястрэльнае раненне|агнястрэльных раненняў]]<ref>{{Cite web |title = Геннадий Кернес находится в тяжелом состоянии, но продолжает бороться за жизнь |access-date = 2017-09-07 |website = kernes.com.ua |url = http://kernes.com.ua/blog/gennadij-kernes-naxoditsya-v-tyazhelom-sostoyanii-no-prodolzhaet-borotsya-za-zhizn |archive-url = https://web.archive.org/web/20170907213212/http://kernes.com.ua/blog/gennadij-kernes-naxoditsya-v-tyazhelom-sostoyanii-no-prodolzhaet-borotsya-za-zhizn |archive-date = 7 верасня 2017 |url-status = dead }}</ref>. == Асабістае жыццё == У Кернеса было трое дзяцей. Ён быў прыхільнікам здаровага ладу жыцця. Актыўна займаўся спортам (яго захапленнем быў [[бег па перасечанай мясцовасці]])<ref name=":1" /><ref name=":4" />. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://kernes.com.ua Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210524201902/http://kernes.com.ua/ |date=24 мая 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кернес Генадзь Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Члены Партыі рэгіёнаў Украіны]] [[Катэгорыя:Вучоныя Украіны]] [[Катэгорыя:Памерлі ад каранавіруснай інфекцыі COVID-19]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Харкава]] d4gsg4vaofp6s9t5hepd3jzfyejtqai 0 695546 5130835 4604612 2026-04-23T05:36:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130835 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Готфрыд Эрнст Гродэк''' (''Годфрыд Эрнэст Гроддэк'', {{Lang-de|Gottfried Ernst Groddeck}}, {{Lang-pl|Godfryd Ernest Groddeck}}; [[1762]]—[[1825]], па іншых звестках [[1826]]) — [[Класічная філалогія|філолаг-класік]] нямецкага паходжання, спецыяліст па старажытных мовах, прафесар [[Імператарскі Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Родам з [[Гданьск]]а. Вучыўся ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгенскім універсітэце]], які скончыў у 1786 годзе{{Sfn|VLE}}. [[Доктар філасофіі]]. Быў выхавальнікам, затым бібліятэкарам князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Чартарыйскага]] ды ўсходазнаўца і пісьменніка [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|В. І. Сянкоўскага]]. Меў вялікі горб, што адбілася ва ўспамінах сучаснікаў аб ім. Заняўшы ў 1804 годзе кафедру класічнай філалогіі [[Імператарскі Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], выкладаў [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую]] і [[Лацінская мова|лацінскую мовы]], [[антычная літаратура|антычную літаратуру]]. Член універсітэцкага цэнзурнага камітэта ў 1806—1814 гадах. Як вучоны і педагог аказаў вялікі ўплыў на фарміраванне поглядаў [[І. Лялевель|І. Лялевеля]] і [[філаматы|філаматаў]]<ref name="Швед"/>. Асабліва вядомы тым, што адхіліў магістарскую дысертацыю [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], — як мяркуюць, з-за неразборлівага почырку і арфаграфічных памылак. Адначасова з 1804 года загадваў бібліятэкай універсітэта. Дзякуючы яму бібліятэка стала больш даступнай. З [[1815]] пачалася выдача кніг на дом супрацоўнікам універсітэта, студэнтам, служачым [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], настаўнікам гімназіі. Бібліятэка была перанесеная ў Малую залу, дзе было абсталявана 90 чытацкіх месцаў. Па ініцыятыве Гродэка пачалося складанне каталогаў на картках — спачатку алфавітнага, затым сістэматычнага. З 30 красавіка 1804 па 30 красавіка 1805 года быў рэдактарам [[газета]] «Gazeta Litewska». Актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці віленскіх [[Масонства|масонскіх]] ложаў. [[Файл:Могила_Готфрида_Эрнста_Гроддека.jpg|міні|277x277пкс|Магіла Готфрыда Эрнста Гродэка ў В. [[Кіявец (Валожынскі раён)|Кіявец]] Валожынскага раёна (Беларусь).]] Сябра Каралеўскага таварыства ў [[Гётынген]]е, майстар ложы «Zum Guten Hirten»<ref name="Швед">{{крыніцы/Швед. Масоны і ложы на землях Беларусі|Гродэк Готфрыд Эрнст (Эрнэст) Багдан Веніямінавіч}}</ref>. Ганаровы сябра ложы «[[Паўночная паходня]]» ў [[Мінск]]у, масон 7-й ст. у 1820; ганаровы сябра ложы «[[Шчаслівага Вызвалення]]» ў [[Нясвіж]]ы, масон 7-й ст. у 1820, майстар ложы «[[Добры Пастар (масонская ложа)|Добры Пастар]]» у [[Вільня|Вільні]]<ref name="Швед"/>. Незадоўга да смерці прыехаў у вёску [[Кіявец (Валожынскі раён)|Кіявец]] (недалёка ад [[Ракаў|Ракава]]) ва ўладанне Канстанцыі Ласкай з Гродэкаў. У час гэтай паездкі ён заразіўся [[Пнеўманія|пнеўманіяй]] і памёр праз некалькі дзён 11 красавіка 1825 года. Пахаваны на могілках у [[Кіявец (Валожынскі раён)|Кіявец]] (Беларусь)<ref>[https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-na-vologinshchine-obnarugili-mogilu-uchitelya-adama-mitskevicha-2011-11-01 На Воложинщине обнаружили могилу учителя Адама Мицкевича — Kraj.by]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Працы == Аўтар мноства работ па класічнай археалогіі, літаратуры і гісторыі на лацінскай, нямецкай і польскай мовах. Артыкулы і рэцэнзіі публікаваў у розных перыядычных выданнях ({{Langi|de|„Jenaische Allgemeine Literaturzeitung“}}, {{Langi|pl|„Dziennik Wileński“}}, {{Langi|pl|„Gazeta Literacka Wileńska“}}, {{Langi|pl|„Tygodnik Wileński“}}, {{Langi|la|„Praeletiones in Universitate Literarum Caesoren Vilnensis“}}). Пісаў па пытаннях міфалогіі, мовы, літаратуры, гістарыяграфіі, [[Нумізматыка|нумізматыкі]], педагогікі. Выдаваў са сваімі каментарамі сачыненні старажытнагрэчаскіх і рымскіх аўтараў.{{Sfn|VLE}} Найважнейшыя працы: * {{Langi|de|„Über die Vergleichung der alten besonders greichischen mit der deutschen und neueren schönen Literatur“}} (1788) * {{Langi|la|„Historiae Graecorum litterariae elemeta in usum lectionum coscrpsit“}} (1811; другое выданне пад назвай {{Langi|la|„Initia historiae graecorum litterariae“}} у двух тамах, 1821—1823). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Швед. Масоны і ложы на землях Беларусі|Гродэк Готфрыд Эрнст (Эрнэст) Багдан Веніямінавіч}} == Спасылкі == * {{Крыніцы/БіЕ|Гроддек, Годфрид Эрнест}} * {{h|VLE||3=Žydruolė Jonuškienė. Gottfried Ernest Groddeck (літ.). Visuotinė lietuvių enciklopedija. Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras (6 студзеня 2005). Дата звароту: 5 жніўня 2020.}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гродэк Готфрыд Эрнст}} [[Катэгорыя:Члены Гётынгенскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гётынгенскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1825 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гданьску]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе]] [[Катэгорыя:Антыказнаўцы]] [[Катэгорыя:Масоны Беларусі]] cehb0z5rd1pu20372qh7qcerokeinvd 0 699354 5130644 4257151 2026-04-22T12:09:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130644 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва}} '''Гаўно́ мастака́''' ({{lang-it|Merda d'artista}}) — твор мастацтва [[Італія|італьянскага]] [[Мастак|мастака]] [[П’ера Манцоні]], прадстаўніка [[Канцэптуалізм|канцэптуалізму]]. == Гісторыя == Манцоні цікавіўся тэмай узаемаадносін паміж прадуктамі мастацтва і прадуктамі жыццядзейнасці чалавека. Ён стварыў працу «Дыханне мастака» — серыю з паветраных шароў, напоўненых паветрам з ягоных лёгкіх. На стварэннем бляшанак з [[Кал|фекаліямі]] мастака мог натхніць бацька, уладальнік завода кансерваў. Лічыцца, што аднойчы ён сказаў свайму сыну, што ягоныя творы — гаўно<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/tate-etc/issue-10-summer-2007/excremental-value|title=Excremental value: Piero Manzoni's 'Merda d'artista' – Tate Etc|author=Tate|publisher=Tate|lang=en|accessdate=2019-09-26}}</ref>. У снежні 1961 года Манцоні напісаў свайму сябру Бэну Вуацье: «''Я б хацеў, каб усе мастакі прадавалі свае адбіткі пальцаў і спаборнічалі ў тым, хто зможа правесці самую доўгую лінію ці прадаць сваё гаўно ў слоіках… калі калекцыянеры хочуць штосьці інтымнае, штосьці, што запраўды блізкае да мастака — тут ёсць гаўно мастака, калі яно насамрэч ягонае''»<ref>Battino, Freddy; Palazzoli, Luca (1991). ''Piero Manzoni: Catalogue raisonné''. Milan. p. 144. [[Служебная:Источники книг/8844412470|ISBN 8844412470]].</ref>. 21 траўня 1961 года Манцоні сабраў свае фекаліі ў 90 пранумараваных кансервавых бляшанак, у кожнай з якіх было па 30 грамаў, напісаў на іх «''100-адсоткавае натуральнае гаўно мастака''» на [[Італьянская мова|італьянскай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовах]] і пакінуў на кожнай з іх свой подпіс. Пасля гэтага ён прадаў іх па цане, якая была роўнай цане золата той жа масы (каля 37 [[Долар ЗША|долараў]] на той час). Манцоні сцвярджаў, што сваім праектам ён прыцягвае ўвагу да даверлівасці пакупнікоў твораў мастацтва. «''Усім гэтым міланскім буржуазным свінням падабаецца толькі гаўно''» — сказаў мастак<ref name="owen">{{cite web|url=http://obzor.westsib.ru/article/175061/print|title=«Дерьмо художника» оказалось гипсом|first=Ричард|last=Оуэн|description=''В мае этого года на аукционе в Милане банка номер 18 ушла за 124 тыс. евро (84 тыс. фунтов)''|datepublished=2007-06-12|publisher=InoPressa.ru|access-date=2008-10-27}}</ref>. Паводле сцверджанняў Агасціна Баналумі, мастака, які працаваў з Манцоні, у бляшанках насамрэч змешчаны звычайны [[гіпс]]<ref>Corriere della Sera di lunedì 11 giugno 2007, p. 30.</ref>. Але многія з бляшанак узарваліся, адкрыўшы змесціва, ніхто з іх уладальнікаў не заявіў пра «падман»<ref name="owen"/>. У 2008 годзе французскі журналіст Бэрнар Базіль паказаў публіцы адну з адкрытых бляшанак. Унутры была яшчэ адна бляшанка, меншая паводле памераў (якую ён не адкрыў) і аформленая такім жа чынам, што і большая<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://beachpackagingdesign.com/boxvox/opening-can-boite-ou%c2%adver%c2%adte-de-pie%c2%adro-man%c2%adzo%c2%adni|title=Opening the Can: Boîte ouverte de Piero Manzoni {{!}} BEACH|access-date=2019-09-26|archive-date=27 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164256/https://beachpackagingdesign.com/boxvox/opening-can-boite-ou%c2%adver%c2%adte-de-pie%c2%adro-man%c2%adzo%c2%adni|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.exibart.com/opera/piero-manzoni-merda-dartista/|title=Piero Manzoni {{!}} Merda d’artista exibart.com|author=Riccardo Venturi|date=2004-06-29|publisher=exibart.com|access-date=2019-09-26}}</ref>. == Мастацкі аналіз == [[Энрыка Бай]], сябра Манцоні, казаў, што бляшанкі — гэта «''акт здзекавання з свету мастацтва, мастакоў і крытыкаў''»<ref>Dutton, Denis (1 July 2009). ''The Art Instinct: Beauty, Pleasure, and Human Evolution''. Bloomsbury Publishing. p. 202. [[Служебная:Источники книг/9781608191932|ISBN 9781608191932]].</ref>. Творы таксама інтэрпрэтуюць як адсылку да ідэі [[Карл Маркс|Карла Маркса]] аб [[Таварны фетышызм|таварным фетышызме]] і [[Рэдзі-мэйд|рэдзі-мэйдаў]] [[Марсель Дзюшан|Марсэля Дзюшана]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.tate.org.uk/tate-etc/issue-10-summer-2007/excremental-value|title=Excremental value: Piero Manzoni's 'Merda d'artista' – Tate Etc|author=Tate|publisher=Tate|lang=en|accessdate=2019-09-26}}</ref><ref>Bryan-Wilson, Julia (2003). ''Work Ethic''. Penn State Press. p. 208. [[Служебная:Источники книг/9780271023342|ISBN 9780271023342]].</ref>. Хоць «Гаўно мастака» і ёсць звычайным прадуктам фізіялогіі, гэты твор мае асаблівы сэнс і ёсць адным з прыкладаў творчай спадчыны [[Нэададізм|наэдадаізму]]. Сам Манцоні, калі гаварыў пра свой твор, спасылаўся на ідэі новага рэалізму, які прапануе засяродзіцца на тэме фігуры самога мастака. Сваёй правакацыйнай працай Манцоні імкнуўся раскрыць механізмы супярэчнасці сучаснай сістэмы мастацтва. Свой «пратэст» ён выяўляў і іншымі сродкамі: напрыклад, ён распісваўся на аголеных людзях для выстаўкі і выдаваў ім сертыфікат запраўднасці; аднойчы пры гледачах ён зварыў укрутую некалькі яек і пакінуў на іх адбіткі пальцаў — пасля чаго заявіў, што ўсё гэта таксама ёсць творам мастацтва. Кансервавыя бляшанкі сталіся маніфестам сваёй эпохі, выявіўшы абсурднасць уяўлення пра сутнасць творчасці, якая складаецца ў тым, што любы прадукт можа быць прызнаны яго аб’ектам не з прычыны ўласнай каштоўнасці, але толькі праз тое, што ягоны творца мае ўстойлівую рэпутацыю мастака. Крытыкі таксама палічылі, што запакаваныя фекаліі — гэта выпад Манцоні супраць мастакоў, якая разглядалі мастацтва ў якасці сродкаў увекавечання сябе. == Грашовы бок == На сягоння бляшанкі кансерваў месцяцца ў галерэях мастацтва ў многіх краінах свету: так, бляшанка № 4 прадстаўленая ў [[Галерэя Тэйт|галерэі Тэйт]] у Лондане, № 12 — у [[Музей сучаснага мастацтва Данарэджына|музеі сучаснага мастацтва Данарэджына]] ў Неапалі, № 80 — у [[Музей Навечэнта|музеі Навечэнта]] ў Мілане. Рынкавая цана кожнай з бляшанак ацэньваецца прыкладна ў 70 тыс. [[еўра]] — гэта значыць намнога больш за тую, што была пастаўленая самім аўтарам. 23 траўня 2007 года адзін з асобнікаў быў прададзены за 124 тыс. еўра на аўкцыёне «[[Сотбіс]]»<ref name="owen"/>. Гэты рэкорд быў пабіты двойчы: 16 кастрычніка 2015 года на аўкцыёне «[[Christie's]]» за 182 тыс. фунтаў была купленая бляшанка № 54, а 6 снежня 2016 года ў Мілане на аўкцыёне Il Ponte Casa d’Aste за 220 тыс. еўра была купленая бляшанка № 69<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://www.stilearte.it/cosa-contengono-davvero-le-scatole-di-merda-dartista/|title=Piero Manzoni — Cosa c'è nelle scatole di «merda d'artista». Record: un pezzo schizza a 275mila euro|author=Redazione|date=2015-07-20|publisher=Stile Arte|access-date=2019-09-26}}</ref>. У сярэдзіне 1990-х гадоў адна з бляшанак, якая захоўвалася ў музеі горада [[Ранерс]], [[Данія]], пачала працякаць. Калекцыянер Джон Хунаў, які перадаў яе туды на захоўванне ў 1994 годзе, абвінаваціў супрацоўнікаў музея і выступіў з судовым пазовам супраць іх. Выявілася, што бляшанка запраўды захоўвалася там пры занадта высокіх тэмпературах. Суд абавязаў музей выплаціць 250 тыс. [[Дацкая крона|дацкіх крон]] калекцыянеру<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://jyllands-posten.dk/kultur/article4303074.ece|title=Museum sur over lorteudtalelse|date=2010-03-01|publisher=jyllands-posten.dk|access-date=2019-09-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Фантан (Дзюшан)]] {{зноскі|2}} == Літаратура == * Germano Celant, Piero Manzoni, [[New York]] 1972 * Freddy Battino and Luca Palazzoli, Piero Manzoni: Catalogue raisonné, Milan 1991, pp. 123—128, 472—475, catalogue no. 1053/4, reproduced p. 472 * Piero Manzoni, exhibition catalogue, Serpentine Gallery, London 1998, reproduced pp. 201—206 in colour == Спасылкі == * {{cite web|first=Catherine|last=Milner|datepublished=2002-06-30|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2002/06/30/nart30.xml|title=The Tate values excrement more highly than gold|publisher=Telegraph.co.uk|lang=en|accessdate=2007-07-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/65kFyJPk6?url=http://www.telegraph.co.uk/|archivedate=2012-02-26}} * Sophie Howarth [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=27330&tabview=text&texttype=10 Artist’s Shit] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110923175639/http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=27330&tabview=text&texttype=10 |date=23 верасня 2011 }}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы 1961 года]] lf4uyt5oyyiws9fuss64oycldvrdoc8 0 701479 5130794 4068621 2026-04-22T21:37:10Z IshaBarnes 124956 больш не ізаляваны, вычытка 5130794 wikitext text/x-wiki {{Картка графемы |Назва=Літара лацінкі S з касым штрыхом |HTML=42920 |HTML2=42921 |Выява=S with oblique stroke - uppercase and lowercase.svg |Арыгінал=LATIN CAPITAL LETTER S WITH OBLIQUE STROKE |Арыгінал2=LATIN SMALL LETTER S WITH OBLIQUE STROKE }} '''Ꞩ''', '''ꞩ''' (''[[S]] з касым [[Штрых (дыякрытычны знак)|штрыхом]]'') — літара пашыранай [[лацінскі алфавіт|лацініцы]]. Утвораная ад літары [[S]] з дапамогай [[штрых]]а. Ужывалася ў [[Латышскі алфавіт|латышскай арфаграфіі]] да 1950 года. == Гл. таксама == * [[S (літара)]] {{Лацінскі алфавіт}} {{Вытворныя літары S}} {{Літары са штрыхом}} [[Катэгорыя:Літары пашыранай лацініцы]] juvdnxy5i5455px8g5xwq2c010gdc8t 0 702770 5130765 4288545 2026-04-22T19:23:12Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5130765 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2015}} '''[[2015]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[23 студзеня]] — [[Stranded Deep]] * [[2 ліпеня]] — [[Legends of Eisenwald]] (платформа «Windows») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2015]] [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] hc8xkw5o9ut6r7l0r1ftr73zy8axlvd 5130769 5130765 2026-04-22T19:31:26Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5130769 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2015}} '''[[2015]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[23 студзеня]] — [[Stranded Deep]] (альфа-версія ў [[Steam]]) * [[2 ліпеня]] — [[Legends of Eisenwald]] (платформа «Windows») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2015]] [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] jk07zkk60xe7wva0ed6ezlgjmikivml 0 703821 5130890 5066844 2026-04-23T08:57:20Z Culamar 102133 абнаўленне звестак 5130890 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vinnitsa Dominician costel 1758.jpg|міні|[[Спаса-Праабражэнскі сабор (Вінніца)|Спаса-Праабражэнскі сабор]] у [[Вінніца|Вінніцы]], пабудаваны ў 1779 годзе, адзін з першых у снежні 2018 года перайшоў з [[Украінская Праваслаўная Царква (Маскоўскага патрыярхата)|УПЦ (МП)]] да [[Праваслаўная Царква Украіны|ПЦУ]]]] '''Пераход царкоўных грамад да ПЦУ''' — працэс пераходу [[парафія|парафій]] [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|Украінскай Праваслаўнай Царквы (Маскоўскага патрыярхата)]] да [[Праваслаўная Царква Украіны|Праваслаўнай Царквы Украіны]], які пачаўся пасля стварэння ў выніку [[Аб’яднальны сабор украінскіх праваслаўных цэркваў|Аб’яднаўчага сабора]] [[15 снежня]] [[2018]] года [[Праваслаўная Царква Украіны|Праваслаўнай Царквы Украіны]] (ПЦУ). == Дынаміка пераходу парафій == Са снежня 2018 года да лютага 2022 года перайшло 566 рэлігійных грамад. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] 24 лютага 2022 года працэс пераходу з РПЦ у аўтакефальную царкву актывізаваўся<ref>[https://www.svaboda.org/a/31762916.html Расейская агрэсія ва Ўкраіне актывізавала пераход з РПЦ у аўтакефальную царкву]</ref>, яшчэ каля 700 прыходаў перайшлі ад УПЦ (МП) да Праваслаўнай царквы Украіны. Агулам за чатыры гады пасля аб’яднаўчага сабору да ПЦУ далучылася амаль 1,5 тысячы рэлігійных грамад.<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3647700-do-pcu-z-24-lutogo-priednalisa-se-ponad-700-parafij.html До ПЦУ з 24 лютого приєдналися ще понад 700 парафій]</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left/center" |- ! № !! Перыяд !!Колькасць парафій, <br /> якія выйшлі з УПЦ (МП) !! Усяго |- | 1 || data-sort-value="2018.12" | Снежань 2018 || 35 || 35 |- | 2 || data-sort-value="2019.1" | Студзень 2019 || 152 || 187 |- | 3 || data-sort-value="2019.2" | Люты 2019 || 235 || 422 |- | 4 || data-sort-value="2019.3" | Сакавік 2019 || 93 || 515 |- | 5 || data-sort-value="2019.4" | Красавік 2019 || 13 || 528 |- | 6 || data-sort-value="2019.5" | Май 2019 || 1 || 529 |- | 7 || data-sort-value="2019.6" | Чэрвень 2019 || 7 || 536 |- | 8 || data-sort-value="2019.7" | Ліпень 2019 || 1 || 537 |- | 9 || data-sort-value="2019.8" | Жнівень 2019 || 3 || 540 |- | 10 || data-sort-value="2019.9" | Верасень 2019 || 4 || 544 |- | 11 || data-sort-value="2019.11" | Лістапад 2019 || 1 || 545 |- | 12 || data-sort-value="2019.12" | Снежань 2019 || 2 || 547 |- | 13 || data-sort-value="2020.1" | Студзень 2020 || 1 || 548 |- | 14 || data-sort-value="2020.2" | Люты 2020 || 1 || 549 |- | 15 || data-sort-value="2020.7" | Ліпень 2020 || 1 || 550 |- | 16 || data-sort-value="2020.8" | Жнівень 2020 || 1 || 551 |- | 17 || data-sort-value="2020.10" | Кастрычнік 2020 || 1 || 552 |- | 18 || data-sort-value="2021.1" | Люты 2021 || 1 || 553 |- | 19 || data-sort-value="2021.3" | Сакавік 2021 || 5 || 558 |- | 20 || data-sort-value="2021.5" | Май 2021 || 2 || 560 |- | 21 || data-sort-value="2021.10" | Кастрычнік 2021 || 3 || 563 |- | 22 || data-sort-value="2022.2" | Люты 2022 || 1 || 564 |- | 23 || data-sort-value="2022.3" | Сакавік 2022 || 54 || 618 |- | 24 || data-sort-value="2022.4" | Красавік 2022 || 104 || 722 |- | 25 || data-sort-value="2022.5" | Май 2022 || 229 || 951 |- | 26 || data-sort-value="2022.6" | Чэрвень 2022 || 104 || 1055 |- | 27 || data-sort-value="2022.7" | Ліпень 2022 || 54 || 1109 |- | 28 || data-sort-value="2022.8" | Жнівень 2022 || 30 || 1139 |- | 29 || data-sort-value="2022.9" | Верасень 2022 || 14 || 1153 |- | 30 || data-sort-value="2020.10" | Кастрычнік 2022 || 15 || 1168 |- | 31 || data-sort-value="2020.11" | Лістапад 2022 || 19 || 1187 |- | 32 || data-sort-value="2020.12" | Снежань 2022 || 17 || 1204 |- | 33 || data-sort-value="2023.01" | Студзень 2023 || 19 || 1223 |- | 34 || data-sort-value="2023.02" | Люты 2023 || 31 || 1254 |- | 35 || data-sort-value="2023.03" | Сакавік 2023 || 26 || 1280 |- | 36 || data-sort-value="2023.04" | Красавік 2023 || 95 || 1375 |- | 37 || data-sort-value="2023.05" | Май 2023 || 79 || 1454 |- | 38 || data-sort-value="2023.06" | Чэрвень 2023 || 53 || 1507 |- | 39 || data-sort-value="2023.07" | Ліпень 2023 || 28 || 1535 |- | 40 || data-sort-value="2023.08" | Жнівень 2023 || 33 || 1568 |- | 41 || data-sort-value="2023.09" | Верасень 2023 || 16 || 1584 |- | 42 || data-sort-value="2023.10" | Кастрычнік 2023 || 34 || 1618 |- | 43 || data-sort-value="2023.11" | Лістапад 2023 || 31 || 1649 |- | 44 || data-sort-value="2023.12" | Снежань 2023 || 15 || 1664 |- | 45 || data-sort-value="2024.01" | Студзень 2024 || 16 || 1680 |- | 46 || data-sort-value="2024.02" | Люты 2024 || 32 || 1712 |- | 47 || data-sort-value="2024.03" | Сакавік 2024 || 23 || 1731 |- | 48 || data-sort-value="2024.04" | Красавік 2024 || 20 || 1753 |- | 49 || data-sort-value="2024.05" | Май 2024 || 14 || 1767 |- | 50 || data-sort-value="2024.06" | Чэрвень 2024 || 10 || 1777 |- | 51 || data-sort-value="2024.07" | Ліпень 2024 || 10 || 1787 |- | 52 || data-sort-value="2024.08" | Жнівень 2024 || 12 || 1799 |- | 53 || data-sort-value="2024.09" | Верасень 2024 || 13 || 1812 |- | 54 || data-sort-value="2024.10" | Кастрычнік 2024 || 11 || 1823 |- | 55 || data-sort-value="2024.11" | Лістапад 2024 || 8 || 1831 |- | 56 || data-sort-value="2024.12" | Снежань 2024 || 4 || 1835 |- | 57 || data-sort-value="2025.01" | Студзень 2025 || 12 || 1847 |- | 58 || data-sort-value="2025.02" | Люты 2025 || 22 || 1869 |- | 59 || data-sort-value="2025.03" | Сакавік 2025 || 22 || 1891 |- | 60 || data-sort-value="2025.04" | Красавік 2025 || 7 || 1898 |- | 61 || data-sort-value="2025.05" | Май 2025 || 11 || 1909 |- | 62 || data-sort-value="2025.06" | Чэрвень 2025 || 8 || 1917 |- | 63 || data-sort-value="2025.07" | Ліпень 2025 || 5 || 1922 |- | 64 || data-sort-value="2025.08" | Жнівень 2025 || 4 || 1926 |- | 65 || data-sort-value="2025.09" | Верасень 2025 || 2 || 1928 |- | 66 || data-sort-value="2025.11" | Лістапад 2025 || 4 || 1932 |- | 67 || data-sort-value="2025.12" | Снежань 2025 || 3 || 1935 |- | 68 || data-sort-value="2026.01" | Студзень 2026 || 6 || 1941 |- | 69 || data-sort-value="2026.02" | Люты 2026 || 3 || 1944 |- | 70 || data-sort-value="2026.04" | Красавік 2026 || 3 || 1947 |} Колькасна па абласцях пераход парафій выглядае так (колькасць прыходаў УПЦ МП згодна «зводнай табліцы адносна пераліку рэлігійных арганізацый, якія падпадаюць пад дзеянне часткі 7 артыкула 12 Закона Украіны „Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях“»)<ref name="ukur">[https://ukurier.gov.ua/media/files/2019-1/всі%20сторінки_.pdf ЗВЕДЕНА ТАБЛИЦЯ щодо переліку релігійних організацій, які підпадають під дію частини 7 статті 12 Закону України «Про свободу совісті та релігійні організації»]</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:left/center" |+Пераход прыходаў з УПЦ МП у ПЦУ па стане на 23 красавіка 2026 года ! rowspan="2" |№ п/п ! rowspan="2" |Вобласть ! rowspan="2" |Парафій УПЦ МП<ref name="ukur" /> ! colspan="2" |{{Comment|Перейшлі у ПЦУ|Паводле паведамленняў СМІ}}<ref>[https://espreso.tv/skilki-gromad-uzhe-pokinulo-moskovskiy-patriarkhat-v-ukraini-karta-po-regionakh Карта переходів громад з Московського патріархату станом на квітень 2023 року]</ref> |- ! Колькасць !% |- | 1 ||[[Адэская вобласць|Адэская]]|| 613 || 16 || {{Formatnum:{{#expr:16/613*100 round 2}}}} |- | 2 ||[[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]]|| 943 || 222 || {{Formatnum:{{#expr:222/943*100 round 2}}}} |- | 3 ||[[Валынская вобласць|Валынская]]|| 671 || 226 || {{Formatnum:{{#expr:226/671*100 round 2}}}} |- | 4 ||[[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]]|| 643 || 26 || {{Formatnum:{{#expr:26/643*100 round 2}}}} |- | 5 ||[[Данецкая вобласць|Данецкая]]|| 740 (474){{efn|name=б|На падкантрольных Украіне тэрыторыях}}|| 2 || {{Formatnum:{{#expr:2/474*100 round 2}}}} |- | 6 ||[[Жытомірская вобласць|Жытомірская]]|| 687 || 204|| {{Formatnum:{{#expr:204/687*100 round 2}}}} |- | 7 ||[[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая]]|| 626 || 22 || {{Formatnum:{{#expr:22/626*100 round 2}}}} |- | 8 ||[[Запарожская вобласць|Запарожская]]|| 371 || 1 || {{Formatnum:{{#expr:1/371*100 round 2}}}} |- | 9 ||[[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўская]]|| 32 || 17 || {{Formatnum:{{#expr:17/32*100 round 2}}}} |- | 10 ||[[Кіеўская вобласць|Кіеўская]]|| 658 || 262 || {{Formatnum:{{#expr:262/658 *100 round 2}}}} |- | 11 ||[[Кіраваградская вобласць|Кіраваградская]]|| 308 || 20 || {{Formatnum:{{#expr:20/308*100 round 2}}}} |- | 12 ||[[Луганская вобласць|Луганская]]|| 423 (179){{efn|name=б|На падкантрольных Украіне тэрыторыях}}|| 0 || {{Formatnum:{{#expr:0/179*100 round 2}}}} |- | 13 ||[[Львоўская вобласць|Львоўская]]|| 74 || 41 || {{Formatnum:{{#expr:41/74*100 round 2}}}} |- | 14 ||[[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]]|| 286 || 10 || {{Formatnum:{{#expr:10/286*100 round 2}}}} |- | 15 ||[[Палтаўская вобласць|Палтаўская]]|| 487 || 34 || {{Formatnum:{{#expr:34/487*100 round 2}}}} |- | 16 ||[[Ровенская вобласць|Ровенская]]|| 568 || 116 || {{Formatnum:{{#expr:116/568*100 round 2}}}} |- | 17 ||[[Сумская вобласць|Сумская]]|| 393 || 14 || {{Formatnum:{{#expr:14/393*100 round 2}}}} |- | 18 ||[[Харкаўская вобласць|Харкаўская]]|| 370 || 9 || {{Formatnum:{{#expr:9/370*100 round 2}}}} |- | 19 ||[[Херсонская вобласць|Херсонская]]|| 371 || 9 || {{Formatnum:{{#expr:9/371*100 round 2}}}} |- | 20 ||[[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкая]]|| 998 || 403 || {{Formatnum:{{#expr:403/998*100 round 2}}}} |- | 21 ||[[Цярнопальская вобласць|Цярнопальская]]|| 116 || 44 || {{Formatnum:{{#expr:44/116*100 round 2}}}} |- | 22 ||[[Чаркаская вобласць|Чаркаская]]|| 461 || 118 || {{Formatnum:{{#expr:118/461*100 round 2}}}} |- | 23 ||[[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкая]]|| 305 || 83 || {{Formatnum:{{#expr:83/305*100 round 2}}}} |- | 24 ||[[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]]|| 566 || 57 || {{Formatnum:{{#expr:57/566*100 round 2}}}} |- | 25 ||[[Кіеў]]|| data-sort-value="270" | 268 || 10 || {{Formatnum:{{#expr:10/268*100 round 2}}}} |- | 26 ||[[Севастопальскі гарадскі савет]]|| data-sort-value="63" | 63* || 0 || {{Formatnum:{{#expr:0/63*100 round 2}}}} |- | 27 ||[[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]|| data-sort-value="300" | 535* / каля 300<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/26898747.html|title=Як живуть церкви Московського патріархату на Донбасі та в Криму?|website=Радіо Свобода|language=uk|accessdate=2019-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120093742/https://www.radiosvoboda.org/a/26898747.html|archivedate=2019-01-20|deadurl=no}}</ref>|| 0 || {{Formatnum:{{#expr:0/535*100 round 2}}}} |- ! || Разам: {{efn|name=c|Не ўлічаныя крымскія прыходы і акупаваныя тэрыторыі Данецкай і Луганскай абласцей.}}|| 12576 (11468) || 1947 ! 15,48 |- ! colspan="5" |<nowiki>*</nowiki>&nbsp;— станам на 01.01.2016 |} == Заўвагі == {{notelist}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://espreso.tv/skilki-gromad-uzhe-pokinulo-moskovskiy-patriarkhat-v-ukraini-karta-po-regionakh Карта переходів громад з Московського патріархату станом на квітень 2023 року / Карта пераходаў абшчын з Маскоўскага Патрыярхату станам на красавік 2023 года] [[Катэгорыя:Праваслаўная царква Украіны]] [[Катэгорыя:Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата]] [[Катэгорыя:2019 год ва Украіне]] eeeboss5kxpxzwzcxlc0vektc5chf0k 0 705327 5130678 4387095 2026-04-22T13:03:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130678 wikitext text/x-wiki [[Файл:USA-satellite.jpg|міні|Здымак [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з космасу]] '''[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]''' — [[дзяржава]], размешчаная ў [[Заходняе паўшар’е|заходнім паўшар'і]], большай часткай на [[Кантынент|кантыненце]] [[Паўночная Амерыка]]. ЗША складаюцца з 48 [[Адміністрацыйны падзел ЗША|штатаў]] у «[[Кантынентальныя штаты|кантынентальнай частцы]]» і двух штатаў, якія не маюць агульнай мяжы з астатнімі: [[Аляска|Аляскі]] — размешчанай на паўночным захадзе кантынента Паўночнай Амерыкі (не блытаць з паўвостравам [[Аляска (паўвостраў)|Аляска]], які значна менш), і [[Гаваі|Гаваяў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Акрамя таго, у склад ЗША ўваходзяць [[Вашынгтон|Федэральная акруга Калумбія]] і інкарпараваная тэрыторыя [[Пальміра (атол)|Атол Пальміра]]. == Межы і плошча == На поўдні ЗША [[Дзяржаўная мяжа паміж ЗША і Мексікай|мяжуюць з]] [[Мексіка|Мексікай]], на поўначы — з [[Канада|Канадай]]. ЗША таксама маюць [[Марская мяжа Расіі-ЗША|марскую мяжу]] з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]]. З захаду тэрыторыя ЗША абмываецца [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]], з усходу — [[Атлантычны акіян|Атлантычным]], на паўднёвым усходзе ЗША знаходзіцца [[Мексіканскі заліў]], [[паўвостраў]] Аляска з поўначы абмываецца [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым акіянам]]. Сярод межаў ЗША найболей распаўсюджаны так званы геаметрычны (астранамічны) [[Дзяржаўная мяжа|тып мяжы]]. Да гэтага тыпу адносіцца большая частка [[Мяжа ЗША і Канады|мяжы ЗША з Канадай]] (у тым ліку і мяжа Канады з Аляскай). Усходняя частка мяжы ЗША з Мексікай праходзіць па рэчышчы ракі [[Рыа-Грандэ]]. Марскія межы ўздоўж усходняга і заходняга ўзбярэжжаў, а таксама мяжа з Канадай у раёне [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] ставіцца да разраду гідраграфічных. Яны праведзены па натуральных (прыродных) рубяжах з улікам асаблівасцей рэльефу. Заходняя частка мяжы з Мексікай уяўляе сабою прамую лінію, якая злучае дзве вызначаныя на мясцовасці кропкі, пры гэтым яна перасякае тэрыторыю па-за залежнасцю ад рэльефу, і, такім чынам, можа быць класіфікаваная як геаметрычная мяжа. Варта сказаць пра межы штата [[Гаваі]]. Так як ён знаходзіцца на астравах у Ціхім акіяне, сухапутных межаў не мае. Межы праходзяць на адлегласці 12 марскіх міль ад астраўной сушы. Па розных ацэнках агульная плошча ЗША складае ад 9 518 900 км²<ref>Атлас мира, ПКО «Картография» федеральной службы геодезии и картографии России, Москва, 2005</ref><ref>[http://uniinteh.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=10&Itemid=37 Атлас мира, обзорно-географический, ИПУ РАН, ООО «УНИИНТЕХ», Москва, 2004]{{Недаступная спасылка}}{{недаступная спасылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> да 9 826 630 км²<ref name="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html CIA — The World Factbook] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20 |date=25 снежня 2018 }}{{ref-en}}</ref>, што ставіць яе на 4-е месца або 3-е месца ў [[Спіс краін паводле плошчы|спісе самых вялікіх краін свету]]. [[Кітай]] мае прыблізна такую ж плошчу, якая моцна адрозніваецца ад таго, улічваюцца ці не розныя спрэчныя тэрыторыі. Так ці інакш, па агульнай плошчы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з [[Кітай|Кітаем]] адстаюць ад [[Расія|Расіі]] і [[Канада|Канады]], але апярэджваюць [[Бразілія|Бразілію]]. == Рэльеф == [[Файл:USA_topo_en.jpg|міні|Рэльеф кантынентальнай часткі ЗША]] На тэрыторыі ЗША выдзяляюцца некалькі буйных фізіяграфічных рэгіёнаў. На ўсходзе ўздоўж узбярэжжа Атлантычнага акіяна працягнулася [[Апалачы|Апалачынская горная сістэма]]. На захад і поўдзень ад яе паверхня выраўноўваецца, утвараючы нізінныя раёны, па якіх працякаюць найбуйнейшыя рэкі ЗША. Далей на захад мясцовасць пераходзіць у шырокія раўніны і [[Прэрыя|прэрыі]], названыя [[Вялікія раўніны|Вялікімі раўнінамі]], якія папярэднічаюць горным раёнам [[Кардыльеры|Кардыльер]]. Горныя хрыбты займаюць усю заходнюю частку краіны і даволі рэзка абрываюцца да ўзбярэжжа Ціхага акіяна. Большую частку [[Аляска|Аляскі]] займаюць паўночныя хрыбты Кардыльер. [[Гавайскія астравы|Гавайскі архіпелаг]] з'яўляецца серыяй вулканічных выспаў вышынёй да 4205 м. === Вялікія раўніны === [[Вялікія раўніны]] пачынаюцца ад 97-98 ° заходняй даўгаты і з'яўляюцца па сутнасці перадгорным плато Кардыльер. Вышыня раўнін падвышаецца пры руху на захад ад 500 да 1600 м. Плато моцна раздзелена, месцамі сетка далін занадта густая для іх гаспадарчага выкарыстання. На поўначы размешчаны [[Бедленд|Бэдлендс]] — "дрэнныя землі", амаль пазбаўленыя глебавага покрыва. На поўдзень — у [[Небраска|Небраску]] горы [[Санд-Хілс]]. На тэрыторыі штата [[Канзас]] размяшчаюцца невысокія горы [[Смокі-Хілс]] і [[Флінт-Хілс]], а таксама ўзвышша [[Рэд-Хілс]]. Паўднёвую частку раўнін займаюць [[Лана-Эстакада|Льяна-Эстакада]] і плато [[Эдуардс (плато)|Эдуардс]]. === Аляска === [[Файл:Alaska_Relief.png|міні|Рэльеф Аляскі]] Большая частка тэрыторыі штата [[Аляска]] занята горнымі хрыбтамі, выцягнутымі з захаду на ўсход. Паўночная частка штата занята плоскай [[Арктычная нізіна|Арктычнай нізінай]], апраўленай з поўдня [[Хрыбет Брукса|хрыбтом Брукса]], у склад якога ўваходзяць [[горы Дэ-Лонга]], [[Эндыкот (горы)|Эндыкот]], [[Філіп-Сміт]] і [[Брытанскія горы]]. У цэнтральнай частцы штата размешчана пласкагор'е Юкон, па якім працякае [[Юкан (рака)|аднайменная рака]]. [[Алеуцкі хрыбет|Алеўцкі хрыбет]] згінаецца дугой вакол даліны ракі [[Сусітна (рака)|Сусітна]] і працягваецца ў выглядзе [[Аляскінскі хрыбет|Аляскінскага хрыбта]], фармуючы [[паўвостраў Аляска]] і [[Алеуцкія астравы|Алеўцкія астравы]]. На Аляскінскім хрыбце размешчана найвышэйшая вяршыня ЗША — гара [[Дэналі]](6193 м). Уздоўж узбярэжжа [[Аляска (заліў)|Аляскінскага заліва]] цягнуцца [[Чугацкія горы|Чугацкі хрыбет]], [[Горы Святога Ільі|хрыбет Святога Іллі]] і [[горы Урангеля]]. [[Файл:US_map_-_rivers_and_lakes2.jpg|міні|Карта рэк і азёр ЗША]] == Гідраграфія == [[Рачны сцёк|Сцёк рэк]] з тэрыторыі ЗША ажыццяўляецца ў басейны трох акіянаў — [[Ціхі акіян|Ціхага]], [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]]. [[Галоўны водападзел]] (паміж Ціхім і Атлантычным акіянамі) праходзіць па ўсходняй частцы Кардыльер, а да басейна Паўночнага Ледавітага акіяна адносіцца толькі невялікая частка тэрыторыі паўночных штатаў і Аляскі. Кропка сустрэчы трох водападзелаў размешчана на гары [[Трыпл-Дывайд-Пік]]. Па дадзеных ВСЭ сярэдні гадавы пласт сцёку з паверхні асноўнай часткі тэрыторыі ЗША складае 27 см, агульны аб'ём — 1600 км³, прычым рэжым большай часткі рэк нерэгулярны, асабліва ў кантынентальных раёнах. Забяспечанасць воднымі рэсурсамі розных частак краіны нераўнамерная — вышыня пласта гадавога сцёку ў штатах [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] і [[Арэгон]] складае 60-120 см, на ўсходзе (у раёне Аппалачаў) 40-100 см, на Цэнтральных раўнінах 20-40 см, на Вялікіх раўнінах, а на ўнутраных пласкагор'ях і плато да 10 см. Буйныя азёры размешчаны на поўначы краіны — [[Вялікія азёры]]. Меншыя па памеры [[Бяссцёкавае возера|бяссцёкавыя]] салёныя азёры знаходзяцца ў паніжэннях [[Вялікі Басейн|Вялікага Басейна]]. Унутраныя водныя рэсурсы шырока выкарыстоўваюцца ў прамысловым і камунальным водазабеспячэнні, арашэнні, гідраэнергетыцы і суднаходстве. == Клімат == [[Файл:Climatemapusa2.PNG|міні|[[Клімат|Кліматычныя]] зоны кантынентальных ЗША.]] З-за вялікага памеру краіны, яе працягласці і шырокай разнастайнасці геаграфічных асаблівасцей на тэрыторыі ЗША можна знайсці раёны з практычна любымі [[Клімат|кліматычнымі характарыстыкамі]]. Вялікая частка ЗША (штаты, размешчаныя на поўнач ад 40 градусы п. ш.) размяшчаецца ў зоне ўмеранага клімату, паўднёвей пераважае субтрапічны клімат, [[Гаваі]] і паўднёвая частка [[Фларыда (штат)|Фларыды]] ляжаць у зоне [[Тропікі|тропікаў]], а поўнач Аляскі ставіцца да [[Палярны клімат|палярных рэгіёнаў]]. [[Вялікія раўніны]] на захад ад 100-га [[Мерыдыян|мерыдыяна]] адносяць да [[Паўпустыня|паўпустэльны]], [[Вялікі Басейн]] і вобласці вакол яго маюць [[Арыдны клімат|арыдны]], а прыбярэжныя раёны [[Каліфорнія|Каліфорніі]] — [[міжземнаморскі клімат]]. Тып клімату ў межах аднаго пояса можа істотна мяняцца ў залежнасці ад рэльефу, блізкасці акіяна і іншых фактараў. Асноўным складнікам клімату ЗША з'яўляецца [[вышынная струменевая плынь]], — магутныя струмені паветра, якія прыносяць вільгаць з поўначы Ціхаакіянскага рэгіёна. Насычаныя вільгаццю ветра з Ціхага акіяна актыўна абрашаюць заходні бераг ЗША. На паўночным захадзе [[Дождж|дажджы]] не рэдкія на працягу ўсяго года, а [[Снег|снегу]] зімой выпадае больш, чым дзе б там ні было ў свеце. Размешчаная паўднёвей [[Каліфорнія]] атрымлівае большую частку ападкаў увосень і ўзімку, улетку ж там даволі суха і горача, што і фармуе яе міжземнаморскі клімат. [[Каскадныя горы]], [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]] і [[Скалістыя горы]] забіраюць амаль усю вільгаць, пакідаючы на ўсход ад сябе [[Дажджовы цень|дажджавы цень]], які фармуе паўпустэльны клімат на захадзе [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнін]]. [[Даліна Смерці]] і [[Пустыня|пустыні]] [[Вялікі Басейн|Вялікага Басейна]] таксама ўтварылася з-за наяўнасці гэтага ценю. Сухія вятры вышыннага струменевага плыні, пападаючы на зусім плоскія Вялікія раўніны, не сустракаюць больш перашкод і зноў набіраюць вільгаць. Сустрэчы з насычанымі патокамі з [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]] часта прыводзяць да моцных [[Бура|штармоў]] і [[Навальніца|навальніц]]. Зімой яны з'яўляюцца прычынай інтэнсіўных [[Снегапад|снегападаў]] на паўночна-ўсходнім узбярэжжы ЗША. Часцяком велізарныя плоскія раўніны ЗША з'яўляюцца чыннікам вельмі хуткіх, часам мелых катастрафічны вынік, змен надвор'я. [[Тэмпература]] можа імкліва павышацца і таксама імкліва падаць у залежнасці ад таго, якія паветраныя масы "захоплены" вышынным цячэннем — ад халодных арктычных на поўначы да цёплых трапічных над Мексіканскім залівам. == Статыстыка == У [[Тундра|тундры]] паўночнай [[Аляска|Аляскі]] пераважаюць [[Арктыка|арктычныя]] ўмовы, мінімальная [[тэмпература]], зафіксаваная ў гэтых краях, была роўна –62 °[[Градус Цэльсія|C]]<ref>Williams, Jack [https://www.usatoday.com/weather/wcstates.htm Each state’s low temperature record] ''USA today'', ''URL accessed 13 June, 2006.''{{ref-en}}</ref>. Самыя высокія тэмпературы на тэрыторыі ЗША былі зафіксаваныя ў [[Даліна Смерці (нацыянальны парк)|Даліне смерці]] ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], слупок тэрмометра там падняўся да адзнакі 56,7 °C, гэта ўсяго на градус менш за сусветны рэкорд, зафіксаваны дзевяццю гадамі пазней у [[Сахара|Сахары]]. Заходнія штаты ЗША вядомыя сваімі снегападамі, у сярэднім там выпадае значна больш снега, чым дзе б там ні было на зямлі. Зімой 1998—1999 гадоў на адным з гарналыжных курортаў [[Вашынгтон (штат)|штата Вашынгтон]] выпала каля 29 метраў снега<ref>[http://classic.mountainzone.com/news/99/bakerrecord.html MountainZone] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090123213402/http://classic.mountainzone.com/news/99/bakerrecord.html |date=23 студзеня 2009 }}{{ref-en}}</ref>. Самае дажджлівае месца ЗША — [[Гаваі]], на востраве [[Каўаі]] штогод выпадае 11684 [[Міліметр|мм]] [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]]. У [[Махавэ (пустыня)|пустыні Махавэ]], наадварот, колькасць ападкаў вельмі малая — у сярэднім 66.8 мм у год. Самая высокая кропка ЗША — [[Дэналі|гара Дэна]] на Алясцы, яе вышыня — 6194 м. Самая нізкая — [[Даліна Смерці]], [[Іньё (акруга)|акруга Інья]], [[Каліфорнія]] (-86 м). Адзіны выпадак у геаграфіі ЗША, калі сталіца [[Акруга (ЗША)|акругі]] (або прыраўнаванай да яго адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі) знаходзіцца не ў гэтай акрузе — селішча [[Кінг-Салмон (Аляска)|Кінг-Салман]] на Алясцы, якое, з'яўляючыся сталіцай бора [[Лейк-энд-Пенінсула|Лэйк-энд-Пенінсула]][[Брыстол-Бэй (бара)|,]] цалкам размешчана на тэрыторыі бора [[Брыстол-Бэй (бара)|Бэй]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Геаграфія ЗША| ]] {{вонкавыя спасылкі}} pnf7sugzf35rpm7ircy2xkdnn6z851j 0 712743 5130828 5016837 2026-04-23T04:42:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130828 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Горацкі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 213410, [[Магілёўская вобласць]], г. [[Горкі]], [[вуліца Якубоўскага (Горкі)|вул. Якубоўскага]], 9 |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = Мікалай Уладзіміравіч Арлёнак |пасада главы1 = [[Старшыня Горацкага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Горацкі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Магілёўскі аблвыканкам|Магілёўскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Горацкі раённы Савет дэпутатаў|Горацкаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204070444/https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=H11000108 |date=4 лютага 2022 }}</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Выканаўчы камітэт размешчаны ў цэнтры горада [[Горкі]], у будынку па [[вуліца Якубоўскага (Горкі)|вул. Якубоўскага]], 9. == Структура == * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання; * Упраўленне справамі; * Упраўленне эканомікі, гандлю і паслуг; * Упраўленне адукацыі; * Аддзел спорту і турызму; * Юрыдычны аддзел; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва; * Упраўленне землеўпарадкавання; * Аддзел ідэалагічнай працы і па справах моладзі; * Аддзел культуры; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел арганізацыйна-кадравай працы; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану; * Аддзяленне бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці; * Фінансавы аддзел; * Аддзел унутраных спраў. == Старшыні == * 1938—1939 — [[Іосіф Мітрафанавіч Кардовіч]]; * 1975 — [[Васіль Севасцьянавіч Лявонаў]]; * 1980—1983 — [[Генрых Сямёнавіч Яскевіч]]; * 1986—1987 — [[Міхаіл Міхайлавіч Анікееў]]; * 2003—2010 — [[Міхаіл Міхайлавіч Анікееў]]; * 2010—2014 — Ігар Мікалаевіч Макар; * 2014—2017 — Уладзімір Уладзіміравіч Піскіжаў<ref>{{Cite web|url=https://gorki.gov.by/news/raion/5304-vladimir-piskizhev-stal-novym-predsedatelem-goreckogo-rayispolkoma.html|title=Владимир Пискижев стал новым председателем Горецкого райисполкома. {{!}} Горецкий райисполком|website=gorki.gov.by|access-date=2025-07-23|url-status=dead}}</ref>; * 2017—2019 — Сяргей Ляонавіч Кулагін<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://horki.info/news/8556.html|title=Что известно о новом председателе Горецкого райисполкома?|website=horki.info|date=2017-12-15|access-date=2025-07-23|archive-date=6 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241006141657/https://horki.info/news/8556.html|url-status=dead}}</ref>; * 2019—2021 — Аляксандр Міхайлавіч Бутараў; * 2021—2025 — [[Міхаіл Уладзіміравіч Гулы]]; * З 1 ліпеня 2025 — Мікалай Уладзіміравіч Арлёнак<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gorkiv.by/anatolij-isachenko-vruchil-udostoverenie-novomu-predsedatelyu-goreczkogo-rajispolkoma-nikolayu-orlenku/|title=Анатолий Исаченко вручил удостоверение новому председателю Горецкого райисполкома Николаю Орлёнку|last=Администратор|website=Горецкие Новости|date=2025-07-01|access-date=2025-07-23|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702125244/https://gorkiv.by/anatolij-isachenko-vruchil-udostoverenie-novomu-predsedatelyu-goreczkogo-rajispolkoma-nikolayu-orlenku/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|gorki.gov.by|Горацкага раённага выканаўчага камітэта}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Горак]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Горацкі раён]] {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} iwzvpzf7trowof0kcepm0bcjp1dei3b 0 719893 5130757 4487444 2026-04-22T19:03:08Z IP781584110 134977 афармленне 5130757 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мараўскі}} {{тэатральны дзеяч}} '''Дамінік Мараўскі''' (каля [[1760]] — {{ДС|4|6|1801}}) — акцёр, тэатральны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў з шляхецкага роду герба «[[Налэнч (герб)|Наленч]]». Мяркуецца, што нарадзіўся ў [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]]. У пошуках фартуны прыбыў у [[Вільня|Вільню]], паступіў у адкрыты ў 1785 годзе [[Войцех Багуслаўскі|Войцехам Багуслаўскім]] публічны тэатр. Выконваў абавязкі суфлёра, граў невялікія ролі. Ажаніўшыся з актрысай Марцыянай Корвель, разам з ёй сабраў уласную трупу, гастраляваў з ёй у [[Менск]]у (1787—1788), [[Люблін]]е (1791), [[Гародня (горад)|Гародні]] (1791), [[Вільня|Вільні]] (1791—1792). У 1792 годзе трымаў тэатр у Вільні супольна з Казімірам Жулкеўскім і Генрыкам Кваснеўскім, у 1793 годзе арганізаваў тэатр у Гародні. З 1794 года ў [[Львоў|Львове]], супрацоўнічаў з Багуслаўскім, які перавёз туды частку [[Нацыянальны тэатр (Варшава)|Нацыянальнага тэатра]] з [[Варшава|Варшавы]], у 1795 годзе вярнуўся ў Гародню, з 1796 года ў [[Вільня|Вільні]]. Арандаваў пад тэатр заняпалы флігель [[Радзівілаўскі палац (Вільня, Віленская вуліца)|Радзівілаўскага палаца]] на [[Віленская вуліца (Вільня)|вул. Віленскай]], які быў адрэстаўраваны з дапамогай архітэктара [[Пётр Pocі|Пятра Pocі]]. У тэатр (атрымаў назву Вялікі) была прывезена заслона з [[Дзярэчынскі тэатр|Дзярэчынскага тэатра Сапегаў]]. У тэатры Мараўскага ігралі [[Саламея Дэшнер]], [[Мацей Кажынскі]], [[Юзаф Рагоўскі]], [[Андрэй Руткоўскі]]. У сезон Мараўскі даваў каля 100 прадстаўленняў. Віленскі Вялікі тэатр дасягнуў высокага ўзроўню, супастаўляльнага з узроўнем Нацыянальнага тэатра ў Варшаве. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭВКЛ|том=3|артыкул=Мараўскі Дамінік|старонкі=335|аўтар=}} * ''[[Г. І. Барышаў|Барышев Г. И.]]'' Театральная культура Белоруссии XVIII века. Минск, 1992; * ''Miller A.'' Teatr polski i muzyka na Litwie jako strażnice kultury Zachodu. Wilno, 1936. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мараўскі Дамінік}} [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Літвы]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы XVIII стагоддзя]] rf52e5ggbz236ccuqsb8rkan70obd6k 0 720154 5130694 5129530 2026-04-22T13:53:22Z Siarhei V 122587 5130694 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34" />. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] [[Катэгорыя:Футуролагі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] c179lacmwv4ogrx9mhqwme1uzknsbki 5130695 5130694 2026-04-22T14:08:35Z Siarhei V 122587 5130695 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422140641/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-04-22}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref>. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] [[Катэгорыя:Футуролагі]] [[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]] [[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]] [[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]] sags4swttysatf3hicw5369l8axuu4k 0 727801 5130894 5127170 2026-04-23T09:08:37Z Slavazai1973 60865 /* Статыстыка выступленняў */ 5130894 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вікторыя}} {{Баскетбольны клуб |назва = Вікторыя |арыгінальная назва = |лагатып = |канферэнцыя = |дывізіён = |год заснавання = 2002 |арэна = |горад = [[Гродна]] |колеры клуба = |спонсар = |прэзідэнт = |менеджар = |трэнер = [[Вікторыя Уладзіміраўна Дацун|Вікторыя Дацун]] |уладальнікі = |дліга = |тытулы = |канферэнцыі = |дывізіёны = |нумары = }} '''«Вікторыя»''' — беларускі жаночы [[баскетбол]]ьны клуб з горада [[Гродна]]. == Назвы == * Вікторыя-ВАР-ГДАУ (2002—2006) * Вікторыя (2006—2025) * Алімпія-моладзевая (з 2025) == Гісторыя == Каманда «Вікторыя» была заснавана ў 2002 годзе па ініцыятыве [[Аляксандр Станіслававіч Шымкавяк|Аляксандра Шымкавяка]], які перад тым быў звольнены з пасады галоўнага трэнера гродненскай «[[Алімпія Гродна|Алімпіі]]»<ref>{{Cite web |title=CИТУАЦИЯ. "Олимпия": смена власти |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/3603 |accessdate=16 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220701102747/https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/3603 |archivedate=1 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. Каманда была сфарміравана з баскетбалістак, якія пакінулі разам з трэнерам «Алімпію» і юных выхавальніц Гродненскага абласнога вучылішча алімпійскага рэзерву. У кастрычніку 2002 года «Вікторыя» стала уладальнікам Кубка Беларусі<ref>{{Cite web |title=КУБОК БЕЛАРУСИ. Не по чину |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/others/3920 |accessdate=16 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220603101340/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/3920 |archivedate=3 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У студзені 2004 года Аляксандр Шымкавяк вярнуўся на пасаду галоўнага трэнера «Алімпіі»<ref>{{Cite web |title=Александр Шимковяк: пока сильнее мы не стали |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/3670 |accessdate=16 снежня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220701102743/https://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/3670 |archivedate=1 ліпеня 2022 |url-status=dead }}</ref>, а каманда «Вікторыя» стала фарм-клубам «Алімпіі». == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын]]''' * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003/2004|2003/2004]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын]]''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (1)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002|2002]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (1)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009|2009]]. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2002/2003 «Вікторыі» Гродна|2002-03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|3 || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2002|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2003/2004 «Вікторыі» Гродна|2003-04]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|3 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2003|4-е месца]] || |- | 2004-05 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2004|4-е месца]] || |- | 2005-06 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2005|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2006/2007 «Вікторыя» Гродна|2006-07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2007/2008 «Вікторыя» Гродна|2007-08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2008/2009 «Вікторыя» Гродна|2008-09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|4-е месца]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2008/2009|2008/2009]] — 15-е месца |- | [[Сезон 2009/2010 «Вікторыя» Гродна|2009-10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 6 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009|Фіналіст]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]] — 7-е месца |- | [[Сезон 2010/2011 «Вікторыя» Гродна|2010-11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 8 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|Групавы этап]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2010/2011|2010/2011]] — 11-е месца |- | [[Сезон 2011/2012 «Вікторыя» Гродна|2011-12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2011/2012|2011/2012]] — першы этап |- | [[Сезон 2012/2013 «Вікторыя» Гродна|2012-13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012|4-е месца]] ||[[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга]] [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2012/2013|2012/2013]] — элітны раўнд |- | [[Сезон 2013/2014 «Вікторыя» Гродна|2013-14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 7 || н/у || |- | [[Сезон 2014/2015 «Вікторыя» Гродна|2014-15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2015/2016 «Вікторыя» Гродна|2015-16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 7 || н/у || |- | [[Сезон 2016/2017 «Вікторыя» Гродна|2016-17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2017/2018 «Вікторыя» Гродна|2017-18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2018/2019 «Вікторыя» Гродна|2018-19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2019/2020 «Вікторыя» Гродна|2019-20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2020/2021 «Вікторыя» Гродна|2020-21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 5 || н/у || |- | [[Сезон 2021/2022 «Вікторыя» Гродна|2021-22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2022/2023 «Вікторыі» Гродна|2022-23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 «Вікторыі» Гродна|2023-24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2024/2025 «Вікторыі» Гродна|2024-25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая»|2025-26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || 6 || н/у || |} == Трэнеры == {{Div col|3}} * [[Аляксандр Станіслававіч Шымкавяк|Аляксандр Шымкавяк]] (2002—2004) * [[Вікторыя Уладзіміраўна Дацун|Вікторыя Дацун]] (2004—2012) * [[Валянціна Пятроўна Навойчык|Валянціна Навойчык]] (2012—2019) * [[Алена Веславаўна Скрабко|Алена Скрабко]] (2019—2020) * [[Вікторыя Уладзіміраўна Дацун|Вікторыя Дацун]] (2020—2022) * [[Алена Веславаўна Скрабко|Алена Скрабко]] (2022—2025) * [[Вікторыя Уладзіміраўна Дацун|Вікторыя Дацун]] (з 2025) {{Div col end}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.russiabasket.ru/teams/102719?apiUrl=https://org.infobasket.su&compId=40258&lang=ru Профіль на сайце belarus.russiabasket.ru] * [https://basketball.eurobasket.com/team/Victoria-Grodno/8975?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікторыя Гродна| ]] gvu54m67ahiirjhcvk9d0ssnrpzjn5z 0 733816 5130905 5060350 2026-04-23T09:22:16Z Slavazai1973 60865 /* Біяграфія */ 5130905 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Падабед}} {{Баскетбаліст}} '''Вольга Віктараўна Падабед''' (нар. {{ДН|24|4|1979}}, [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]] і трэнер. Выступала на пазіцыі разыгрываючай абаронцы. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/4773-bfb-pozdravlyaet-s-dnjom-rozhdeniya-olgu-podobed-2 БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ДНЁМ РОЖДЕНИЯ ОЛЬГУ ПОДОБЕД]</ref>. Бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы-2007<ref>[https://www.sb.by/articles/komanda-mechta.html Команда — мечта!]</ref>. == Біяграфія == Выхаванка мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — Валянціна Рыгораўна Ізмер<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/6929-bfb-pozdravlyaet-s-yubileem-valentinu-izmer БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ЮБИЛЕЕМ ВАЛЕНТИНУ ИЗМЕР]</ref>. Гульнявая кар’ера: [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РВАР]] ([[Мінск]], 1993—1996), «[[Гарызонт Мінск|Гарызонт]]» ([[Мінск]], 1995/96, ''у Балтыйскай лізе''), [[Гарызонт Мінск|РШВСМ-Гарызонт]] ([[Мінск]], 1996—1999), «Дынама» ([[Масква]], [[Расія]], 1999—2001), «Спартак» ([[Масква]], [[Расія]], 2001/02), ВБМ-СГАУ ([[Самара]], [[Расія]], 2002/03), «Волагда-Чэваката» ([[Волагда]], [[Расія]], 2003/04), [[УГМК Екацярынбург|УГМК]] ([[Екацярынбург]], [[Расія]], 2004/05)<ref>[https://www.ural.kp.ru/daily/23403/249107/ Капитан команды УГМК Ольга Подобед: Мы постараемся обыграть Самару!]</ref>, «Дынама» ([[Масква]], [[Расія]], 2005), «[[Дынама Новасібірск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама-Энергія]]» ([[Новасібірск]], [[Расія]], 2005/06), «Дынама» ([[Маскоўская вобласць]], [[Расія]], 2006/07), «Цэсіс» ([[Цэсіс]], [[Латвія]], 2007)<ref>[https://www.sb.by/articles/veshchaya-olga.html Вещая Ольга]</ref>, «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]» ([[Барысаў]], 2007/08), USVO ([[Валансьен]], [[Францыя]], 2008)<ref>[https://euroradio.fm/basketbalistka-volga-padabed-zyazdzhae-u-francyyu Баскетбалістка Вольга Падабед з’язджае ў Францыю]</ref><ref>[https://www.pressball.by/news/basketball/24860 Баскетбол. Ольга Подобед перешла в "Валансьен"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094458/https://www.pressball.by/news/basketball/24860 |date=16 сакавіка 2023 }}</ref>, «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]» ([[Барысаў]], 2008/09), «[[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск-2006]]» ([[Мінск]], 2009—2011). Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночую зборную Беларусі]] ў 1998—2009 гадах. Трэнерская кар’ера: «Гарызонт-2-РЦАР» / «Гарызонт-2-РЦАП» ([[Мінск]], 2014—2016)<ref>[https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/89708 Ольга Подобед. Тренером мечтала быть всегда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094453/https://www.pressball.by/articles/basketball/interview/89708 |date=16 сакавіка 2023 }}</ref><ref>[https://sportpanorama.by/fans/podobed ОЛЬГА ПОДОБЕД: ТРУДНО СИДЕТЬ ДОМА]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20]] (2016—2018)<ref>[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/wbaskettnews/1791209/ Белорусская молодежка вышла в элиту. Эти девушки усилят национальную сборную?]</ref>, [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (2018—2020)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/4935-zhenskaya-sbornaya-belarusi-u-16-otpravilas-na-chempionat-evropy-v-sofii-divizion-b ЖЕНСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-16 ОТПРАВИЛАСЬ НА ЧЕМПИОНАТ ЕВРОПЫ В СОФИЮ (ДИВИЗИОН Б)]</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/chempionat/4773-bfb-pozdravlyaet-s-dnjom-rozhdeniya-olgu-podobed-2 БФБ ПОЗДРАВЛЯЕТ С ДНЁМ РОЖДЕНИЯ ОЛЬГУ ПОДОБЕД]</ref>, [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР]] ([[Мінск]], 2018—2020), БДУ-Цмокі / «Мінск»-моладзевая ([[Мінск]], 2020—2024), [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]] ([[Мінск]], 2024—2026)<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/3/olga-podobed-naznachena-glavnym-trenerom-zhenskoj-komandy-minsk Ольга Подобед назначена главным тренером женской команды "МИНСК"]</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбалісткі === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расіі]] (2): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2000/2001|2000/2001]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Расіі]] (2): [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Расіі па баскетболе сярод жанчын 2004/2005|2004/2005]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Латвіі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Латвіі]] (1): [[Чэмпіянат Латвіі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіёнка [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1998/1999|1998/1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (2): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 1995/1996|1995/1996]], [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2009/2010|2009/2010]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Volha-Padabed/153269?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/игроки/подобед-о/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094501/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4-%D0%BE/ |date=16 сакавіка 2023 }} * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/тренеры-1/персоналии/подобед-о/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230316094501/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4-%D0%BE/ |date=16 сакавіка 2023 }} (трэнер) {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2008}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падабед Вольга Віктараўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Масква»]] [[Катэгорыя:Трэнеры РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Бярэзіны» Барысаў]] [[Катэгорыя:Ігракі УГМК Екацярынбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Дынама» Новасібірск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гарызонта» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Дынама» Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Спартак» Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК ЦСКА Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Цэсіс»]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Валансьен»]] [[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] smi1m41z5eq0crtnyvyxqs89fve3v5c 0 738162 5130747 5022323 2026-04-22T18:53:40Z IP781584110 134977 афармленне 5130747 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} {{цёзкі2|Кажынскі}} '''Мацей Кажы́нскі''' ({{lang-pl|Maciej Każyński}}; {{ДН|||1763}}<ref name="kultura"/> — {{ДС|29|03|1823}}, [[Вільня]]) — [[спявак]] ([[бас]]), [[акцёр]], [[рэжысёр]] і [[антрэпрэнёр]], стваральнік першага пастаяннага тэатра ў Мінску. == Біяграфія == Лічыцца, што ён паспеў папрацаваць адвакатам у [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве Трыбунальскім]] [[Люблінскае ваяводства (1474—1795)|Люблінскага ваяводства]]<ref name="kultura">[[Зміцер Юркевіч]]. [https://kultura-info.by/view/600 Тэатральны клан Кажынскіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230430100955/https://kultura-info.by/view/600 |date=30 красавіка 2023 }}</ref>. Акцёрскую дзейнасць ён пачынаў у 1787<ref name="kultura"/> годзе ў [[Люблін]]е ў калектыве [[В. Багуслаўскі|В. Багуслаўскага]], аднаго са стваральнікаў [[тэатр Польшчы|польскага тэатра]]. У 1793 г. М. Кажынскі працаваў у [[Гродна|Гродне]] ў трупе [[Д. Мараўскі|Д. Мараўскага]], потым некаторы час у [[Вільня|Вільні]]. Выконваў камедыйныя ролі ў п’есах [[Ж. Б. Мальер]]а, [[В. Багуслаўскі|В. Багуслаўскага]], [[Ф. Багамолец|Ф. Багамольца]]. Валодаючы цудоўным басам, спяваў у операх. Разам з ім у трупе Д. Мараўскага працавала вядомая ў той час актрыса [[С. Дэшнер]]<ref name="bis"/>. У красавіку 1801 г. Д. Мараўскі памёр і калектыў распаўся. У гэтым жа годзе М. Кажынскі стварыў у Гродне оперна-драматычную трупу, з якой у пачатку 1802 г. прыехаў у [[Мінск]]. Ён працаваў там да 1805 г. і арганізаваў першы пастаянны польскамоўны тэатр. З 1801 па 1819 г. (з перапынкам) з’яўляўся антрэпрэнёрам, рэжысёрам і акцёрам [[Віленскі тэатр|Віленскага тэатра]]. У рэпертуары трупы М. Кажынскага былі вядомыя оперныя творы «Фраскатана» [[Дж. Паізіела]], «Вясковая радасць» [[Дж. Сарці]], «Чэкіна, або Добрая дачка» [[Н. Пічыні]], «Школа раўнівых» [[А. Сальеры]], «Тачка воцатніка» [[Л. Мерсье]], «Уяўны дурань па каханні» [[А. Сакіні]]. Да пастановак М. Кажынскага ў Мінску адносіцца папулярная опера-[[вадэвіль]] «Уяўны цуд, або Кракавяне і горцы» [[Я. Стэфані]], дзе ярка выяўлены свабодалюбівыя імкненні перадавой грамадскасці (у 1803 г. паказана ў [[Масква|Маскве]]; у многіх гарадах забаронена). У гэтым спектаклі, як і ў іншых, Кажынскі з бляскам выканаў басовую партыю<ref name="bis"/>. «Польская трупа з Мінска» зацьміла не толькі Рускі, але і мясцовы Французскі тэатр. Аб гэтым пісаў свайму сыну [[Якаў Булгакаў]], вядомы расійскі дыпламат, пасол (і аўтар п’ес), які добра ведаў Кажынскага<ref name="kultura"/>. Асабліва ўдаваліся артысту ролі незадачлівых інтрыганаў, шляхетных ветрагонаў, свавольнікаў, бліскучых афіцэраў, камічных палюбоўнікаў. Сярод лепшых вобразаў, створаных артыстам ім на сцэне, — Моргал («Уяўны цуд, або Кракавяне і горцы» [[Я. Стэфані]]), Буцэфал («Сельскія спявачкі» [[В. Ф’ёраванці]]), Бартола («Севільскі цырульнік» [[Дж. Расіні]]), Аксур («Аксур, цар Армуза» [[А. Сальеры]]) і інш<ref name="bis"/>. З Мінскім тэатрам М. Кажынскі гастраляваў у [[Масква|Маскве]] і [[Гродна|Гродне]] (1803), [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у, [[Бешанковічы|Бешанковічах]] (1805); з Віленскім — у [[Мінск]]у і [[Санкт-Пецярбург]]у (1807)<ref name="bis"/>. Ён з’яўляецца таксама аўтарам п’есы «Бацьку айчыны яго ўдзячныя дзеці»<ref name="bis">{{bis.nlb.by|135477}}</ref>. У 1820 годзе Кажынскі пакінуў сцэну. Памер 29 сакавіка 1823 года ў Вільні. Пасля яго смерці тэатрам стала загадваць яго нібыта трэцяя (дакладна не вызначана) жонка Ганна з Кочкаў. Пахавалі Кажынскага ў катакомбах на віленскіх [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]], магіла не захавалася<ref name="kultura"/>. == Сям’я == Даследчыкі называюць яго другой жонкай Марыю Краеўскую (нар. у 1777 г.). Марыя ў 1795—1798 гадах належала да знакамітай трупы В. Багуслаўскага. Пазней яна перайшла ў трупу Д. Мараўскага ў Вільні. Далей увайшла ў трупу свайго мужа, з якой выступала ў Гродне, Мінску, Вільні. Спявала ў операх, лічылася таленавітай акторкай. Памерла ў 21 студзеня (ст.ст.) 1813 годзе ў Вільні. Праз нейкі час на яе магіле, што ў цэнтры Бернардзінскіх могілак, муж і сын паставілі прыгожы помнік, які захаваўся да нашых дзён<ref name="kultura"/>. З Краеўскай меў сына [[Дыянізій Кажынскі|Дыянізія]] (8 кастрычніка 1795). У сакавіку 1813 года хрост дапоўнілі ў [[Віленская кафедра|віленскай кафедры]]. Вучыўся ў Вільні. Дэбют на сцэне бацькавага віленскага тэатра адбыўся ў 17 (28) снежня 1812 года, у драме «Чорны чалавек». А ўжо з красавіка 1813 ён уваходзіць у асноўны склад трупы. У 1833 шанаванага ўсімі артыстамі трупы і публікай Кажынскага абіраюць загадчыкам тэатра. Апошні выступ цяжка хворага на сухоты актора адбыўся за тры тыдні да смерці, якая наступіла 23 студзеня (ст.ст.) 1838 года. Пахавалі Дыянізія, як пісаў [[Адам Кіркор]], у правым крыле катакомбаў (знішчаны пасля вайны) на віленскіх бернардзінскіх могілках. Побач былі магілы бацькі і трэцяй бацькавай жонкі, а таксама маці мастака [[Адам Шэмеш|Адама Шэмеша]]. Дыянізій перажыў і жонку Ганну Малеўскую, і дзяцей Марыянну-Ганну (нар. 1816 г., Вільня) і Мацея-Андрэя (нар. 17 (29) снежня 1817 г.), які быў ахрышчаны ў [[мінская кафедра|мінскай кафедры]] вясной 1818 года<ref name="kultura"/>. Трэцяй жонкай была Ганна Людавіка Кочык. З ёй дзеці: * [[Віктар Кажынскі|Віктар]] (16 (28) снежня 1812—1867, Санкт-Пецярбург), кампазітар і дырыжор. Сын Віктар нарадзіўся яшчэ да таго, як папярэдняя жонка Марыя Краеўская памерла. Пахаваўшы яе, Кажынскі ажаніўся з Кочык. У шлюбе нарадзіліся: * Мацей Аляксандр (1814) * Альжбета (1822). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{bis.nlb.by|135477}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кажынскі Мацей}} [[Катэгорыя:Антрэпрэнёры]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 3omngtqdx2kykjwdhzyq7zl60urk4v7 0 745838 5130907 5024963 2026-04-23T09:30:00Z Slavazai1973 60865 5130907 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Светнік (значэнні)}} {{Баскетбаліст}} '''Сяргей Мацвеевіч Светнік''' (нар. {{ДН|22|6|1969}}, [[Маладзечна]], [[Мінская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] баскетбаліст, пазней трэнер. Гуляў на пазіцыях цяжкага форварда і цэнтравога. Майстар спорту СССР. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]<ref>[https://by.tribuna.com/be/blogs/belbasket/2786725/ Евробаскет. Вы знали об этом?]</ref><ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/1287/tid/2186/_/1995_European_Championship_for_Men/index.html 1995 European Championship for Men. 21-27 Jun. 1993]</ref>. Бацька беларускіх валейбалістак [[Анастасія Светнік|Анастасіі Светнік]] і [[Любоў Сяргееўна Светнік|Любові Светнік]]. == Біяграфія == Выступаў за беларускія клубы [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ]] (1986—1988, 1990—1993), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ]] (1997, ''у Кубку Беларусі''), «[[Гродна-93]]» (1998), «[[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец-Джэнці]]» (1999, ''у Кубку Беларусі''), «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]» (1999), [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РВАР]] (2002/03), «[[БНТУ (баскетбольны клуб)|Мінск-БНТУ]]» (2003/04), [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]] (2004—2007). Таксама выступаў за клубы Расіі, Літвы, Славакіі, Польшчы, Германіі, у тым ліку за ТКЗ (Таганрог, Расія, 1994/95)<ref>[https://www.goalstream.org/match/102985142/c3280a96#/messages/gclub_club_10148357 7 сентября 1994 БК СТРОИТЕЛЬ — БК ТАГАНРОГ]</ref>, «Літкабеліс» (Панявежыс, Літва, 1995/96)<ref>[https://www.proballers.com/basketball/player/177524/sergei-svetnik SERGEI SVETNIK]</ref>, «Могул» (Лучанец, Славакія, 1996/97), «Стары Собаль» (Ніжні Тагіл, Расія, 1997)<ref>[https://www.sport-express.ru/newspaper/1997-09-23/11_2/ ДВУХДНЕВНОЕ СОЛО РАЙСКОГО В ЕКАТЕРИНБУРГЕ]</ref>, «Палонію» (Пшэмысль, Польшча, 1998/99), «Кёльн-99» (Кёльн, Германія, 2000/01). У 1997 годзе падчас чэмпіянату далучыўся да [[Расія|расійскай]] каманды «Стары Собаль», але ў лістападзе ён пакінуў клуб, бо быў запрошаны ў нацыянальную зборную Беларусі<ref>[http://xn----7sbe4amqblheg4iua.xn--p1ai/pages/view/712 25-летию Баскетбольного клуба «Старый соболь» посвящается…Сезон 1997—1998 гг.]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]] ў 1993—2001 гадах<ref>[https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/q/Serguei%20SVETNIK/pid//_//players.html Serguei SVETNIK]</ref>. У 2010—2014 гадах і з 2026 года узначальваў жаночы клуб [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|«Мінск-2006» / «Цмокі-Мінск» / БК «Мінск»]]<ref>[https://www.sports.ru/basketball/73882790.html Сергей Светник: «У нас строится новая команда»]</ref>, у 2008—2010 гадах і са студзеня 2014 да сакавіка 2026 года — другі трэнер клуба. Быў другім трэнерам [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|жаночай зборнай Беларусі]] на чэмпіянаце свету-2014<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/2014-%D1%87%D0%BC/ |title=Чемпионат мира 2014 Турция |access-date=13 верасня 2023 |archive-date=15 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715161102/https://bbw-g2n.jimdofree.com/2014-%D1%87%D0%BC/ |url-status=dead }}</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі сярод жанчын]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі сярод жанчын]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі сярод жанчын]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/132951?apiUrl=https://org.infobasket.su&compId=295&lang=ru Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/zhenskaya-komanda/sergej-svetnik-21?season=2022-2023 Профіль на сайце БК «Мінск»] * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/тренеры-1/персоналии/светник-с/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230810231424/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B-1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D1%81/ |date=10 жніўня 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Sergei-Svetnik/26026 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://belarus.basketball/sorevnovaniya/chempionat-muzhchiny/komandy-3 ПОБЕДИТЕЛИ И ПРИЗЁРЫ МУЖСКОГО ЧЕМПИОНАТА СТРАНЫ (ИГРОКИ)] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1995}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Светнік Сяргей Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Трэнеры ЖБК «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі БК «Стары Собаль»]] [[Катэгорыя:Ігракі «БДЭУ-ГрандПрынт» Мінск]] 20zmudatey5y3k0kqfsfutofjik9e48 0 749913 5130738 4598684 2026-04-22T18:46:37Z IP781584110 134977 арфаграфія, афармленне 5130738 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Баравік (значэнні)}} {{Іерарх}} '''Феадосій Баравік''' ({{Lang-pl|Teodozy Borowik}}; канец XVI ст. — [[6 сакавіка]] [[1652]], [[Жыровіцы|Жыровічы]]) — царкоўны дзеяч, [[святар]] [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]], [[Ордэн Базыльян|базыльянін]] Літоўскай правінцыі, [[Гісторыя|гісторык]], [[Пропаведзь|прапаведнік]]. == Біяграфія == [[Файл:Рэльефны абразок Жыровіцкай Маці боскай.png|міні|[[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|Жыровіцкі абраз Божай Маці]]]] Паходзіў са шляхты [[Менскі павет|Менскага павета]]. У 15-гадовым узросце пачаў вайсковую службу. Потым уступіў да Ордэна базыльян. Прапаведнік у віленскім [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|кляштары Святой Тройцы]], у 1620 годзе — настаяцель. Удзельнічаў у капітулах базыльянскага ордэна ў [[Свята-Елісееўскі Лаўрышаўскі мужчынскі манастыр|Лаўрышаве]] (1621) і [[Дольная Рута|Руце]] (1623). Прапаведнік у [[Навагрудак|Наваградку]]. У 1637 годзе ігумен у [[Збараж]]ы. У 1644 годзе як ігумен прымаў у [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім манастыры]] караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазу]] і каралеву [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцылію-Рэнату]] са світай дзяржаўных ураднікаў і вялікай колькасцю шляхты. Як прапаведнік у Менску (1648) падпісаў дагавор продажу базыльянскага пляца менскім францысканцам. У пачатку 1652 года зноў прызначаны ігуменам (суперпрыёрам) Жыровіцкага манастыра, але неўзабаве, 6 сакавіка 1652 года, памёр у Жыровічах<ref name=":0">''Ks. Józefat Skruteń, ZSBW''. Borowik Teodozy († 1652)… — S. 344.</ref>. == Творчасць == Падчас прапаведніцтва ў Наваградку выдаў кніжку пра Наваградскае брацтва. Не пазней за чэрвень 1621 года па даручэнні Лаўрышаўскага капітула напісаў [[Старабеларуская мова|старабеларускую]] «''Гисториа або повѣсть людеи розных, вѣры годныхъ, о образѣ чудовномъ пренасвятеишое дѣвы маріи жировицкомъ в повѣте слонимскомъ''» [[Абраз Маці Божай Жыровіцкай|жыровіцкага цудатворнага абраза Маці Божай]], а таксама яе польскі пераклад і выдаў яго як «Historia abo powieść zgodliwa przez pewne podánie ludźi wiáry godnych, o obrazie przeczystey Panny Mariey Zyrowickim kudotwornym». Пазней дапоўніў твор пералікам цудаў, «якія здзяйсняюцца пры абразе да сённяшняга дня». Кніга некалькі разоў выдавалася ў Вільні (1622, 1628, 1629)<ref>[http://www.estreicher.uj.edu.pl/index.php/staropolska/baza/search_results/ Bibliografia Estreichera. Borowik X. Theodozy, Bazylian.]; ''Ks. Józefat Skruteń, ZSBW''. Borowik Teodozy († 1652)… — S. 344, дадае яшчэ адно выданне 1624 года.</ref> і, магчыма, [[Супрасль|Супраслі]] (1653, 1714)<ref name=":0" />, на польскай і лацінскай мовах<ref>Аднак, ''Maria Cubrzyńska-Leonarczyk''. Katalog druków supraskich. — Warszawa: Biblioteka Narodowa, 1996. — 170 s. — ISBN 83-7009-164-4 звестак пра гэта выданне ў Супрасльскай друкарні не дае.</ref>. Захаваўся тэкст Баравіка на старабеларускай народнай мове, ён быў выдадзены ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ў 1912 годзе [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|Платонам Жуковічам]]<ref>''Жукович П. Н.'' Неизданное русское сказание о Жировицкой иконе Божией Матери // Издание отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — Т. XVII, кн. 2. — СПб, 1912. </ref>. Частка рукапісу, некалькі першых аркушаў гісторыі Жыровіцкай іконы Божай Маці аўтарства Феадосія Баравіка захоўваецца ў [[Бібліятэка Расійскай акадэміі навук|Бібліятэцы РАН]] (Ф. 37, воп. 1, спр. 38), астатняя, большая частка — у [[Львоўская нацыянальная навуковая бібліятэка Украіны імя Васіля Стэфаніка|Львоўскай нацыянальнай навуковай бібліятэцы Украіны імя Васіля Стэфаніка]] (Ф. 3, МВ-393)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=160839&mo=7171080ce9377b5c1c8a4e933377dff07bc42151|title=Апошні аркуш рукапісу БРАН (Ф. 37, воп. 1, спр. 38) і першы аркуш Львоўскага рукапісу (МВ-393). Фота Алеся Сушы|website=Наша Ніва|access-date=2023-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Ks. Józefat Skruteń, ZSBW''. Borowik Teodozy († 1652) // [[Польскі біяграфічны слоўнік|Polski Słownik Biograficzny]]. — Kraków, 1936. — T. II. — S. 344. {{Ref-pl}} * ''Bp. Edward Ozorowski''. Borowik Teodozy // Słownik polskich teologów katolickich, pod. red. ks. Hieronima Eug. Wyczawskiego OFM. — Tom 1. — Warszawa, 1981. — S. 198—199. {{Ref-pl}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/160839|title=Гісторыя: мітрапаліт Андрэй Шаптыцкі ў гісторыі Украіны ды Беларусі — малавядомыя факты і дакументы|website=Наша Ніва|date=2015-11-29}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-10-04}} {{DEFAULTSORT:Баравік Феадосій}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Постаці Збаража]] [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Прапаведнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Вялікім Княстве Літоўскім]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] o9i3thlmqq3vy1b9pfbuepcxfsijn28 0 750904 5130680 4653632 2026-04-22T13:09:56Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5130680 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Анцукевіч}} '''Мікалай Пятровіч Анцукевіч''' ({{ДН|17|2|1892|15}}, мяст. [[Каралін (Ельскі раён)|Каралін]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]], цяпер г. [[Ельск]] — {{ДС|21|12|1971}}<ref name="ЭГБ"/>, [[Вільнюс]]) — беларускі [[педагог]], [[філолаг]]-даследчык. == Біягрфія == Нарадзіўся {{ДН|17|2|1892|15}} года ў мястэчку [[Каралін (Ельскі раён)|Каралін]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1911 годзе скончыў [[Бабруйская гімназія|Бабруйскую гімназію]], у 1919 годзе — [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. 3 1920 года працаваў выкладчыкам гісторыі ў рэальным вучылішчы ў [[Лунінец|Лунінцы]], латыні — у польскай гімназіі ў [[Стоўбцы|Стоўбцах]]. Збіраў [[беларускае Палессе|палескі]] [[фальклор]], вёў культурна-асветніцкую работу сярод беларускага Насельніцтва. 3 1933 года выкладчык латыні ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі ў Вільні]], з 1936 дырэктар гэтай гімназіі<ref name="ЭГБ"/>. У 1945—1950 працаваў выкладчыкам у [[Вільнюскі педінстытут|Вільнюскіх педінстытуце]] і [[Вільнюскі ўніверсітэт|універсітэце]]<ref name="ЭГБ"/>. Памёр {{ДС|21|12|1971}} года ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных могілках]]<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/65BB326B-EBDF-4395-A21E-C7DF6B4428E3|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-01-04}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Даследаваў «[[Слова аб палку Ігаравым]]». Прапанаваў сваё тлумачэнне «цёмных» месцаў «Слова» метадам супастаўлення з белрускімі гаворкамі. Пераклаў «Слова» на сучасную рускую мову<ref name="ЭГБ">{{крыніцы/ЭГБ|1|Анцукевіч Мікалай Пятровіч}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Mikalaj Ancukievič at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Мікалая Анцукевіча на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Mikalaj Ancukievič at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле Мікалая Анцукевіча </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|1|Анцукевіч Мікалай Пятровіч}} {{DEFAULTSORT:Анцукевіч Мікалай Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ельску]] 8j835ggpf9zwqtvc7agc0ckc7cimloy 5130683 5130680 2026-04-22T13:13:02Z Bahusia 150630 арфаграфія 5130683 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Анцукевіч}} '''Мікалай Пятровіч Анцукевіч''' ({{ДН|17|2|1892|15}}, мяст. [[Каралін (Ельскі раён)|Каралін]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]], цяпер г. [[Ельск]] — {{ДС|21|12|1971}}<ref name="ЭГБ"/>, [[Вільнюс]]) — беларускі [[педагог]], [[філолаг]]-даследчык. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|17|2|1892|15}} года ў мястэчку [[Каралін (Ельскі раён)|Каралін]] [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1911 годзе скончыў [[Бабруйская гімназія|Бабруйскую гімназію]], у 1919 годзе — [[Нежынскі гісторыка-філалагічны інстытут]]. 3 1920 года працаваў выкладчыкам гісторыі ў рэальным вучылішчы ў [[Лунінец|Лунінцы]], латыні — у польскай гімназіі ў [[Стоўбцы|Стоўбцах]]. Збіраў [[беларускае Палессе|палескі]] [[фальклор]], вёў культурна-асветніцкую работу сярод беларускага Насельніцтва. 3 1933 года выкладчык латыні ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі ў Вільні]], з 1936 — дырэктар гэтай гімназіі<ref name="ЭГБ"/>. У 1945—1950 працаваў выкладчыкам у [[Вільнюскі педінстытут|Вільнюскім педінстытуце]] і [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскім універсітэце]]<ref name="ЭГБ"/>. Памёр {{ДС|21|12|1971}} года ў Вільні. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Вільнюс)|праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]]<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/65BB326B-EBDF-4395-A21E-C7DF6B4428E3|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-01-04}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Даследаваў «[[Слова аб палку Ігаравым]]». Прапанаваў сваё тлумачэнне «цёмных» месцаў «Слова» метадам супастаўлення з белрускімі гаворкамі. Пераклаў «Слова» на сучасную рускую мову<ref name="ЭГБ">{{крыніцы/ЭГБ|1|Анцукевіч Мікалай Пятровіч}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Mikalaj Ancukievič at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Магіла Мікалая Анцукевіча на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Mikalaj Ancukievič at the St. Euphrosyne Cemetery.jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле Мікалая Анцукевіча </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|1|Анцукевіч Мікалай Пятровіч}} {{DEFAULTSORT:Анцукевіч Мікалай Пятровіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ельску]] o1axp5lphl2d0do5bkhko1e6e1zhhyj 100 753022 5130709 5130013 2026-04-22T15:51:35Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5130709 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аліса Вячаславаўна Ложкіна|2026-04-22T08:13:41Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Марыя Мікалаеўна Віннікава|2026-04-22T06:23:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Вольф Москавіч|2026-04-20T14:08:45Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Працоўня беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|2026-04-20T07:10:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Леанарда Дацэвіч|2026-04-20T06:40:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ганна Казлова|2026-04-20T05:59:18Z|ANNETTE.KOZLOVA}} {{Новы артыкул|Саверыа Дала Роза|2026-04-19T22:16:39Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Знакі (фільм)|2026-04-19T13:49:48Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Валянцін Карлавіч Зэйлерт|2026-04-18T08:47:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Яанна Героўская-Калаўр|2026-04-16T21:59:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Розенкрэйцары|2026-04-16T17:06:53Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|100 мужчын супраць гарылы|2026-04-16T11:35:22Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Стараславянізм|2026-04-14T20:58:39Z|Jaŭhien}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> diq3w2uf6zbjel1zmn5fwkjtoctwzqi 100 753274 5130707 5129605 2026-04-22T15:51:13Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5130707 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Майлен|2026-04-22T06:10:31Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Кюснахт (Цюрых)|2026-04-22T05:51:20Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Савільёёві|2026-04-22T05:45:39Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Рухінгу|2026-04-22T05:43:00Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Роасіку|2026-04-22T05:41:25Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мяхклі|2026-04-22T05:40:05Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мадзісэ (Антсла)|2026-04-22T05:33:41Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Лусцімыйса|2026-04-22T05:32:14Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Літсметса|2026-04-22T05:30:42Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|2-і Зімні завулак (Мінск)|2026-04-19T15:07:18Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Балтыйская града|2026-04-17T20:51:55Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Орд (Небраска)|2026-04-17T08:55:56Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 399rye7zxb0bh2nn4lr5x1p2ca0os1c 100 753287 5130705 5130416 2026-04-22T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5130705 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Марыя Мікалаеўна Віннікава|2026-04-22T06:23:55Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2026-04-21T15:51:37Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск|2026-04-21T15:45:18Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-21T14:32:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Кронан Гродна|2026-04-21T14:24:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-04-21T14:18:57Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2026-04-21T14:13:31Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК СКА Мінск|2026-04-21T14:04:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2026-04-21T13:56:47Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Зміцер Шапавалаў|2026-04-21T13:28:33Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2011|2026-04-21T13:14:36Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Уладзімір Сямёнавіч Падаляка|2026-04-20T18:52:04Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Люд беларускі на Русі Літоўскай|2026-04-20T16:57:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Магілёў (тэлерадыёкампанія)|2026-04-20T14:05:16Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-20T11:34:02Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Кронан Гродна|2026-04-20T09:14:09Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ge1hzfui0gjnt220zaco5o5p0shhs3f 0 763355 5130659 5130413 2026-04-22T12:28:34Z Lš-k. 16740 5130659 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Тарашкевіца}} '''«Беларуская граматыка для школ»''' ({{lang-be-lat|Biełaruskaja hramatyka dla škoł|1}}) — кніга беларускага мовазнаўцы [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], якая выйшла ў 1918 годзе і некалькі разоў перавыдавалася ў розныя гады. Гэта праца стала асновай сучаснага [[Правапіс беларускай мовы|правапісу беларускай мовы]]. Першае выданне кнігі друкавалася [[Кірыліца|кірылічным]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінскім]] пісьмом. == Выданні == ''Выданні пад рэдакцыяй самога аўтара:'' * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|1-е выданне]] — 1918 год, [[Вільня]]. {{Commonsfile|Беларуская граматыка для школ (1918).pdf|Выданне кірыліцай}}, {{Commonsfile|Biełaruskaja hramatyka dla škoł (1918).pdf|Выданне лацінкай}}. * 3-е выданне — 1920 год, Вільня. {{Commonsfile|Беларуская граматыка для школ (1920).pdf|Выданне кірыліцай}} * 4-е выданне — 1921 год, [[Менск]] — Вільня — [[Берлін]]. {{Commonsfile|Беларуская граматыка для школ (1921).pdf|Выданне кірыліцай}} * [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1929)|5-е выданне]] — 1929 год, Вільня. * 6-е выданне<ref group="заўв.">Перавыданне выдання 1918 года лацінскай графікай.</ref> — 1931 год, Вільня. {{Commonsfile|Taraškiewič. Biełaruskaja hramatyka dla škoł (1931).pdf|Выданне лацінкай}} ''Выданні пад рэдакцыяй іншых аўтараў:'' * 7-е выданне (вядома таксама як «6-е выданне»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/594060|title=Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?|author=Таццяна Рамза|website=bibliotekanauki.pl|access-date=2024-04-14}}</ref>) — снежань 1943 года, Менск. Адрэдагавана [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовічам]], [[Антон Юр’евіч Лёсік|А. Лёсікам]] і [[К. Шкуцька]]м і выдадзена пад назвай «Беларуская граматыка». * 8-е выданне — так часамі называюць «Беларускую граматыку» [[Антон Юр’евіч Лёсік|А. Лёсіка]]. 1943 год, Менск. {{Commonsfile|Беларускі правапіс (1943).pdf|Выданне кірыліцай}} ''Факсіміле:'' * 5-е выданне — 1991 год, Мінск.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/belaruskaya-gramatyka-dlya-shkol-tarashkevich-branislaw|title=Беларуская граматыка для школ|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-04-14}}</ref> == Гл. таксама == * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Тарашкевіца]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Вікісховішча|Bielaruskaja hramatyka dlia škol}} * {{Cite web|lang=be|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/594060|title=Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?|author=Таццяна Рамза|website=bibliotekanauki.pl|access-date=2024-04-14}} [[Катэгорыя:Граматыкі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Правапісы беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] q11xpjdf2z1iaatkxu2ad6djn05yqw9 100 763680 5130710 5130418 2026-04-22T15:51:45Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5130710 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2026-04-21T15:51:37Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск|2026-04-21T15:45:18Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-21T14:32:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Кронан Гродна|2026-04-21T14:24:49Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2026-04-21T14:18:57Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2026-04-21T14:13:31Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК СКА Мінск|2026-04-21T14:04:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2026-04-21T13:56:47Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2011|2026-04-21T13:14:36Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Уладзімір Сямёнавіч Падаляка|2026-04-20T18:52:04Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2026-04-20T11:34:02Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2015/2016 ГК Кронан Гродна|2026-04-20T09:14:09Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cwyb3xwab3vd6pdu1cu30y6wsw5yrgg 0 765074 5130733 4936856 2026-04-22T18:32:20Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны, афармленне 5130733 wikitext text/x-wiki {{Выданне|Год выдання=1964}} '''Summa technologie'''({{tr-la|Сума тэхналогіі}}) — кніга [[Станіслаў Лем|Станіслава Лема]], адна з першых кніг, якая змяшчае яго [[Філасофія|філасофскія]] [[эсэ]]. Упершыню кніга была апублікавана выдавецтвам «''Wydawnictwo Literackie''» ў 1964 годзе. Яе назва адсылае да працы [[Фама Аквінскі|Тамаша Аквінскага]] ''«Summa theologiae»'' . У гэтым творы аўтар паспрабаваў разабрацца з праблемамі, часам не такімі далёкімі, будучыні, а з пункту гледжання сучаснасці — з праблемамі зусім актуальнымі. Асноўная тэма, якую Лем закрануў ў кнізе, — праблемы [[Цывілізацыя|цывілізацыі]] без абмежаванняў — як тэхналагічных, так і матэрыяльных. Аўтар таксама разгледзеў этычныя і філасофскія наступствы тэхналогій будучыні. Праца была апублікаваная ў 1964 годзе і з гэтай прычыны змяшчае пэўныя недакладнасці ў некаторых галінах (напрыклад, [[матэматыка|матэматыцы]], [[біялогія|біялогіі]], [[сацыялогія|сацыялогіі]]). Некаторыя тэмы, якія абмяркоўваў аўтар у той час, былі цалкам у галіне [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]], а цяпер сталі важнымі і надзённымі, напрыклад, [[віртуальная рэальнасць]], [[Нанатэхналогія|нанатэхналогіі]] і [[штучны інтэлект]]. == Змест == Кніга падзелена на восем раздзелаў, у кожным з якіх уважліва разглядаюцца наступствы канкрэтнага дапушчэння. ; І. Дылемы (напісана ў 1961 г.) Лем пачынае з прадстаўлення свайго погляду на прадказанне будучыні і сваёй матывацыі для напісання гэтай кнігі. ; II. Дзве эвалюцыі У раздзеле разглядаюцца падабенствы паміж рознымі тыпамі эвалюцыі : [[Эвалюцыя|біялагічнай]], тэхналагічнай і сацыяльнай. ; III. Касмічныя цывілізацыі Агляд сучасных (у часе напісання кнігі) намаганняў і тэорый праграмы [[SETI]] разам з іх істотнай крытыкай. ; IV. Інтэлектроніка Гэтым прыдуманым словам Лем азначае магчымую будучыню — прыйдзе дзень, калі [[Машына|машынны]] інтэлект стане роўным або перавысіць чалавечы. Пагатоў што праблемы, якія стаяць перад чалавецтвам, могуць перавышаць інтэлектуальныя магчымасці даследчыкаў ''з плоці і крыві'' . Чаго людзям чакаць (або баяцца) у такой будучыні? ; V. Пралегомены ўсемагутнасці Тэхналагічная эвалюцыя дае ўсё больш і больш магчымасцей — ці стануць людзі ў будучыні усемагутнымі? ; VI. Фантамалогія Яшчэ адзін тэрмін, прыдуманы Лемам. Чалавечае ўспрыманне абмежавана біялогіяй — дык, можа быць, людзі могуць дасягнуць усемагутнасці імітацыйным чынам? Нават у гэтым выпадку Лем знаходзіць шмат незвычайных праблем. Тое, што Лем называе ''фантамалогіяй'', цяпер вядома як [[віртуальная рэальнасць]] . ; VII. Стварэнне светаў Выказваецца здагадка, што замест цяжкіх і пакутлівых даследаванняў людзі магчыма змогуць аўтаматызаваным спосабам ''здабываць'' новую інфармацыю з існуючай. Пачынаючы з гэтага пытання, Лем развівае сваю канцэпцыю ажно да стварэння новых сусветаў. Не выключаецца магчымасць існавання ў такім парадку [[Нябёсы|раю]] (або [[пекла]]) — то-бок жыцця пасля смерці. ; VIII. Пасквіль на эвалюцыю Біялагічная эвалюцыя зрабіла даволі дрэнную працу па стварэнні людзей і іншых жывёл. Ці могуць інжынеры быць лепшымі? У чацвёртым, пашыраным выданні з 1984 г. апублікаваны дадатковы нарыс: '''«Пасляслоўе. Дваццаць гадоў пазней»''' ''(Posłowie. Dwadzieścia lat później).'' Разважанні над праблемамі, раней узнятымі ў «''Summa…»'' таксама ўвайшлі ў зборнікі: ''«Tajemnica chińskiego pokoju» (1996), «Bomba megabitowa» (1999), «Okamgnienie» (2000)'' і ''«Dylematy» (2003).'' == Аўтар пра свой твор == Станіслаў Лем лічыў «''Summa…»'' за сваю найбольш паспяховую дыскурсіўную працу <ref>{{Cite web|url=http://solaris.lem.pl/ksiazki/eseje/summa-technologiae|title=Lem o ''Summie...'' na oficjalnej stronie Stanisława Lema|website=Strona Stanisława Lema - solaris.lem.pl}}</ref> . Ён прысвяціў ёй, між іншым, эсэ апублікаванае ў зборніках ''"Rozprawy i szkice (1975)'' і «''[[Mój pogląd na literaturę]]''» ''(2003)'', дзе апублікавана эсэ ''«Trzydzieści lat później».'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://solaris.lem.pl/ksiazki/eseje/summa-technologiae Пра кнігу на афіцыйным сайце аўтара] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Філасофія]] [[Катэгорыя:Футуралогія]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] [[Катэгорыя:Станіслаў Лем]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] be121em15979efskfwocg3g6vta7bt8 5130734 5130733 2026-04-22T18:33:16Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5130734 wikitext text/x-wiki {{Выданне|Год выдання=1964}} '''Summa technologie''' ({{tr-la|Сума тэхналогіі}}) — кніга [[Станіслаў Лем|Станіслава Лема]], адна з першых кніг, якая змяшчае яго [[Філасофія|філасофскія]] [[эсэ]]. Упершыню кніга была апублікавана выдавецтвам «''Wydawnictwo Literackie''» ў 1964 годзе. Яе назва адсылае да працы [[Фама Аквінскі|Тамаша Аквінскага]] ''«Summa theologiae»'' . У гэтым творы аўтар паспрабаваў разабрацца з праблемамі, часам не такімі далёкімі, будучыні, а з пункту гледжання сучаснасці — з праблемамі зусім актуальнымі. Асноўная тэма, якую Лем закрануў ў кнізе, — праблемы [[Цывілізацыя|цывілізацыі]] без абмежаванняў — як тэхналагічных, так і матэрыяльных. Аўтар таксама разгледзеў этычныя і філасофскія наступствы тэхналогій будучыні. Праца была апублікаваная ў 1964 годзе і з гэтай прычыны змяшчае пэўныя недакладнасці ў некаторых галінах (напрыклад, [[матэматыка|матэматыцы]], [[біялогія|біялогіі]], [[сацыялогія|сацыялогіі]]). Некаторыя тэмы, якія абмяркоўваў аўтар у той час, былі цалкам у галіне [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]], а цяпер сталі важнымі і надзённымі, напрыклад, [[віртуальная рэальнасць]], [[Нанатэхналогія|нанатэхналогіі]] і [[штучны інтэлект]]. == Змест == Кніга падзелена на восем раздзелаў, у кожным з якіх уважліва разглядаюцца наступствы канкрэтнага дапушчэння. ; І. Дылемы (напісана ў 1961 г.) Лем пачынае з прадстаўлення свайго погляду на прадказанне будучыні і сваёй матывацыі для напісання гэтай кнігі. ; II. Дзве эвалюцыі У раздзеле разглядаюцца падабенствы паміж рознымі тыпамі эвалюцыі : [[Эвалюцыя|біялагічнай]], тэхналагічнай і сацыяльнай. ; III. Касмічныя цывілізацыі Агляд сучасных (у часе напісання кнігі) намаганняў і тэорый праграмы [[SETI]] разам з іх істотнай крытыкай. ; IV. Інтэлектроніка Гэтым прыдуманым словам Лем азначае магчымую будучыню — прыйдзе дзень, калі [[Машына|машынны]] інтэлект стане роўным або перавысіць чалавечы. Пагатоў што праблемы, якія стаяць перад чалавецтвам, могуць перавышаць інтэлектуальныя магчымасці даследчыкаў ''з плоці і крыві'' . Чаго людзям чакаць (або баяцца) у такой будучыні? ; V. Пралегомены ўсемагутнасці Тэхналагічная эвалюцыя дае ўсё больш і больш магчымасцей — ці стануць людзі ў будучыні усемагутнымі? ; VI. Фантамалогія Яшчэ адзін тэрмін, прыдуманы Лемам. Чалавечае ўспрыманне абмежавана біялогіяй — дык, можа быць, людзі могуць дасягнуць усемагутнасці імітацыйным чынам? Нават у гэтым выпадку Лем знаходзіць шмат незвычайных праблем. Тое, што Лем называе ''фантамалогіяй'', цяпер вядома як [[віртуальная рэальнасць]] . ; VII. Стварэнне светаў Выказваецца здагадка, што замест цяжкіх і пакутлівых даследаванняў людзі магчыма змогуць аўтаматызаваным спосабам ''здабываць'' новую інфармацыю з існуючай. Пачынаючы з гэтага пытання, Лем развівае сваю канцэпцыю ажно да стварэння новых сусветаў. Не выключаецца магчымасць існавання ў такім парадку [[Нябёсы|раю]] (або [[пекла]]) — то-бок жыцця пасля смерці. ; VIII. Пасквіль на эвалюцыю Біялагічная эвалюцыя зрабіла даволі дрэнную працу па стварэнні людзей і іншых жывёл. Ці могуць інжынеры быць лепшымі? У чацвёртым, пашыраным выданні з 1984 г. апублікаваны дадатковы нарыс: '''«Пасляслоўе. Дваццаць гадоў пазней»''' ''(Posłowie. Dwadzieścia lat później).'' Разважанні над праблемамі, раней узнятымі ў «''Summa…»'' таксама ўвайшлі ў зборнікі: ''«Tajemnica chińskiego pokoju» (1996), «Bomba megabitowa» (1999), «Okamgnienie» (2000)'' і ''«Dylematy» (2003).'' == Аўтар пра свой твор == Станіслаў Лем лічыў «''Summa…»'' за сваю найбольш паспяховую дыскурсіўную працу <ref>{{Cite web|url=http://solaris.lem.pl/ksiazki/eseje/summa-technologiae|title=Lem o ''Summie...'' na oficjalnej stronie Stanisława Lema|website=Strona Stanisława Lema - solaris.lem.pl}}</ref> . Ён прысвяціў ёй, між іншым, эсэ апублікаванае ў зборніках ''"Rozprawy i szkice (1975)'' і «''[[Mój pogląd na literaturę]]''» ''(2003)'', дзе апублікавана эсэ ''«Trzydzieści lat później».'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://solaris.lem.pl/ksiazki/eseje/summa-technologiae Пра кнігу на афіцыйным сайце аўтара] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Філасофія]] [[Катэгорыя:Футуралогія]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] [[Катэгорыя:Станіслаў Лем]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] t94mkegj98ilnzjimpj463yqbmccc8b 5130882 5130734 2026-04-23T08:39:27Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Кнігі 1964 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5130882 wikitext text/x-wiki {{Выданне|Год выдання=1964}} '''Summa technologie''' ({{tr-la|Сума тэхналогіі}}) — кніга [[Станіслаў Лем|Станіслава Лема]], адна з першых кніг, якая змяшчае яго [[Філасофія|філасофскія]] [[эсэ]]. Упершыню кніга была апублікавана выдавецтвам «''Wydawnictwo Literackie''» ў 1964 годзе. Яе назва адсылае да працы [[Фама Аквінскі|Тамаша Аквінскага]] ''«Summa theologiae»'' . У гэтым творы аўтар паспрабаваў разабрацца з праблемамі, часам не такімі далёкімі, будучыні, а з пункту гледжання сучаснасці — з праблемамі зусім актуальнымі. Асноўная тэма, якую Лем закрануў ў кнізе, — праблемы [[Цывілізацыя|цывілізацыі]] без абмежаванняў — як тэхналагічных, так і матэрыяльных. Аўтар таксама разгледзеў этычныя і філасофскія наступствы тэхналогій будучыні. Праца была апублікаваная ў 1964 годзе і з гэтай прычыны змяшчае пэўныя недакладнасці ў некаторых галінах (напрыклад, [[матэматыка|матэматыцы]], [[біялогія|біялогіі]], [[сацыялогія|сацыялогіі]]). Некаторыя тэмы, якія абмяркоўваў аўтар у той час, былі цалкам у галіне [[Навуковая фантастыка|навуковай фантастыкі]], а цяпер сталі важнымі і надзённымі, напрыклад, [[віртуальная рэальнасць]], [[Нанатэхналогія|нанатэхналогіі]] і [[штучны інтэлект]]. == Змест == Кніга падзелена на восем раздзелаў, у кожным з якіх уважліва разглядаюцца наступствы канкрэтнага дапушчэння. ; І. Дылемы (напісана ў 1961 г.) Лем пачынае з прадстаўлення свайго погляду на прадказанне будучыні і сваёй матывацыі для напісання гэтай кнігі. ; II. Дзве эвалюцыі У раздзеле разглядаюцца падабенствы паміж рознымі тыпамі эвалюцыі : [[Эвалюцыя|біялагічнай]], тэхналагічнай і сацыяльнай. ; III. Касмічныя цывілізацыі Агляд сучасных (у часе напісання кнігі) намаганняў і тэорый праграмы [[SETI]] разам з іх істотнай крытыкай. ; IV. Інтэлектроніка Гэтым прыдуманым словам Лем азначае магчымую будучыню — прыйдзе дзень, калі [[Машына|машынны]] інтэлект стане роўным або перавысіць чалавечы. Пагатоў што праблемы, якія стаяць перад чалавецтвам, могуць перавышаць інтэлектуальныя магчымасці даследчыкаў ''з плоці і крыві'' . Чаго людзям чакаць (або баяцца) у такой будучыні? ; V. Пралегомены ўсемагутнасці Тэхналагічная эвалюцыя дае ўсё больш і больш магчымасцей — ці стануць людзі ў будучыні усемагутнымі? ; VI. Фантамалогія Яшчэ адзін тэрмін, прыдуманы Лемам. Чалавечае ўспрыманне абмежавана біялогіяй — дык, можа быць, людзі могуць дасягнуць усемагутнасці імітацыйным чынам? Нават у гэтым выпадку Лем знаходзіць шмат незвычайных праблем. Тое, што Лем называе ''фантамалогіяй'', цяпер вядома як [[віртуальная рэальнасць]] . ; VII. Стварэнне светаў Выказваецца здагадка, што замест цяжкіх і пакутлівых даследаванняў людзі магчыма змогуць аўтаматызаваным спосабам ''здабываць'' новую інфармацыю з існуючай. Пачынаючы з гэтага пытання, Лем развівае сваю канцэпцыю ажно да стварэння новых сусветаў. Не выключаецца магчымасць існавання ў такім парадку [[Нябёсы|раю]] (або [[пекла]]) — то-бок жыцця пасля смерці. ; VIII. Пасквіль на эвалюцыю Біялагічная эвалюцыя зрабіла даволі дрэнную працу па стварэнні людзей і іншых жывёл. Ці могуць інжынеры быць лепшымі? У чацвёртым, пашыраным выданні з 1984 г. апублікаваны дадатковы нарыс: '''«Пасляслоўе. Дваццаць гадоў пазней»''' ''(Posłowie. Dwadzieścia lat później).'' Разважанні над праблемамі, раней узнятымі ў «''Summa…»'' таксама ўвайшлі ў зборнікі: ''«Tajemnica chińskiego pokoju» (1996), «Bomba megabitowa» (1999), «Okamgnienie» (2000)'' і ''«Dylematy» (2003).'' == Аўтар пра свой твор == Станіслаў Лем лічыў «''Summa…»'' за сваю найбольш паспяховую дыскурсіўную працу <ref>{{Cite web|url=http://solaris.lem.pl/ksiazki/eseje/summa-technologiae|title=Lem o ''Summie...'' na oficjalnej stronie Stanisława Lema|website=Strona Stanisława Lema - solaris.lem.pl}}</ref> . Ён прысвяціў ёй, між іншым, эсэ апублікаванае ў зборніках ''"Rozprawy i szkice (1975)'' і «''[[Mój pogląd na literaturę]]''» ''(2003)'', дзе апублікавана эсэ ''«Trzydzieści lat później».'' == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://solaris.lem.pl/ksiazki/eseje/summa-technologiae Пра кнігу на афіцыйным сайце аўтара] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Філасофія]] [[Катэгорыя:Футуралогія]] [[Катэгорыя:Літаратура на польскай мове]] [[Катэгорыя:Станіслаў Лем]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Кнігі 1964 года]] d2uu2kzfzxv63l2a804d95a4cd2hlv8 0 768309 5130821 5127147 2026-04-23T02:40:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130821 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Суданскі канфлікт (2023)}} На працягу 2024 года ў [[Судан|Судане]] назіралася праблема моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду, што было выклікана наступствамі [[Канфлікт у Судане (з 2023)|ўнутранага канфлікту]]. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва [[Чад]]. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ход падзей == 22 лютага 2024 года [[Сусветная харчовая праграма]] апублікавала справаздачу, у якой гаварылася, што больш за 95% насельніцтва Судана маюць праблемы з забяспячэннем ежай<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.barrons.com/news/over-95-percent-of-sudanese-cannot-afford-a-meal-a-day-wfp-fef7c4a0|title=Over 95 Percent Of Sudanese Cannot Afford A Meal A Day: WFP|author=Presse|first=AFP-Agence France|website=www.barrons.com|access-date=2024-06-28}}</ref>. Станам на 18 чэрвеня 25,6 млн чалавек пакутавалі ад вострага недахопу ежы. З іх 756 000 чалавек сутыкнуліся з «катастрафічным узроўнем голаду»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/27/over-750000-people-in-sudan-at-risk-of-starvation-global-hunger-monitor|title=Over 750,000 people in Sudan at risk of starvation: Global hunger monitor|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-27}}</ref>. Памер пайкоў ад Сусветнай харчовай праграмы з-за недахопу фінансавання скараціўся амаль на 20%. Як вынік, многія мірныя жыхары Судана былі вымушаныя абмяняць харчовыя пайкі на менш збалансаваную і пажыўную, але больш сытную ежу, напрыклад, белы рыс<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://sudantribune.com/article287172/|title=UN official warns of imminent famine in Sudan|author=|website=Sudan Tribune|date=2024-06-19|access-date=2024-06-19}}</ref>. Адной з прычын гэтага было падзенне вытворчасці збожжавых у Дарфуры і Кардафане да 80% ніжэй сярэдняга ўзроўню вытворчасці ў 2023 годзе, што прывяло да значнага росту цэн, у выніку чаго ежа стала занадта дарагой для большасці людзей. Па некаторых паведамленнях, байцы [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]] спальвалі пасевы, рабавалі склады і абмяжоўвалі доступ да мяжы, што яны аднак адмаўлялі. Сітуацыя пагоршылася праз павялічэнне жыхароў лагераў для бежанцаў, якія часта не маглі пакінуць лагеры, каб знайсці працу або ежу з-за небяспекі быць схопленымі або забітымі паўстанцамі. Недаяданне выклікала аслабленне імуннай сістэмы, што прыводзіла да большай успрымальнасці да страўнікава-кішачных захворванняў ([[адзёр]], [[малярыя]], [[халера]] і іншыя)<ref>{{Cite news|last=Mcneill|first=Ryan|last2=Michael|first2=Maggie|last3=Levinson|first3=Reade|date=20 June 2024|title=Sudan's cemeteries swell with fresh graves as hunger and disease spread|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/sudan-politics-hunger-graves/|access-date=20 June 2024|work=Reuters}}</ref>. Амерыканскія ўлады заявілі, што сітуацыя ў Судане стала «самым сур’ёзным гуманітарным крызісам у свеце» на 2024 год, нягледзячы на адносна невялікую ўвагу СМІ<ref>{{Cite news|last=Borger|first=Julian|date=2024-06-17|title=‘We need the world to wake up’: Sudan facing world’s deadliest famine in 40 years|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/17/we-need-the-world-to-wake-up-sudan-facing-worlds-deadliest-famine-in-40-years|access-date=2024-06-19|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref>. 13 жніўня грамадзянскія ўлады, звязаныя з [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчым рухам Судана—Поўнач]], абвясцілі пра голад у некаторых частках Паўднёвага Кардафана, уключаючы Нубійскія горы і штат Блакітны Ніл, ад якога пацярпела каля трох мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web |date=2024-08-13 |title=SPLM-N declares famine in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289491/ |access-date=2024-08-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-15 |title=Famine devastates Sudan’s Nuba Mountains, Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-devastates-sudans-nuba-mountains-blue-nile |access-date=2024-08-16 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref>. 22 жніўня яны ж паведамілі аб 109 выпадках смерці ад недаядання ў штатах Паўднёвы Кардафан і Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=SPLM-N reports 109 malnutrition deaths in Sudan's South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article289853/ |access-date=2024-08-23 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 24 снежня Інтэграваная класіфікацыя фаз харчовай бяспекі абвясціла аб стане голаду ў лагерах ўнутрана перамешчаных асоб Абу-Шук і Эль-Салам у Паўночным Дарфуры і ў некаторых частках Нубійскіх гор<ref name="ipc">{{cite web |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/famine-declared-in-five-areas-of-sudan-as-govt-withdraws-from-ipc |title=Famine declared in five areas of Sudan as govt withdraws from IPC |date=25 December 2024 |access-date=26 December 2024 |publisher=Radio Dabanga}}</ref>. Урад Судана адхіліў гэтыя высновы<ref>{{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241229-sudan-government-rejects-un-backed-famine-declaration |title=Sudan government rejects UN-backed famine declaration |date=29 December 2024 |access-date=30 December 2024 |publisher=France 24}}</ref>. == Дапамога == На барацьбу з голадам [[Злучаныя Штаты]] далі 315 млн долараў Судану і краінам, якія прымалі бежанцаў, уключаючы [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|Цэнтральна-Афрыканскую Рэспубліку]], Чад, [[Егіпет]], [[Эфіопія|Эфіопію]] і [[Паўднёвы Судан]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/united-states-announces-more-315-million-additional-humanitarian-assistance-people-sudan-0|title=The United States Announces More than $315 Million in Additional Humanitarian Assistance for the People of Sudan – Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2024-06-16|access-date=2024-06-19}}</ref>. Да 70 млн долараў вылучылі [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://gulfnews.com/uae/uae-allocates-70-of-its-100-million-pledge-to-un-its-humanitarian-agencies-in-sudan-1.1718654352401|title=UAE allocates 70% of its $100 million pledge to UN, its humanitarian agencies in Sudan|author=Al Amir|first=Khitam|website=gulfnews.com|date=2024-06-17|access-date=2024-06-19}}</ref>. == Ахвяры == Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title= Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url= https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote= It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en}}</ref><ref name=":22">{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition|url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2024 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Гуманітарныя катастрофы]] 0fnzpz2a8ng2dcfa2pg5fih86c98pxc 0 775382 5130673 5130557 2026-04-22T12:51:20Z Bahusia 150630 арфаграфія 5130673 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}}{{Асоба}} '''Леванід Кароль''', часам '''Лявон Кароль''', поўнае імя '''Леанід Сямёнавіч Кароль''' (1922—1998) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст. == Біяграфія == {{Падвойная выява|злева|Сямён Вікенцьевіч Кароль.jpg|4=Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|6=Сымон і Зінаіда — бацькі Леаніда Караля.|100|5=100}} Нарадзіўся на Валожыншчыне ў сям’і настаўнікаў [[Сямён Вікенцьевіч Кароль|Сямёна]] і Зінаіды Каралёў, з 1931 года жыў у [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]].<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/ikh-lyosy-zvyazany-z-vilnyay-sharetski-syamyon|аўтар=Сямён Шарэцкі|загаловак=Іх лёсы звязаны з Вільняй|год=2002|месца=Вільня}}</ref> [[File:Grave of Symon i Zinaida Karoĺ at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Леаніда і Зінаіды Каралёў на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках]] Выключаны з чацвёртага курса інстытута як брат «ворага народу» [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада Караля]]. Давучваўся на завочным аддзяленні, адначасова працаваў на заводзе. У 1958 годзе атрымаў вышэйшую адукацыю ў галіне хіміі.<ref name=":0" /> Пасля дыплома да пенсіі працаваў у {{нп5|Навукова-даследчы інстытут электраграфіі|Навукова-даследчым інстытуце электраграфіі|lt|Elektrografijos mokslinio tyrimo institutas}} ў Вільні, дзе распрацоўвалі капіравальныя апараты, у тым ліку капіравальную машыну «ERA». Аўтар 17 патэнтаў на вынаходніцтвы.<ref name=":0" /> З 1980-х гадоў актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці [[Беларусы Літвы|беларускай грамады ў Літве]]. На Устаноўчым з’едзе [[Таварыства беларускай культуры ў Літве|Таварыства беларускай культуры ў Літве (ТБК)]] 4 лютага 1989 года абраны сябрам Рады ТБК. Разам з [[Хведар Нюнька|Хведарам Нюнькам]], [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]] і [[Аляксей Сцяпанавіч Анішчык|Аляксеем Анішчыкам]] уваходзіў у рэдакцыйную раду штотыднёвіка «[[Беларус Віленшчыны]]».<ref name=":0" /> Памёр у 1998 годзе. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] у Вільні.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/06A0F053-111C-4CD1-8266-B351F66CF645|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Леанід Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] bbeosjowc3ox3muk7z8kz7d1dol1xcs 5130674 5130673 2026-04-22T12:52:16Z Bahusia 150630 арфаграфія 5130674 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кароль (значэнні)}}{{Асоба}} '''Леванід Кароль''', часам '''Лявон Кароль''', поўнае імя '''Леанід Сямёнавіч Кароль''' (1922—1998) — беларускі грамадскі дзеяч, журналіст. == Біяграфія == {{Падвойная выява|злева|Сямён Вікенцьевіч Кароль.jpg|4=Зінаіда Іванаўна Кароль.jpg|6=Сымон і Зінаіда — бацькі Леаніда Караля.|100|5=100}} Нарадзіўся на Валожыншчыне ў сям’і настаўнікаў [[Сямён Вікенцьевіч Кароль|Сямёна]] і Зінаіды Каралёў, з 1931 года жыў у [[Вільня|Вільні]]. Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]].<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://kamunikat.org/ikh-lyosy-zvyazany-z-vilnyay-sharetski-syamyon|аўтар=Сямён Шарэцкі|загаловак=Іх лёсы звязаны з Вільняй|год=2002|месца=Вільня}}</ref> [[File:Grave of Symon i Zinaida Karoĺ at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Леаніда і Зінаіды Каралёў на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] Выключаны з чацвёртага курса інстытута як брат «ворага народу» [[Усевалад Сямёнавіч Кароль|Усевалада Караля]]. Давучваўся на завочным аддзяленні, адначасова працаваў на заводзе. У 1958 годзе атрымаў вышэйшую адукацыю ў галіне хіміі.<ref name=":0" /> Пасля дыплома да пенсіі працаваў у {{нп5|Навукова-даследчы інстытут электраграфіі|Навукова-даследчым інстытуце электраграфіі|lt|Elektrografijos mokslinio tyrimo institutas}} ў Вільні, дзе распрацоўвалі капіравальныя апараты, у тым ліку капіравальную машыну «ERA». Аўтар 17 патэнтаў на вынаходніцтвы.<ref name=":0" /> З 1980-х гадоў актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці [[Беларусы Літвы|беларускай грамады ў Літве]]. На Устаноўчым з’едзе [[Таварыства беларускай культуры ў Літве|Таварыства беларускай культуры ў Літве (ТБК)]] 4 лютага 1989 года абраны сябрам Рады ТБК. Разам з [[Хведар Нюнька|Хведарам Нюнькам]], [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]] і [[Аляксей Сцяпанавіч Анішчык|Аляксеем Анішчыкам]] уваходзіў у рэдакцыйную раду штотыднёвіка «[[Беларус Віленшчыны]]».<ref name=":0" /> Памёр у 1998 годзе. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]] у Вільні.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/06A0F053-111C-4CD1-8266-B351F66CF645|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2024-10-21}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кароль Леанід Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] 5907gduo1e1tanxj3lcsc6dtk8fk6g8 0 783052 5130684 5088593 2026-04-22T13:20:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130684 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Геадэзічны факультэт | арыгінал = | вну = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = PSU and Blakhina street in Navapolack 2.jpg | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = [[1979]] | закрыты = [[2017]] | дэкан = [[Ігар Паўлавіч Шэвелеў]] | размяшчэнне = [[Наваполацк]] | адрас = вул. Блахіна 30, 211440 г. Наваполацк, Віцебская вобл., Беларусь | каардынаты = | сайт = }} '''Геадэзічны факультэт''' — адзін з факультэтаў [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які існаваў у 1979—2017 гадах. == Агульная характарыстыка == Геадэзічны факультэт Полацкага ўніверсітэта з’яўляўся адзіным у [[Беларусь|Беларусі]], які забяспечваў кваліфікаванымі кадрамі ў галіне [[Геадэзія|геадэзіі]] спецыялізаваныя картографа-геадэзічныя, навукова-даследчыя, праектныя, будаўнічыя арганізацыі, вышэйшыя і сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы, аддзелы архітэктуры і камітэты па зямельных рэсурсах выканкамаў абласных, раённых і гарадскіх саветаў, буйныя прамысловыя і горназдабываючыя прадпрыемствы краіны. Прафесарска-выкладчыцкі склад факультэта станам на 2008 год налічваў 2 [[Доктар навук|дактароў навук]], [[Прафесар|прафесараў]] і 10 [[Кандыдат навук|кандыдатаў навук]], [[Дацэнт|дацэнтаў]]. Факультэт быў створаны 1 чэрвеня 1979 года. Станам на 2008 год у структуру факультэта ўваходзілі кафедры прыкладной геадэзіі і фотаграмметрыі (загадчык — доктар тэхнічных навук, прафесар [[Уладзімір Паўлавіч Падшывалаў|У. П. Падшывалаў]]), якая ажыццяўляла падрыхтоўку інжынераў па спецыяльнасцях «Прыкладная геадэзія» і «Фотаграмметрыя», а таксама кафедра геадэзіі і кадастраў (загадчык — кандыдат тэхнічных навук, дацэнт І. Р. Картавенкаў), якая ажыццяўляла падрыхтоўку па спецыяльнасцях «Геадэзія», «Зямельны кадастр» і падрыхтоўку спецыялістаў у галіне інжынернай геадэзіі, геалогіі і гідрагеалогіі. На факультэце меліся спецыялізаваныя лабараторыі, якія былі абсталяваныя оптыка-электроннымі прыборамі для высакадакладных вымярэнняў, у тым ліку для вымярэння паскарэння сілы цяжкасці і матэматычнай апрацоўкі аэра- і касмічных стэрэаздымкаў і інш. Студэнты і выпускнікі факультэта, якія добра валодалі [[Англійская мова|англійскай мовай]], мелі магчымасць працягнуць навучанне за мяжой. У рамках дамовы са Швецыяй, штогод 5 выпускнікоў факультэта маглі выехаць у Швецыю для навучання ў магістратуры ў галіне землекарыстання ў [[Каралеўскі тэхналагічны інстытут|Каралеўскім тэхналагічным інстытуце]] ў [[Стакгольм]]е. Станам на 2008 год на факультэце навучалася каля 350 студэнтаў дзённай і завочнай формы навучання, дзейнічала [[Магістратура (адукацыя)|магістратура]] і [[аспірантура]], а таксама Савет па абароне дысертацый на саісканне [[Навуковая ступень|навуковай ступені]] [[Кандыдат навук|кандыдата тэхнічных навук]] па спецыяльнасці «Геадэзія». З часам дзве кафедры факультэта былі аб’яднаныя ў адну, якая ў цяперашні час з’яўляецца часткай [[Факультэт інфармацыйных тэхналогій ПДУ|факультэта інфармацыйных тэхналогій ПДУ]]. == Літаратура == * [https://elib.psu.by/handle/123456789/2541 Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт : вытокі, гісторыя станаўлення і дзейнасць (да 40-годдзя заснавання) / Рэдкалегія: Дз. М. Лазоўскі, Дз. У. Дук, Э. М. Бабенка, У. С. Філіпенка, Т. М. Глазырына, Т. А. Грудніцкая. — Наваполацк: ПДУ, 2008.- 312 с.] ISBN 978-985-418-662-7 == Спасылкі == * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1462468 Геодезический факультет Полоцкого государственного университета] * [https://web.archive.org/web/20150329073336/http://www.psu.by/index.php/gf.html Полоцкий государственный университет - Геодезический факультет (2015)] {{ПДУ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Факультэты ПДУ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:1979 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2017 годзе]] lyrwn2crgiw8c95k4e15n5z6ywj4sdg 0 787397 5130900 5127172 2026-04-23T09:14:16Z Slavazai1973 60865 /* Гл. таксама */ 5130900 wikitext text/x-wiki У сезоне 2024/2025 жаночы баскетбольны клуб «[[Вікторыя Гродна|Вікторыя]]» з [[Гродна]] прымаў удзел у наступных турнірах: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2024/2025|2024/2025]] ('''8 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Віктараўна Грыгуць|Дар’я Грыгуць]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Вітальеўна Гуліда|Ксенія Гуліда]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ульяна Сяргееўна Жукевіч|Ульяна Жукевіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Уладзіміраўна Калеснік|Ксенія Калеснік]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Аляксандраўна Каляда|Аляксандра Каляда]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Аляксандраўна Касцючык|Марыя Касцючык]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Вераніка Аляксандраўна Краўчук|Вераніка Краўчук]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Валерыя Яўгенаўна Ляхавец|Валерыя Ляхавец]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Дзмітрыеўна Новік|Марыя Новік]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ульяна Аляксандраўна Палей|Ульяна Палей]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Варвара Васільеўна Плескачэўская|Варвара Плескачэўская]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Валерыя Аляксандраўна Радзівон|Валерыя Радзівон]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслава Андрэеўна Скрабко|Уладзіслава Скрабко]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Аляксееўна Таран|Марыя Таран]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіліса Уладзіміраўна Ткачэнка|Васіліса Ткачэнка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Мікалаеўна Трусь|Дар’я Трусь]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Кіра Паўлаўна Штарнова|Кіра Штарнова]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Мікалаеўна Шульга|Аляксандра Шульга]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Соф’я Ігараўна Шышкіна|Соф’я Шышкіна]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Уладзіміраўна Ярашэвіч|Дар’я Ярашэвіч]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Алена Веславаўна Скрабко|Алена Скрабко]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Наталля Уладзіміраўна Васілеўка|Наталля Васілеўка]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2023/2024 «Вікторыі» Гродна]] * [[Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая»]] == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/Victoria-Grodno/8975?Page=1&Year=2024-2025 Профіль на сайце eurobasket.com] [[Катэгорыя:Сезоны «Вікторыі» Гродна|2024/2025]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2024/2025|Вікторыя Гродна]] [[Катэгорыя:2024 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2025 год у Гродне]] 5izdtgrv2qxl0q5b9cgvuwq45pd2hx6 0 791673 5130795 5030217 2026-04-22T22:07:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130795 wikitext text/x-wiki '''Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь''' — [[Матрыкул|дзяржаўны рэестр]] афіцыйных [[герб]]аў Рэспублікі Беларусь, які існаваў у 1994—2002 гадах. Ён быў заснаваны пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 22 лютага 1994 года № 89 і вёўся [[Камітэт па архівах і справаводстве пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь|Камітэтам па архівах і справаводстве пры Савеце Міністраў]]<ref name=":0">Елинская М. М. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/113511/1/Elinskaja3.pdf Нормативные правовые документы об учреждении и регистрации официальных геральдических символов] // ''[[Архивы и делопроизводство]]''. — 2009. — № 6. — С. 135—139.</ref>. == Задачы і змест == Гербавы матрыкул быў прызначаны для афіцыйнага ўліку, захавання і сістэматызацыі гербаў Рэспублікі Беларусь. У ім рэгістраваліся зацверджаныя [[Гербы гарадоў Беларусі|гербы гарадоў]] і іншых населеных пунктаў, у тым ліку гістарычныя. Акрамя таго, у Матрыкул уносіліся [[Сцягі гарадоў Беларусі|сцягі]], якія не мелі асобнага статусу і ўключаліся як дадаткі да гербаў<ref name=":0" />. Да жніўня 2002 г. у Гербавым матрыкуле было зарэгістравана 97 гербаў гарадоў і гарадскіх пасёлкаў нашай рэспублікі. Сярод іх 38 гістарычных гербаў, атрыманыя беларускімі гарадамі ў мінулым<ref name=":0" />: * у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — гербы [[Герб Брэста|Брэста]], [[Герб Каменца|Каменца]], [[Герб Высокага|Высокага]], [[Герб Давыд-Гарадка|Давыд-Гарадка]], [[Герб Лагішына|Лагішына]], [[Герб Малеча|Малеча]], [[Герб Пінска|Пінска]], [[Герб Пружан|Пружан]], [[Герб Ружан|Ружан]], [[Герб Шарашова|Шарашова]]; * у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — гербы [[Герб Верхнядзвінска|Верхнядзвінска]], [[Герб Оршы|Оршы]], [[Герб Полацка|Полацка]], [[Герб Ушачаў|Ушачаў]]; * у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — гербы [[Герб Гомеля|Гомеля]], [[Герб Мазыра|Мазыра]], [[Герб Рагачова|Рагачова]], [[Герб Добруша|Добруша]]; * у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — гербы [[Герб Ваўкавыска|Ваўкавыска]], [[Герб Гродна|Гродна]], [[Герб Ліды|Ліды]], [[Герб Навагрудка|Навагрудка]], [[Герб Слоніма|Слоніма]]; * у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — гербы [[Герб Быхава|Быхава]], [[Герб Горак|Горак]], [[Герб Клімавічаў|Клімавічаў]], [[Герб Крычава|Крычава]], [[Герб Чэрыкава|Чэрыкава]], [[Герб Шклова|Шклова]]; * у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — гербы [[Герб Барысава|Барысава]], [[Герб Вілейкі|Вілейкі]], [[Герб Клецка|Клецка]], [[Герб Капыля|Капыля]], [[Герб Мінска|Мінска]], [[Герб Нясвіжа|Нясвіжа]], [[Герб Радашковічаў|Радашковічаў]], [[Герб Слуцка|Слуцка]], [[Герб Чэрвеня|Чэрвеня]]. Таксама былі ўзяты на ўлік 43 сцягі, галоўным чынам населеных пунктаў Гомельскай вобласці<ref name=":0" />. == Спыненне дзейнасці == Пасля прыняцця [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 7 жніўня 2002 года № 441 «Аб утварэнні Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь» функцыі Гербавага матрыкула былі перададзеныя новаўтворанаму [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнаму геральдычнаму рэгістру Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30200441|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902040546/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200441|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь]] * [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Права Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2002 годзе]] od2e03bxlu0p2bk4wuvhhdszr5m5s6f 0 794634 5130917 5115826 2026-04-23T10:34:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130917 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Чырванасцяжная група расійскіх войск у Закаўказзі''' ({{lang-ru|Краснознамённая группа российских войск в Закавказье}}) — [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]], якое дыслакавалася на тэрыторыі краін [[Закаўказзе|Закаўказскага рэгіёна]]: [[Арменія|Арменіі]] і [[Грузія|Грузіі]], з 1993 па 2007 год. == Гісторыя == У выніку [[распад СССР|распаду СССР]] Чырванасцяжная [[Закаўказская ваенная акруга]] (ЗакВА) у студзені 1993 года была перафармавана ў групу расійскіх войск у Закаўказзі (ГРВЗ) са [[штаб]]ам у [[Тбілісі]]. ГРВЗ да 2004 года падпарадкоўвалася галоўнаму штабу [[Сухапутныя войскі Расійскай Федэрацыі|Сухапутных войск РФ]], а з 2004 года камандаванню [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.waronline.org/write/world-military/russian-military-abroad/transcaucasia/ |title=waronline.org — Группа Российских Войск в Закавказье (ГРВЗ)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=11 лістапада 2025 |archive-date=13 чэрвеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613095359/http://www.waronline.org/write/world-military/russian-military-abroad/transcaucasia/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. Частка часцей і злучэнняў расфармаванай ЗакВА перайшла ў прамое падпарадкаванне ГРВЗ. == Камандуючыя== * студзень 1993 — сакавік 1997 — [[генерал-палкоўнік]] [[Фёдар Міхайлавіч Рэут]]<ref>{{Cite web |url=http://online.lexpro.ru/document/11372 |title=Об уполномоченном Российской Федерации по вопросам пребывания группы российских войск в Закавказь... - LEXPRO<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-07-23 |archive-date=2016-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816063837/http://online.lexpro.ru/document/11372 |url-status=live }}</ref>; * май 1997 — 2001 — [[генерал-лейтэнант]] [[Уладзімір Васільевіч Андрэеў (вайсковец) |Уладзімір Васільевіч Андрэеў]]; * 2001 — верасень 2003 — генерал-лейтэнант [[Мікалай Яўгенавіч Золатаў]]; * верасень 2003 — люты 2005 — генерал-лейтэнант [[Аляксандр Ігаравіч Студзянікін]]; * люты — жнівень 2005 — [[генерал-маёр]] [[Аляксандр Мікалаевіч Бяспалаў]]; * жнівень 2005 — 2007 — генерал-маёр [[Андрэй Яўгенавіч Папоў]]. == Баявы склад == У чэрвені 1993 года ГРВЗ налічвала 25 000 чалавек, з якіх 20 000 было размешчана ў Грузіі і 5 000 — у Арменіі<ref>{{cite web |url=http://books.sipri.org/files/FS/SIPRIFS9310.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2015-06-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530050126/http://books.sipri.org/files/FS/SIPRIFS9310.pdf |archive-date=2016-05-30 }}</ref>. === У Грузіі === * 364-ы асобны [[батальён]] аховы і забеспячэння Штаба ГРВЗ (ВЧ ПП 83204), г. Тбілісі; * 652-і асобны аўтамабільны батальён (ВЧ ПП 68178), г. Тбілісі * 311-я асобная верталётная [[эскадрылля]] ([[Вазіяні (ваенная база)|Вазіяні]]) * 566-ы асобны батальён сувязі (Вазіяні) * 430-ы склад інжынерных боепрыпасаў ([[Сагарэджа]], Грузія) * 142-і бранятанкавы рамонтны завод (Тбілісі). * 13-ы аўтамабільны рамонтны завод (Тбілісі), пасля рэарганізацыі 677-я аўтамабільная рамонтная майстэрня. * 852-і аўтамабільны рамонтны завод (Батумі). * [[145-я мотастралковая дывізія|12-я ваенная база]] ([[Батумі]], [[Аджарыя]] — перафармаваная 145-я мотастралковая дывізія. База расфармаваная ў 2007 годзе. ** 35-ы гвардзейскі мотастралковы [[полк]] (Батумі); ** 90-ы мотастралковы полк ([[Хелвачауры]]); * 1089-ы артылерыйскі полк (Батумі); * 1053-і зенітны ракетны полк (Батумі) ** 61-ы асобны супрацьтанкавы артылерыйскі [[дывізіён]] (Батумі) * 773-і асобны разведвальны батальён (Меджыніскары) ** 122-і асобны батальён сувязі (Меджыніскары) ** 404-ы інжынерна-сапёрны батальён ** 175-ы рамонтна-аднаўленчы батальён ** 627-ы батальён РХБЗ ** 1553-і батальён матэрыяльнага забеспячэння * [[147-я мотастралковая дывізія|62-я ваенная база]] ([[Ахалкалакі]], Паўднёвая Грузія) — перафармаваная 147-я мотастралковая дывізія. База расфармаваная ў 2007 годзе. * 409-ы мотастралковы полк (Ахалкалакі) * 412-ы мотастралковы полк (Ахалкалакі) * 817-ы артылерыйскі полк (Ахалкалакі) * 1007-ы зенітны ракетны полк (Ахалкалакі) ** 65-ы асобны супрацьтанкавы артылерыйскі дывізіён (Ахалкалакі) * 899-ы асобны батальён сувязі (Ахалкалакі) ** 744-ы разведвальны батальён * 889-ы інжынерна-сапёрны батальён ** 176-ы рамонтна-аднаўленчы батальён ** 628-ы батальён РХБЗ ** 1554-ы батальён матэрыяльнага забеспячэння * [[Вазіяні (ваенная база)|137-я ваенная база]] (Вазіяні, у р-не Тбілісі) — пасля расфарміравання [[1-ы гвардзейскі механізаваны корпус|171-га гвардзейскага акруговага навучальнага цэнтра]] Закаўказскай ваеннай акругі, у пачатку 1990-х гадоў сюды быў перадыслакаваны 405-ы мотастралковы полк са складу [[147-я мотастралковая дывізія|147-й мотастралковай дывізіі]]<ref> flashpoint.ru›attachments/СКВО-doc.25475/ </ref>. ** 405-ы мотастралковы полк (Вазіяні). Акрамя таго, у Вазіяні знаходзіўся ваенны склад. У сярэдзіне 2005 года было падпісана пагадненне аб вывадзе расійскіх войск. Поўны вывад войск і тэхнікі з тэрыторыі Грузіі (акрамя непадкантрольных афіцыйнаму Тбілісі [[Рэспубліка Абхазія|Абхазіі]] і [[Рэспубліка Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]]), які адбываўся пры гэтым датэрмінова<ref>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2006/10/12_10/1_02.html |title=ГРВЗ: новый год в России |access-date=2018-09-20 |archive-date=2013-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917081221/http://old.redstar.ru/2006/10/12_10/1_02.html |url-status=live }}</ref>, скончыўся да сярэдзіны лістапада 2007<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/infografika/20071115/88228468.html |title=Вывод российских войск из Грузии завершен досрочно. ИНФОграфика {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2015-06-08 |archive-date=2014-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322080456/http://ria.ru/infografika/20071115/88228468.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://old.redstar.ru/2006/12/26_12/7_01.html |title=До свидания, Тбилиси!<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-07-23 |archive-date=2017-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405214929/http://old.redstar.ru/2006/12/26_12/7_01.html |url-status=live }}</ref>. === У Арменіі === * [[102-я расійская ваенная база|102-я ваенная база]] ([[Гюмры]]) — расфармаваная [[261-я стралковая дывізія |127-я мотастралковая Чырванасцяжная дывізія]]. Працягвае функцыянаваць. ** [[620-ы стралковы полк|123-і мотастралковы полк]] ([[Ерэван]]) * 124-ы мотастралковы полк (Гюмры) * 128-ы мотастралковы полк (Гюмры) * 992-і артылерыйскі полк (Гюмры) * 998-ы зенітны ракетны полк (Гюмры) * 116-ы асобны танкавы батальён (Гюмры) ** 66-ы асобны супрацьтанкавы артылерыйскі дывізіён (Гюмры) ** 772-і асобны разведвальны батальён (Гюмры) ** 628-ы асобны батальён сувязі (Гюмры) ** 550-ы інжынерна-сапёрны батальён ** 174-ы рамонтна-аднаўленчы батальён ** 626-ы батальён РХБЗ ** 1552-і батальён матэрыяльнага забеспячэння У Гюмры быў абсталяваны ваенны склад. У Ерэване, у аэрапорце [[Эрэбуні (аэрапорт)|Эрэбуні]], размешчана авіяцыйная эскадрылля 21 [[МіГ-29]], 3 [[Су-27]] і верталёты [[Мі-8]] і [[Мі-24]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]] [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Расіі]] pep7ba3eg21o7m146c0pdz49fra35wt 0 794681 5130670 5129725 2026-04-22T12:48:00Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Трэнеры каманды */ 5130670 wikitext text/x-wiki У сезоне 2011/2012 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр'''). == Склад каманды == * Валянцін Кашавой (1981, [[Украіна]]) * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]] (1977) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Яўген Камароў]] (1986) * [[Віктар Недаліўка]] (1986) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (1980) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (1986) * Рамігіюс Чапуліс (1982, [[Літва]]) * Сяргей Ануфрыенка (1985, [[Украіна]]) * [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Павел Ацьман]] (1987, [[Расія]]) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * [[Андрэй Хапаль]] (1992) * Еўдакімаў * [[Глеб Алегавіч Гарбуз|Гарбуз]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Украіны}} [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Рапавец]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск]] * [[Сезон 2012/2013 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/73386/ Анонс. Суверенный двадцатый] * [https://web.archive.org/web/20120206014936/http://handball.by/Новости/Кубок-Беларуси.-1/4-финала.-Первые-матчи.-03.02.2012.html Кубок Беларуси. 1/4 финала. Первые матчи. 03.02.2012] * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012 ] * [https://handball.by/prav-li-boris/ Прав ли Борис?] * [https://web.archive.org/web/20120203224659/http://handball.by/Новости/Page-2.html Чемпионат РБ 24.01.2012] * [https://web.archive.org/web/20120128141945/http://handball.by/Новости/В-ожидании-битвы-12.01.2012.html В ожидании битвы 11.01.2012 ] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2011/2012]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2011/2012|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] 3mgs8vxpvn6jltwrci9sqlsd7icdjdv 5130730 5130670 2026-04-22T18:24:53Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5130730 wikitext text/x-wiki У сезоне 2011/2012 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр'''). == Склад каманды == * [[Валянцін Кашавой]] (1981, [[Украіна]]) * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]] (1977) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Яўген Камароў]] (1986) * [[Віктар Недаліўка]] (1986) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (1980) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (1986) * Рамігіюс Чапуліс (1982, [[Літва]]) * Сяргей Ануфрыенка (1985, [[Украіна]]) * [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Павел Ацьман]] (1987, [[Расія]]) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * [[Андрэй Хапаль]] (1992) * Еўдакімаў * [[Глеб Алегавіч Гарбуз|Гарбуз]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Украіны}} [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Рапавец]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск]] * [[Сезон 2012/2013 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/73386/ Анонс. Суверенный двадцатый] * [https://web.archive.org/web/20120206014936/http://handball.by/Новости/Кубок-Беларуси.-1/4-финала.-Первые-матчи.-03.02.2012.html Кубок Беларуси. 1/4 финала. Первые матчи. 03.02.2012] * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012 ] * [https://handball.by/prav-li-boris/ Прав ли Борис?] * [https://web.archive.org/web/20120203224659/http://handball.by/Новости/Page-2.html Чемпионат РБ 24.01.2012] * [https://web.archive.org/web/20120128141945/http://handball.by/Новости/В-ожидании-битвы-12.01.2012.html В ожидании битвы 11.01.2012 ] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2011/2012]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2011/2012|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] qc1ybrplsr1hviddhr68n24pgxf5p82 0 794694 5130651 5056252 2026-04-22T12:22:47Z Паўлюк Шапецька 37440 5130651 wikitext text/x-wiki У сезоне 2011/2012 гандбольны клуб «[[ГК Кронан Гродна|Кронан]]» з горада [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] ('''7-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * Руслан Каламіец (1995) * Ілья Чарняўскі (1995) * Павел Карпач (1996) * Андрэй Садоўнічы (1996) * [[Аляксандр Бачко]] (1989) * Валерый Варвашэвіч (1990) * Андрэй Калінікаў (1991) * [[Ігар Навумік]] (1995) * [[Арцём Міхайлавіч Каралёк|Арцём Каралёк]] (1996) * Андрэй Вайтулевіч (1992) * Максім Войшаль (1992) * [[Алег Тарасевіч]] (1995) * Раман Калодка (1996) * Яўген Свекла (1995) * Аляксандр Кос (1991) * Андрэй Навіцкі (1989) * [[Аляксей Іванавіч Шынкель|Аляксей Шынкель]] (1994) * [[Кірыл Аржынскі]] (1991) * Максім Кручкоў (1995) * Чарноў == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Валер’евіч Ціхан|Дзмітрый Ціхан]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК Кронан Гродна]] * [[Сезон 2012/2013 ГК Кронан Гродна]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120204142308/http://handball.by/Новости/Кубок-Беларуси.-1/4-финала.-Первые-матчи-01.02.2012.html Кубок Беларуси. 1/4 финала. Первые матчи 01.02.2012] * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012] * [https://pressball.by/blog/pressball/73386/ Анонс. Суверенный двадцатый] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Кронан Гродна|2011/2012]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2011/2012|Кронан]] [[Катэгорыя:2011 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2012 год у Гродне]] o0brzyzg5nnii70o45weyezbnwqapyw 0 794698 5130669 5057197 2026-04-22T12:45:00Z Паўлюк Шапецька 37440 5130669 wikitext text/x-wiki У сезоне 2011/2012 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] ('''11-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * Уладзімір Жук (1988) * [[Арэст Магілёвец]] (1992) * Юрый Вайнюш (1994) * [[Аляксей Трухановіч]] (1990) * Артур Голубеў (1990) * Раман Кавалёнак (1993) * Максім Кананчык (1991) * Аляксандр Задарожны (1992) * [[Антон Уладзіміравіч Бароўскі|Антон Бароўскі]] (1994) * Глеб Арцюхоў (1991) * Дзяніс Буракоў (1993) * [[Арцём Скрыба]] (1993) * [[Міхаіл Жыла]] (1993) * Кірыл Пятроўскі (1988) * [[Павел Красін]] (1990) * [[Сяргей Віктаравіч Тарасевіч|Сяргей Тарасевіч]] (1994) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Валянцінавіч Жук|Уладзімір Жук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] * [[Сезон 2012/2013 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120204142308/http://handball.by/Новости/Кубок-Беларуси.-1/4-финала.-Первые-матчи-01.02.2012.html Кубок Беларуси. 1/4 финала. Первые матчи 01.02.2012] * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012] * [https://pressball.by/blog/pressball/73386/ Анонс. Суверенный двадцатый] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2011/2012]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2011/2012|Вікторыя-Рэгія]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] cqwwoyfrpj6cnlj54gv9tuo6r2dexbe 0 797723 5130875 5076188 2026-04-23T08:23:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130875 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Гродзенскі абласны інстытут развіцця адукацыі |скарачэнне = ГрАІРА |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = |ранейшыя = Гродзенскі абласны інстытут удасканалення настаўнікаў (1944—1996)<br>Гродзенскі абласны інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі (1997—2008) |дэвіз = |заснаваны = [[1944]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = [[Дзяржаўная ўстанова]] дадатковай адукацыі дарослых |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = [[Святлана Антонаўна Сяргейка]] |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Гродна]] |метро = |кампус = |адрас = 230011, г. [[Гродна]], [[Вуліца Гагарына (Гродна)|вул. Гагарына]], 6 |сайт = https://groiro.by/ |узнагароды = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Гродзенскі абласны інстытут развіцця адукацыі''' (скарочана '''ГрАІРА''') — дзяржаўная ўстанова адукацыі ў [[Гродна|Гродне]], якая займаецца павышэннем кваліфікацыі і перападрыхтоўкай кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Размяшчаецца па адрасе [[Вуліца Гагарына (Гродна)|вуліца Гагарына]], 6. == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Установа аднавіла сваю працу [[1 лістапада]] [[1944]] года як Гродзенскі абласны інстытут удасканалення настаўнікаў (ІУН) у адпаведнасці з пастановай калегіі [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы БССР]] і рашэннем выканкама [[Гродзенскі абласны Савет дэпутатаў|Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў]] № 223 ад [[27 лістапада]] 1944 года. Мэтай дзейнасці было павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка настаўнікаў вобласці. Першым дырэктарам стаў [[Уладзімір Якаўлевіч Бяркоўскі|У. Я. Бяркоўскі]], яго намеснікам — <!--Е. С.--> Эскіна. У штат уваходзілі загадчык метадычнага кабінета і два метадысты. Арганізоўваліся вячэрнія і нядзельныя курсы, семінары і канферэнцыі<ref name="history">{{cite web|url=https://groiro.by/stranicy-istorii.html|title=История и современность|website=ГрАІРА|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313054846/https://groiro.by/stranicy-istorii.html|archive-date=13 сакавіка 2020|accessdate=2026-01-04|lang=ru|url-status=bot: unknown}}</ref>. З [[1954]] года пачалося сістэматычнае павышэнне кваліфікацыі. Вялікая ўвага надавалася сувязі тэорыі з практыкай, асновам прамысловай і сельскагаспадарчай вытворчасці. З [[1967]] года, у сувязі з пераходам школ на новы змест навучання, быў уведзены дыферэнцыраваны падыход да курсаў для маладых і вопытных спецыялістаў. У [[1979]] годзе ў інстытуце працавала 39 чалавек, у тым ліку дырэктар ([[С. І. Сакалоўскі]]), намеснік па вучэбна-метадычнай рабоце ([[Ніна Паўлаўна Хмурчык|Н. П. Хмурчык]]), 21 загадчык кабінета і 14 метадыстаў. За поспехі ў працы па выніках 1983 года інстытут быў узнагароджаны пераходным Чырвоным Сцягам [[Міністэрства асветы СССР]], а ў [[1984]] годзе — Ганаровай граматай [[Міністэрства асветы БССР]]. Неаднаразова ўзнагароджваўся дыпломамі [[ВДНГ СССР]]<ref name="history" />. У [[1986]] годзе былі адкрыты дзве кафедры: педагогікі і псіхалогіі (загадчык [[Станіслава Вацлаваўна Белахвостава|С. В. Белахвостава]]) і сацыяльных навук (загадчык [[І. І. Коўкель]]). У [[1991]] годзе пачала працаваць лабараторыя «Арганізацыя і сродкі навучання», якая ў [[1994]] годзе была ператворана ў кафедру эканомікі, кіравання і арганізацыі выхаваўчай работы (загадчык [[Міхаіл Уладзіміравіч Фурс|М. У. Фурс]]). У [[1993]] годзе быў адкрыты Музей творчасці педагогаў-умельцаў<ref name="history" />. === Постсавецкі перыяд === З [[1 студзеня]] [[1997]] года рашэннем Гродзенскага аблвыканкама № 380 ад 21.10.1996 г. установа была ператворана ў Гродзенскі абласны інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў адукацыі (ІПК і ППК і СА). Былі створаны Вучоны савет, рэктарат, зацверджаны Статут. У розны час працавалі кафедры псіхалогіі, агульнай і карэкцыйнай педагогікі; кіравання і арганізацыі адукацыі; сацыяльна-гуманітарных дысцыплін і прыватных методык. З [[1996]] года пачалася перападрыхтоўка па спецыяльнасці «Практычная псіхалогія», пазней дадаліся «Сацыяльная педагогіка», «Дэфекталогія», «Нямецкая мова», «Англійская мова», «Менеджмент у сферы адукацыі». З [[2002]] года сістэма павышэння кваліфікацыі перайшла на кароткатэрміновае навучанне. У [[2007]] годзе ў інстытуце быў адкрыты Музей гісторыі адукацыі на Гродзеншчыне<ref name="history" />. [[14 кастрычніка]] [[2008]] года рашэннем Гродзенскага аблвыканкама № 758 установа атрымала сучасную назву — Гродзенскі абласны інстытут развіцця адукацыі. У [[2011]] годзе інстытут атрымаў сертыфікат адпаведнасці патрабаванням СТБ ISO 9001-2009. У [[2010]]—[[2014]] гадах быў праведзены капітальны рамонт будынка і мадэрнізацыя матэрыяльна-тэхнічнай базы<ref name="history" />. == Структура == У структуру інстытута ўваходзяць наступныя падраздзяленні<ref name="structure">{{cite web|url=http://www.groiro.by/struktura-instituta.html|title=Структура института|website=ГрАІРА|archive-url=https://web.archive.org/web/20200228070109/http://www.groiro.by/struktura-instituta.html|archive-date=2020-02-28|accessdate=2026-01-04|lang=ru}}</ref>: * Рэктарат * Факультэт прафесійнай самарэалізацыі * Упраўленне прафесійнай адукацыі і прафарыентацыі * Цэнтр метадычнай і інфармацыйна-аналітычнай работы * Цэнтр дашкольнай, агульнай сярэдняй і спецыяльнай адукацыі * Цэнтр ідэалагічнай, выхаваўчай і сацыяльнай работы * Аддзел інфармацыйна-метадычнай і выдавецкай работы * Аддзел перспектыўнага планавання і адукацыйных стратэгій * Аддзел гаспадарчага і рэсурснага забеспячэння * Дапаможныя службы (бухгалтэрыя, канцылярыя, інтэрнат, сталовая і інш.) == Кіраўніцтва == * [[Уладзімір Якаўлевіч Бяркоўскі|У. Я. Бяркоўскі]] (1944—?) * [[С. І. Сакалоўскі]] (?—1998) * [[Уладзіслаў Аляксеевіч Баркоў|В. А. Баркоў]] (1999—2008) — доктар педагагічных навук, прафесар. * [[Галіна Рыгораўна Барысюк|Г. Р. Барысюк]] (в.а., 2008—2009) * [[Святлана Якаўлеўна Кастрыца|С. Я. Кастрыца]] (2009—2014) — кандыдат філалагічных навук, дацэнт. * [[Святлана Антонаўна Сяргейка|С. А. Сяргейка]] (з 2014) — кандыдат педагагічных навук, дацэнт. == Навуковая дзейнасць == Супрацоўнікі інстытута актыўна займаюцца навукова-даследчай работай. У 2010—2014 гадах распрацоўваліся тэмы «Суб’ектны падыход у развіцці прафесіяналізму педагогаў» і «Удасканаленне прафесійнай кампетэнтнасці педагогаў у сістэме павышэння кваліфікацыі». За перыяд 2010—2013 гадоў супрацоўнікамі было апублікавана 222 навуковыя і метадычныя працы, у тым ліку 10 манаграфій і падручнікаў<ref name="history" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://groiro.by}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:Установы адукацыі Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Інстытуты павышэння кваліфікацыі]] [[Катэгорыя:1944 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Вуліца Гагарына (Гродна)]] 1nud56rlkemkejwsxx94hnje9ffd2p8 0 803116 5130655 5103853 2026-04-22T12:24:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 16 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130655 wikitext text/x-wiki {{Святы}} '''Гаўрыі́л Беласто́цкі''' або '''Гаўрыі́л Заблу́даўскі''', таксама '''Гаўрыі́л Слу́цкі''' і '''Гаўрыі́л Зве́ркаўскі''' (сапраўднае імя '''Гаўрыі́л Пятро́віч Гоўдзель'''; {{СС|1|красавіка|1684|22|сакавіка}} — {{СС|30|красавіка|1690|20}}) — праваслаўны святы, [[мучанік]]. Культ шанавання распаўсюджаны найперш у [[Беларусь|Беларусі]] і на [[Падляшша|Падляшшы]] ([[Польшча]]). Паводле ўяўленняў, пашыраных сярод вернікаў [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] царквы, быў закатаваны [[Іўдаізм|іўдзеямі]]<ref name="autogenerated2">[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003559224?page=72 Словарь исторический о святых, прославленных в Российской Церкви.] — СПб., 1862. — С. 60.</ref>. Днём памяці ў праваслаўнай царкве выступае {{СС|3|мая||20|красавіка}}. Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага крытыкуецца як прыклад [[Крывавы паклёп на яўрэяў|крывавага паклёпу на яўрэяў]]<ref name="autogenerated6" /> і прапаганды [[антысемітызм]]у. Не знойдзена ніякіх архіўных матэрыялаў аб гісторыі Гаўрыіла. Мяркуецца, што легенда пра Гаўрыіла не мае рэальнай асновы і была сканструявана ў 1720-х гадах пасля адшукання мошчаў<ref name="panch" />. == Жыццеапісанне паводле царкоўных крыніц == [[Файл:GavriilBelostok1.jpg|thumb|250px|right|Гаўрыіл Беластоцкі. Фрагмент роспісу [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. XIX ст.]] У выдадзенай у 1815 годзе 6-й частцы «Гісторыі расійскай іерархіі» архімандрыт [[Амвросій (Арнацкі)]] (будучы епіскап Пензенскі і Саратаўскі) са спасылкай на манастырскія запіскі [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкага Свята-Троіцкага манастыра]] паведамляў, што Гаўрыіл нарадзіўся ў 1684 годзе ў вёсцы {{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}} каля горада [[Заблудаў|Заблудава]] ў тагачасным [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1690 годзе быў выкрадзены «жыдам Арандарам» з той жа вёскі, закатаваны і выкінуты ў поле на з’ядзенне птушкам. Бацькі Гаўрыіла адшукалі цела і пахавалі яго ў {{нп5|Заблудаўскі Успенскі манастыр|Заблудаўскім манастыры|pl|Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie}}. Праз 30 гадоў мошчы былі знойдзены цэлымі і пастаўлены ў царкоўны склеп, а 9 мая 1775 года [[Мошчы|мошчы нятленныя]] былі з Заблудава перанесены ў Слуцкі манастыр архімандрытам названага манастыра Міхаілам Казачынскім<ref>''Архимандрит Амвросий.'' [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004093387?page=155&rotate=0&theme=white История Российской иерархии, ч. VI.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221115055602/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004093387?page=155&rotate=0&theme=white |date=15 лістапада 2022 }} — М., 1815. — С. 149.</ref>. Амаль у такім жа выглядзе гісторыя пра выкраданне і забойства Гаўрыіла Беластоцкага «жыдам-арандатарам» пераказана ў «Слоўніку гістарычным пра святых, праслаўленых у Расійскай Царкве, і пра некаторых падзвіжнікаў благачэсця, мясцовашанаваных» (Санкт-Пецярбург, 1862)<ref name="autogenerated2" />. У артыкуле [[Яраслаў Харкевіч|Яраслава Харкевіча]] і [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Валерыя Чарапіцы]] ў [[Праваслаўная энцыклапедыя|Праваслаўнай энцыклапедыі]], выдадзенай у 2005 годзе<ref name="autogenerated1">{{Праваслаўная энцыклапедыя|161257|Гавриил|10|200—202|Харкевич Я., [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Черепица В. Н.]], Шешко А. В.}}</ref>, гаворыцца, што бацькі Гаўрыіла адшукалі цела і пахавалі яго на могілках у роднай вёсцы. Мучаніцкая смерць Гаўрыіла стала прадметам судовага разбору, вынікі справы былі запісаны ў «кнігах праўных магдэбургіі Заблудаўскай». Падчас эпідэміі ў 1720 годзе мясцовыя жыхары стараліся хаваць памерлых дзяцей побач з магілай Гаўрыіла. Паводле легенды, падчас аднаго з такіх пахаванняў выпадкова зачапілі труну Гаўрыіла і знайшлі яго нятленныя [[мошчы]]. Іх перанеслі ў [[Крыпта|крыпту]] Зверкаўскай царквы. У 1746 годзе царква згарэла, але мошчы Гаўрыіла засталіся непашкоджанымі. Абгарэла толькі ручка дзіцяці, у тым жа годзе мошчы перанеслі ў Заблудаўскі Успенскі манастыр, пасля перанясення мошчаў ручка дзіцяці цудоўным чынам зажыла і пакрылася скурай. У 1755 годзе мошчы з Заблудава былі перанесены ў [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкі манастыр]]. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#ffffff; color:black; width:18em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |'''Сілабічныя віршы<br />на грабніцы Гаўрыіла'''<ref name=autogenerated3>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%91%D0%A1/%D0%92%D0%A2/%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%B8%D0%BB,_%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%A1%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=РБС/ВТ/Гавриил, святой Заблудовско-Слуцкий — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2026-02-25}}</ref>:<br /> <poem>«Арендарь — жид из Зверков, Выбравши годину, Апреля одиннадцатого Схватил мя детину На свой воз и завезли До Белого Стоку, Где первее кровь мою Пущали из боку; A потом мя вкинувши До темнаго лиоху, Пудцадлами стощали Кровь с мене по троху. Жид арендарь из Зверков Шутко прозывался, Мучили, поки с Бресци Весь кагал собрался. Собравшися шайками Везде мя ранили, Аж даже конечнее Кровь с мене стащили. Умертвивши, на части Не дробили тело, Ho на ниву у жито Выкинули цело».</poem> |} У выдадзенай у 1913 годзе брашуры, якую прыпісваюць [[Уладзімір Іванавіч Даль|Уладзіміру Далю]]<ref name="Басин. Миф">{{артыкул |спасылка=http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer12/Basin1.php |аўтар=[[Якаў Зіноўевіч Басін|Басин Я. З.]] |загаловак=Миф о кровавом навете и современное православие |год=2012 |выданне=Заметки по еврейской истории : [эл. журнал] |месяц=12 |нумар=12(159) |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031202133/http://www.berkovich-zametki.com/2012/Zametki/Nomer12/Basin1.php }}</ref>, «[[Разыскание об убиении евреями христианских младенцев и употреблении крови их|Запіска пра рытуальныя забойствы]]» паведамляецца, што ў «Мінскай губерні, каля Слуцка, у Свята-Траецкім манастыры, спачываюць мошчы дзіцяці Гаўрыіла, закатаванага ў 1690 годзе жыдамі. У надпісе расказаны ўсе падрабязнасці гэтага здарэння; злачынства ўчынена ў Беластоку, труп знойдзены ў густым хлебе, са звычайнымі ў гэтых выпадках знакамі. Сабакі адкрылі лаем сваім цела дзіцяці, прызнанага пасля мясцовым угоднікам. У гонар яго складзены малебныя песні, вядомыя пад назвай [[трапар]]а і [[кандак]]а. Яўрэй, арандатар Шутка, быў галоўным забойцам. Пра судовае вядзенне гэтай справы помнікаў не засталося праз пажары». На афіцыйным партале Беларускага экзархата Рускай праваслаўнай царквы, а таксама ў артыкуле [[Яраслаў Харкевіч|Яраслава Харкевіча]] і [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Валерыя Чарапіцы]] ў Праваслаўнай энцыклапедыі біяграфія Гаўрыіла прыводзіцца з шэрагам іншых падрабязнасцей<ref name=autogenerated1 />. Паведамляецца, што Гаўрыіл нарадзіўся [[2 красавіка|22 сакавіка (2 красавіка)]] 1684 года ў вёсцы Зверкі, каля мястэчка [[Заблудаў|Заблудава]] пад [[Беласток]]ам ([[Рэч Паспалітая]], цяпер — [[Польшча]]) у сям’і праваслаўных сялян Пятра і Анастасіі Гоўдзель. 11 красавіка 1690 года, у той час, як маці дзіцяці насіла абед у поле ягонаму бацьку, шасцігадовы хлопчык, які застаўся без нагляду, знік, а праз некалькі дзён быў знойдзены мёртвым у полі. У адсутнасць бацькоў мясцовы яўрэй-арандатар, «сябра зацятай іўдаісцкай секты» Шутка, прылашчыўшы дзіця, павёз яго з сабой у Беласток, дзе (у шэрагу версій, сумесна з іншымі мясцовымі іўдзеямі) дзевяць дзён падвяргаў хлопчыка рытуальным катаванням, якія імітавалі [[Мукі Хрыстовы]]: прыбіў за рукі і за ногі да сцяны і пракалоў бок, выпусціўшы такім чынам кроў. Пасля смерці дзіцяці яго цела было выкінута катамі ў поле. Бадзяжныя сабакі не толькі не накінуліся на цела, але і на працягу трох дзён адганялі ад яго птушак. Гаўрыіл быў пахаваны каля могілкавай царквы ў Зверках. Мучаніцкая смерць яго наступіла 20 красавіка (паводле юліянскага календара) і святкуецца цяпер [[3 мая]]. Праз трыццаць гадоў, у 1720 годзе, падчас чарговага пахавання была выпадкова закранута труна Гаўрыіла і было выяўлена, што цела яго не сатлела. Гэтая вестка разнеслася сярод праваслаўных і ўзмацніла шанаванне мучаніка. [[Мошчы]] перанеслі ў царкоўную крыпту ў вёсцы Зверкі. У 1746 годзе гэтая царква згарэла, але мошчы Гаўрыіла ўцалелі. У чатырох выданнях (1862, 1865, 1882, 2008) кнігі [[Філарэт (Гумілеўскі)|Філарэта (Гумілеўскага)]] «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй царквой або мясцова» змешчана «Пакута Гаўрыіла дзіцяці»<ref>[[Файл:Филарет (Гумилевский). Русские святые, чтимые всею церковию или местно, январь, февраль, март, апрель (1861-62).pdf|100px|page=553]]<br />[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филарет (Гумилевский)]]. Русские святые, чтимые всею церковию или местно : опыт описания жизни их / [соч.] Ф. А. Ч. — Чернигов : Губ. тип., 1861—1864. — 23 см. — 1862, апрель. — 1862. — 138, II с. / МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 88—90. </ref><ref>[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филарет (Гумилевский)]]. [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003837268?page=531&rotate=0&theme=white Русские святые, чтимые всею церковию или местно : опыт описания жизни их / соч. Филарета, архиеп. Черниговского. — 2-е изд., с доп. — Чернигов : Тип. Ильинского монастыря, 1865. — 24 см.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221114175405/https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003837268?page=531&rotate=0&theme=white |date=14 лістапада 2022 }} [Отд-ние 1 : Январь, февраль, март и апрель]. — 1865. — [4], VI, 568, VII с. / МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 517—519.</ref><ref>[[Філарэт (Гумілеўскі)|Филаретъ Черниговскій]]. [[s:ru:Русские святые, чтимые всею церковию или местно/Апрель/20#m2|Русскіе святые, чтимые всею церковію или мѣстно: Опытъ описанія жизни ихъ]] — 3-е изд. — СПб.: Изд. книгопродавца И. Л. Тузова, 1882. — Т. 1. Январь, февраль, мартъ, апрѣль. МѢСЯЦЪ АПРѢЛЬ. 20. Во тотъ же (20) д. страданіе {{lang-cu|ГАВРЇИ́ЛА}} младенца. — С. 517—519.</ref>, у іх, у кнізе [[Дзімітрый (Самбікін)|Дзімітрыя (Самбікіна)]] «Месяцаслоў святых, усёй Рускай царквой або мясцова шанаваных і паказальнік святкаванняў у гонар ікон Божай Маці і св. угоднікаў Божых у нашай айчыне» (1898)<ref>[[Файл:Месяцеслов. Апрель - архиепископ Димитрий (Самбикин).pdf|100px|page=135]]<br />[[Дзімітрый (Самбікін)|Димитрий (Самбикин)]]. Месяцеслов святых, всей Русской церковью или местно чтимых и указатель празднеств в честь икон Божией Матери и св. угодников Божиих в нашем отечестве / [Сост. D. Самбикин]. — Вып. 1-12 : [в 14 т.]. — Тверь : Тип. Губерн. Правления, 1893—1902. / Вып. 8: Апрель. — 1898. — VII, 214 с. (Авт. в книге не указан). / С. 127—132 </ref> і на афіцыйным партале Беларускага экзархата сцвярджаецца, што справа «пра забойства хлопчыка Гаўрыіла» разбіралася ў судзе Заблудава, і злачынцы панеслі заслужанае пакаранне: «Пра гэта хто хоча падрабязна ведаць, адсылаем да кніг праўных магдэбургіі Заблудаўскай, кажа старадаўні запіс»<ref>апошняя частка: «говорит старинная записка» — адсутнічае на сайце: [http://exarchate.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html Святой Гавриил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826113652/http://exarchate.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html |date=26 жніўня 2014 }}. Официальный портал Белорусской православной церкви.</ref>. У 1919 годзе савецкі юрыст [[Іван Анатольевіч Шпіцберг|Іван Шпіцберг]] пісаў пра тое, што «Праўныя (гэта значыць метрычныя) кнігі Заблудаўскай магдэбургіі», на якія робіцца спасылка ў «Жыціях святых», не захаваліся, і сама асоба Гаўрыіла і абставіны працэсу становяцца міфічнымі<ref>''Шпицберг И. А.'' [[s:ru:Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|Отзвуки дела Бейлиса : Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нём усыпальницы «мученика Гавриила»]] // Журнал «Революция и церковь». — М.: Народный комиссариат юстиции РСФСР, 1919. — № 6—8. — С. 62—76, 71</ref><ref>[[Файл:Svyatoy_otrok_Gavriil_Srednevekovaya_beylisiada_-_1922.djvu|100px|page=12]]<br />''[[Іван Анатольевіч Шпіцберг|Шпицберг И. Н.]]'' Святой отрок Гавриил : Средневековая бейлисиада (Дело об антисемитской агитации в Моск. соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нём усыпальницы мученика Гавриила). — Москва : Атеист, 1923. — 16 с. : ил.; 26 см. / С. 11 </ref>. == Гісторыя кананізацыі == [[Файл:Sv Gavriil thumb(1).jpg|thumb|right|Гаўрыіл Слуцкі (Беластоцкі). Ілюстрацыя [[Фёдар Рыгоравіч Солнцаў|Фёдара Солнцава]] да твора [[Філарэт (Гумілеўскі)|Філарэта (Гумілеўскага)]] «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх». 1885 год.]] У 1755 годзе мошчы святога былі перанесены [[хрэсны ход|хрэсным ходам]] у [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Слуцкі Свята-Троіцкага манастыр]]. Труна з целам Гаўрыіла ляжала адкрытай, цела было паколата. Да ракі (грабніца, у якой захоўваюцца мошчы святых) была прымацавана таблічка: «Мошчы дзіцяці Гаўрыіла Гаўдалючэнкі з вёскі Зверкі графства Заблудаўскага, народжанага 1684 года сакавіка 22 дня, а закатаванага ад [[жыд|жыдоў]] у Белым Стоку 1690 года красавіка 20 дня. Пра гэта, хто хоча падрабязней ведаць, адсылаецца да кніг праўных Магдэбургіі Слуцкай. 1755 года мая 9 дня, за шчаслівым княжаннем найяснейшага князя Іераніма». Розныя аўтары пра кананізацыю Гаўрыіла паведамляюць супярэчлівыя звесткі. У артыкуле Яраслава Харкевіча і Валерыя Чарапіцы ў Праваслаўнай энцыклапедыі напісана, што Гаўрыіла кананізавала ў 1820 годзе [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]]<ref name=autogenerated1 />. На афіцыйным сайце [[Мікалаеўскі сабор (Беласток)|Беластоцкага сабора Мікалая Цудатворца]], у якім цяпер захоўваюцца мошчы Гаўрыіла, без указання першакрыніц і спасылак гаворыцца, што ў 1820 годзе ў стагоддзе адкрыцця мошчаў мучанік Гаўрыіл быў прылічаны да [[Лік святасці|ліку святых]], акт [[Кананізацыя|кананізацыі]] абвясціў [[Грыгорый V (патрыярх Канстанцінопальскі)|патрыярх Канстанцінопальскі Грыгорый V]]<ref>{{Cite web |url=http://www.soborbialystok.pl/strona/podstrony/zywot_gabriela.html |title=Św. Męczennik Młodzieniec Gabriel |access-date=2015-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924103130/http://www.soborbialystok.pl/strona/podstrony/zywot_gabriela.html |archive-date=2015-09-24 |url-status=dead }}</ref>. Гісторык Рускай царквы [[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Яўген Галубінскі]] ў фундаментальнай працы «Гісторыя кананізацыі святых у Рускай Царкве» (1903) піша, што ніякай афіцыйнай кананізацыі ад імя Найсвяцейшага сінода дзіцяці Гаўрыіла не было нават як мясцовашанаванага святога<ref>''[[Яўген Еўсцігнеевіч Галубінскі|Голубинский Е. Е.]]'' [http://www.odinblago.ru/istoria_kanonizacii/6#2 История канонизации святых в Русской Церкви.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222104015/http://www.odinblago.ru/istoria_kanonizacii/6#2 |date=22 снежня 2015 }} — М., 1903. — С. 320</ref>. Даследаванні Галубінскага пра адсутнасць кананізацыі [[Свяцейшы правячы сінод|Найсвяцейшым сінодам]] Гаўрыіла пацвярджае сябра Найсвяцейшага сінода з 1819 года, мітрапаліт Маскоўскі [[Філарэт (Драздоў)]]. У адным са сваіх твораў, напісаным у 1820-х гадах з нагоды ўнясення Гаўрыіла ў «Слоўнік гістарычны пра святых угоднікаў праваслаўнай расійскай Царквы», на падставе сведчання «Гісторыі Іерархіі» Філарэт піша, што «ні гэтая гісторыя, ні царкоўны склеп (пра які згадвалася пры апавяданні пра знаходжанне мошчаў Гаўрыіла), ні архімандрыт Казачынскі не маюць права прылічаць да ліку святых»<ref name=autogenerated3 />. Гаўрыіл шанаваўся асобнымі месцічамі беларускага [[Слуцк]]а і асобнымі людзьмі навакольных паселішчаў. У Расіі Гаўрыіл быў доўгі час зусім невядомы. Галубінскі ў [[манаграфія|манаграфіі]] «Гісторыя кананізацыі святых у Рускай Царкве» змясціў імя Гаўрыіла ў «Спіс памерлых, на самай справе шанаваных». Багаслоў і гісторык [[Філарэт (Гумілеўскі)]], архіепіскап Чарнігаўскі ў працы «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх», выдадзенай у 1865 годзе, пад датай 20 красавіка змясціў жыціе Гаўрыіла, у ім ён напісаў: «Жыд Шчутка — арандатар Зверкаў, прылашчыў да сябе дзіця, завёў у свой дом і павёз яго ў Белы Сток; тут жыды, якія збегліся, мучылі хлопчыка без міласэрнасці. Унёсшы яго ў цёмнае месца, распялі і пусцілі з боку кроў, потым калолі яго рознымі інструментамі, пакуль не выпусцілі ўсёй крыві, а мёртвае цела кінулі ў поле. Псы тры дні бегалі каля цела і лаем адганялі ад яго драпежных птушак. Праз гэты ж лай знайшлі закатаванае цела і даставілі ў Заблудава. Па ране ў боку і іншых прыкметах відавочна было, што кроў выпушчана з хлопчыка паводле зверства па-жыдоўску і пакутніцкая смерць невінаватага хлопчыка тады ж запісана ў мясцовую кнігу Заблудава; жыды судом выкрыты ў злачынстве; цела аддадзена зямлі»<ref>''Филарет (Гумилевский).'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003837268?page=531 Русские святые, чтимые всей Церковью или местно: Опыт описания жизни их.] — 2-е изд. — Чернигов, 1865. — Отделение третье. Сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь. Страдание Гавриила младенца. — С. 517.</ref><ref name="autogenerated7">''прот. Адам Савицки.'' [http://www.soborbialystok.pl/strona/artykuly/sviatyj_gavriil.pdf Святый мученик младенец Гавриил Белостокский (Заблудовский)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304065721/http://www.soborbialystok.pl/strona/artykuly/sviatyj_gavriil.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}.</ref>. Філарэт (Гумілеўскі) у кнізе цытуе старадаўнія польскія вершы архімандрыта Міхаіла Казачынскага. Жывапісец і гісторык мастацтва [[Фёдар Рыгоравіч Солнцаў|Фёдар Солнцаў]] стварыў іканаграфічны малюнак Гаўрыіла да кнігі Філарэта. На вялікім крыжы намаляваны распяты Гаўрыіл. Крыж замацаваны ў карыце, у якое струменьчыкамі сцякае кроў з ран ад цвікоў у руках, нагах і з паколатага цела (сабраная кроў — для далейшага выкарыстання ў зверскіх рытуалах). Усё цела Гаўрыіла ў крывавых плямах, кашуля спушчана да пояса, карыта на падстаўцы. На падлозе ляжаць малаток, кляшчы, два нажы — адзін з якіх з вострым канцом. У 1793 годзе па [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другім падзеле Рэчы Паспалітай]] Слуцк увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] як павятовы горад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У канцы XIX стагоддзя шанаванне Гаўрыіла дзякуючы мерапрыемствам расійскага епархіяльнага начальства атрымала асаблівае распаўсюджанне ў [[Віленская і Літоўская епархія|Літоўскай]] і [[Гродзенская і Ваўкавыская епархія|Гродзенскай]] епархіях. У 1891 годзе на ракай з мошчамі была ўсталявана ікона святога — дар мастака [[Іван Пятровіч Трутнеў|Івана Трутнева]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://oroik.by/svyaty-pakutnik-dzicya-ga%D1%9Eryil-belastocki/|title=Святы пакутнік дзіця Гаўрыіл Беластоцкі|last=|website=Белорусский экзорхат московского патриархата. Синодальный отдел религиозного образования и катехизации|date=2022-05-16|access-date=2026-02-25}}</ref>. У 1893 годзе было загадана мець іконы Гаўрыіла ва ўсіх цэрквах епархій; у 1894 годзе была ўладкавана капліца на месцы, дзе меркавана стаяла хата Пятра Гоўдзеля ў Зверках, і быў устаноўлены штогадовы хрэсны ход з Заблудава ў Зверкі 20 красавіка; у 1895 годзе была асвечана царква ў імя Слуцкага мучаніка ў мястэчку [[Друскенікі|Друскеніках]] Гродзенскага павета<ref name=autogenerated3 />. Да 1903 года Гаўрыіл Беластоцкі лічыўся шанаваным памерлым<ref>[[Файл:Голубинский, Евгений Евстигнеевич. История канонизации святых в русской церкви (1903).pdf|100px|page=164]]<br />[[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Голубинский, Евгений Евстигнеевич]]. История канонизации святых в русской церкви / Соч. Е. Голубинского, заслуж. орд. проф. Моск. духовной акад. — 2-е изд., испр. и доп. — Москва : Имп. О-во истории и древностей рос. при Моск. ун-те, 1903. — (4), 600 с.; 27. / С. 320 </ref>. У 1903 годзе [[Свяцейшы правячы сінод|Найсвяцейшы Сінод]] уключыў імя Гаўрыіла ў «Верны месяцаслоў усіх рускіх святых, шанаваных малебнамі і ўрачыстымі літургіямі агульнацаркоўна і мясцова, складзены паводле данясенняў Найсвяцейшаму Сіноду праасвяшчэнных усіх епархій у 1901—1902 гадах»<ref>Верный месяцеслов всех русских святых, чтимых молебнами и торжественными литургиями общецерковно и местно, составленный по донесениям Святейшему Синоду преосвященных всех епархий в 1901—1902 годах. — Москва : Синодальная типография, 1903. — 71, [1] с.; 21 см.</ref><ref>[https://comcan.ru/imena-proslavlennykh-svyatykh/vernyy-mesyatseslov-1072-1918-gg/29_12_18_Vernyy_mesyaceslov2015.pdf Верный месяцеслов всех русских святых, православных с 1070 по 1918 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512195524/https://comcan.ru/imena-proslavlennykh-svyatykh/vernyy-mesyatseslov-1072-1918-gg/29_12_18_Vernyy_mesyaceslov2015.pdf |date=12 мая 2021 }}. — Москва : Синодальная типография, 1015. — 63 с.; 19X12 см. ISBN 978-5-9905640-4-6 / С. 17</ref> і прызначыў яму агульнацаркоўнае святкаванне 20 красавіка<ref name="автоссылка1">''Паозерский М. Ф.'' [[s:ru:Русские святые пред судом истории (Паозерский)|Русские святые пред судом истории]]. — Москва ; Петроград : Гос. изд-во, 1923. — С. 116—117. — 156 с.</ref>. «Служба Святому мучаніку дзіцяці Гаўрыілу, у лета Гасподняе 1690-я ад іўдзеяў закатаванаму ў Беластоку градзе, чые нятленныя мошчы ў градзе Слуцку дагэтуль спачываюць» з’явілася ў 1908 годзе (складзена архіепіскапам Валынскім і Жытомірскім [[Антоній (Храпавіцкі)|Антоніем]]). На думку [[Міхаіл Фёдаравіч Паазерскі|Міхаіла Паазерскага]], служба дзіцяці мае пагромны характар, «закатаванае жыдамі» дзіця было незаменнай прыладай для распальвання нацыянальнай варожасці, да якой звярталіся апошнія [[Раманавы]] дзеля падтрымкі свайго імператарскага трона, які ўжо хістаўся<ref name="автоссылка1" />. У 1915 годзе святар [[Іаан Іванавіч Васторгаў|Іаан Васторгаў]] выставіў фрагмент мошчаў Гаўрыіла для пакланення ў [[Сабор Васіля Блажэннага|Саборы Васіля Блажэннага]] ў Маскве. У 1919 годзе шэраг [[Клір|клірыкаў]] сабора за здзяйсненне [[Малебен|малебнаў]] перад гэтымі мошчамі былі прыцягнуты бальшавіцкім «рэвалюцыйным судом» да крымінальнай адказнасці па абвінавачванні ў «чалавеканенавісніцкай агітацыі»<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. Яраслаў Харкевіч і Валерый Чарапіца ў артыкуле ў Праваслаўнай энцыклапедыі ўказваюць, што Гаўрыіл Беластоцкі шануецца як заступнік дзяцей, яго памяць адзначаецца [[3 мая|20 красавіка (3 мая)]] і [[22 мая|9 (22) мая]]<ref name=autogenerated1 />. У царкоўных крыніцах паведамлялася пра шматлікія выпадкі вылячэння ад мошчаў Гаўрыіла<ref>«Чудесные исцеления по молитвам св. мч. отрока Гаврила» // [[Гродзенскія епархіяльныя ведамасці|Гродненские епархиальные ведомости]]. — 1909. — № 16. — С. 89.</ref>. == Культ у XX стагоддзі == [[Файл:Relikwie gabriela zabłudowskiego.jpg|thumb|300px|right|Рака з мошчамі мучаніка Гаўрыіла.<br />[[Мікалаеўскі сабор (Беласток)|Беластоцкі сабор Мікалая Цудатворца]]]] === Першая палова XX ст. === У 1908 годзе частка мошчаў Гаўрыіла была перанесена са Слуцка ў [[Жыровіцкі манастыр]]<ref>Слуцкое епархиальное управление. [http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/muchenik-mladenec-gavriil-belostokskij Мученик младенец Гавриил Белостокский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170523061029/http://sluck-eparchiya.by/svjatye-i-svjatyni/svjatye/muchenik-mladenec-gavriil-belostokskij |date=23 мая 2017 }}</ref>. У 1911 годзе на судзе ў «[[Справа Бейліса|справе Бейліса]]» абвінавачанне прад’яўляла мошчы Гаўрыіла як аргумент са свайго боку<ref>''[[Міхаэль Дорфман|Дорфман М.]]'' Кровавый навет: опыт деконструкции.</ref>. Пасля закрыцця Слуцкага Троіцкага манастыра ў 1930 годзе мошчы па аглядзе адмысловай камісіі былі перавезены ў [[Мінск|Менск]], у Музей атэізму<ref name=":0" />. === У час Другой сусветнай вайны === Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага было адноўлена [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстамі]] сумесна з [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|беларускімі]] і [[Польскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|польскімі калабарацыяністамі]] ў перыяд нямецкай [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі]]. Яго мошчы з Музея атэізму былі перанесены ў кафедральны Праабражэнскі сабор [[Мінск|Менска]]. У вёсцы Заблудаве на грошы акупацыйных нямецкіх уладаў была пабудавана царква, дзе размясцілі частку мошчаў. У 1944 годзе пры адступленні нямецкія ўлады дапамаглі арганізаваць перавозку мошчаў з Менска ў [[Гродна|Гродню]] ў [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Пакроўскую царкву]], дзе яны захоўваліся ў падвале да 1992 года<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=http://booknik.ru/today/news/gavriil/|title=О Гаврииле Белостокском и его культе|website=Booknik.ru|date=2012-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230517082924/http://booknik.ru/today/news/gavriil/|archive-date=2023-05-17|access-date=2023-05-17|url-status=live}}</ref>. === Пасля распаду СССР === У 1992 годзе па дабраслаўленні Патрыяршага экзарха Беларусі мітрапаліта [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]] мошчы былі перададзены [[Польская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Польскай праваслаўнай царкве]]. Архіепіскап Беластоцка-Гданьскі [[Сава (Мітрапаліт Варшаўскі)|Сава (Грыцуняк)]] (які стаў у 1998 годзе настаяцелем Польскай праваслаўнай царквы) урачыста перанёс іх у Свята-Мікалаеўскі сабор Беластока, дзе яны і цяпер выступаюць аб’ектам паломніцтва. У вёсцы Зверкі дзейнічае жаночы манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы, дзе пабудавана царква ў імя Гаўрыіла Беластоцкага, якая ёсць месцам паломніцтва як для Рускай, так і для Польскай праваслаўных цэркваў<ref>[http://orthos.org/grodno/gev/may2003/from_life.htm Из жизни Гродненской епархии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140720002249/http://orthos.org/grodno/gev/may2003/from_life.htm |date=20 ліпеня 2014 }}.</ref>. У жніўні 2012 года маскоўскі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярх Кірыл]] у час наведвання Польшчы пакланіўся мошчам Гаўрыіла Беластоцкага<ref name="Басин. Миф" /><ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/2413961.html Святейший Патриарх Кирилл поклонился святыням Белостока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131216214704/http://www.patriarchia.ru/db/text/2413961.html |date=16 снежня 2013 }} patriarchia.ru, 18.8.2012.</ref>. == Гімнаграфія == [[Файл:Служба Гавриилу Белостокскому.PNG|thumb|«Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ». Тыпаграфія Пачаеўскай лаўры. 1908]] У 1855 годзе была складзена малітва мучаніку Гаўрыілу — [[ігумен]]ам [[Мадэст (Стральбіцкі)|Мадэстам]], рэктарам Слуцкай семінарыі<ref name="autogenerated7" />. Філарэт (Гумілеўскі) у кнізе «Рускія святыя, шанаваныя ўсёй Царквой або мясцова: Досвед апісання жыцця іх» (1865) цытуе [[кандак]] Гаўрыілу. Кандак і [[трапар]] Гаўрыілу напісаны [[архімандрыт]]ам Слуцкага манастыра Дасіфеем (Галяхоўскім). Служба напісана пазней, у 1908 годзе (аўтар — [[Антоній (Храпавіцкі)]]). Назва яе — «Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ», яна была надрукавана ў 1908 годзе ў друкарні [[Пачаеўская лаўра|Пачаеўскай лаўры]]. Гэтая служба змешчана ў Красавіцкую [[Месячныя мінеі|Мінею]] (20 красавіка). Мінеі выдадзены з бласлаўленнем [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярха Алексія II]] у 2002 годзе — другое выданне; раней гэтыя ж Мінеі былі выдадзены ў 1978—1989 гадах — першае выданне. Служба Гаўрыілу ў Мінеі — поліялейная. 2-я [[стыхіра]] на «Господи воззвах», [[Глас (музыка)|глас]] 2-і: {{цытата|Стека́ется собо́рище іуде́йское,* отъ Бре́ста же и Бѣлосто́ка,* да непоро́чнаго младе́нца му́камъ преда́стъ.* О, беззако́нныхъ, о, невѣ́рныхъ!* Сего́ непротивле́ніемъ не вразуми́вшихся,* и младе́нческую кро́вь до конца́ истощи́вшихъ,* и роди́тели того́ обезча́дствовавшихъ,* но мы́, свята́го му́ченика благоговѣ́йно почита́юще,* того́ дне́сь призове́мъ въ моли́тву,* о е́же такова́го жестосе́рдія на́мъ изба́витися* и спасти́ся душа́мъ на́шимъ.}} Трапар, глас 5-ы: {{цытата|Святы́й младе́нче Гаврии́ле, ты за Прободе́ннаго нас ра́ди от иуде́й лю́те от о́нех же в ре́бра прободе́н был еси́ и за Истощи́вшаго кровь Свою́ за нас, все те́ло твое́ на истоще́ние кро́ве в лю́тыя я́звы пре́дал еси́, ны́не же во сла́ве ве́чней с Ним всели́лся еси́. Тем помяни́ и нас, мо́лим, зде чту́щих па́мять твою́, прося́ нам здра́вие телеси́ и спасе́ние душа́м на́шим.}} Кандак, глас 6-ы: {{цытата|Оте́чество твое́ Зверки́ бысть, му́чениче Христо́в Гаврии́ле, иде́же от и́стых звере́й – иуде́ев восхище́н: а́бие родителе́й лише́н еси́, та́же вся поря́ду лю́те претерпе́в, в оте́чество Небе́сное пресели́лся еси́. Восхища́й и нас зде от вся́ких напа́стей и скорбе́й и умоли́, мо́лим тя, улучи́ти ве́чное насле́дие твое́.}} == Цэрквы ў гонар Гаўрыіла == У гонар Гаўрыіла асвечана некалькі храмаў на [[Падляшша|Падляшшы]] ([[Польшча]]): {{нп5|Царква Гаўрыіла Заблудаўскага ў Малінніках|Могілкавая царква Гаўрыіла Заблудаўскага|pl|Cerkiew św. Gabriela Zabłudowskiego in Malinnikach}} ({{нп5|Маліннікі (Падляскае ваяводства)|Маліннікі|pl|Malinniki}}), Хрысцільная капліца Гаўрыіла Заблудаўскага ([[Сямятычы]]), Царква Гаўрыіла Заблудаўскага {{нп5|Манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Зверках|манастыра Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы|pl|Monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach}} ({{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}}). У [[Беларусь|Беларусі]]: Храм мучаніка дзіцяці Гаўрыіла Беластоцкага (Мінск), [[Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага (Іўе)|Храм у гонар мучаніка немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага]] ([[Іўе]]), Храм немаўляці Гаўрыіла Беластоцкага ([[Пінск]]). [[Украіна]]: Храм Святога мучаніка Гаўрыіла Беластоцкага ([[Харкаў]])<ref>{{Cite web|url=https://stgavriil.church.ua/|title=Храм святого мученика младенца Гавриила Белостокского|website=stgavriil.church.ua|access-date=2026-02-25}}</ref>. <gallery perrow=3 widths="230px" heights="220px"> Файл:Malinniki Cerkiew1.JPG|<center>{{нп5|Царква Гаўрыіла Заблудаўскага ў Малінніках|Могілкавая царква Гаўрыіла Заблудаўскага|pl|Cerkiew św. Gabriela Zabłudowskiego in Malinnikach}}. {{нп5|Маліннікі (Падляскае ваяводства)|Маліннікі|pl|Malinniki}}</center> Файл:Plebania i baptysterium w siemiatyczach.JPG|<center>Хрысцільная капліца Гаўрыіла Заблудаўскага. [[Сямятычы]]</center> Файл:Podlaskie - Zabłudów - Zwierki - Zwierki 46 - Monaster - Cerkiew - front;lewo.JPG|<center>Царква Гаўрыіла Заблудаўскага {{нп5|Манастыр Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы ў Зверках|манастыра Нараджэння Найсвяцейшай Багародзіцы|pl|Monaster Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Zwierkach}}. {{нп5|Зверкі (Падляскае ваяводства)|Зверкі|pl|Zwierki}}</center> </gallery> == Судовая справа аб антысеміцкай агітацыі, звязаная з мошчамі Гаўрыіла == У 1919 годзе ў Маскве была распачата судовая справа аб [[антысемітызм|антысеміцкай]] агітацыі ў [[Сабор Васіля Блажэннага|саборы Васіля Блажэннага]] ў сувязі з выяўленнем у ім пахавальні «мучаніка Гаўрыіла». 26 кастрычніка 1919 года сабор Васіля Блажэннага наведалі члены [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] камандзіры [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Першых маскоўскіх кулямётных курсаў РСЧА]] Антонаў і Баскакаў з просьбай паказаць ім славутасці. Вартаўнічыха Машкова на ніжнім паверсе сабора паказала ім пахавальню-скрыню і расказала, што «''Тут ляжыць палова мошчаў дзіцяці Гаўрыіла, якога яўрэі зарэзалі. Бо ім патрэбна руская кроў… Яны яе п’юць. Нашы ўсе святары гэта ведаюць і нам казалі. Гэтую справу вывучыў наш святар, протаіерэй Кузняцоў. Сам протаіерэй мне гэта казаў''». 27 кастрычніка 1919 года сабор наведала выпускніца [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петрыградскага ўніверсітэта]] Клемент, якой вартаўнік Машкоў сказаў, што «''Дзіця Гаўрыіл закатавана жыдамі… Яны яго забілі і з жылы кроў пілі. Раней былі пісаныя лісткі. Мошчы прывазныя''»<ref name="Дело об антисемитской агитации"> {{артыкул |загаловак=[[s:ru:Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|Дело об антисемитской агитации в московском соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»]] |год=1919|выданне=Революция и церковь|тып=журнал |адказны=Народный комиссариат юстиции РСФСР|месца=М.|нумар=6—8 |старонкі=62—76}} ** {{кніга|аўтар=|загаловак=Церковники и их агенты перед народным и революционным судом : Дело об антисемит. агитации в Моск. соборе Василия Блаженного в связи с обнаружением в нем усыпальницы «мученика Гавриила»|адказны=[[Іван Анатольевіч Шпіцберг|И. А. Шпицберг]]; Народный комиссариат юстиции РСФСР|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=|год=1920|старонкі=|старонак=16 с. : ил. ; 25 см.|серыя=Антирелигиоз. б-ка журн. «Революция и церковь» ; Вып. 5}} ** {{кніга|аўтар=|загаловак=Святой отрок Гавриил : Средневековая бейлисиада|адказны=И. А. Шпицберг|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Атеист|год=1922|старонкі=|старонак=16 с. : ил.; 26 см.}}</ref>. Пасля рака з мошчамі была адчынена, і была праведзена медыцынская экспертыза гэтых мошчаў пры ўдзеле прафесараў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Першага Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на кафедры анатоміі — Раждзественскага, на кафедры хіміі — Цярэнцьева, судовага ўрача Масквы [[Пётр Сяргеевіч Семяноўскі|Пятра Семяноўскага]]. Яны заключылі, што знойдзеная косць (2,5 см шырыні і 3,7 см даўжыні) ёсць правая бакавая частка патылічнай косці чалавека; яны выказалі здагадку, што яна належала дзіцяці; вызначыць даўнасць гэтай косці было немагчыма<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. 17 лістапада 1919 года на судзе было высветлена, што падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў сабор невядомым епіскапам з Польшчы былі прывезены мошчы Гаўрыіла. Настаяцель [[Іаан Іванавіч Васторгаў|Іаан Васторгаў]] паставіў раку з мошчамі ў храме, упрыгожыў яе кветкамі, служыў каля яе малебны і прамаўляў антысеміцкія пропаведзі. Пры [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадзе]] протаіерэя Васторгава выклікалі да сябе міністр дзяржаўнай апекі Усерасійскага часовага ўрада [[Мікалай Міхайлавіч Кішкін|Мікалай Кішкін]] і міністр юстыцыі Расіі [[Павел Мікалаевіч Малянтовіч|Павел Малянтовіч]] і пераконвалі яго не прамаўляць пагромных прамоў, аднак іх угаворы не дапамаглі. Акрамя таго, у саборы адкрыта распаўсюджваліся ўлёткі Васторгава радыкальна [[Чарнасоценцы|чарнасоценнага]] і [[Контррэвалюцыя|кантррэвалюцыйнага]] зместу. Як абвінаваўца на судовым працэсе выступіў намеснік народнага камісара юстыцыі [[Пётр Ананьевіч Красікаў|Пётр Красікаў]]. Было высветлена, што святары сабора Кузняцоў і Кавалеўскі служылі малебны перад мошчамі, а на каўчэгу з мошчамі напісаны трапар, глас 5, і кандак, глас 6, Гаўрыілу<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. Суд пастанавіў: «Протаіерэя гр. Кузняцова і настаяцеля гр. Кавалеўскага пазбавіць волі тэрмінам на пяць гадоў», аднак у сваёй жа пастанове суд да іх прымяніў амністыю, пакінуўшы ў сіле ўмоўнае пазбаўленне волі; сужэнцы-вартаўнікі Машковы былі прыгавораны да аднаго года ўмоўна. Паводле пастановы суда скрыня з мошчамі Гаўрыіла была адпраўлена ў [[Будынак органаў дзяржбяспекі на Лубянцы|Крымінальны музей пры Галоўміліцыі]]. У адносінах да трапара і кандака суд вынес такую пастанову<ref name="Дело об антисемитской агитации"/>. {{цытата|Выкарыстанне трапара гл. 5 і кандака гл. 6 у гонар дзіцяці Гаўрыіла, як вызначана чалавеканенавісніцкага і контррэвалюцыйнага характару, які разбэшчвае правасвядомасць працоўных, лічы́ць недапушчальнымі, і асоб, якія іх публічна ўжываюць, прыцягваць да адказнасці за контррэвалюцыйныя дзеянні, аб чым апавясціць праз [[Народны камісарыят юстыцыі|Народны камісарыят юстыцыі]] ў яго аб’явах.}} == Крытыка шанавання == Шанаванне Гаўрыіла Беластоцкага крытыкуюць у наш час як прыклад [[Крывавы паклёп на яўрэяў|крывавага паклёпу на яўрэяў]]<ref name=autogenerated6>[http://oldhost.ucsj.org/stories/091697aa.shtml «Blood Libel» Documentary Broadcast in Belarus. Join UCSJ campaign against antisemitic programming on state TV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826114432/http://oldhost.ucsj.org/stories/091697aa.shtml |date=26 жніўня 2014 }}. July 1997.</ref> і прапаганды [[антысемітызм]]у, бо апісаныя катаванні і чалавечыя ахвярапрынашэнні супярэчаць базавым палажэнням [[іўдаізм]]у. У 1823 годзе следчым, якія займаліся «[[Веліжская справа|Веліжскай справай]]», не ўдалося знайсці ніякіх архіўных матэрыялаў аб гісторыі Гаўрыіла. [[Аляксандр Аляксандравіч Панчанка|Аляксандр Панчанка]] мяркуе, што легенда пра Гаўрыіла не мела рэальнай асновы і была сканструявана ў 1720-х гадах пасля адшукання мошчаў<ref name="panch">{{артыкул|аўтар= Панченко А. А.|загаловак= К исследованию «еврейской темы» in истории русской словесности: сюжет о ритуальном убийстве|спасылка= http://magazines.gorky.media/nlo/2010/104/pa7.html|выданне= Новое литературное обозрение|тып= журнал|год= 2010|нумар= 104|старонкі= |issn= |archive-date= 2013-11-01|archive-url= https://web.archive.org/web/20131101020001/http://magazines.russ.ru/nlo/2010/104/pa7.html}}</ref>. Рэлігіязнавец [[Мікалай Сямёнавіч Гардзіенка|Мікалай Гардзіенка]] пісаў пра культ Гаўрыіла: {{цытата|На правакаванне шавіністычных пачуццяў у праваслаўнай часткі насельніцтва царскай Расіі быў разлічаны таксама культ «дзіцяці Гаўрыіла».<br>«Жыціе дзіцяці-мучаніка Гаўрыіла» выкарыстоўвалася шавіністамі ўсіх гатункаў і адценняў, асабліва чарнасоценнымі манархічнымі арганізацыямі, якія правакавалі ў гады палітычнай рэакцыі яўрэйскія пагромы. Менавіта гэтым жыціем натхнялася царская ахранка, якая сфабрыкавала ў 1911 годзе праславутую «[[справа Бейліса|справу Бейліса]]» — абвінавачанне яўрэя — служачага цагельні ў Кіеве ў пачварным забойстве з рытуальнымі мэтамі рускага праваслаўнага хлопчыка Андрэя Юшчынскага. Параўноўваючы апошняга з дзіцем Гаўрыілам, чарнасоценцы і іх духоўныя заступнікі ў расах патрабавалі самага строгага пакарання ні ў чым не вінаватага Бейліса. І толькі ўмяшанне прагрэсіўнай грамадскасці Расіі прадухіліла расправу. Следства, якое цягнулася даўжэй за два гады, не дала доказаў віны, і суд прысяжных урэшце прызнаў Бейліса невінаватым.<br>Аднак і пасля правалу «справы Бейліса» чарнасоценнае духавенства царскай Расіі працягвала праводзіць паралелі паміж Андрэем і Гаўрыілам, адкрыта шкадуючы аб тым, што не ўдалося папоўніць «сонм праваслаўных святых» новым «мучанікам за веру», які б мог стаць яшчэ адным сцягам палітычнай рэакцыі.<br>Усё гэта добра вядома ідэолагам сучаснага рускага праваслаўя. І тым не менш яны працягваюць праслаўляць «святое дзіця» Гаўрыіла (гл.: [[Часопіс Маскоўскай Патрыярхіі|ЖМП]], 1967, № 11, с. 36), а значыць, прызнаюць праўдзівымі ўсе тыя ж шавіністычныя вымыслы, якімі перапоўнена яго жыціе і на падставе якіх ён быў кананізаваны царквой<ref>''[[Мікалай Сямёнавіч Гардзіенка|Гордиенко Н. С.]]'' Православные святые: кто они? - Ленинград : Лениздат, 1979. — С. 145—146. - 270 с.</ref>.}} У 1975 годзе [[Аляксандр Уладзіміравіч Мень|Аляксандр Мень]] выказваў надзею, што Гаўрыіл Беластоцкі і некаторыя іншыя будуць калі-небудзь [[Дэкананізацыя|дэкананізаваны]]: «''Я спадзяюся, што гэтыя святыя будуць дэкананізаваны. Працэсы дэкананізацыі вядомыя рускаму праваслаўю''»<ref name=autogenerated5>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Міхайлаўна Крыхтава|Крихтова Т. М.]]|загаловак=Образ Гавриила Белостокского в восприятии христиан и иудеев современной Белоруссии|выданне=Культура славян и культура евреев: диалог, сходства, различия|год=2009|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-gavriila-belostokskogo-v-hristianskom-i-iudeyskom-mirovozzrenii-sovremennoy-belorussii|старонкі=142—152|archive-date=2023-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516213545/https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-gavriila-belostokskogo-v-hristianskom-i-iudeyskom-mirovozzrenii-sovremennoy-belorussii}}</ref>. На афіцыйным партале Беларускай праваслаўнай царквы ў артыкуле, прысвечаным Гаўрыілу Беластоцкаму, ёсць заўвага, у якой гаворыцца: «''Праваслаўная царква ўсведамляе, што крывавы паклёп доўгія гады быў падставай для палітычных інтрыг і спекуляцый з мэтай падагнаць ганенні на прыхільнікаў іўдаісцкай веры''», «''для яўрэяў, якія строга выконваюць закон Майсееў, кроў ёсць гэтак жа забароненай, як і для хрысціян''». Такім чынам, забойства Гаўрыіла Беластоцкага прыпісваецца не іўдзеям, а нейкай яўрэйскай «секце фанатыкаў», а Беларуская праваслаўная царква выказваецца на карысць адмовы ад традыцыйных антысеміцкіх абвінавачванняў<ref name=autogenerated5 />. Яўрэйскія арганізацыі [[Постсавецкая прастора|былога СССР]] звярнулі ўвагу на адраджэнне ў Беларусі шанавання Гаўрыіла Беластоцкага яшчэ ў 1997 годзе<ref name=autogenerated6 /><ref>[https://archive.today/20060508173835/http://www.fsumonitor.com/stories/belupd.shtml Blood Libel Accusation Revived]. UCSJ Position Paper. Belarus--Chronicle of Antisemitism. April-December, 1997</ref><ref>''[[Якаў Зіноўевіч Басін|Басин Я.]], Фейгин В.'' [http://www.jewish-heritage.org/jr2a21r.htm Национал-патриотические тенденции в средствах массовой информации Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070222070146/http://www.jewish-heritage.org/jr2a21r.htm |date=22 лютага 2007 }}</ref><ref>{{cite web |author = Басин Я. З. |url = http://mb.s5x.org/yazib.org/yz010010.html |title = Благословение на погром |publisher = yazib.org |access-date = 2013-03-02 |archive-url = https://www.webcitation.org/6GeNBJq6I?url=http://www.yazib.org/yz010010.html |archive-date = 2013-05-16 |url-status = live }}</ref>. Пасля паездкі па былым Савецкім Саюзе ў 1997 годзе дырэктар Бюро па правах чалавека і захаванні законнасці ў былым Савецкім Саюзе, прэзідэнт Амерыканскай асацыяцыі яўрэяў з былога СССР [[Леанід Стонаў]] у сувязі з адраджэннем інтарэсу да культу накіраваў пісьмовыя запыты дырэктару Белтэлерадыёкампаніі [[Георгій Кісель|Георгію Кісялю]] і прэзідэнту Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. У запытах былі абгрунтаваны асцярогі наконт развіцця ў Беларусі антысемітызму і тлумачылася абсурднасць абвінавачванняў яўрэяў у рытуальных забойствах<ref name=autogenerated5 />. Адраджэнне шанавання Гаўрыіла Беластоцкага згадваецца як парушэнне рэлігійных свабод у дакладах [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэса ЗША]] па антысемітызме ў 2003<ref>[http://www.4humanrights.org/by/eng/reports/relig2003.shtml Belarus. International Religious Freedom Report 2003] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070907160230/http://www.4humanrights.org/by/eng/reports/relig2003.shtml |date=2007-09-07 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor</ref>, 2004<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/37195.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045038/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/37195.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref>, 2005<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51542.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045113/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2005/51542.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref> і 2006<ref>[http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71370.htm Belarus. International Religious Freedom Report 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110116045129/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71370.htm |date=16 студзеня 2011 }} Released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor</ref> гадах, а таксама падкамітэта Кангрэса ЗША па замежных справах<ref>{{Cite web |url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/37195.htm |title=Annual report on international religious freedom 2004. Belarus |access-date=2014-08-26 |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826162345/http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2004/37195.htm |url-status=live }}</ref>. Гэтыя матэрыялы былі таксама перададзены ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. [[Федэрацыя яўрэйскіх абшчын Расіі]] (ФЯАР) накіравала ліст кіраўніку [[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|УДТРК]] з просьбай патлумачыць з’яўленне на канале «[[Расія 24]]» гісторыі пра Гаўрыіла Беластоцкага. Супрацоўнікі ФЯАР назвалі гісторыю забойства дзіцяці Гаўрыіла «''сярэднявечнай міфалогіяй''» і выказалі здзіўленне, «''якім чынам у наш час у такім буйным і сур’ёзным СМІ, як „Расія 24“, можна прайграваць без якога-небудзь выразнага каментарыя сярэднявечную міфалогію, якая ўжо не раз у мінулым служыла прычынай масавых забойстваў і пагромаў яўрэйскага насельніцтва і была шматразова абвергнута, у тым ліку самімі прадстаўнікамі царквы''<ref>{{Cite web |url=http://www.a-theism.com/2012/08/24.html |title=Евреи возмутились историей канала «Россия 24» о младенце-святом, якобы замученном иудеями |access-date=2013-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216225513/http://www.a-theism.com/2012/08/24.html |archive-date=2013-12-16 |url-status=dead }}</ref>». == Падобныя выпадкі == Англіканская царква ў 1966 годзе скасавала як заснаванае на зламыснай містыфікацыі шанаванне мясцовашанаванага брытанскага каталіцкага святога {{нп5|Х’ю Лінкальнскі|Х’ю Лінкальнскага|en|Little Saint Hugh of Lincoln}}<ref>Richard Utz. [http://www.uni-due.de/imperia/md/content/perspicuitas/yw1999.pdf «The Medieval Myth of Jewish Ritual Murder»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307130044/http://www.uni-due.de/imperia/md/content/perspicuitas/yw1999.pdf |date=7 сакавіка 2012 }}{{ref|en}}</ref>. Аналагічна зрабіў у 1965 годзе [[Другі Ватыканскі сабор]], які скасаваў шанаванне {{нп5|Сімон Трэнцкі|Сімона Трэнцкага|en|Simon of Trent}} як прыклад крывавага паклёпу ў [[каталіцызм]]е, і выдаліў яго імя з мартыралогіі рымска-каталіцкай епархіі [[Трэнта]]<ref>Willehad Paul Eckert, ''Il beato Simonino negli «atti» del processo di Trento против gli Ebrei'', in: Studi Trentini di Scienze Storiche XLIV (1965), S. 193—221{{ref|it}}</ref><ref>Martyrologium Romanum. Editio typica, Città del Vaticano 2001{{ref|it}}</ref><ref>Iginio Rogger. [http://laboratoireitalien.revues.org/592 In margine al caso Simonino Di Trento. Aspetti istituzionali e morali della questione] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141027063750/http://laboratoireitalien.revues.org/592 |date=27 кастрычніка 2014 }}{{ref|it}}</ref>. У канцы XX стагоддзя праз відавочны антысемітызм жыццеапісання рабіліся неаднаразовыя спробы дэкананізацыі {{нп5|Яўстрацій Пячэрскі|Яўстрація Пячэрскага|ru|Евстратий Печерский}} — як па просьбах яўрэйскіх абшчын, так і самімі хрысціянамі<ref>журнал «Евреи в СССР», № 11, 1975 год</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Карелин Ф.|загаловак=О домостроительных пределах богоизбранности еврейского народа|спасылка=http://www.krotov.info/library/m/menn/de_bogosl.html|выданне=О богословии протоиерея Александра Меня|месца=Житомир|выдавецтва=NI-KA|год=1999|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071106070155/http://www.krotov.info/library/m/menn/de_bogosl.html|archive-date=2007-11-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Іосіф (Сакалоў)|Иосиф (Соколов)]], еп. |загаловак=Святый преподобно-мученик Афанасий, игумен Берестский; Святый мученик Гавриил Заблудовско-Слуцкий : Подроб. ист. о нем. повествование с изобр. его : Ист. о нем и его чествовании сведения |месца=Воронеж |выдавецтва=тип. В. И. Исаева |год=1899 |старонак=173}} * {{артыкул |аўтар=[[Таццяна Міхайлаўна Крыхтава|Крихтова Т.]] |загаловак=Образ Гавриила Белостокского в христианскоиудейском мировоззрении современной Белоруссии |выданне=История — миф — фольклор в еврейской и славянской культурной традиции: Сборник статей |год=2009 |месца=Москва |выдавецтва=Пробел-2000 |спасылка=http://www.inslav.ru/images/stories/pdf/2009_Istorija_mif_folklore.pdf#page=142 |старонкі=142—152 |ref=Крихтова}} * {{Праваслаўная энцыклапедыя|161257|Гавриил Белостокский|10|200—202|[[Яраслаў Харкевіч|Харкевич Я.]], [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|Черепица В. Н.]], Шешко А. В.}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.1archive-online.com/archive/rushkovsky/beylis.html Дело об антисемитской агитации в соборе Василия Блаженного, в связи с обнаружением в нём усыпальницы «мученика Гавриила».] * ''В. Давыдов.'' [http://grani.ru/opinion/m.199981.html Наветная святыня] * [http://www.church.by/resource/Dir0262/Dir0263/Page0288.html Святой Гавриил. Официальный портал Белорусской Православной Церкви] * ''Д. Мельцер.'' [http://www.vestnik.com/issues/98/0804/win/melts.htm Будет ли конец юдофобству в Беларуси?], «Vestnik», Номер 16(197) 4 Августа, 1998 * ''Я. Басин''. [https://web.archive.org/web/20070927223519/http://www.eajc.org/program_art_r.php?id=80 Антисемитизм в Беларуси (2005)] * [http://azbyka.ru/days/assets/upload/minei/04/minea_04_20.pdf «Зеленые минеи» 20 апреля. Святаго мученика младенца Гавриила Белостокскаго (†1690)] * [http://osanna.russportal.ru/index.php?id=liturg_book.menaion_sept_aug.april_m2002 МИНЕИ БОГОСЛУЖЕБНЫЯ (СЕНТЯБРЬ-АВГУСТЪ). Мѣ́сяца Апри́ллія въ 20-й де́нь. Слу́жба свято́му му́ченику Гавріи́лу младе́нцу, въ лѣ́то Госпо́дне 1690-е отъ іуде́й уму́ченному въ Бѣлосто́цѣ гра́дѣ.] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беластоцкі, Гаўрыіл}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Забітыя дзеці]] atjst4pvnlhm12h1bcyhk9onvcinpfc 0 803124 5130729 5130221 2026-04-22T18:04:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130729 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рой}}{{Іерарх|выява=[[File:Heorhij Roj.png|thumb| а. Георгій Рой]]|месца працы=[[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|Беларускі праваслаўны прыход у Вільні]]}} '''Гео́ргій Вячасла́вавіч Рой''' ({{ДН|10|12|1978}}, [[Кобрын]], [[Брэсцкая вобласць]])&nbsp;— беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] [[святар]], [[тэолаг]] і [[протаіерэй]]<ref name="drevo">{{cite web|url=https://drevo-info.ru/articles/13678278.html|title=Рой Георгій Вячаслававіч|publisher=Дрэва-інфа|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}</ref>. З’яўляецца адным з найбольш аўтарытэтных святароў у гісторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="nn_313876">{{cite web|url=https://nashaniva.com/313876|title=Два выбітныя беларускія праваслаўныя святары перайшлі ва Усяленскі патрыярхат|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-06|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Былы настаяцель [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора]] ў [[Гродна|Гродне]] і дацэнт [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="nn_313876" />. У 2023 годзе перайшоў пад юрысдыкцыю [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Усяленскага патрыярхату Канстанцінопаля]] з-за нязгоды з маральнай пазіцыяй [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] адносна [[Палітычны крызіс ў Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу ў Беларусі]] і [[Расійская агрэсія супраць Украіны|расійскай агрэсіі супраць Украіны]]<ref name="nn_313876" />. == Біяграфія == === Адукацыя і пачатак служэння === Нарадзіўся 10 снежня 1978 года ў горадзе [[Кобрын]]е [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref name="drevo" />. У 1996 годзе скончыў [[Мінянка (вёска)|Мінянскую]] сярэднюю школу Кобрынскага раёна і паступіў у [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]]<ref name="drevo" />. Скончыў навучальную ўстанову з адзнакай у 2001 годзе і атрымаў ступень бакалаўра багаслоўя<ref name="pokrov">{{cite web|url=https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|title=Протаіерэй Георгій Рой|publisher=Свята-Пакроўскі кафедральны сабор горада Гродна|lang=ru|accessdate=2026-02-25|archive-date=27 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927095828/https://pokrovgrodno.org/ru/hram/duh/roy|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="drevo" />. Падчас вучобы ў семінарыі выступіў адным з заснавальнікаў студэнцкага часопіса ''«Ступени»'', дзе з 2000 па 2004 год працаваў на пасадзе галоўнага рэдактара<ref name="drevo" />. У 2001 годзе быў залічаны на першы курс [[Мінская духоўная акадэмія|Мінскай духоўнай акадэміі]]<ref name="drevo" />. У 2002 годзе кіраўніцтва перавяло яго на [[экстэрнат]] і накіравала на навучанне ў [[Інстытут усходніх цэркваў]] у горад [[Рэгенсбург]] ([[Германія]])<ref name="drevo" />. У маі 2002 года пасля здачы дзяржаўнага экзамену па [[Нямецкая мова|нямецкай мове]] быў залічаны ў лік студэнтаў факультэта каталіцкага багаслоўя [[Рэгенсбургскі ўніверсітэт|Рэгенсбургскага ўніверсітэта]]<ref name="drevo" />. У 2004 годзе пакінуў навучанне ў Германіі і аднавіўся на дзённым аддзяленні Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. Паспяхова скончыў акадэмію ў тым жа годзе і абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму ''«Ізраіль і народы. Місія ў Старым Запавеце»''<ref name="drevo" />. Пасля гэтага атрымаў прызначэнне на пасаду выкладчыка ў Мінскія духоўныя акадэмію і семінарыю<ref name="drevo" />. === Царкоўнае служэнне ў Беларусі === У студзені 2005 года святар узначаліў выдавецкі аддзел Мінскай духоўнай акадэміі, якім кіраваў да 2011 года<ref name="drevo" />. У верасні 2005 года быў прызначаны рэферэнтам рэктара па міжнародных экуменічных адносінах<ref name="drevo" />. 12 лютага 2006 года мітрапаліт Мінскі і Слуцкі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]] пасвяціў яго ў сан дыякана ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]], а 26 лістапада таго ж года адбылася іерэйская [[хіратонія]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. З 29 кастрычніка 2007 года па 1 чэрвеня 2012 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Барысаглебская царква (Накрышкі)|Барысаглебскага храма]] ў вёсцы [[Накрышкі]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]<ref name="drevo" />. 20 мая 2010 года быў узведзены ў сан [[Протаіерэй|протаіерэя]]<ref name="drevo" />. Напрыканцы 2011 года быў абраны [[дацэнт]]ам Мінскай духоўнай акадэміі<ref name="drevo" />. У лютым 2013 года па ўласным жаданні перайшоў у клір [[Гродзенская епархія|Гродзенскай епархіі]]<ref name="drevo" />. Некалькі тыдняў праслужыў у [[Свята-Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Свята-Пакроўскім кафедральным саборы Гродна]], пасля чаго з сакавіка па чэрвень 2013 года выконваў абавязкі настаяцеля [[Каложская царква|Барысаглебскай (Каложскай) царквы]]<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. 25 чэрвеня 2013 года быў прызначаны другім святаром Каложскай царквы<ref name="drevo" />. У верасні 2013 года ўзначаліў інфармацыйны аддзел Гродзенскай епархіі, а пазней стаў кіраўніком місіянерскага аддзела<ref name="drevo" />. З 16 ліпеня 2015 года па чэрвень 2021 года займаў пасаду настаяцеля Свята-Пакроўскага кафедральнага сабора<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" />. === Пазіцыя ў 2020 годзе і рэпрэсіі === Падчас [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычнага крызісу 2020 года ў Беларусі]] Георгій Рой адкрыта выступіў за сумленныя выбары і рашуча асудзіў гвалтоўныя дзеянні сілавых структур<ref name="nn_313876" /><ref name="nn_314082">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Падчас жорсткіх затрыманняў на [[Акрэсціна]] і пасля гібелі [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] па благаславенні настаяцеля ў Пакроўскім саборы штогадзінна білі ў званы ў знак салідарнасці і жалобы<ref name="nn_314082" />. На [[Вялікдзень]] 2021 года брама сабора была ўпрыгожана [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белымі стужкамі]], якія сімвалізавалі [[Уваскрасенне Хрыстова]], аднак невядомыя сарвалі іх уначы<ref name="nn_314082" />. З-за выказванняў святара да яго дамоў прыязджала [[Міліцыя Рэспублікі Беларусь|міліцыя]] і патрабавала зняць нацыянальны сцяг, а ўпаўнаважаныя па справах рэлігій чынілі ціск з патрабаваннем «не лезці ў палітыку»<ref name="nn_314082" />. У дзяржаўных тэлеграм-каналах супраць яго арганізоўваліся правакацыі і публікаваліся паклёпніцкія матэрыялы<ref name="nn_314082" />. У 2021 годзе пасля прымусовага звальнення архіепіскапа Гродзенскага [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемія]] і прызначэння епіскапа [[Антоній (Даронін)|Антонія]] атмасфера ў епархіі істотна змянілася і пачалося актыўнае насаджэнне ідэалогіі «[[Рускі свет|рускага свету]]»<ref name="nn_314082" />. Адчуваючы моцны маральны канфлікт і ціск, Георгій Рой папрасіў перавесці яго ў невялікі вясковы прыход<ref name="nn_314082" />. Ён быў накіраваны ў вёску [[Квасоўка]], дзе працягваў служэнне і адначасова займаўся [[пчалярства]]м<ref name="nn_314082" />. Святар таксама адмаўляўся чытаць афіцыйныя малітвы, якія апраўдвалі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскую агрэсію]] і транслявалі погляд на вайну ва Украіне з пазіцыі Расіі<ref name="nn_314082" />. === Эміграцыя і пераход ва Усяленскі патрыярхат === Не жадаючы мірыцца з несвабодай і апраўданнем вайны, протаіерэй разам з сям’ёй прыняў рашэнне [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|эміграваць]]<ref name="nn_314082" />. Першапачаткова ён планаваў пераехаць у [[Германія|Германію]] для служэння ў структурах Маскоўскага патрыярхату, аднак з-за складанасцяў адаптацыі дзяцей сям’я спынілася ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]])<ref name="nn_314082" />. Увесну 2023 года Георгій Рой разам са святаром [[Аляксандр Кухта|Аляксандрам Кухтам]] накіраваў прашэнне да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|Патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I (Патрыярх Канстанцінопальскі)|Варфаламея]] аб прыняцці іх пад свой [[амафор]], паколькі яны больш не маглі знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref name="nn_313876" />. Патрыярх разгледзеў дакументы за некалькі дзён і задаволіў просьбу святароў<ref name="nn_314082" />. У адказ на гэты крок 10 красавіка 2023 года [[Гродзенская епархія]] [[БПЦ]] выдала ўказ аб [[Забарона ў служэнні|забароне Георгія Роя ў свяшчэннаслужэнні]] за самавольны пераход у іншую юрысдыкцыю і непрыбыццё да месца камандзіравання<ref name="drevo" />. На Вялікдзень 2023 года ў Вільні, у памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільня)|лютэранскай царквы]], адбылося першае набажэнства для беларусаў пад юрысдыкцыяй [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага патрыярхату]]<ref name="nn_314616">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=Наша Ніва|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. Службу, якая сабрала каля 150 чалавек, правялі айцы Георгій і Аляксандр<ref name="nn_314616" />. Пазней новаўтвораны [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларускі прыход]] пачаў арандаваць памяшканні па [[Вуліца Бокшта|вуліцах Бокшта]] і [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай]] у Вільні, а таксама перайшоў на [[новаюліянскі каляндар]]<ref name="nn_316499">{{cite web|url=https://nashaniva.com/316499|title=Беларускі праваслаўны прыход Сусветнага патрыярхату ў Вільні просіць дапамогі|publisher=Наша Ніва|date=2023-05-11|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref><ref name="nn_335883">{{cite web|url=https://nashaniva.com/335883|title=У Літве зацвердзілі незалежную ад Масквы праваслаўную царкву. Сярод святароў — двое беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=2024-02-09|lang=be|accessdate=2026-02-25}}</ref>. У лютым 2024 года ў Літве быў афіцыйна зарэгістраваны Экзархат Канстанцінопальскага патрыярхата, да якога далучыліся дзесяць святароў, у тым ліку і Георгій Рой<ref name="nn_335883" />. == Сям’я == Святар ажаніўся 10 чэрвеня 2005 года<ref name="drevo" />. Разам з жонкай выхоўвае чацвярых дзяцей<ref name="drevo" /><ref name="pokrov" /><ref name="nn_314082" />. == Узнагароды == За час свайго царкоўнага служэння быў уганараваны наступнымі ўзнагародамі: * Грамата Патрыяршага экзарха ўсяе Беларусі (16 снежня 2001 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль свяціцеля Інакенція Маскоўскага|Медаль свяціцеля Інакенція, мітрапаліта Маскоўскага]] (17 лістапада 2005 года)<ref name="drevo" />. * [[Медаль Свяціцеля Кірылы Тураўскага|Медаль свяціцеля Кірыла, епіскапа Тураўскага]] (26 лістапада 2010 года)<ref name="drevo" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://nashaniva.com/314082 Інтэрв’ю Георгія Роя пра пераход ва Усяленскі патрыярхат] // Наша Ніва, 10 красавіка 2023 года. {{DEFAULTSORT:Рой Георгій Вячаслававіч}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1978 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кобрыне]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальская праваслаўная царква]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута ўсходніх цэркваў у Рэгенсбургу]] klnqecmt3dv051dapmsc7lvw266roft 0 803425 5130803 5119766 2026-04-23T00:09:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130803 wikitext text/x-wiki '''Гета ў Шапялевічах''' (лета 1941 — 12 снежня 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Шапялевічы]] [[Цяцерынскі сельсавет|Цяцерынскага сельсавета]] [[Круглянскі раён|Круглянскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і наваколля ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Пасля акупацыі вёскі немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, арганізавалі ў мястэчку гета. Гета было створана на месцы кампактнага пражывання яўрэяў да вайны, і іх пакінулі жыць у сваіх дамах — на адной вуліцы на ўскраіне вёскі. Хто менавіта з жыхароў быў яўрэям, немцам выдаў стараста, які асабіста ведаў кожнага, і ўсіх прадстаўнікоў нацыянальнасці перапісалі<ref name="autogenerated1">''Литин А., Шендерович И.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/shepelevichi/shepelevichi.html Холокост в Шепелевичах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210501010427/http://shtetle.com/shtetls_mog/shepelevichi/shepelevichi.html |date=1 мая 2021 }}</ref>. Калабаранты рабавалі і збівалі вязняў. Ім забаранілі купляць прадукты, хадзіць па вуліцах і нават размаўляць з неяўрэямі. Пад страхам смерці вязням гета забаранілі выходзіць з дамоў без прышытай жоўтай пазнакі на верхняй вопратцы<ref name=autogenerated1 />. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў большасці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння мужчын ва ўзросце прыкладна ад 15 да 50 гадоў (нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні)<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. З гэтых меркаванняў прыкладна праз два тыдні пасля акупацыі немцы сабралі ў Шапялевічах маладых яўрэяў-мужчын, каля дванаццаці чалавек, і расстралялі на Мокраўскіх могілках. У гэтым расстрэле асабіста ўдзельнічалі і паліцаі, якія збівалі асуджаных людзей і забралі сабе іх асабістыя рэчы. Косткі забітых выпадкова знайшлі ўжо пасля вайны пры пракладцы дарогі праз месца расстрэлу<ref name="autogenerated1"/>. 15 лістапада 1941 года ўсіх яшчэ жывых яўрэяў выгналі з дамоў і пад канвоем павялі на ўскраіну, у пяцістах метрах ад мястэчка, да кар’ера. Асуджаных людзей пасартавалі і чалавек шэсцьдзесят (жанчын, старых і хлопчыкаў, акрамя старых жанчын і часткі дзяцей) расстралялі. Пасля пакінутых у жывых засялілі ў некалькі дамоў, але кожны дзень кагосьці адводзілі і расстрэльвалі<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=187}}. 12 снежня 1941 года да гета немцы і паліцэйскія прыгналі падводы, і ўсіх пакінутых яўрэяў перавезлі ў [[Гета ў Круглым|Круглянскае гета]]. Маёмасць яўрэяў разабралі сабе паліцаі<ref name="autogenerated1"/>. == Выратаванне == Барысёнак Ганна з Шапялевічаў за выратаванне Сацункевіча Леаніда была ўдастоена ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад Ізраільскага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм|Яд Вашэм]]»<ref name="autogenerated1"/><ref>''[[Яд ва-Шэм|Яд Вашем]]''. [https://righteous.yadvashem.org/?search=%D0%A1%D0%B0%D1%86%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%20&searchType=righteous_only&language=ru&itemId=6810249&ind=1 История спасения. Борисенок Анна.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122100745/https://righteous.yadvashem.org/?search=%D0%A1%D0%B0%D1%86%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%20&searchType=righteous_only&language=ru&itemId=6810249&ind=1 |date=22 студзеня 2022 }}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Г. П. Пашкоў, Т. М. Аксёнава, М. I. Асiпенка i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Круглянскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Беларуская энцыклапедыя», 1996. — 589 с. — ISBN 985-11-0054-4. * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Шапялевічы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Гісторыя Круглянскага раёна]] 4e771f0vdrhabjf4ylwy9wbyzpctuyo 0 803506 5130801 5108128 2026-04-22T23:40:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130801 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Luzhki (Sharkowshchyna District) 3b.jpg|thumb|Помнік загінулым яўрэям вёскі.]] '''Гета ў Лужках''' (восень 1941 — 1 чэрвеня 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]] [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == 10 ліпеня 1941 года вёска Лужкі была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Лужки}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}. Яўрэяў адразу ж пасля акупацыі абавязалі нашыць на верхнюю вопратку жоўтыя зоркі, сталі выкарыстоўваць на прымусовых працах, забаранілі выходзіць за межы вёскі і мець кантакты з мясцовым насельніцтвам{{sfn|Якубоўскі|1990|с=165}}{{sfn|Урбан, Боровик|2009}}{{sfn|Альтман|2002|с=86}}. Увосень 500 прадстаўнікоў нацыянальнасці сагнаныя ў гета<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2/>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}. Для выканання сваіх загадаў у дачыненні да яўрэяў і арганізацыі рабскай працы немцы загадалі арганізаваць у гета юдэнрат. Кіраўніком юдэнрата быў прызначаны Аба Казлінер<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}. Пад гета немцы выдзелілі шэсць дамоў у цэнтры мястэчка. Унутры дамоў і ў дварах вязні знаходзіліся ў невыноснай цеснаце<ref name="autogenerated2">''А. Шульман.'' [http://mishpoha.org/library/16/1602.php «На родине моих снов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161022215639/http://mishpoha.org/library/16/1602.php |date=22 кастрычніка 2016 }}</ref>. Гета не было абгароджана, але ахоўвалася паліцаямі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}. 1 чэрвеня (ліпеня{{Sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}) 1942 года гета было ліквідавана<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}{{sfn|«Памяць. Шаркаўшчынскi раён».|2004|с=220}}{{sfn|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|с=8}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=68}}. Асуджаных людзей сагналі на плошчу і пасадзілі на зямлю. Сюды ж прыгналі яўрэяў з бліжэйшых вёсак, у тым ліку з [[Германавічы|Германавічаў]] і [[Мёры|Мёраў]]. Сабраўшы ўсіх яўрэяў, каля дваццаці паліцаяў пагналі іх па Млынавай вуліцы па мосце праз раку [[Мнюта (рака)|Мнюта]] да месца забойства<ref name=autogenerated2 />. У гэты дзень 528 яўрэяў расстралялі за два кіламетры на поўнач ад Лужкоў па дарозе на вёску Верацею насупраць саўгаса «Гарадзец»{{sfn|«Памяць. Шаркаўшчынскi раён».|2004|с=220, 222}}<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=158}}. Частка вязняў беглі ў лес да партызанаў — напрыклад, сем'і Рыцман, Кёнігсберг і Шэнкман. Міхаіл Абрамавіч Казлінер збег з гета і ваяваў у партызанскім атрадзе № 3 брыгады «Кастрычнік». Фаня Ісакаўна Вейф — у партызанскім атрадзе імя Суворава<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}. == Память == У памяць аб ахвярах генацыду габрэяў у Лужках падчас Катастрофы на іх брацкай магіле ў 1960-я гады быў пастаўлены сціплы помнік у выглядзе бетоннай пліты без згадкі пра нацыянальнасць забітых<ref name=autogenerated2 /><ref>{{Cite web |url=http://www.sztetl.org.pl/ru/cms/-17/3466,-/ |title=Бен-Егудовские чтения |access-date=6 сакавіка 2026 |archive-date=24 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133732/http://www.sztetl.org.pl/ru/cms/-17/3466,-/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2013-07-07/21664.html |title=В Беларуси почтили память создателя иврита |access-date=2014-07-25 |archive-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825201207/http://izrus.co.il/dvuhstoronka/article/2013-07-07/21664.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://euroradio.fm/ru/na-sharkovshchine-pochtili-pamyat-sozdatelya-ivrita |title=На Шарковщине почтили память создателя иврита |access-date=2014-07-25 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728123420/http://euroradio.fm/ru/na-sharkovshchine-pochtili-pamyat-sozdatelya-ivrita |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=541}}. У 2008 годзе на яго месцы быў усталяваны новы помнік. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Памяць. Шаркаўшчынскi раён».|2004|Л. М. Драбовіч, Г. Ф. Волах i iнш. (рэдкал.); Л. М. Лабачэўская. (уклад.). «Памяць. Шаркаўшчынскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Мн.: "БЕЛТА", 2004. — 512 с. — ISBN 985-6302-63-3. }} * {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}} * {{h|Альтман|2002|Альтман И. А. Холокост и еврейское сопротивление на оккупированной территории СССР / Под ред. проф. А. Г. Асмолова. — М.: Фонд «Холокост», 2002. — 320 с. — ISBN 5-83636-007-7.}} * {{h|Якубоўскі|1990|Якубоўскі У. М. Гета // Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне. 1941―1945. Энцыклапедыя (бел.) / Шамякін І. П. (гал. рэд.) і інш. — Белорусская советская энциклопедия, 1990. — 679 с. — 20 000 экз. — ISBN 978-5-85700-012-0.}} * {{h|Урбан, Боровик|2009|Урбан М., Боровик А. Гетто на оккупированной территории Белоруссии в 1941-1944 гг. // Сост. Басин Я. З. Уроки Холокоста: история и современность : Сборник научных работ. — Минск: Ковчег, 2009. — Вып. 1. — ISBN 978-985-6756-81-1.}} * {{h|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|М.В. Пищуленок, В.В. Федосов, В.Л. Половцев и др. (редкол.), Т.В. Буевич, С.Ю. Каравка и др. (составители). «Выстояли и победили: свидетельствуют архивы». — Витебск: «Государственный архив Витебской области», 2005. — ISBN 985-6733-11-1.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лужкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шаркаўшчынскага раёна]] nxnjvfkzslyqnkz8a92ek132w70jiqs 0 803551 5130802 5108714 2026-04-22T23:55:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5130802 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Shklow 3b.jpg|міні|Помнік ахвярам гета.]] '''Гета ў Рыжкавічах''' (ліпень — кастрычнік 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Рыжкавічы]] [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і наваколля падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Рыжкавічы былі захоплены нямецкімі войскамі 10 ліпеня 1941 года<ref name=autogenerated2>{{РЕЭ|Рыжковичи}}</ref>. Ужо праз некалькі дзён пасля акупацыі немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, сагналі ўсіх прадстаўнікоў нацыянальнасці вёскі ў гета<ref name=autogenerated2 /><ref>''Лабаденко Г.'' [https://archive.today/20121203151735/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=71910&idate=2011-01-05 Кантар і мастак Абрам Налівай: «14-гадовым хлопчыкам я хадзіў па Мінску 1945 года і маляваў ацалелыя старыя будынкі»]{{ref|be}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=883}}. Усяго ў Рыжкавічах нацысты размясцілі больш за 2700 яўрэяў — як мясцовых, так і са [[Шклоў|Шклова]], і з блізкіх вёсак, і яўрэяў-бежанцаў з [[Магілёў|Магілёва]] і іншых месцаў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=883}}. Невялікую частку вязняў засялілі ў некалькі дамоў, а вялікую размясцілі прама на зямлі на лузе каля [[Дняпро|Дняпра]] ля праваслаўнай царквы пад аховай [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаяў]]<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated1>''Литин А.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/shklov/shklov_main.html Холокост в Шклове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211030124551/http://shtetle.com/shtetls_mog/shklov/shklov_main.html |date=30 кастрычніка 2021 }}</ref><ref>[http://gwminsk.com/files/pravedniki_narodov_mira.pdf Праведники народов мира: живые свидетельства Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211030153502/http://gwminsk.com/files/pravedniki_narodov_mira.pdf |date=30 кастрычніка 2021 }} Сборник документов, материалов и статей</ref><ref name=autogenerated3>''Гальперин Б. М.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/shklov/galperin.html Мои университеты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211104012359/http://shtetle.com/shtetls_mog/shklov/galperin.html |date=4 лістапада 2021 }}</ref>. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў большасці выпадкаў у першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння яўрэяў-мужчын ва ўзросце прыкладна ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. З гэтых меркаванняў у Рыжкавічах нацысты адабралі яўрэяў-мужчын ад 15 да 65 гадоў, адвялі нібыта на працу і расстралялі<ref name=autogenerated3 />. Яўрэі ў гета падвяргаліся бесперапынным здзекам і рабаванням. Выявіўшы ў Рыжкавічах сям’ю з іншай вёскі, усіх — бацьку, маці і хлопчыка — скінулі жывымі ў калодзеж. Толькі іх дачка Рыта Таруч ацалела (таму што хавалася ў хляве) — і ўсё гэта адбылося на яе вачах. Каваля Давіда Капшыцкага прывязалі да воза і ганялі каня, пакуль ён не страціў прытомнасць, і ўжо мёртвым волакам прыцягнулі яго ў гета<ref name=autogenerated3 />. Частку вязняў пасля перавялі ў Шклоў у гета на тэрыторыі Шклоўскага льнозавода<ref name=autogenerated3 />. Восенню і зімой 1941 года пачаліся масавыя забойствы яўрэяў, у тым ліку — у 500 метрах ад вёскі ў варонках ад бомбаў былі расстраляныя некалькі груп яўрэйскіх юнакоў<ref name=autogenerated1 />. У кастрычніку 1941 года гета ў Рыжкавічах было цалкам знішчана<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=883}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=189}}. == Памяць == У 1955 годзе ў адказ на пастаянныя патрабаванні франтавікоў — сваякоў забітых яўрэяў, улады перанеслі астанкі расстраляных шклоўскіх і іншых яўрэяў на тэрыторыю яўрэйскіх могілак у Рыжкавічах у некалькі брацкіх магіл. Там быў усталяваны помнік ахвярам [[Халакост|генацыду яўрэяў]] з надпісам: «''Ахвярам фашызму. Высакародных імёнаў пералічыць немагчыма. Іх шмат. Ведай, хто слухае гэтыя камяні. Але ніхто не забыты і нішто не забыта''» Галоўным ініцыятарам і арганізатарам перапахавання быў Калмыкаў, які вярнуўся з эвакуацыі. Самі гэтыя могілкі падчас вайны былі цалкам знішчаныя, магілы зраўнялі з зямлёй, а магільныя камяні мясцовыя жыхары забралі для асабістых патрэб<ref name="autogenerated1"/>. У дакументальным фільме «Вытокі» рэжысёра [[Юрый Мікалаевіч Гарулёў|Юрыя Гарулёва]] выжылы вязень гета, мастак [[Анатоль Аляксандравіч Наліваеў|Анатоль Наліваеў]], моліцца на месцы трагедыі<ref>{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/movie/185778/|title=Фильм «Истоки». Режиссёр: Юрий Горулев|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103183707/https://www.afisha.ru/movie/185778/|archive-date=2021-11-03|access-date=2021-11-02|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Шклоўскi раён»|1998|Л. М. Анціпенка, У. К. Касько, Г. М. Лаўранкоў i iнш. (рэдкал.); Г. Л. Напрэеў (уклад.). «Памяць. Шклоўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Унiверсiтэцкае», 1998. — 510 с. — ISBN 985-09-0250-7. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Рыжкавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:1941 год у Беларусі]] nqsb64azoxnl8aetng18aoif7yco2ab 0 804541 5130641 5130637 2026-04-22T12:01:22Z IP781584110 134977 арфаграфія, стыль, афармленне, катэгорыі; іншамоўны тэкст закаментаваны 5130641 wikitext text/x-wiki [[Файл:Emblemat dywizjonu jazdy ochotniczej.svg|міні|Эмблема дывізіёна добраахвотніцкай кавалерыі]] [[Файл:Odznaka_Dywizjonu_Huzarów_Śmierci_wz._1920_-_replika.jpg|міні|Копія эмблемы дывізіёна гусараў смерці 1920 года]] '''Добраахвотніцкая кавалерыйская дывізія''' (''дывізія гусараў смерці'') — кавалерыйскае [[падраздзяленне]] [[Войска Сярэдняй Літвы|Арміі Сярэдняй Літвы]] і міжваеннай Польскай дзяржавы ў 1920−1921 гг. == Гісторыя == 23 ліпеня 1920 года, падчас [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], у [[Беласток]]у пачалося фарміраванне Добраахвотніцкай кавалерыйскай дывізіі (афіцыйная назва гэтага падраздзялення), якая складалася з двух эскадронаў: аднаго коннага і аднаго пяхотнага. У яе склад уваходзілі салдаты з кавалерыі маёра Яворскага і [[Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча|Татарскага кавалерыйскага палка]], а таксама добраахвотнікі{{Sfn|Gajewski|1999}}. 30 ліпеня таго ж года каля вёскі Дзербаны падраздзяленне прайшло баявое хрышчэнне. Былі захоплены два кулямёты, што паклала аснову для фарміравання кулямётнага эскадрона. Дывізія была прыведзена да прысягі ў м. Простыні. 2 жніўня падраздзяленне было падпарадкавана камандзіру 29-й пяхотнай брыгады. 10 жніўня каля [[Варшава|Варшавы]] ў яго склад быў уключаны эскадрон Лодскай коннай паліцыі пад камандаваннем камісара Анджэя Язерскага. На наступны дзень камандзір 1-й арміі падпарадкаваў дывізію палкоўніку Малахоўскаму, камандзіру групы «Зегжэ». 14 жніўня пачаўся іх удзел у [[Варшаўская бітва (1920)|бітве пад Варшавай]]. Гусары былі падпарадкаваны камандзіру 4-га батальёна 157-га пяхотнага палка і разам з ім змагаліся наступныя два дні каля Непарэнта. 16 жніўня эскадрон прыкрываў 6-ю пяхотную брыгаду легіёнаў на рацэ [[Нараў]], а на наступны дзень разам з авіяцыйным батальёнам дзяжурыў у сектары «Беніямінаў», які вёў да дарогі з вёскі Боркі. Апоўдні таго ж дня эскадрон быў падпарадкаваны генералу [[Люцыян Жалігоўскі|Жалігоўскаму]], а ўвечары каля вёскі Боркі пачаў атаку з паўэскадронам, вярнуўшы чатыры польскія артылерыйскія гарматы. Каля [[Міньск Мазавецкі|Мінска Мазавецкага]] са складу эскадрона быў выведзены эскадрон лодзінскай коннай паліцыі. 21 жніўня каля [[Мышынец|Мышынца]] эскадрон двойчы атакаваў савецкія палявыя лагеры. Падчас другой атакі ён захапіў дзевяць гармат. Перамір’е, заключанае 18 кастрычніка, заспела атрад пад [[Ліда]]й. Наступныя два месяцы атрад адпачываў у Тэрэсіне, пасля чаго быў перакінуты ў [[Вільня|Вільню]]. Там дывізія падпарадкоўвалася камандзіру 210-га палка добраахвотнікаў уланаў, папаўняла свой асабісты склад і забяспечвала абарону ўчастка польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] — [[Алькенікі]]. У гэты перыяд атрад дзейнічаў пад назвай '''1-я гусарская дывізія войска Цэнтральнай Літвы'''. 1 лютага 1921 года падраздзяленне было выведзена ў Гудунай і ўключана ў склад 23-га палка Нёманскіх уланаў у складзе 5-га і 6-га эскадронаў. Адначасова ўзвод сувязі і кулямётны ўзвод дывізіі былі выдзелены і ўключаны ў склад штабнога эскадрона [[Дывізія вершнікаў Сярэдняй Літвы|кавалерыйскай дывізіі Сярэдняй Літвы]]. У сакавіку абодва эскадроны былі адпраўлены ў Вільню, тагачасную сталіцу [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 20 сакавіка эскадроны былі выдзелены з [[23-га полк Нёманскіх уланаў|23-га палка Нёманскіх уланаў]] і прызначаны ў якасці дывізійнай кавалерыі ў [[Літоўска-беларускія дывізіі|1-ю Літоўска-Беларускую дывізію]] (5-ы эскадрон) і 2-ю Літоўска-Беларускую дывізію (6-ы эскадрон). 22 ліпеня 1921 года міністр ваенных спраў загадаў уключыць эскадроны ў склад 3-га конна-стралковага палка. 5-ы эскадрон спачатку быў перайменаваны ў 3-і, а пазней у 2-і эскадрон 3-га стралковага палка, а 6-ы эскадрон пасля ўключэння ў склад 3-га стралковага палка стаў 7-м, а пазней — 3-м эскадронам. 27 красавіка 1922 года абодва эскадроны прыбылі ў Беласток, у мірны гарнізон 3-га коннага стралковага палка. 8 снежня 1922 года ўвесь полк перамясціўся ў Ваўкавыскі гарнізон. Эскадрон «Гусары смерці» ніколі не цярпеў паражэнняў<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.rp.pl/artykul/1038785-Kawaleria-spod-znaku-trupiej-czaszki.html|title=Kawaleria spod znaku trupiej czaszki|website=[[Rzeczpospolita (газета)|rp.pl]]|date=13 жніўня 2013|lang=pl}}</ref>. Гусары насілі чорна-белыя вымпелы з мёртвай галавой або чорныя з белым трохкутнікам{{Sfn|Kukawski|Leżeński|1991}}. У войску Сярэдняй Літвы гусары насілі чорна-белыя трохкутныя прапарцы{{Sfn|Kukawski|Leżeński|1991}}. == Персанал і афіцэрскі склад == Асабісты склад кіраўніцтва дывізіёна ў жніўні 1920 г.:{{Sfn|Gajewski|1999}} * камандзір — паручнік Юзэф Сіла-Навіцкі<!-- {{Refn|Józef Siła-Nowicki ur. 23 marca{{odn|Druga lista|1922|s=25}} lub 5 listopada 1894{{odn|Spis oficerów rezerwy|1922|s=202}}. 6 września 1921 dowódca [[8 Dywizja Piechoty (II RP)|8 Dywizji Piechoty]] pułkownik [[Stanisław Burhardt-Bukacki]] ponownie złożył wniosek o odznaczenie porucznika Siła-Nowickiego Orderem Virtuti Militari za dowodzenie szarżą pod Myszyńcem 26 sierpnia 1920{{odn|Kolekcja|loc=s. 1–3}}. Rozpatrzenie wniosku zostało wstrzymane z powodu prowadzonej przeciwko niemu sprawy sądowej{{odn|Kolekcja|loc=s. 4}}. W 1922 został przeniesiony do rezerwy i przydzielony w rezerwie do [[4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich|4 pułku ułanów]]{{odn|Druga lista|1922|s=25}}{{odn|Spis oficerów rezerwy|1922|s=202}}. 29 kwietnia 1922 [[Oficerski Trybunał Orzekający]] pod przewodnictwem generała porucznika [[Jan Rządkowski|Jana Rządkowskiego]] orzekł, że porucznik Józef Siła-Nowicki nie może być oficerem Wojska Polskiego, a w uzasadnieniu stwierdził, że „ujawnił zupełny brak zasad etyki oficerskiej, jak również i pojęcia o podstawach wojskowej dyscypliny, co go całkowicie dyskwalifikuje jako oficera Wojska Polskiego”{{odn|Kolekcja|loc=s. 7}}. Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz dekretem z 18 maja 1922 pozbawił go stopnia oficerskiego na mocy orzeczenia [[Oficerski Trybunał Orzekający|OTO]]{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 15 z 12 czerwca 1922, s. 432}}.}} --> * ад’ютант — падхаружы Гашчынскі * камандзір 1-га эскадрона — падпаручнік Станіслаў Навіцкі * камандзір 2-га эскадрона — падхаружы Пнеўскі * камандзір кулямётнага эскадрона — падхаружы Баран == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite web|url=https://wbh.wp.mil.pl/pdfviewer/?f=/c/scans/VM/I.482.86-8186.pdf|title=Siła-Nowicki Józef|website=Wojskowe Biuro Historyczne}} * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Druga lista oficerów rezerwowych WP. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922-01-26. * Alfabetyczny spis oficerów rezerwy. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922-05-01. * Marek Gajewski: Huzarzy śmierci wojny 1920 r.. Białystok: Muzeum Wojska w Białymstoku, 1999. ISBN 83-86232-06-4. * Lesław Kukawski, Cezary Leżeński: O kawalerii polskiej XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991. ISBN 978-83-04-03364-1. * Bohdan Piotrowski: Zarys historji wojennej 3-go pułku strzelców konnych. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920. * {{Cite web|url=http://rozrywka.onet.pl/prasa/2196,1243544,1,|title=Piotr Galik, ''Czerwone chmury nad Polską. Partyzanci i policjanci spod znaku trupiej czaszki. Polscy Huzarzy Śmierci w 1920 r.'', www.rozrywka.onet.pl, dostęp od 29 czerwca 2005 r.|website=rozrywka.onet.pl}} * [http://historia.org.pl/2010/09/01/huzarzy-smierci/ Piotr Kołodziej, ''Huzarzy Śmierci'', www.historia.org.pl, dostęp od 1 września 2010 r.] * [http://gazeta.policja.pl/download.php?s=7&id=48163 Jerzy Paciorkowski, ''Zew na front — wojna 1920 r.'', "Policja 997", 2009 r., nr 53, str. 28-30.] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-21}} [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] [[Катэгорыя:Гусары смерці]] [[Катэгорыя:Добраахвотніцкія кавалерыйскія фармаванні]] gwr1z6slviuxy9k9celdh5yctlx25s8 0 805559 5130748 5122717 2026-04-22T18:53:46Z Pabojnia 135280 афармленне 5130748 wikitext text/x-wiki [[Файл:41 Suwalski Pulk Piechoty.jpg|міні|Знак 41 Сувалкаўскага пяхотнага палка]] '''41-ы Сувалкаўскі пяхотны полк маршала Юзэфа Пілсудскага''' (41-ы пяхотны полк) пол. '''41 Suwalski Pułk Piechoty Marszałka Józefa Piłsudskiego''' (41 pp)— вялікае пяхотнае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]] і Польскага войска Другой Польскай Рэспублікі. Ён адзначыў сваё свята 16 красавіка — у гадавіну першай [[Баі за Ліду (1919)|бітвы пад Лідай]]. Падчас Другой Польскай Рэспублікі ўваходзіла ў склад [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіі]]. Дыслакавалася ў [[Сувалкі|Сувалках]]. == Фарміраванне і змены арганізацыі == 1 Сувальскі полк стралкоў, сфарміраванаўся ў снежні 1918 года ў [[Замбраў|Замброве]] ў складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]]. Датай афіцыйнага стварэння палка лічыцца 19 снежня 1918 года, калі быў выдадзены першы арганізацыйны загад. У той дзень у складзе палка былі маёр [[Мечыслаў Мацкевіч]] (камандзір), падлейтэнант [[Klemens Lutostański|Клеменс Лютастанскі]] (ад’ютант), некалькі афіцэраў і 16 радавых. Адным з першых радавых быў [[Jerzy Tyszka|Ежы Тышка]], які выконваў абавязкі начальніка канцылярыі, пісара і пасыльнага. Маёр Мацкевіч выдаў пракламацыю да жыхароў Сувальскага рэгіёна, заклікаючы іх далучыцца да палка. Першай у Замброву прыбыла рота пад камандаваннем лейтэнанта Славаміра Ужупіса, якая складалася з членаў [[Польская ваенная арганізацыя|Польскай вайсковай арганізацыі]]. Першапачаткова складаючыся з двух [[Батальён|батальёнаў]], толькі ў жніўні 1919 года ён быў папаўнены 3-м батальёнам, сфарміраваным з назіральных рот Сувальскага камандавання абароны памежжа. У ліпені 1919 года полк быў перайменаваны ў 41-ы Сувальскі пяхотны полк. У снежні 1919 года рэзервовы батальён палка быў размешчаны ў Аўгустове. == Змагаючыся за межы == {{Асноўны артыкул|Баі за Ліду (1919)}}У сярэдзіне лютага 1919 года полк адправіўся на фронт у раёне Мастоў [[Скідзель|і Скідзеля]] супраць расейскіх бальшавікоў, займаючы тэрыторыі, якія паступова пакідалі немцы. У пачатку сакавіка ён удзельнічаў у выцісканні рускіх на поўнач і ўзначаліў паспяховы [[наступ]] на Шпількі. 30 сакавіка ён дайшоў да рубяжа на рацы [[Дзвіна]] і адтуль вяруўнуўся да [[Ліда|Ліды]]. З 16 красавіка ён вёў жорсткія баі за горад, якія скончыліся перамогай. У канцы красавіка полк быў перакінуты поўначней дзеля абароны Вільні. Там, у крывавых баях пад Немежамі і Агроднікамі, полк зноў прымусіў ворага адступіць на ўсход. Полк увайшоў у [[Вільня|Вільню]]. У сярэдзіне чэрвеня полк атрымаў загад заняць раён Сувалкі . Менавіта тут далучыўся 3-ці батальён, які да таго часу ахоўваў дэмаркацыйную лінію ўздоўж [[Аўгустоўскі канал|Аўгустоўскага канала]] да мяжы Усходняй Прусіі. [[Файл:41pp 1.png|міні|Баявы шлях Сувальскага палка 1919—1920 г.]] З сярэдзіны ліпеня 1919 года полк удзельнічаў у наступе на [[Мінск|Менск]]. З канца жніўня 1919 года па сакавік 1920 года ён знаходзіўся на польска-літоўскай дэмаркацыйнай лініі. Пасля ратацыі і адпачынку быў перавезены ў [[Каленкавічы|Каленковічы]], а адтуль адправіўся ў «Кіеўскую экспедыцыю». 25 красавіка ён захапіў [[Оўруч]], а 28 красавіка рушыў у бок [[Малын (Жытомірская вобласць)|Маліна]] і атакаваў чыгуначную станцыю. 11 мая полк заняў пазіцыі на ўскраіне Кіева, у раёне Бровары-Княжыцы. На працягу многіх дзён ён адбіваў атакі рускіх, якія спрабавалі адкінуць часткі палка за [[Дняпро|Днепр]]. Рэйд на Трэбухава таксама аказаўся паспяховым. У выніку прарыву кавалерыйскай арміі Будзёнага ў тыл 3-й арміі польскія часткі пачалі адступаць з Кіева. Полк праводзіў аперацыі, якія затрымлівалі варожае наступленне, жаорсткія баі адбываліся каля ракі Уша і за [[Оўруч]]. Нягледзячы на перамогі, полк быў вымушаны [[Адступленне|адступаць]] далей. [[Файл:Bitwa skorodno 1920.png|міні|Бой у Скародна]] Падчас адступлення польскіх войскаў з Украіны 41-му пяхотнаму палку, які ўваходзіў у склад групы палкоўніка Яна Рыбака, было загадана заняць і ўтрымліваць Скародна на працягу двух дзён. 21 чэрвеня полк заняў пазіцыі на заходнім беразе [[Славечна (рака)|ракі Славечна]], трымаючы адзін узвод на ўсходнім беразе для прыкрыцця двух мастоў. Камандзір палка накіраваў афіцэрскі разведвальны патруль на ўскраіну горада ў напрамку Трошак, каб сабраць інфармацыю пра сілы і намеры праціўніка. Палонныя, захопленыя патрулём, сведчылі, што брыгада колькасцю прыблізна 2000 салдат, узброеных дваццаццю цяжкімі кулямётамі, планавала атакаваць Скародна. У той час 41-ы пяхотны полк налічваў каля 2500 салдат і быў узброены прыблізна 50 кулямётамі. Як колькасная, так і тактычная перавага дазволілі маёру [[Ігнацы Азевіч|Ігнацыю Азевічу]] навязаць ворагу свой уласны стыль бою. Ён вырашыў дазволіць савецкім войскам пераправіцца праз раку, каб потым адрэзаць ім масты і знішчыць іх канцэнтрычнай атакай. [[Файл:Bitwa swieciany 1920.png|міні|Бітва за Свянцяны ліпень 1920]] Раніцай 22 чэрвеня да Скародна падышлі варожыя перадавыя патрулі. Узвод малодшага лейтэнанта Сакоўскага, які прыкрываў падыход да мастоў, пакінуў свае пазіцыі і паспешліва адступіў на заходні бераг. Падбадзёраныя гэтым, салдаты Чырвонай Арміі неадкладна пачалі наступ. Калі асноўныя савецкія сілы перайшлі масты, польскі абходны атрад (10-я рота) рушыў у тыл савецкіх войскаў і зноў заняў абодва масты. Затым па сігнале камандзіра палка 2-і і 3-ці батальёны пачалі канцэнтрычную атаку. Праціснутыя да ракі, савецкія стралкі трапілі пад агонь 10-й роты, узмоцненай кулямётамі. Расійская пяхотная брыгада была разграмілена і захапілены 12 кулямётаў. У 1919—1920 гадах у баях загінулі 262 афіцэры і радавыя. Найбольшая колькасць магіл салдат палка знаходзілася ў [[Ліда|Лідзе]], Боркаве і мястэчку Рудня Мікалаеўская пад Кіевам. За гераізм у баі 42 салдаты былі ўзнагароджаны [[Virtuti Militari|Сярэбраным крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari]], а 243 — [[Крыж Храбрых|Крыжам Доблесці]] . Сцяг падраздзялення таксама быў узнагароджаны Сярэбраным крыжам Ордэна Virtuti Militari № 2983<ref>{{Кніга|загаловак=Dekret Wodza Naczelnego L. 3394 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 41, s. 1606)}}</ref>. === Карты баёў палка === <gallery widths="150" heights="170" perrow="5"> Файл:Ofensywa_lit_biał.png|link=Plik:Ofensywa_lit_biał.png Файл:Zaczepne_ukraina.png|link=Plik:Zaczepne_ukraina.png Файл:Grupa_rydza.png|link=Plik:Grupa_rydza.png Файл:Bitwa_korosteń_04_1920.png|link=Plik:Bitwa_korosteń_04_1920.png Файл:Bitwa_skorodno_1920.png|link=Plik:Bitwa_skorodno_1920.png Файл:Bitwa_swieciany_1920.png|link=Plik:Bitwa_swieciany_1920.png Файл:Bitwa_I_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_I_suwałki.png Файл:Bitwa_II_suwałki.png|link=Plik:Bitwa_II_suwałki.png Файл:Bitwa_o_granice_1920.png|link=Plik:Bitwa_o_granice_1920.png </gallery> === Кавалеры ордэна Virtuti Militari === {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|39x39пкс]] Салдаты палка, узнагароджаныя Крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari па выніках вайны 1918—1920 гг. <ref>{{Dziennik Ustaw|1919|67|409}}</ref> |- | Палкавы сцяг | сяржант Францішак Бекелеўскі | с.п. капітан Віктар Бірэта № 2267 |- | падпаручнік Юзэф Бізіо | паручнік Чэслаў Чэрпіцкі № 4863 | падхар. Станіслава Хмялеўскага № 575 |- | падхаружы Людвік Гаштоўт<ref>{{Кніга|загаловак=Smoleń 1929, s. 45 як Gosztowt.}}</ref> | пар. Адольф Галіноўскі | пар. Вальдэмар Херлоф |- | паручнік Міхал Гурчын | пар. Вацлаў Івашкевіч No4862 | Маёр Станіслаў Юшчацкі |- | Капрал Пётр Комар | Сяржант Міхал Кавальскі | Сяржант Францішак Кубат No623 |- | Сяржант Міхал Купстас | Сяржант Стэфан Кулігоўскі | Падпаручнік Баляслаў Лянчоўскі |- | пар. Клеменс Лютастаньскі | Сяржант Міхал Лазарскі № 4865 | Паручнік Вацлаў Макатрэвіч |- | пар. Юзэф Мацеёўскі | Старшы шэраговы Міхал Макарчык | Сяржант Францішак Нячкоўскі |- | Сяржант Антоні Мараўскі | Капрал Пётр Матукін | Капрал Адольф Матукін |- | Маёр [[Ігнацы Азевіч|Ігнацы Озевіч]] | Капітан [[Канстанцін Перасвет-Солтан|Канстанты Перасьвет-Солтан]] | Сяржант Вінцэнці Пшыбыльскі |- | ст. шэраговы Аляксандр Рамалоўскі № 4864 | Сяржант Марцін Рола | Капрал Юзаф Размыслоўскі |- | паручнік Казімір Руткоўскі | пар. Людвік Смолень | падхаружы Вітольд Свіда<ref>{{Кніга|загаловак=Rocznik Oficerski 1932, s. 68, 604}}</ref> |- | Паручнік Вацлаў Вільнеўчыц | пар. Уладзіслаў Вяцяжынскі | падпаручнік Эдвард Вітлінскі |- | падхаружы Францішак Тшанкоўскі | сяржант Ян Залескі | сяржант штабу Мікалай Загорскі |- | Лейтэнант Эдвард Жораўскі | | |} == Полк у мірны час == [[Файл:29_DP_w_1938.jpg|злева|200x200пкс]] У міжваенны перыяд 41-ы пяхотны полк дыслакаваўся ў гарнізоне Сувалкі ў складзе корпуснай акругі № 3 і ўваходзіў у склад [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіі]]. Штаб рэзервовага батальёна 41-га пяхотнага палка дыслакаваўся ў Саколцы{{Refn|Komendantami kadry byli: mjr Michał Gaca (1923){{odn|Rocznik Oficerski|1923|s=245}}, mjr Józef I Kozioł (1928){{odn|Rocznik Oficerski|1928|s=57}} i kpt. Włodzimierz Papiz (od III 1931){{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 3 z 26 marca 1931, s. 94}}{{odn|Skłodowski|2021|s=189}}.}} === Размяшчэнне === {{Асноўны артыкул|Koszary Tadeusza Kościuszki w Suwałkach}}Згодна з распараджэннем Міністэрства ваенных спраў Дэпартаменту пяхоты аб увядзенні арганізацыі пяхоты мірнага часу (PS 10-50) у 1930 годзе ў Польскім войску былі ўведзены тры тыпы пяхотных палкоў. 41-ы пяхотны полк быў класіфікаваны як пяхотны полк II тыпу (т.зв. узмоцнены). Штогод ён прымаў каля 845 рэкрутаў. Колькасць палка складала 68 афіцэраў і 1900 унтэр-афіцэраў і радавых. Ён быў запланаваны на першую хвалю мабілізацыі ў ваенны час. Узімку ў ім было два старшыя батальёны і вучэбны батальён, а летам — тры стралковыя батальёны. Яго колькасць перавышала колькасць «звычайнага» палка (I тыпу) прыкладна на 400—700 салдат. == Абарончая вайна 1939 года == Падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайны 1939 года]] ваяваў у складзе мацярынскай [[29-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|29-й пяхотнай дывізіі]] ў рэзервовай арміі «Прусы» .<gallery widths="150" heights="170" perrow="5"> Файл:Warszawa_obrona_1939_1.PNG|link=Plik:Warszawa_obrona_1939_1.PNG Файл:Warszawa_obrona_1939.png|link=Plik:Warszawa_obrona_1939.png </gallery> [[Файл:Odznaka_41pp.jpg|міні|240x240пкс|Палкавы значок]] === Памятны значок === Першапачаткова значок меў форму авальнага шчыта з дзяржаўным арлом і выгравіраванымі нумарам і ініцыяламі «41 SPP». Ён выраблены з аксідаванага пасярэбранага тампаку без эмалі. Памеры: 42x26 мм. Выраб: Я. Ронтэнштэйн з Сувалкі. 7 верасня 1927 года міністр ваенных спраў маршал Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|Юзэф Пілсудскі]] зацвердзіў дызайн і палажэнні аб новым памятным знаку . Знак памерам 45x30 мм мае форму шчыта, пакрытага цёмна-сіняй эмаллю з жоўтай аблямоўкай. На шчыце намаляваны сярэбраны арол, які трымае разгорнуты сцяг з выявай крыжа Virtuti Militari. Унізе — лічба «41» і дубовыя галінкі. Знак двухчасткавы, выраблены з срэбра, пакрыты эмаллю і злучаны пяццю заклёпкамі. На рэверсе — сярэбраны клеймо, нумар і цёзка гравёра «IM» — Юзэфа Міхроўскага з Варшавы. Аўтарам праекту знака быў маёр [[Bronisław Kencbok|Браніслаў Сільвін Кенцбок]] (1898—1940), забіты ў Харкаве. ;: Камандзіры палка * Маёр [[Мечыслаў Мацкевіч]] (19.12.1918 — 5.10.1919) * Маёр [[Ігнацы Азевіч]] (пасля 6.10.1919 — 12.4.1920) * Маёр [[Мечыслаў Мацкевіч]] (13 красавіка — 6 жніўня 1920 г.) * Маёр Станіслаў Юшчацкі (7 жніўня — 20 верасня 1920) * Маёр пяхоты Казімір Хозер (20 верасня 1920 г. — 30 лістапада 1924 г. → І Дэпартамент Міністэрства ваенных спраў). * Падпалкоўнік пяхоты Казімеж Выдэрка (пасля снежня 1924 г. — студзеня 1925 г.) * Палкоўнік пяхоты Канстанты Ашвянінскі (18 студзеня 1925 — 31 сакавіка 1927 → член OTO) * Палкоўнік памежнай аховы Здзіслаў Вінцэнты Пшыялкоўскі (31 сакавіка 1927 — лістапад 1928) * Падпалкоўнік пяхоты Вітольд Адрыян Роджэр Комероўскі (студзень 1929 г. — чэрвень 1930 г.) * Падпалкоўнік пяхоты Яраслаў Шафран (VI 1930—1937 → камандзір дывізійнай пяхоты 1-й пяхотнай дывізіі) * Падпалкоўнік пяхоты Казімеж Выдэрка (1937 — верасень 1939) == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923. * Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924. * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932. * Ilustrowana jednodniówka 41 Suwalskiego pułku piechoty. Wydana w dniu wręczenia sztandaru 3 czerwca 1923. Henryk Gorgoń (red.). Suwałki: 1923. * Piotr Bieliński: 29 Dywizja Piechoty. Warszawa: Edipresse Polska SA, 2018, seria: Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918—1939. ISBN 978-83-794-5621-5. * Karol Firich, Stanisław Krzysik, Tadeusz Kutrzeba, Stanisław Müller, Józef Wiatr: Almanach oficerski na rok 1923/24 zeszyt 2, dział III. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1923. * Ludwik Głowacki: Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939. Wyd. 5. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07109-8. * Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918—1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. * Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919—1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Adam», 2010. ISBN 978-83-7072-650-8. * Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko — rosyjskiej 1919—1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Rytm», 2004. ISBN 83-7399-096-8. * Bronisław Prugar-Ketling (red.): Księga chwały piechoty. Warszawa: Departament Piechoty MSWojsk., Warszawa 1937—1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona, 1992. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-21111041. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918—1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918—1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2. * Krzysztof Skłodowski: Garnizon Suwałki w latach 1921—1939. Warszawa: IPN, Muzeum Okręgowe w Suwałkach, 2021. ISBN 978-83-8229-322-7. * Ludwik Smoleń: Zarys historji wojennej 41-go suwalskiego pułku piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] onlr000swc3u2dapdialneso02r89rw 0 806225 5130737 5125870 2026-04-22T18:45:10Z Pabojnia 135280 афармленне 5130737 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Серджа Карбучы''' ({{lang-it|Sergio Corbucci}}; {{ДН|6|12|1927}}, {{МН|Рым||}} — {{ДС|1|12|1990}}, {{МС|Рым||}}) — італьянскі кінарэжысёр і сцэнарыст, найбуйнейшы пасля [[Серджа Леонэ]] прадстаўнік [[спагеці-вестэрн]]а. Першы камерцыйны поспех да Серджа Карбучы прыйшоў з выхадам яго фільма «Джанга» з [[Франка Нера]] ў галоўнай ролі. Стужка была знята ў жанры спагеці-вестэрна і вылучалася сярод іншых фільмаў гэтага кірунку залімітавым для свайго часу узроўнем жорсткасці і гвалту. Гэта стала адметнай рысай вестэрнаў Карбучы, як «чорны гумар» і налёт сацыяльнай крытыкі левага кшталту, які адлюстроўваў камуністычныя перакананні рэжысёра. У перыяд 1970—1980 гадоў Серджа Карбучы пераважна здымаў камедыі, галоўныя ролі ў якіх часта выконваў [[Адрыяна Чэлентана]]. Многія з гэтых камедый карысталіся вялікай папулярнасцю як у Італіі, так і за яе межамі. Гэтыя фільмы даволі рэдка ўспрымалі сур’ёзна многія крытыкі, аднак на кар’еры Карбучы гэта не адбілася. Менавіта ў гэты перыяд з’явіліся фільмы «[[Блеф (фільм, 1976)|Блеф]]», «Сіньёр Рабінзон», «Сінг-Сінг», «Няздачлівы папарацы» і іншыя. У фільмах Корбучы здымаліся [[Адрыяна Чэлентана]], [[Энтані Куін]], [[Франка Нера]], [[Капучынэ]] і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Карбучы}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі]] rcserhoa619kpfwnjx1jch66kg4vnlq 0 806334 5130750 5126598 2026-04-22T18:55:37Z Pabojnia 135280 афармленне 5130750 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[альтэрнатыўны хіп-хоп]] | Сайт = {{URL|talibkweli.com}} | Імя = Таліб Квелі | Арыгінал імя = Talib Kweli | Выява = Talibkweli.jpg | Шырыня = 220px | Апісанне выявы = Квелі на выступе ў Брукліне на Red Bull Experiment у 2008 годзе. | Краіна = {{USA}} | Прафесіі = {{Спявак|ЗША|XXI века}}, [[рэп]]ер | Гады актыўнасці = 1995 — наст. час | Калектывы = Black Star | Лэйблы = Rawkus Records, Geffen, Blacksmith Records / Warner Bros. Records (з 2005) | Подпіс = Talib Kweli signature, Billboard Open Letter 2016.png }}'''Таліб Квелі Грын''' ({{Lang-en|Talib Kweli Greene}}; нар. [[3 кастрычніка]] [[1975]], [[Нью-Ёрк]]) — амерыканскі [[рэп]]ер. Яго імя з [[Арабская мова|арабскай мовы]] перакладаецца як «вучань», а прозвішча ў перакладзе з мовы [[суахілі]] азначае «праўда»<ref>{{Cite web|url=http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography|title=Talib Kweli: Биография|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607092539/http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography|archive-date=2012-06-07|access-date=2011-05-08|url-status=live}}</ref>. Атрымаў вядомасць дзякуючы калектыву {{Не перакладзена 3|Black Star (гурт)|Black Star|ru|Black Star (группа)}} у супрацоўніцтве з MC [[Mos Def]], а таксама дзякуючы агучцы галоўнага героя гульні {{Не перакладзена 3|Marc Ecko’s Getting Up: Contents Under Pressure|3=ru|4=Marc Ecko’s Getting Up: Contents Under Pressure}} Калтрэйна «Трэйна» Кроўлі. У 2021 годзе выйшла першая кніга Таліба Квелі «Vibrate Higher: A Rap Story», у якой апісваецца эвалюцыя хіп-хопа і яго асабісты вопыт у гэтай экасістэме<ref name="AllMusic Interviews">{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmusic.com/blog/post/talib-kweli-interview|title=Talib Kweli Couldn't Tell His Story Without Also Telling the Story of Hip-Hop|author=Chris Steffen|date=2021-03-05|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310033452/https://www.allmusic.com/blog/post/talib-kweli-interview|archive-date=2021-03-10|access-date=2021-03-11|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 3 кастрычніка 1975 года ў [[Бруклін]]е, [[Нью-Ёрк]], у сям’і выкладчыкаў. Яго маці, Брэнда Грын, выкладала [[Англійская мова|англійскую мову]] ў каледжы пры Гарадскім Універсітэце Нью-Ёрка, а бацька быў прафесарам сацыялогіі ва Універсітэце Адэльфі. Яго старэйшы брат, Джамал Грын, прафесар канстытуцыйнага права на юрыдычным факультэце [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага Універсітэта]]. Таліб вучыўся ў школе-інтэрнаце ў [[Канектыкут|Канэктыкуце]], пасля заканчэння якой паступіў у Бруклінскую тэхнічную вышэйшую школу. Пазней ён стаў студэнтам факультэта эксперыментальнага тэатральнага мастацтва [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Йоркскага ўніверсітэта]] . Ва ўніверсітэце Таліб знаёміцца з Mos Def і Hi-Tek. У 1998 годзе Таліб і Mos Def ствараюць гурт Black Star і выпускаюць альбом ''Mos Def & Talib Kweli are Black Star'' . '''Студыйныя альбомы''' * {{Не перакладзена 3|Quality|3=ru|4=Quality}} (2002) * ''The Beautiful Struggle'' (2004) * ''Eardrum'' (2007) * {{Не перакладзена 3|Gutter Rainbows|3=ru|4=Gutter Rainbows}} (2011) * ''Prisoner of Conscious'' (2013) * ''Gravitas'' (2013) '''Мікстэйпы''' * ''Right About Now'' (2005) * ''Attack the Block'' (2012) '''У складзе гурта Black Star''' * ''Mos Def & Talib Kweli are Black Star'' (1998) '''Сумесна з Hi-Tek у складзе групы Reflection Eternal''' * ''Train of Thought'' (2000) * ''Revolutions Per Minute'' (2010) '''Сумесна з''' {{Не перакладзена 3|Madlib|3=ru|4=Madlib}} * ''Liberation'' (2007) '''Сумесна з 9th Wonder''' * ''Indie 500'' (2015) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography Біяграфія на сайце Rap.ru] Архіўная копія == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|talibkweli.com|Таліба Квелі}} * [http://www.yearoftheblacksmith.com/artist/kweli Страница на сайте лейбла Blacksmith Records] Архіўная копія ад 6 чэрвеня 2011 на Wayback Machine [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брукліне]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1975 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 кастрычніка]] 59w29z8an4puemkn6mon8qxp76ndgn2 0 806371 5130685 5130581 2026-04-22T13:27:08Z Vlad Shmeklia 158547 абнаўленне звестак 5130685 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Жанры=электрапоп, [[Рытм-н-блюз|R&B]]|Год=2008|Назва=808s & Heartbreak|Тып=[[Студыйны альбом]]|Вокладка=808s & Heartbreak.png|Аўтар=[[Канье Уэст]]|Выпушчаны=24 лістапада 2008|Запісаны=верасень — кастрычнік 2008|Працягласць=52:01|Прадзюсары=Канье Уэст, No I.D., Джэф Баскер, Плэін Пэт, Mr. Hudson|Лэйблы=Roc-A-Fella, [[Def Jam]]|Папярэдні альбом=[[Graduation (альбом)|Graduation]]|Наступны альбом=[[VH1 Storytellers (альбом Канье Уэста)|VH1 Storytellers]]|Пап_год=2007|Наст_год=2010|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = 808s & Heartbreak | Сінгл 1 = Love Lockdown | Сінгл 1 дата = 18 верасеня 2008 | Сінгл 2 = Heartless | Сінгл 2 дата = 4 лістапада 2008 | Сінгл 3 = Amazing | Сінгл 3 дата = 10 сакавіка 2009 | Сінгл 4 = Paranoid | Сінгл 4 дата = 24 сакавіка 2009 }} }} '''''808s & Heartbreak''''' — чацвёрты [[студыйны альбом]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[хіп-хоп]] артыста [[Канье Уэст]]а, выдадзены [[24 лістапада]] [[2008 год у гісторыі музыкі|2008 года]] пад [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] [[Universal Music Group|Roc-A-Fella Records]]. Уэст праводзіў запіс паміж вераснем і кастрычнікам 2008 года ў студыі Glenwood, у [[Бербанк (Каліфорнія)]] і студыі гуказапісу Аvex у [[Ганалулу|Ганалулу (Гавайі)]]. У прадзюсіраванні альбома бралі ўдзел такія прадзюсары, як [[:en:No I.D.|No ID]], Jeff Bhasker і іншыя. У запісе песень таксама ўдзельнічалі {{Не перакладзена 3|Кід Кадзі|3=ru|4=Кид Кади}}, {{Не перакладзена 3|Young Jeezy|3=ru|4=Young Jeezy}}, Mr Hudson і [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]]. Сам Канье Уэст кваліфікуе жанр альбома як [[Поп-музыка|поп]], але ''808s & Heartbreak'' утрымлівае таксама элементы жанраў [[сінці-поп]], [[Рытм-н-блюз|R&B]] і электрапоп, а ў большасці трэкаў альбома Канье спявае, у адрозненне ад папярэдніх альбомаў. У песнях закранаюцца [[Лірыка|лірычныя]] тэмы, такія як каханне і адзінота. Таксама ў альбоме шырока выкарыстоўваецца эфект {{Не перакладзена 3|Auto-Tune|3=ru|4=Auto-Tune}} і драм-машына Roland TR-808, што робіць гук электронным. Альбом выкананы ў стылі мінімалізму, а яго гучанне адрозніваецца ад звыклага гучання [[хіп-хоп]]а; кваліфікуецца як наватарскі<ref>https://www.laweekly.com/pigeon-john-the-good-sinner-looks-back-at-his-christian-hip-hop-roots/</ref>. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у амерыканскім чарце ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'', з 450 145 прададзеных копій у першы тыдзень. Таксама ўсе 4 сінглы патрапілі ў ''Billboard'' 200. У [[2009|2009 годзе]] часопіс ''[[Rolling Stone]]'' паставіў гэты альбом на 63 месца ў спісе самых прадаваных альбомаў [[2000-я|2000-х гадоў]]. == Канцэпцыя == === Папярэднія падзеі === Пасля выпуску альбома ''[[Graduation (альбом)|Graduation]]'', астатняя частка года і ўвесь наступны былі для Канье Уэста поўныя эмацыйных узрушэнняў. 10 лістапада 2007 года памірае яго маці, Донда Уэст, у выніку ўскладненняў падчас хірургічнай аперацыі<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2007/nov/20/local/me-west20|title=Doctor Talks About Donda West's Death|first=Scott|last=Glover|date=2008-11-20|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbMSwYl?url=http://articles.latimes.com/2007/nov/20/local/me-west20|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. Праз некалькі месяцаў, Уэст растаўся са сваёй нявестай Алексіс Фіфер<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Kanye West's Fiancée 'Sad' Over Breakup|first=Tiffany|last=McGee|publisher=''[[People]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207093204/http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2008-12-07|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. У той жа час, Уэст спрабаваў прыстасавацца да новага для яго статусу зоркі, да якога ён некалі імкнуўся. Страты, адзінота і нуда па сяброўскіх зносінах і адчуванню нармальнага жыцця паслужылі натхненнем пры стварэнні канцэпцыі 808s & Heartbreak. Уэст заявіў:{{Пачатак цытаты}}«Гэта быў тэрапеўтычны альбом — наверсе так самотна». {{Арыгінальны тэкст||This album was therapeutic — it's lonely at the top}}{{Канец цытаты}} Уэст вырашыў, што пачуцці, якія былі ў яго сэрцы, немагчыма перадаць праз [[рэп]]. Ён змяніў жанр альбома на [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Question">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1599993/20081121/west_kanye.jhtml|title=Kanye West Inspires The Question: Should Rappers Sing?|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbNqMm6?url=http://www.mtv.com/news/articles/1599993/kanye-west-inspires-question-should-rappers-sing.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-24|url-status=dead}}</ref>. === Запіс === [[Файл:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|злева|міні|200x200пкс|Канье Уэст (у цэнтры) запісвае альбом ''808s & Heartbreak'' на студыі з прадзюсарам No ID (злева).]] Альбом быў запісаны прыкладна за 3 тыдні з верасня па кастрычніку 2008 гады. Запіс праходзіў на студыі Glenwood у горадзе [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]] і на гавайскай студыі Avex Recording у [[Ганалулу]]. Чэрпаючы натхненне ў такіх сінці-поп выканаўцаў, як [[Філ Колінз]] і {{Не перакладзена 3|Гэры Ньюман|Гэры Ньюман|ru|Ньюман, Гэри}}, Уэст лічыць, што TR-808 — інструмент, які дапамагае выклікаць эмоцыі. Ён браў гукі, створаныя з дапамогай драм-машыны, і змяняў вышыню гуку. Ён назваў гэты эфект «heartbreak» ({{Tr-en|разочарование}}). Ён адчуваў, што гук з гэтым эфектам перадае яго стан душы<ref name="OMGoes">{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/30/kanye-west-new-album-heartbreak|title=OM Goes On the Road With Kanye West and His New Album ''Heartbreak''|author=Bainbridge, Luke|website=[[The Observer]]|date=2008-11-30|publisher=Guardian News and Media Limited|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbPfSeF?url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/30/kanye-west-new-album-heartbreak|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref>. Таксама, код Гавайскіх астравоў, дзе праводзіўся запіс альбома — 808. Аднак Уэст сцвярджае, што ён ужо прыдумаў назву альбома, калі даведаўся пра гэта<ref name="vimeo.com">{{Cite web|url=http://vimeo.com/2013751?pg=embed&sec=2013751|title=Kanye West Visits Big Boy's Neighborhood|website=Vimeo|date=2008-08-20|publisher=Vimeo, LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbRT0aJ?url=http://vimeo.com/2013751?pg=embed|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. У альбоме шырока выкарыстоўваецца тэхналогія Auto-Tune. Канье Уэст ужо эксперыментаваў з ёй у альбоме ''[[The College Dropout]]'' у {{Не перакладзена 3|Бэк-вакал|бэк-вакале|ru|Бэк-вокал}} трэкаў «Jesus Walks» і «Never Let Me Down», але да [[2008|2008 года]] не выкарыстоўваў яе для асноўнага вакалу. Незадоўга да рэлізу ў інтэрнэце з’явілася песня «RoboCop». Канье Уэст заявіў, што ён да гэтага не датычны і засмуціўся гэтаму факту, бо гэта была няскончаная версія<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1597934/20081027/west_kanye.jhtml|title=Kanye West Swears He Didn't Leak 'Robocop'|first=Gil|last=Kaufman|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbSKuzP?url=http://www.mtv.com/news/articles/1597934/kanye-west-swears-didnt-leak-robocop.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. == Рэліз і прасоўванне == 24 верасня 2008 года Канье Уэст заявіў, што ён скончыў альбом і збіраецца выпусціць яго ў лістападзе. Пазней ён заявіў, што рэліз намечаны на 25 лістапада<ref name="blogspot">{{Cite web|url=http://amajanese.blogspot.com/2008/10/kanye-west-performs-heartless.html|title=Kanye West Performs A Part Of Heartless|author=|website=The Amajanes Blog|date=2008-08-04|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbTNlhZ?url=http://amajanese.blogspot.com/2008/10/kanye-west-performs-heartless.html|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-17|url-status=dead}}</ref>. Але рэліз быў перанесены, каб скарыстацца выходнымі [[Дзень падзякі|Дня Падзякі]]<ref name="Sales">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1598986/20081110/west_kanye.jhtml|title=New Albums From Kanye West, Ludacris, Killers To Get Rare Monday Release On November 24|author=Montgomery, James|website=MTV|date=2008-11-10|publisher=MTV Networks|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbUWgMe?url=http://www.mtv.com/news/articles/1598986/new-lps-from-ludacris-kanye-west-killers-get-monday-release-date.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-08-12|url-status=dead}}</ref>. Спецыяльная версія альбома, выпушчаная 16 снежня, змяшчае альбом у [[Кампакт-дыск|CD]] і [[Доўгайграючая пласцінка|LP]] фарматах, а таксама ілюстрацыі, пераробленыя [[графіці]]-артыстам {{Не перакладзена 3|Kaws|Kaws|ru|Kaws}}, стваральнікам арыгінальнай вокладкі альбома<ref>{{Cite web|url=http://www.rocafella.com/News.aspx?item=106891&sectionid=137|title=Kanye West 808's & Heartbreak Special Edition In Stores Tomorrow!|author=|website=[[Roc-A-Fella Records]]|date=2008-12-15|publisher=Roc-A-Fella Records LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbVES6w?url=http://www.islanddefjam.com/default.aspx?labelID=75|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-17|url-status=dead}}</ref>. 16 кастрычніка Уэст выпусціў на радыёстанцыі ''Power 106'' урывак з песні «Coldest Winter». У трэку выкарыстоўваюцца элементы песні гурта {{Не перакладзена 3|Tears for Fears|3=ru|4=Tears for Fears}} «Memories Fade»<ref>{{Cite web|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/arts/story.html?id=108e7f2d-e871-4469-bad5-375bb97a4a5b|title=Kanye West gives us more 808s and Heartbreak|author=Canwest News Service|website=[[Vancouver Sun]]|date=2008-10-18|publisher=[[Canwest|Canwest Publishing Inc]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbWH7em?url=http://www.canada.com/vancouversun/news/arts/story.html?id=108e7f2d-e871-4469-bad5-375bb97a4a5b|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-02|url-status=dead}}</ref>. Пазней у інтэрнэт уцякла песня «Paranoid». Таксама быў анансаваны рэмікс песні «Paranoid», выкананы [[Рыяна]]й, але ён так і не з’явіўся<ref name="FMQB">{{Cite web|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16691|title=Available for Airplay|first=|last=|website=[[FMQB]]|date=2008-12-17|publisher=Friday Morning Quarterback Album Report, Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbZ0gW0?url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16691|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-17|url-status=dead}}</ref>. Таксама перад рэлізам з’явіліся песні «Amazing» сумесна з Young Jeezy, «See You in My Nightmares» сумесна з Lil Wayne, «Street Lights», «Say You Will», «Welcome to Heartbreak» сумесна з Kid Cudi і «Bad News». Дадатковы трэк «Pinocchio Story», {{Не перакладзена 3|Фрыстайл (рэп)|фрыстайл|ru|Фристайл (рэп)}} запісаны на канцэрце ў [[Сінгапур]]ы, быў дададзены па просьбе [[Беёнсэ|Беёнсе]]<ref name="Review">{{Cite web|url=http://www.thehiphopchronicle.com/2008/11/12/kanye-west-808-hearbreak-album-review/|title=Kanye West - 808’s & Hearbreak (Album Review)|author=|website=The Hip Hop Chronicle UK|date=2008-11-12|publisher=The Hip Hop Chronicle UK|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbaMPxC?url=http://www.thehiphopchronicle.com/2008/11/12/kanye-west-808-hearbreak-album-review/|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-09-24|url-status=dead}}</ref>. [[14 кастрычніка]] Уэст, у супрацоўніцтве з [[Італія|італьянскай]] мастачкай {{Не перакладзена 3|Ванэса Бікрофт|Ванэсай Бікрофт|ru|Бикрофт, Ванесса}}, правёў прэзентацыю свайго новага альбома ў ACE Gallery<ref name="Appleford">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/10/15/kanye-wests-listening-party-lights-heartbreak-nudity/|title=Kanye West’s Listening Party: Lights, Heartbreak, Nudity|first=Steve|last=Appleford|website=Rolling Stone|date=2008-10-15|publisher=[[RealNetworks|RealNetworks, Inc]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66Rbhhnbc?url=http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-wests-listening-party-lights-heartbreak-nudity-20081015|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. Было запрошана больш за 700 гасцей. У цэнтры пакоя стаяла 40 аголеных жанчын у масках, на іх свяціла святло, якое мянялася ў такт музыцы<ref name="Appleford" />. Калі прыйшоў час казаць, Уэст заявіў, што ён фанат прац Бікрофт, і што яму падабаецца ідэя галізны, паколькі «на пэўным этапе грамадства прымусіла нас насіць адзенне». Бікрофт заявіла, што яна праслухала альбом і тое, што яна пачула, закранае яе жыццё<ref name="Appleford" />. Праз пяць дзён былі выпушчаны фатаграфіі да альбома, зробленыя фатографам Вілі Вандэрпер ({{Lang-en|Willy Vanderperre}}). На іх адлюстраваны Канье Уэст, апрануты ў шэры клятчасты касцюм, белую кашулю, у вялікіх акулярах і са значком у выглядзе сэрца, якое стала сімвалам альбома<ref>{{Cite web|url=http://www.theclones.fr/?en/1203-kanyes-808s-heartbreak-promo-shots|title=Kanye’s ''808s & Heartbreak'' Promo Shots|website=The Clones|publisher=The Clones|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbkpsN1?url=http://www.theclones.eu/|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. == Рэакцыя == === Продажы === У першы тыдзень продажаў, было прададзена 450 145 копій альбома <ref>Paine, Jake. [http://www.hiphopdx.com/index/news/id.8192 Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/30/08] {{Wayback|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.8192|date=20090217124922}}. HipHopDX.com. Accessed December 3, 2008.</ref>. Альбом падняўся з 11 на 5 месца ў хіт-парадзе Billboard 200<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1601993/20081231/swift__taylor.jhtml|title=Taylor Swift Makes It Three In A Row Atop Billboard Albums Chart|first=James|last=Montgomery|date=2008-12-31|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RblVTBO?url=http://www.mtv.com/news/articles/1601993/taylor-swift-tops-billboard-third-week-row.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-01-09|url-status=dead}}</ref>. 27 студзеня 2009 года ''808s & Heartbreak'' атрымаў статус плацінавага<ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Kanye+West&titel=808s+%26+Heartbreak&cat=a|title=808s & Heartbreak: Music Charts|author=|website=hitparade.ch|date=2008-11-30|publisher=Hung Medien|archive-url=https://www.webcitation.org/66Rbmx1Ua?url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Kanye+West|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=Chart #1645 - Monday December 1, 2008: Top 40 Albums Chart|author=|website=[[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]]|date=2008-12-01|publisher=Media Sauce Limited|archive-url=https://www.webcitation.org/5PkfqxTDF?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|archive-date=2007-06-21|access-date=2008-12-06|url-status=dead}}</ref>. Адразу пасля {{Не перакладзена 3|Мызычны рэліз|рэлізу|ru|Музыкальный релиз}} сінгл «Love Lockdown» апынуўся на 3 пазіцыі [[Billboard Hot 100]]. У {{Не перакладзена 3|iTunes Store|3=ru|4=iTunes Store}} было прададзена 1,3 мільёна копій, што зрабіла сінгл плацінавым<ref>[http://www.kanyeuniversecity.com/blog/?em3106=215401_-1__0_~0_-1_12_2008_0_0&em3298=&em3282=&em3281=&em3161= kanYe West : Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218100145/http://www.kanyeuniversecity.com/blog/?em3106=215401_-1__0_~0_-1_12_2008_0_0&em3298=&em3282=&em3281=&em3161=}}. ''Kanye West’s Blog''. Accessed December 3, 2008.</ref>. Сінгл атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, што прывяло да таго, што [[Time|часопіс Time]] назваў яго «Песняй года». Другі сінгл «Heartless» заняў 4 месца ў хіт-парадзе Billboard 200<ref>[http://www.billboard.com/bbcom/esearch/searchResult.jsp?exp=y&Ne=4&inert=25&Ntt=Heartless+Kanye+West&Ntk=Keyword&Ntx=mode+matchallpartial&nor=10&an=bbcom&Ns=FORMATTED_DATE%7C0&N=37+4294126188#pos25 Heartless: Hot 100 Charts] {{Wayback|url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/searchResult.jsp?exp=y&Ne=4&inert=25&Ntt=Heartless+Kanye+West&Ntk=Keyword&Ntx=mode+matchallpartial&nor=10&an=bbcom&Ns=FORMATTED_DATE%7C0&N=37+4294126188#pos25}}. ''Billboard''. Accessed April 20, 2009.</ref>. === Рэакцыя крытыкаў === У асноўным, альбом атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў<ref name="Metacritic">{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/westkanye/808sandheartbreak?q=808s%20&%20Heartbreak|title=Kanye West: 808s & Heartbreak (2008): Reviews|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbpdQqw?url=http://www.metacritic.com/music/808s-heartbreak|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-04-18|url-status=dead}}</ref>. На падставе 36 рэцэнзій, Metacritic паставіў альбому адзнаку 75 з 100 <ref name="Metacritic" /> . Рэцэнзент USA Today Стыў Джонс ({{Lang-en|Steve Jones}}), даў альбому 4 з 4 зорак і хваля Уэста, заявіў: «Уэст умела выкарыстоўвае драм-машыну і Auto-Tune, чым і перадае свой душэўны боль і гнеў»<ref name="Jones2">Jones, Steve. [https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2008-11-23-kanye-west-808s-heartbreak_N.htm Review: ''808s & Heartbreak''] {{Wayback|url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2008-11-23-kanye-west-808s-heartbreak_N.htm|date=20100304083719}}. ''[[USA Today]]''. on 2009-10-06.</ref>. Дэн Кэйрнс ({{Lang-en|Dan Cairns}}) з [[The Times]] даў альбому 5 зорак з 5<ref name="Cairns2">Cairns, Dan. [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/cd_reviews/article5199113.ece Review: ''808s & Heartbreak'']{{Недоступная ссылка}}. ''[[The Times]]''. Retrieved on 2009-08-07.</ref>. Крытыкі часопіса Vibe заявілі, што «гэта лепшы альбом Канье Уэста на сённяшні дзень», а крытыкі з [[Washington Post|The Washington Post]] назвалі альбом «шэдэўрам стагоддзя інфармацыйных тэхналогій, які распавядае пра пачуцці аднаго чалавека, у той час як мільёны правяраюць свае блогі» і прызналі «Лепшым альбомам года»<ref>Cummings, Jozen. [http://www.vibe.com/music/revolutions/2008/11/kanye_west_808s_and_heartbreak/ Kanye West: 808s & Heartbreak] {{Wayback|url=http://www.vibe.com/music/revolutions/2008/11/kanye_west_808s_and_heartbreak/|date=20090131082535}} Accessed November 24, 2008.</ref><ref>Richards, Chris.[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/23/AR2008112302506.html/ Kanye West, in Perfect Auto-Tune] {{Wayback|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/23/AR2008112302506.html/|date=20121109153334}}. ''[[Washington Post]]''. Accessed November 10, 2008.</ref>. Газета Newsday дала альбому рэйтынг «A» і назвала яго «строгім і дысцыплінаваным»<ref>Gamboa, Glenn. [http://www.exploreli.com/entertainment/localguide/ny-etdrops5939921nov25a,0,703906.story Newsday — 808s & Heartbreak]{{Недоступная ссылка|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot}}. ''[[Newsday]]''. Accessed November 10, 2008.</ref>, у той час як The Los Angeles Times, ацаніўшы асаблівасць альбома, сказала: «808s & Heartbreak можа адпудзіць некаторых слухачоў і здацца стомным, але ён не проста лялечны тэатр. Дакладней, ён ім з’яўляецца, і гэта яшчэ больш здзіўляе»<ref name="LATimes">{{Cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2008/11/kanye-west-exam.html|title=Review: ''808s & Heartbreak''|first=Ann|last=Powers|date=2008-11-21|publisher=''[[Los Angeles Times]]''|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbrquZ9?url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2008/11/kanye-west-exam.html|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-22|url-status=dead}}</ref>. == Спіс кампазіцый == {{Tracklist|extra_column=Прадзюсар|title1=Say You Will|extra1=Канье Уэст|length1=6:18|title2=Welcome to Heartbreak|extra2=Канье Уэст, Джэф Баскер, Плэін Пэт|length2=4:23|note2=сумесна з Kid Cudi|title3=Heartless|extra3=Канье Уэст, No I.D.|length3=3:31|title4=Amazing|extra4=Канье Уэст, Джэф Баскер|length4=3:58|note4=сумесна з Young Jeezy|title5=Love Lockdown|extra5=Канье Уэст, Джэф Баскер|length5=4:30|title6=Paranoid|extra6=Канье Уэст, Джэф Баскер, Плэін Пэт|length6=4:38|note6=сумесна з Mr Hudson|title7=RoboCop|extra7=Kanye West|length7=4:34|title8=Street Lights|extra8=Канье Уэст, Mr. Hudson|length8=3:10|title9=Bad News|extra9=Канье Уэст|length9=3:59|title10=See You in My Nightmares|extra10=Канье Уэст, No I.D.|length10=4:18|note10=сумесна з [[Ліл Уэйн]]|title11=Coldest Winter|extra11=Канье Уэст, Джэф Баскер, No I.D.|length11=2:44|title12=Pinocchio Story|note12=Жывы выступ у [[Сінгапур]]ы, схаваны трэк|extra12=Канье Уэст|length12=6:02}} == Пазіцыі ў чартах == {| class="wikitable" ! align="center" |Краіна, чарт (2008) ! align="center" | Вышэйшая<br /> месца |- | align="left" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Billboard 200 | align="center" | 1 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=The+Billboard+200|title=Music Albums, Top 200 Albums & Music Album Charts {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20100504062334/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=albums&f=the+billboard+200|archive-date=2010-05-04|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums | align="center" | 1 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=Top+R%26B%2FHip-Hop+Albums|title=Information Not Found {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518011532/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=Top+R%26B%2FHip-Hop+Albums|archive-date=2008-05-18|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Аўстралія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 12 <ref>[http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50 Australian ARIA Charts] {{Wayback|url=http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50}} Официальная позиция в чартах. Получена [[30 лістапада|30 ноября]], [[2008]]</ref> |- | align="left" | [[Ірландыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 11 <ref name="acharts.us">{{Cite web|url=http://acharts.us/album/40644|title=Kanye West — 808s & Heartbreak — Music Charts<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201062456/http://acharts.us/album/40644|archive-date=2008-12-01|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Новая Зеландыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 15 <ref>{{Cite web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=RIANZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528090354/http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|archive-date=2014-05-28|access-date=2009-02-13|url-status=dead}}</ref> |- | align="left" | [[Вялікабрытанія|Велікабрытанія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 11 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Швейцарыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 13 <ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a|title=Schweizer Hitparade — Alben Top 100 04.07.2010 — hitparade.ch<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721183103/http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a|archive-date=2014-07-21|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Канада]] ''Albums Chart'' | align="center" | 4 <ref>{{Cite web|url=http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html|title=CANOE — JAM! Music SoundScan Charts<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://www.webcitation.org/5t7elstEl?url=http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html|archive-date=2010-09-30|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Бельгія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 21 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Нарвегія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 19 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Данія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 42 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Аўстрыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 50 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Еўропа]] ''Top 100 Albums'' | align="center" | 23 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Top+100+Albums&pageNumber=Top+11-50&g=Albums|title=Information Not Found {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007001148/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Top+100+Albums&pageNumber=Top+11-50&g=Albums|archive-date=2012-10-07|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Італія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 65 <ref>{{Cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche_artisti.php|title=FIMI — Federazione Industria Musicale Italiana — Classifiche<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722060301/http://www.fimi.it/classifiche_artisti.php|archive-date=2011-07-22|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Францыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 52 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Германія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 30 <ref name="acharts.us" /> |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]] [[Катэгорыя:Альбомы 2008 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] cnt3j7qikvi7gotg6t5zxv0xdgonk8y 5130686 5130685 2026-04-22T13:29:10Z Vlad Shmeklia 158547 удакладненне 5130686 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Жанры=электрапоп, [[Рытм-н-блюз|R&B]]|Год=2008|Назва=808s & Heartbreak|Тып=[[Студыйны альбом]]|Вокладка=808s & Heartbreak.png|Аўтар=[[Канье Уэст]]|Выпушчаны=24 лістапада 2008|Запісаны=верасень — кастрычнік 2008|Працягласць=52:01|Прадзюсары=Канье Уэст, No I.D., Джэф Баскер, Плэін Пэт, Mr. Hudson|Лэйблы=Roc-A-Fella, [[Def Jam]]|Папярэдні альбом=[[Graduation (альбом)|Graduation]]|Наступны альбом=[[VH1 Storytellers (альбом Канье Уэста)|VH1 Storytellers]]|Пап_год=2007|Наст_год=2010|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = 808s & Heartbreak | Сінгл 1 = Love Lockdown | Сінгл 1 дата = 18 верасеня 2008 | Сінгл 2 = Heartless | Сінгл 2 дата = 4 лістапада 2008 | Сінгл 3 = Amazing | Сінгл 3 дата = 10 сакавіка 2009 | Сінгл 4 = Paranoid | Сінгл 4 дата = 24 сакавіка 2009 }} }} '''''808s & Heartbreak''''' — чацвёрты [[студыйны альбом]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[хіп-хоп]] артыста [[Канье Уэст]]а, выдадзены [[24 лістапада]] [[2008 год у гісторыі музыкі|2008 года]] пад [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] [[Universal Music Group|Roc-A-Fella Records]]. Уэст праводзіў запіс паміж вераснем і кастрычнікам 2008 года ў студыі Glenwood, у [[Бербанк (Каліфорнія)]] і студыі гуказапісу Аvex у [[Ганалулу|Ганалулу (Гавайі)]]. У прадзюсіраванні альбома бралі ўдзел такія прадзюсары, як {{Не перакладзена 3|No I.D.|No I.D.|4=No I.D.}}, Jeff Bhasker і іншыя. У запісе песень таксама ўдзельнічалі {{Не перакладзена 3|Кід Кадзі|3=ru|4=Кид Кади}}, {{Не перакладзена 3|Young Jeezy|3=ru|4=Young Jeezy}}, Mr Hudson і [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]]. Сам Канье Уэст кваліфікуе жанр альбома як [[Поп-музыка|поп]], але ''808s & Heartbreak'' утрымлівае таксама элементы жанраў [[сінці-поп]], [[Рытм-н-блюз|R&B]] і электрапоп, а ў большасці трэкаў альбома Канье спявае, у адрозненне ад папярэдніх альбомаў. У песнях закранаюцца [[Лірыка|лірычныя]] тэмы, такія як каханне і адзінота. Таксама ў альбоме шырока выкарыстоўваецца эфект {{Не перакладзена 3|Auto-Tune|3=ru|4=Auto-Tune}} і драм-машына Roland TR-808, што робіць гук электронным. Альбом выкананы ў стылі мінімалізму, а яго гучанне адрозніваецца ад звыклага гучання [[хіп-хоп]]а; кваліфікуецца як наватарскі<ref>https://www.laweekly.com/pigeon-john-the-good-sinner-looks-back-at-his-christian-hip-hop-roots/</ref>. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у амерыканскім чарце ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'', з 450 145 прададзеных копій у першы тыдзень. Таксама ўсе 4 сінглы патрапілі ў ''Billboard'' 200. У [[2009|2009 годзе]] часопіс ''[[Rolling Stone]]'' паставіў гэты альбом на 63 месца ў спісе самых прадаваных альбомаў [[2000-я|2000-х гадоў]]. == Канцэпцыя == === Папярэднія падзеі === Пасля выпуску альбома ''[[Graduation (альбом)|Graduation]]'', астатняя частка года і ўвесь наступны былі для Канье Уэста поўныя эмацыйных узрушэнняў. 10 лістапада 2007 года памірае яго маці, Донда Уэст, у выніку ўскладненняў падчас хірургічнай аперацыі<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/2007/nov/20/local/me-west20|title=Doctor Talks About Donda West's Death|first=Scott|last=Glover|date=2008-11-20|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbMSwYl?url=http://articles.latimes.com/2007/nov/20/local/me-west20|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. Праз некалькі месяцаў, Уэст растаўся са сваёй нявестай Алексіс Фіфер<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|title=Kanye West's Fiancée 'Sad' Over Breakup|first=Tiffany|last=McGee|publisher=''[[People]]''|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207093204/http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2008-12-07|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. У той жа час, Уэст спрабаваў прыстасавацца да новага для яго статусу зоркі, да якога ён некалі імкнуўся. Страты, адзінота і нуда па сяброўскіх зносінах і адчуванню нармальнага жыцця паслужылі натхненнем пры стварэнні канцэпцыі 808s & Heartbreak. Уэст заявіў:{{Пачатак цытаты}}«Гэта быў тэрапеўтычны альбом — наверсе так самотна». {{Арыгінальны тэкст||This album was therapeutic — it's lonely at the top}}{{Канец цытаты}} Уэст вырашыў, што пачуцці, якія былі ў яго сэрцы, немагчыма перадаць праз [[рэп]]. Ён змяніў жанр альбома на [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Question">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1599993/20081121/west_kanye.jhtml|title=Kanye West Inspires The Question: Should Rappers Sing?|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbNqMm6?url=http://www.mtv.com/news/articles/1599993/kanye-west-inspires-question-should-rappers-sing.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-24|url-status=dead}}</ref>. === Запіс === [[Файл:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|злева|міні|200x200пкс|Канье Уэст (у цэнтры) запісвае альбом ''808s & Heartbreak'' на студыі з прадзюсарам No ID (злева).]] Альбом быў запісаны прыкладна за 3 тыдні з верасня па кастрычніку 2008 гады. Запіс праходзіў на студыі Glenwood у горадзе [[Бербанк (Каліфорнія)|Бербанк]] і на гавайскай студыі Avex Recording у [[Ганалулу]]. Чэрпаючы натхненне ў такіх сінці-поп выканаўцаў, як [[Філ Колінз]] і {{Не перакладзена 3|Гэры Ньюман|Гэры Ньюман|ru|Ньюман, Гэри}}, Уэст лічыць, што TR-808 — інструмент, які дапамагае выклікаць эмоцыі. Ён браў гукі, створаныя з дапамогай драм-машыны, і змяняў вышыню гуку. Ён назваў гэты эфект «heartbreak» ({{Tr-en|разочарование}}). Ён адчуваў, што гук з гэтым эфектам перадае яго стан душы<ref name="OMGoes">{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/30/kanye-west-new-album-heartbreak|title=OM Goes On the Road With Kanye West and His New Album ''Heartbreak''|author=Bainbridge, Luke|website=[[The Observer]]|date=2008-11-30|publisher=Guardian News and Media Limited|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbPfSeF?url=http://www.guardian.co.uk/music/2008/nov/30/kanye-west-new-album-heartbreak|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref>. Таксама, код Гавайскіх астравоў, дзе праводзіўся запіс альбома — 808. Аднак Уэст сцвярджае, што ён ужо прыдумаў назву альбома, калі даведаўся пра гэта<ref name="vimeo.com">{{Cite web|url=http://vimeo.com/2013751?pg=embed&sec=2013751|title=Kanye West Visits Big Boy's Neighborhood|website=Vimeo|date=2008-08-20|publisher=Vimeo, LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbRT0aJ?url=http://vimeo.com/2013751?pg=embed|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. У альбоме шырока выкарыстоўваецца тэхналогія Auto-Tune. Канье Уэст ужо эксперыментаваў з ёй у альбоме ''[[The College Dropout]]'' у {{Не перакладзена 3|Бэк-вакал|бэк-вакале|ru|Бэк-вокал}} трэкаў «Jesus Walks» і «Never Let Me Down», але да [[2008|2008 года]] не выкарыстоўваў яе для асноўнага вакалу. Незадоўга да рэлізу ў інтэрнэце з’явілася песня «RoboCop». Канье Уэст заявіў, што ён да гэтага не датычны і засмуціўся гэтаму факту, бо гэта была няскончаная версія<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1597934/20081027/west_kanye.jhtml|title=Kanye West Swears He Didn't Leak 'Robocop'|first=Gil|last=Kaufman|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbSKuzP?url=http://www.mtv.com/news/articles/1597934/kanye-west-swears-didnt-leak-robocop.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. == Рэліз і прасоўванне == 24 верасня 2008 года Канье Уэст заявіў, што ён скончыў альбом і збіраецца выпусціць яго ў лістападзе. Пазней ён заявіў, што рэліз намечаны на 25 лістапада<ref name="blogspot">{{Cite web|url=http://amajanese.blogspot.com/2008/10/kanye-west-performs-heartless.html|title=Kanye West Performs A Part Of Heartless|author=|website=The Amajanes Blog|date=2008-08-04|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbTNlhZ?url=http://amajanese.blogspot.com/2008/10/kanye-west-performs-heartless.html|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-17|url-status=dead}}</ref>. Але рэліз быў перанесены, каб скарыстацца выходнымі [[Дзень падзякі|Дня Падзякі]]<ref name="Sales">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1598986/20081110/west_kanye.jhtml|title=New Albums From Kanye West, Ludacris, Killers To Get Rare Monday Release On November 24|author=Montgomery, James|website=MTV|date=2008-11-10|publisher=MTV Networks|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbUWgMe?url=http://www.mtv.com/news/articles/1598986/new-lps-from-ludacris-kanye-west-killers-get-monday-release-date.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-08-12|url-status=dead}}</ref>. Спецыяльная версія альбома, выпушчаная 16 снежня, змяшчае альбом у [[Кампакт-дыск|CD]] і [[Доўгайграючая пласцінка|LP]] фарматах, а таксама ілюстрацыі, пераробленыя [[графіці]]-артыстам {{Не перакладзена 3|Kaws|Kaws|ru|Kaws}}, стваральнікам арыгінальнай вокладкі альбома<ref>{{Cite web|url=http://www.rocafella.com/News.aspx?item=106891&sectionid=137|title=Kanye West 808's & Heartbreak Special Edition In Stores Tomorrow!|author=|website=[[Roc-A-Fella Records]]|date=2008-12-15|publisher=Roc-A-Fella Records LLC|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbVES6w?url=http://www.islanddefjam.com/default.aspx?labelID=75|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-17|url-status=dead}}</ref>. 16 кастрычніка Уэст выпусціў на радыёстанцыі ''Power 106'' урывак з песні «Coldest Winter». У трэку выкарыстоўваюцца элементы песні гурта {{Не перакладзена 3|Tears for Fears|3=ru|4=Tears for Fears}} «Memories Fade»<ref>{{Cite web|url=http://www.canada.com/vancouversun/news/arts/story.html?id=108e7f2d-e871-4469-bad5-375bb97a4a5b|title=Kanye West gives us more 808s and Heartbreak|author=Canwest News Service|website=[[Vancouver Sun]]|date=2008-10-18|publisher=[[Canwest|Canwest Publishing Inc]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbWH7em?url=http://www.canada.com/vancouversun/news/arts/story.html?id=108e7f2d-e871-4469-bad5-375bb97a4a5b|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-02|url-status=dead}}</ref>. Пазней у інтэрнэт уцякла песня «Paranoid». Таксама быў анансаваны рэмікс песні «Paranoid», выкананы [[Рыяна]]й, але ён так і не з’явіўся<ref name="FMQB">{{Cite web|url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16691|title=Available for Airplay|first=|last=|website=[[FMQB]]|date=2008-12-17|publisher=Friday Morning Quarterback Album Report, Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbZ0gW0?url=http://www.fmqb.com/Article.asp?id=16691|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-17|url-status=dead}}</ref>. Таксама перад рэлізам з’явіліся песні «Amazing» сумесна з Young Jeezy, «See You in My Nightmares» сумесна з Lil Wayne, «Street Lights», «Say You Will», «Welcome to Heartbreak» сумесна з Kid Cudi і «Bad News». Дадатковы трэк «Pinocchio Story», {{Не перакладзена 3|Фрыстайл (рэп)|фрыстайл|ru|Фристайл (рэп)}} запісаны на канцэрце ў [[Сінгапур]]ы, быў дададзены па просьбе [[Беёнсэ|Беёнсе]]<ref name="Review">{{Cite web|url=http://www.thehiphopchronicle.com/2008/11/12/kanye-west-808-hearbreak-album-review/|title=Kanye West - 808’s & Hearbreak (Album Review)|author=|website=The Hip Hop Chronicle UK|date=2008-11-12|publisher=The Hip Hop Chronicle UK|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbaMPxC?url=http://www.thehiphopchronicle.com/2008/11/12/kanye-west-808-hearbreak-album-review/|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-09-24|url-status=dead}}</ref>. [[14 кастрычніка]] Уэст, у супрацоўніцтве з [[Італія|італьянскай]] мастачкай {{Не перакладзена 3|Ванэса Бікрофт|Ванэсай Бікрофт|ru|Бикрофт, Ванесса}}, правёў прэзентацыю свайго новага альбома ў ACE Gallery<ref name="Appleford">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/10/15/kanye-wests-listening-party-lights-heartbreak-nudity/|title=Kanye West’s Listening Party: Lights, Heartbreak, Nudity|first=Steve|last=Appleford|website=Rolling Stone|date=2008-10-15|publisher=[[RealNetworks|RealNetworks, Inc]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66Rbhhnbc?url=http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-wests-listening-party-lights-heartbreak-nudity-20081015|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. Было запрошана больш за 700 гасцей. У цэнтры пакоя стаяла 40 аголеных жанчын у масках, на іх свяціла святло, якое мянялася ў такт музыцы<ref name="Appleford" />. Калі прыйшоў час казаць, Уэст заявіў, што ён фанат прац Бікрофт, і што яму падабаецца ідэя галізны, паколькі «на пэўным этапе грамадства прымусіла нас насіць адзенне». Бікрофт заявіла, што яна праслухала альбом і тое, што яна пачула, закранае яе жыццё<ref name="Appleford" />. Праз пяць дзён былі выпушчаны фатаграфіі да альбома, зробленыя фатографам Вілі Вандэрпер ({{Lang-en|Willy Vanderperre}}). На іх адлюстраваны Канье Уэст, апрануты ў шэры клятчасты касцюм, белую кашулю, у вялікіх акулярах і са значком у выглядзе сэрца, якое стала сімвалам альбома<ref>{{Cite web|url=http://www.theclones.fr/?en/1203-kanyes-808s-heartbreak-promo-shots|title=Kanye’s ''808s & Heartbreak'' Promo Shots|website=The Clones|publisher=The Clones|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbkpsN1?url=http://www.theclones.eu/|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-23|url-status=dead}}</ref>. == Рэакцыя == === Продажы === У першы тыдзень продажаў, было прададзена 450 145 копій альбома <ref>Paine, Jake. [http://www.hiphopdx.com/index/news/id.8192 Hip Hop Album Sales: The Week Ending 11/30/08] {{Wayback|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.8192|date=20090217124922}}. HipHopDX.com. Accessed December 3, 2008.</ref>. Альбом падняўся з 11 на 5 месца ў хіт-парадзе Billboard 200<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1601993/20081231/swift__taylor.jhtml|title=Taylor Swift Makes It Three In A Row Atop Billboard Albums Chart|first=James|last=Montgomery|date=2008-12-31|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RblVTBO?url=http://www.mtv.com/news/articles/1601993/taylor-swift-tops-billboard-third-week-row.jhtml|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-01-09|url-status=dead}}</ref>. 27 студзеня 2009 года ''808s & Heartbreak'' атрымаў статус плацінавага<ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Kanye+West&titel=808s+%26+Heartbreak&cat=a|title=808s & Heartbreak: Music Charts|author=|website=hitparade.ch|date=2008-11-30|publisher=Hung Medien|archive-url=https://www.webcitation.org/66Rbmx1Ua?url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Kanye+West|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-12-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=Chart #1645 - Monday December 1, 2008: Top 40 Albums Chart|author=|website=[[Recording Industry Association of New Zealand|RIANZ]]|date=2008-12-01|publisher=Media Sauce Limited|archive-url=https://www.webcitation.org/5PkfqxTDF?url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|archive-date=2007-06-21|access-date=2008-12-06|url-status=dead}}</ref>. Адразу пасля {{Не перакладзена 3|Мызычны рэліз|рэлізу|ru|Музыкальный релиз}} сінгл «Love Lockdown» апынуўся на 3 пазіцыі [[Billboard Hot 100]]. У {{Не перакладзена 3|iTunes Store|3=ru|4=iTunes Store}} было прададзена 1,3 мільёна копій, што зрабіла сінгл плацінавым<ref>[http://www.kanyeuniversecity.com/blog/?em3106=215401_-1__0_~0_-1_12_2008_0_0&em3298=&em3282=&em3281=&em3161= kanYe West : Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081218100145/http://www.kanyeuniversecity.com/blog/?em3106=215401_-1__0_~0_-1_12_2008_0_0&em3298=&em3282=&em3281=&em3161=}}. ''Kanye West’s Blog''. Accessed December 3, 2008.</ref>. Сінгл атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, што прывяло да таго, што [[Time|часопіс Time]] назваў яго «Песняй года». Другі сінгл «Heartless» заняў 4 месца ў хіт-парадзе Billboard 200<ref>[http://www.billboard.com/bbcom/esearch/searchResult.jsp?exp=y&Ne=4&inert=25&Ntt=Heartless+Kanye+West&Ntk=Keyword&Ntx=mode+matchallpartial&nor=10&an=bbcom&Ns=FORMATTED_DATE%7C0&N=37+4294126188#pos25 Heartless: Hot 100 Charts] {{Wayback|url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/searchResult.jsp?exp=y&Ne=4&inert=25&Ntt=Heartless+Kanye+West&Ntk=Keyword&Ntx=mode+matchallpartial&nor=10&an=bbcom&Ns=FORMATTED_DATE%7C0&N=37+4294126188#pos25}}. ''Billboard''. Accessed April 20, 2009.</ref>. === Рэакцыя крытыкаў === У асноўным, альбом атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў<ref name="Metacritic">{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/music/artists/westkanye/808sandheartbreak?q=808s%20&%20Heartbreak|title=Kanye West: 808s & Heartbreak (2008): Reviews|website=[[Metacritic]]|publisher=[[CBS]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbpdQqw?url=http://www.metacritic.com/music/808s-heartbreak|archive-date=2012-03-26|access-date=2009-04-18|url-status=dead}}</ref>. На падставе 36 рэцэнзій, Metacritic паставіў альбому адзнаку 75 з 100 <ref name="Metacritic" /> . Рэцэнзент USA Today Стыў Джонс ({{Lang-en|Steve Jones}}), даў альбому 4 з 4 зорак і хваля Уэста, заявіў: «Уэст умела выкарыстоўвае драм-машыну і Auto-Tune, чым і перадае свой душэўны боль і гнеў»<ref name="Jones2">Jones, Steve. [https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2008-11-23-kanye-west-808s-heartbreak_N.htm Review: ''808s & Heartbreak''] {{Wayback|url=https://www.usatoday.com/life/music/reviews/2008-11-23-kanye-west-808s-heartbreak_N.htm|date=20100304083719}}. ''[[USA Today]]''. on 2009-10-06.</ref>. Дэн Кэйрнс ({{Lang-en|Dan Cairns}}) з [[The Times]] даў альбому 5 зорак з 5<ref name="Cairns2">Cairns, Dan. [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/cd_reviews/article5199113.ece Review: ''808s & Heartbreak'']{{Недоступная ссылка}}. ''[[The Times]]''. Retrieved on 2009-08-07.</ref>. Крытыкі часопіса Vibe заявілі, што «гэта лепшы альбом Канье Уэста на сённяшні дзень», а крытыкі з [[Washington Post|The Washington Post]] назвалі альбом «шэдэўрам стагоддзя інфармацыйных тэхналогій, які распавядае пра пачуцці аднаго чалавека, у той час як мільёны правяраюць свае блогі» і прызналі «Лепшым альбомам года»<ref>Cummings, Jozen. [http://www.vibe.com/music/revolutions/2008/11/kanye_west_808s_and_heartbreak/ Kanye West: 808s & Heartbreak] {{Wayback|url=http://www.vibe.com/music/revolutions/2008/11/kanye_west_808s_and_heartbreak/|date=20090131082535}} Accessed November 24, 2008.</ref><ref>Richards, Chris.[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/23/AR2008112302506.html/ Kanye West, in Perfect Auto-Tune] {{Wayback|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/11/23/AR2008112302506.html/|date=20121109153334}}. ''[[Washington Post]]''. Accessed November 10, 2008.</ref>. Газета Newsday дала альбому рэйтынг «A» і назвала яго «строгім і дысцыплінаваным»<ref>Gamboa, Glenn. [http://www.exploreli.com/entertainment/localguide/ny-etdrops5939921nov25a,0,703906.story Newsday — 808s & Heartbreak]{{Недоступная ссылка|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot}}. ''[[Newsday]]''. Accessed November 10, 2008.</ref>, у той час як The Los Angeles Times, ацаніўшы асаблівасць альбома, сказала: «808s & Heartbreak можа адпудзіць некаторых слухачоў і здацца стомным, але ён не проста лялечны тэатр. Дакладней, ён ім з’яўляецца, і гэта яшчэ больш здзіўляе»<ref name="LATimes">{{Cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2008/11/kanye-west-exam.html|title=Review: ''808s & Heartbreak''|first=Ann|last=Powers|date=2008-11-21|publisher=''[[Los Angeles Times]]''|archive-url=https://www.webcitation.org/66RbrquZ9?url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2008/11/kanye-west-exam.html|archive-date=2012-03-26|access-date=2008-11-22|url-status=dead}}</ref>. == Спіс кампазіцый == {{Tracklist|extra_column=Прадзюсар|title1=Say You Will|extra1=Канье Уэст|length1=6:18|title2=Welcome to Heartbreak|extra2=Канье Уэст, Джэф Баскер, Плэін Пэт|length2=4:23|note2=сумесна з Kid Cudi|title3=Heartless|extra3=Канье Уэст, No I.D.|length3=3:31|title4=Amazing|extra4=Канье Уэст, Джэф Баскер|length4=3:58|note4=сумесна з Young Jeezy|title5=Love Lockdown|extra5=Канье Уэст, Джэф Баскер|length5=4:30|title6=Paranoid|extra6=Канье Уэст, Джэф Баскер, Плэін Пэт|length6=4:38|note6=сумесна з Mr Hudson|title7=RoboCop|extra7=Kanye West|length7=4:34|title8=Street Lights|extra8=Канье Уэст, Mr. Hudson|length8=3:10|title9=Bad News|extra9=Канье Уэст|length9=3:59|title10=See You in My Nightmares|extra10=Канье Уэст, No I.D.|length10=4:18|note10=сумесна з [[Ліл Уэйн]]|title11=Coldest Winter|extra11=Канье Уэст, Джэф Баскер, No I.D.|length11=2:44|title12=Pinocchio Story|note12=Жывы выступ у [[Сінгапур]]ы, схаваны трэк|extra12=Канье Уэст|length12=6:02}} == Пазіцыі ў чартах == {| class="wikitable" ! align="center" |Краіна, чарт (2008) ! align="center" | Вышэйшая<br /> месца |- | align="left" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] Billboard 200 | align="center" | 1 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=The+Billboard+200|title=Music Albums, Top 200 Albums & Music Album Charts {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20100504062334/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=albums&f=the+billboard+200|archive-date=2010-05-04|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ''Billboard'' Top R&amp;B/Hip-Hop Albums | align="center" | 1 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=Top+R%26B%2FHip-Hop+Albums|title=Information Not Found {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518011532/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?g=Albums&f=Top+R%26B%2FHip-Hop+Albums|archive-date=2008-05-18|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Аўстралія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 12 <ref>[http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50 Australian ARIA Charts] {{Wayback|url=http://www.ariacharts.com.au/pages/charts_display_album.asp?chart=1G50}} Официальная позиция в чартах. Получена [[30 лістапада|30 ноября]], [[2008]]</ref> |- | align="left" | [[Ірландыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 11 <ref name="acharts.us">{{Cite web|url=http://acharts.us/album/40644|title=Kanye West — 808s & Heartbreak — Music Charts<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201062456/http://acharts.us/album/40644|archive-date=2008-12-01|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Новая Зеландыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 15 <ref>{{Cite web|url=http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|title=RIANZ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528090354/http://www.rianz.org.nz/rianz/chart.asp|archive-date=2014-05-28|access-date=2009-02-13|url-status=dead}}</ref> |- | align="left" | [[Вялікабрытанія|Велікабрытанія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 11 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Швейцарыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 13 <ref>{{Cite web|url=http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a|title=Schweizer Hitparade — Alben Top 100 04.07.2010 — hitparade.ch<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721183103/http://hitparade.ch/weekchart.asp?cat=a|archive-date=2014-07-21|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Канада]] ''Albums Chart'' | align="center" | 4 <ref>{{Cite web|url=http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html|title=CANOE — JAM! Music SoundScan Charts<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://www.webcitation.org/5t7elstEl?url=http://jam.canoe.ca/Music/Charts/ALBUMS.html|archive-date=2010-09-30|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Бельгія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 21 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Нарвегія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 19 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Данія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 42 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Аўстрыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 50 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Еўропа]] ''Top 100 Albums'' | align="center" | 23 <ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Top+100+Albums&pageNumber=Top+11-50&g=Albums|title=Information Not Found {{!}} Billboard.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007001148/http://www.billboard.com/bbcom/charts/chart_display.jsp?f=European+Top+100+Albums&pageNumber=Top+11-50&g=Albums|archive-date=2012-10-07|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Італія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 65 <ref>{{Cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche_artisti.php|title=FIMI — Federazione Industria Musicale Italiana — Classifiche<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722060301/http://www.fimi.it/classifiche_artisti.php|archive-date=2011-07-22|access-date=2009-02-13|url-status=live}}</ref> |- | align="left" | [[Францыя]] ''Albums Chart'' | align="center" | 52 <ref name="acharts.us" /> |- | align="left" | [[Германія]] ''Albums Chart'' | align="center" | 30 <ref name="acharts.us" /> |- |} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альбомы Канье Уэста]] [[Катэгорыя:Альбомы 2008 года]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7wm3y5t2ck6mzeaerush5q961rio93d 0 806421 5130743 5127124 2026-04-22T18:49:13Z Pabojnia 135280 афармленне 5130743 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Жак Дуаён''' ({{lang-fr|Jacques Doillon}}; нар. {{ДН|15|3|1944}}, {{МН|Парыж||}}) — французскі [[рэжысёр]] і сцэнарыст. Пачаў працаваць у якасці мантажора над дакументальнымі фільмамі, у прыватнасці «Таемны Парыж» (1965) Эдуара Лажэра і «Парыж: Цалкам сакрэтна» (1969) П’ера Рустана. У 1973 здымае свой першы паўнаметражны фільм «Год 01» паводле коміксу [[Жорж Бландо|Жоржа Бландо]] сумесна з [[Ален Рэнэ|Аленам Рэнэ]] і [[Жан Руш|Жанам Рушам]]. У 1994 годзе, натхнёнай гісторыяй Жэрмены дэ Сталь і Бенжамена Канстана, здымае поўнаметражны фільм «На дне сэрца», а таксама выпускае 12-серыйную версію для тэлебачання. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Дуаён}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Францыі]] 40eymy3i7426k2z6ni2imtycdz4ateb 0 806434 5130897 5127171 2026-04-23T09:11:30Z Slavazai1973 60865 Інфармацыя перанесена на старонку Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая» 5130897 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 806529 5130754 5127541 2026-04-22T18:58:39Z Pabojnia 135280 афармленне 5130754 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Джонсан}} {{навуковец}} '''Сэмюэл Джонсан''' ({{lang-en|Samuel Johnson}}; 7 [18] верасня 1709 — {{ДС|13|12|1784}}) — англійскі літаратурны крытык, лексікограф і паэт эпохі [[Асветніцтва]], імя якога, паводле ацэнкі «Брытанікі», стала ў англамоўным свеце сінонімам другой паловы XVIII стагоддзя. == Біяграфія == Сын дробнага гандляра кнігамі. У 1735 годзе пабраўся шлюбам з заможнай саракапяцігадовай удавой, на сродкі якой адкрыў школу (сярод вучняў быў [[Дэвід Гарык]], пазней вядомы акцёр). Напісаная (у перайманне Ювеналу) пасля пераезду Джонсана ў сталіцу паэма «Лондан» заслужыла пахвалу Поўпа. За ёй рушыў услед яшчэ больш паспяховы досвед ювеналавай сатыры, «Марнасць чалавечых жаданняў» (1749), якая замацавала за Джонсанам рэпутацыю перадавога англійскага паэта тых гадоў. У 1738—1744 гадах пад выдуманымі імёнамі асвятляў ход парламенцкіх дэбатаў у часопісе «Джэнтлменз мэгэзін», друкаваўся і ў многіх іншых выданнях, зарабляючы на ​​жыццё літаратурнай працай. У 1744 годзе выпусціў біяграфію [[Рычард Сэвідж|Рычарда Сэвіджа]], пасля чаго атрымаў заказ на складанне тлумачальнага слоўніка англійскай мовы — праца заняла дзевяць гадоў, праславіла аўтара па ўсёй краіне, умацавала яго матэрыяльнае становішча і прынесла яму ступень магістра мастацтваў Оксфардскага ўніверсітэта. Нягледзячы на ​​тое, што Джонсан не меў папярэднікаў у падобнага роду працы, а на момант публікацыі (1755) гэты слоўнік быў першым у англійскай літаратуры, ён і да гэтага часу не страціў сваёй каштоўнасці. У 1750—1752 выдаваў часопіс «Рэмблер» (англ.: The Rambler), у якім надрукаваў 203 «досведы» на этычныя і літаратурныя тэмы. Задачу свайго часопіса Джонсан бачыў у тым, каб навучаць, а не забаўляць. Выданне, да якога публіка паставілася з прахалодцай, прыйшлося спыніць са смерцю жонкі, але перавыдадзеныя ў адным томе выпускі часопіса сталі бэстсэлерам, што ў 1758 г. натхніла Джонсана на выданне менш сур’ёзнага часопіса «Айдлер» (англ.: The Idler). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Джонсан}} [[Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі]] cuj0qd913cqso24btsdn6hhlkpwnsyx 0 806641 5130740 5129696 2026-04-22T18:47:42Z Pabojnia 135280 афармленне 5130740 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эміль Веньямінавіч Брагінскі''' ([[19 лістапада]] [[1921]], Масква — [[26 мая]] [[1998]], там жа) — савецкі і расійскі празаік, драматург і сцэнарыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1976). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] {{DEFAULTSORT:Брагінскі Эміль Веньямінавіч}} rpac7id1zfwzob7zw5lu38hsdq053x3 5130824 5130740 2026-04-23T02:57:31Z StarDeg 16311 5130824 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эміль Веньямінавіч Брагінскі''' ([[19 лістапада]] [[1921]], Масква — [[26 мая]] [[1998]], там жа) — савецкі і расійскі празаік, драматург і сцэнарыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1976). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977). * 1995 — [[Гульня ўяўлення]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] {{DEFAULTSORT:Брагінскі Эміль Веньямінавіч}} ng64bi42hbqh0vfrucxr6odafs6dssp 5130825 5130824 2026-04-23T02:58:37Z StarDeg 16311 5130825 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эміль Веньямінавіч Брагінскі''' ([[19 лістапада]] [[1921]], Масква — [[26 мая]] [[1998]], там жа) — савецкі і расійскі празаік, драматург і сцэнарыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1976). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977). == Фільмаграфія == * 1995 — [[Гульня ўяўлення]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] {{DEFAULTSORT:Брагінскі Эміль Веньямінавіч}} g0olsvt8n42ukz0l9ejg3u2tdhhrz4e 5130826 5130825 2026-04-23T03:01:13Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5130826 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эміль Веньямінавіч Брагінскі''' ([[19 лістапада]] [[1921]], Масква — [[26 мая]] [[1998]], там жа) — савецкі і расійскі празаік, драматург і сцэнарыст. Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР (1976). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977). == Фільмаграфія == * 1976 — [[Іронія лёсу, або З лёгкай парай!]] * 1995 — [[Гульня ўяўлення]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] {{DEFAULTSORT:Брагінскі Эміль Веньямінавіч}} ke9bp5dq6rgnr42p11ulhg73kj8qkbr 0 806710 5130665 5130422 2026-04-22T12:36:06Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5130665 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ('''10-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Трухановіч]] * Задарожны * Красін * Голубеў * Арцюхоў * [[Арцём Скрыба|Скрыба]] * [[Міхаіл Жыла|Жыла]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Валянцінавіч Жук|Уладзімір Жук]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Вікторыя-Рэгія Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/69624/ Кубок Беларуси. «Аркатрон»: опять с нуля] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Вікторыя-Рэгія]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] d4j0ftbzrjb773jnp3yh0jybrivfeni 0 806714 5130675 5130414 2026-04-22T12:58:05Z Паўлюк Шапецька 37440 5130675 wikitext text/x-wiki У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр '''). == Склад каманды == * Валянцін Кашавой (1981, [[Украіна]]) * Эгідзіюс Пяцкявічюс (1974, [[Літва]]) * [[Сяргей Фурс]] (1976) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]](1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Яўген Камароў]] (1986) * [[Віктар Недаліўка]] (1986) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (1986) * Дзмітрый Анішчук (1978, [[Украіна]]) * Віктар Каваленка (1982, [[Расія]]) * Рамігіюс Чапуліс (1982, [[Літва]]) * [[Сяргей Барысавіч Ануфрыенка|Сяргей Ануфрыенка]] (1985, [[Украіна]]) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * [[Андрэй Хапаль|Хапаль]] * [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Ацьман]] * [[Аляксей Васільевіч Гайса|Гайса]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Украіны}} [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Рапавец]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/68490/ «Аркатрон» идет!] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] hl8mtg41petg9fv58egx336zds4y3m4 5130731 5130675 2026-04-22T18:24:59Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5130731 wikitext text/x-wiki У сезоне 2010/2011 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр '''). == Склад каманды == * [[Валянцін Кашавой]] (1981, [[Украіна]]) * Эгідзіюс Пяцкявічюс (1974, [[Літва]]) * [[Сяргей Фурс]] (1976) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]](1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Яўген Камароў]] (1986) * [[Віктар Недаліўка]] (1986) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (1986) * Дзмітрый Анішчук (1978, [[Украіна]]) * Віктар Каваленка (1982, [[Расія]]) * Рамігіюс Чапуліс (1982, [[Літва]]) * [[Сяргей Барысавіч Ануфрыенка|Сяргей Ануфрыенка]] (1985, [[Украіна]]) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * [[Андрэй Хапаль|Хапаль]] * [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Ацьман]] * [[Аляксей Васільевіч Гайса|Гайса]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Украіны}} [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Рапавец]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск]] * [[Сезон 2011/2012 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/68490/ «Аркатрон» идет!] * [https://pressball.by/blog/pressball/67372/ Анонс. Восемь пишем, один в уме] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2010/2011]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2010/2011|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] nsb4u72wxqfdvdjudug41zv7neh5vps 0 806740 5130653 5130635 2026-04-22T12:23:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест збору */ 5130653 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Гербарыі Міхала Федароўскага |Арыгінал = {{lang-pl|Zioła lecznicze...; Rośliny użyteczne...; Zielnik Litewski}} |Выява = Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach (page 13 crop).jpg |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Гербарый]], [[рукапіс]] |Мова = [[польская мова|польская]] (асноўны тэкст), [[беларуская мова|беларуская]] (назвы раслін, цытаты, замовы) |Выдавецтва = |Выпуск = 1882—1886 |Старонак = |isbn = |Подпіс=Тытульны аркуш сшытка «Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан».}} '''Герба́рыі Міха́ла Федаро́ўскага''' — унікальны архіўны збор этнабатанічных рукапісаў і засушаных узораў раслін, створаны беларускім і польскім этнографам [[Міхал Федароўскі|Міхалам Федароўскім]] у 1882—1886 гадах. Гербарыі з’яўляюцца каштоўнай крыніцай па народнай [[Медыцына|медыцыне]], [[Этнабатаніка|этнабатаніцы]], традыцыйным харчаванні і магічных практыках жыхароў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX стагоддзя. Доўгі час лічыліся згубленымі, пакуль у 2012 годзе не былі знойдзеныя ў архівах [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191}}. == Гісторыя стварэння і лёс рукапісаў == Маштабная праца па зборы батанічнага і этнаграфічнага матэрыялу была распачатая Міхалам Федароўскім у пачатку 1880-х гадоў, калі ён працаваў адміністратарам у маёнтку [[Студзераўшчына]] (недалёка ад [[Баранавічы|Баранавічаў]]). Непасрэдным штуршком для сістэматызацыі матэрыялаў стаў заклік вядомага кракаўскага батаніка [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]], які ў 1883 годзе апублікаваў анкету з просьбай дасылаць яму звесткі пра народныя назвы і спосабы выкарыстання раслін з дадаткам іх засушаных фрагментаў{{sfn|Graniszewska|2013|с=66}}. У канцы 1883 года Федароўскі адправіў першыя падрыхтаваныя сшыткі са свайго гербарыя Растафіньскаму ў [[Кракаў]]. Згодна з просьбай самога збіральніка, пасля апрацоўкі прафесарам гэтыя матэрыялы былі перададзеныя ў прыватны этнаграфічны музей даследчыка [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] ў маёнтку {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Graniszewska|2016|с=192—193}}. Пасля смерці З. Глогера ў 1910 годзе калекцыя была перададзена ў {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а пазней рукапісы Федароўскага перавезлі ў Батанічны сад Варшаўскага ўніверсітэта. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] яны цудам ацалелі, былі вывезеныя немцамі, але пасля вайны вярнуліся ў Варшаву. Дзесяцігоддзямі гэтыя дакументы ляжалі невядомымі сярод тысяч іншых папапак у архіве Гербарыя Біялагічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта. Да 2012 года даследчыкам быў вядомы толькі адзін рукапісны гербарый Федароўскага — трэці сшытак лекавых раслін («''Zioła lecznicze używane przez lud białoruski...''»), які захоўваўся ў Бібліятэцы [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Аднак у 2012 годзе ў працэсе ўпарадкавання архіўных збораў Батанічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта даследчыцай [[Мая Гранішэўска|Маяй Гранішэўскай]] быў выяўлены велізарны, раней невядомы масіў этнабатанічных матэрыялаў этнографа{{sfn|Graniszewska|2016|с=193}}. У 2013—2015 гадах пры фінансавай падтрымцы [[Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы]] рукапісы прайшлі складаную прафесійную [[Кансервацыя|кансервацыю]] (пад кіраўніцтвам рэстаўратара Магдалены Грэнды), што дазволіла ўвесці іх у навуковы абарот{{sfn|Graniszewska|2016|с=196}}. == Змест збору == Знойдзены ў 2012 годзе масіў этнабатанічных рукапісаў Федароўскага ўключае 14 вялікіх сшыткаў фармату А3 (40 x 27 см): * '''«Zioła lecznicze używane przez lud litewski w okolicach Wołkowyska i Słonima, z dodatkiem roślin w gusłach i czarach zastosowanie mających»''' (''«Лекавыя зёлкі, якія выкарыстоўваюцца літоўскім людам у ваколіцах [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, з дадаткам раслін, якія маюць прымяненне ў заклёнах і чарах»'') — два сшыткі (1882 і 1883 гады). Змяшчаюць 108 засушаных асобнікаў раслін з падрабязнымі тэкставымі апісаннямі іх прымянення ў медыцыне і магіі. Трэці сшытак гэтай серыі (ад 1886 года) захоўваецца асобна ў [[Бібліятэка Варшаўскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191—193}}. * '''«Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny. Zeszyt I»''' (''«Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і [[Пружаны|Пружан]]. Сшытак І»'') — адзін сшытак (1883 год). Уключае 57 старонак тэксту і 15 табліц з 53 відамі раслін. Апісвае расліны, якія выкарыстоўваліся ў ежу, для атрымання алею, валокнаў, фарбавальнікаў і вырабу прадметаў штодзённага побыту{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. * '''«Zielnik Litewski. Zbiór roślin z okolic Wołkowyska i Słonima z oznaczeniem nazw jakie im lud nadaje. Zeszyt I»''' (''«Літоўскі гербарый. Збор раслін з ваколіц Ваўкавыска і Слоніма з абазначэннем назваў, якія ім дае люд. Сшытак І»'') — адзін сшытак, які ўтрымлівае выключна ўзоры раслін з іх народнымі назвамі без дадатковых апісанняў{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. * '''Дзесяць сшыткаў без назвы''' — чарнавікі і тэхнічная дакументацыя, якія змяшчаюць узоры раслін і іх лакальныя назвы{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="220" caption="Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан. Сшытак І"> Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica I.jpg|1) paporocień – orlica pospolita ''[[Pteridium aquilinum]]'' (L.) Kuhn 2) obaracień – rdest wężownik ''[[Polygonum bistorta]]'' L. 3) rzeszka – pokrzywa żegawka ''[[Urtica urens]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica II.jpg|4) śnitka – podagrycznik pospolity ''[[Aegopodium podagraria]]'' L. 5) padśnitnik – jaskier rozłogowy ''[[Ranunculus repens]]'' L. 6) babka – babka zwyczajna [[Plantago major|''Plantago major'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica III.jpg|7) bierozka – powój polny ''[[Convolvulus arvensis]]'' L. 8) podbierozka – rdestówka powojowata [[Fallopia convolvulus|''Fallopia convolvulus'']] (L.) A. Löve 9) wałoszka – chaber bławatek ''[[Centaurea cyanus]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica IV.jpg|10) asot – ostrożeń polny ''[[Cirsium arvense]]'' (L.) Scop. 11) padasocik – farbownik polny ''[[Anchusa arvensis]]'' (L.) Bieb. 12) laskouka – lepnica rozdęta ''[[Silene vulgaris]]'' (Moench) Garcke Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica V.jpg|13) makryca bieła – przetacznik perski ''[[Veronica persica|Veronica cfr. persica]]'' Poir. 14) lebieda – komosa biała ''[[Chenopodium album]]'' L. 15) świerepa – rzodkiew świrzepa ''[[Raphanus raphanistrum]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VI.jpg|16) szczawiej – szczaw zwyczajny ''[[Rumex acetosa]]'' L. 17) zazulin szczawiej – szczawik zajęczy ''[[Oxalis acetosella]]'' L. 18) harabiniec – szczaw rozpierzchły ''[[Rumex thyrsiflorus]]'' Fing. 19) borszcz – barszcz zwyczajny ''[[Heracleum sphondylium]]'' L. s.l. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VII.jpg|20) karpacz – szczaw kędzierzawy [[Rumex crispus|''Rumex crispus'']] L. 21) hurecznik – ogórecznik lekarski ''[[Borago officinalis]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VIII.jpg|22) nastulka – nasturcja większa [[Tropaeolum majus|''Tropaeolum majus'']] L. 23) trzmielina pospolita [[Euonymus europaeus|''Euonymus europaeus'']] L. omyłkowo zamiast czeremchy [[Prunus padus|''Prunus padus'']] L. 24) ażyny – jeżyna [[Rubus|''Rubus'']] L. 26) sunicy – poziomka pospolita [[Fragaria vesca|''Fragaria vesca'']] L. 27) czarnicy – borówka czarna [[Vaccinium myrtillus|''Vaccinium myrtillus'']] L </gallery> == Мова і тэрміналогія == Асноўны аўтарскі тэкст рукапісаў, уступы і метадалагічныя каментарыі напісаныя на [[польская мова|польскай мове]]. Аднак увесь фактычны фальклорны матэрыял шчыльна пранізаны [[беларуская мова|беларускай мовай]]. Менавіта па-беларуску, з выкарыстаннем [[Польскі алфавіт|польскага алфавіта]] і дадатковых [[Дыякрытычныя знакі|дыякрытычных знакаў]] для перадачы [[Беларуская фанетыка|мясцовай фанетыкі]], Федароўскі фіксаваў лакальныя народныя назвы раслін, прамыя цытаты інфарматараў, а таксама тэксты [[Замова|замоў]] і магічных формул{{sfn|Генетические ресурсы|2018|с=141}}. Асобна даследчык вылучаў назвы раслін, якія былі ў ходзе сярод мясцовай дробнай шляхты (так званай «[[Загонавая шляхта|загонавай шляхты]]»). Нягледзячы на тое, што ў назвах гербарыяў выкарыстоўваюцца тэрмін «літоўскі люд» (''lud litewski''), даследчыкі адзначаюць, што праца Федароўскага з'яўляецца дакументацыяй фальклору [[Беларуская зямля|беларускай зямлі]], а дакладней — тэрыторый, якія ў той час вызначаліся як [[Літоўская Русь]] (''Ruś Litewska''){{sfn|Graniszewska|2013|с=64}}. Самі палявыя даследаванні праводзіліся ў ваколіцах [[Слонім|Слоніма]], [[Ваўкавыск|Ваўкавыска]] і [[Пружаны|Пружан]], і Федароўскі вызначаў мову люду даследаваных тэрыторый як «гаворку беларускай мовы» (''narzecze języka białoruskiego''), якая, паводле яго слоў, адрознівалася ад іншых [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]] устойлівасцю да ўплыву [[Маларасійская мова|маларасійскай мовы]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=197}}. == Этнабатанічная каштоўнасць == Гербарыі Федароўскага дэманструюць непарыўную сувязь паміж рэальнымі біялагічнымі ўласцівасцямі раслін і іх міфапаэтычным асэнсаваннем у традыцыйнай культуры. Расліны разглядаліся сялянамі не толькі як лекі, але і як магічныя інструменты. Напрыклад, пра выкарыстанне расліны [[Шальнік трыпутнікавы|Шалянец]] (''Szaleniec'', [[водны трыпутнік]] — ''Alisma plantago-aquatica'') пры лячэнні шаленства Федароўскі пакінуў наступны падрабязны запіс{{sfn|Graniszewska|2016|с=212}}: {{Цытата|тэкст=Шалянец <...> мясцовыя знахары выкарыстоўвалі ў выпадках шаленства. У гэтым выпадку траву, высушаную і цёртую, можна прымаць тры разы, а менавіта: на досвітку, захадзе сонца і зноў на наступны дзень на досвітку, і калі не скончыўся месяц з моманту ўкусу шалёнай жывёліны, то дапамагае эфектыўна. Я доўга не верыў у выратавальную ўласцівасць шалянца, але калі свінні, укушаныя на маіх вачах шалёным сабакам, яго з’елі, а шаленства наогул не было відаць, – я вымушаны быў верыць. <...> Мне сказалі ў вёсцы Студзераўшчына, што некаторыя сабакі, якія пакутуюць ад шаленства, выкліканыя іх уласным інстынктам, шукаюць шалянец каля балот і вылечваюць сябе.{{арыгінальны тэкст|pl|Szaleniec <...> znacharzy tutejsi używają w wypadkach wścieklizny. W tym razie ziele uprzędnio wysuszone i starte na proszek zadawane bywa trzykróć, mianowicie: o wschodzie, zachodzie i znów nazajutrz o wschodzie słońca, a jeżeli miesiąc nie upłynął od chwili pokąsania przez zwierze wściekłe, to zawsze pomaga skutecznie. W zbawienną własność szaleńcu nie dawałem długo wiary, lecz gdy trzodzie méj pokąsanéj w moich oczach przez psa wściekłego, zadano go a wścieklizna nie ujawniła się wcale – uwierzyć musiałem. <...> Mówiono mi we wsi Studerowszczyznie (Sł.), że niektóre psy dotknięte wścieklizną, powodowane własnym instynktem, wyszukują po moczarach szaleńcu i same się leczą.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}} У рукапісе «Карысныя расліны…» Федароўскі падрабязна апісвае харчовыя звычкі беларусаў (выкарыстанне [[Ягады|дзікіх ягад]], варэнне [[Кісель|кісялёў]], [[Бярозавы квас|бярозавага квасу]]), а таксама [[Фарбавальныя расліны|прымяненне раслін для фарбавання тканін]] і вытворчасці розных прылад працы{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. == Сувязь з манаграфіяй «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == Тэкставая інфармацыя, сабраная ў гербарыях «Zioła lecznicze…», пазней стала асновай для раздзела «Лекавыя сродкі» (Lekarstwa) у першым томе фундаментальнай манаграфіі Федароўскага «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897). Аднак падчас падрыхтоўкі кнігі да друку аўтар ужо не меў фізічнага доступу да сваіх першых гербарыяў, якія знаходзіліся ў калекцыі [[Зыгмунт Глогер|Глогера]], і мусіў абапірацца на пазнейшыя чарнавыя нататкі і дадатковыя сшыткі без назваў{{sfn|Graniszewska|2016|с=200}}. Гэта прывяло да ўзнікнення шэрагу памылак у друкаваным выданні. Федароўскі пераблытаў некаторыя народныя назвы з лацінскімі батанічнымі класіфікацыямі. Напрыклад, у друкаванай манаграфіі расліна «чырвона-зелле» (''czyrwono-ziele'') была памылкова ідэнтыфікаваная як ''[[Orchis latifolia]]'', у той час як у арыгінальным гербарыі пад гэтай назвай быў прылеплены і апісаны ''[[Lythrum salicaria]]''. Падобныя памылкі адбыліся з ідэнтыфікацыяй і іншых відаў: так, «нізіперсніца» (''nizipierśnica'') у кнізе пададзена як ''[[Plantago lanceolata]]'' (замест ''[[Dactylorhiza incarnata]]'' ў гербарыі), «парушэнец» (''paruszeniec'') — як ''[[Calamintha acinos]]'' (замест ''[[Viola riviniana]]''), «разходнік лясны» (''razchodnik lesny'') — як ''[[Glechoma hederacea]]'' (замест ''[[Viola]]''), «зелле ад трасцы» (''ziele ad trascy'') — як ''[[Hieracium pilosella]]'' (замест ''[[Antennaria dioica]]''), а «спірэй» (''spirej'') — як ''[[Filipendula vulgaris]]'' ці ''[[Aruncus dioicus]]'' (замест ''[[Spiraea chamaedryfolia]]''){{sfn|Graniszewska|2016|с=198—201}}. Знаходка ў 2012 годзе аўтэнтычных гербарыяў дазволіла сучасным даследчыкам супаставіць засушаныя ўзоры з тэкстам манаграфіі і канчаткова выправіць гістарычныя недакладнасці ў ідэнтыфікацыі беларускай народнай флоры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак= Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016 |спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zielnik_Zio%C5%82a_lecznicze..._Micha%C5%82a_Fedorowskiego_jako_dokumentacja_bada%C5%84_etnograficznych.pdf |мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак= Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ro%C5%9Bliny_u%C5%BCyteczne%E2%80%A6_Micha%C5%82a_Fedorowskiego_%E2%80%93_dzie%C5%82o_odnalezione_po_130_latach.pdf|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Генетические ресурсы и традиционные знания в Республике Беларусь. Правовые аспекты и создание потенциала для реализации Нагойского протокола. Отчеты экспертов |адказны=Сост. Е.Н.Макеева, Е.В.Гузенко, К.А.Пантелей; под науч. ред. Е.Н.Макеевой, В.А.Лемеш |месца=Минск |выдавецтва=Право и экономика |год=2018 |старонак=224 |спасылка=https://abs.igc.by/wp-content/uploads/2019/10/Expert-reports.pdf |ref=Генетические ресурсы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Гербарыі]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Міхал Федароўскі]] [[Катэгорыя:Этнабатаніка]] [[Катэгорыя:Творы 1880-х гадоў]] niuri0qvqsxiy9nga3mij48l275ulgq 5130654 5130653 2026-04-22T12:23:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Змест збору */ 5130654 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Гербарыі Міхала Федароўскага |Арыгінал = {{lang-pl|Zioła lecznicze...; Rośliny użyteczne...; Zielnik Litewski}} |Выява = Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach (page 13 crop).jpg |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Гербарый]], [[рукапіс]] |Мова = [[польская мова|польская]] (асноўны тэкст), [[беларуская мова|беларуская]] (назвы раслін, цытаты, замовы) |Выдавецтва = |Выпуск = 1882—1886 |Старонак = |isbn = |Подпіс=Тытульны аркуш сшытка «Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан».}} '''Герба́рыі Міха́ла Федаро́ўскага''' — унікальны архіўны збор этнабатанічных рукапісаў і засушаных узораў раслін, створаны беларускім і польскім этнографам [[Міхал Федароўскі|Міхалам Федароўскім]] у 1882—1886 гадах. Гербарыі з’яўляюцца каштоўнай крыніцай па народнай [[Медыцына|медыцыне]], [[Этнабатаніка|этнабатаніцы]], традыцыйным харчаванні і магічных практыках жыхароў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX стагоддзя. Доўгі час лічыліся згубленымі, пакуль у 2012 годзе не былі знойдзеныя ў архівах [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191}}. == Гісторыя стварэння і лёс рукапісаў == Маштабная праца па зборы батанічнага і этнаграфічнага матэрыялу была распачатая Міхалам Федароўскім у пачатку 1880-х гадоў, калі ён працаваў адміністратарам у маёнтку [[Студзераўшчына]] (недалёка ад [[Баранавічы|Баранавічаў]]). Непасрэдным штуршком для сістэматызацыі матэрыялаў стаў заклік вядомага кракаўскага батаніка [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]], які ў 1883 годзе апублікаваў анкету з просьбай дасылаць яму звесткі пра народныя назвы і спосабы выкарыстання раслін з дадаткам іх засушаных фрагментаў{{sfn|Graniszewska|2013|с=66}}. У канцы 1883 года Федароўскі адправіў першыя падрыхтаваныя сшыткі са свайго гербарыя Растафіньскаму ў [[Кракаў]]. Згодна з просьбай самога збіральніка, пасля апрацоўкі прафесарам гэтыя матэрыялы былі перададзеныя ў прыватны этнаграфічны музей даследчыка [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] ў маёнтку {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Graniszewska|2016|с=192—193}}. Пасля смерці З. Глогера ў 1910 годзе калекцыя была перададзена ў {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а пазней рукапісы Федароўскага перавезлі ў Батанічны сад Варшаўскага ўніверсітэта. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] яны цудам ацалелі, былі вывезеныя немцамі, але пасля вайны вярнуліся ў Варшаву. Дзесяцігоддзямі гэтыя дакументы ляжалі невядомымі сярод тысяч іншых папапак у архіве Гербарыя Біялагічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта. Да 2012 года даследчыкам быў вядомы толькі адзін рукапісны гербарый Федароўскага — трэці сшытак лекавых раслін («''Zioła lecznicze używane przez lud białoruski...''»), які захоўваўся ў Бібліятэцы [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Аднак у 2012 годзе ў працэсе ўпарадкавання архіўных збораў Батанічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта даследчыцай [[Мая Гранішэўска|Маяй Гранішэўскай]] быў выяўлены велізарны, раней невядомы масіў этнабатанічных матэрыялаў этнографа{{sfn|Graniszewska|2016|с=193}}. У 2013—2015 гадах пры фінансавай падтрымцы [[Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы]] рукапісы прайшлі складаную прафесійную [[Кансервацыя|кансервацыю]] (пад кіраўніцтвам рэстаўратара Магдалены Грэнды), што дазволіла ўвесці іх у навуковы абарот{{sfn|Graniszewska|2016|с=196}}. == Змест збору == Знойдзены ў 2012 годзе масіў этнабатанічных рукапісаў Федароўскага ўключае 14 вялікіх сшыткаў фармату А3 (40 x 27 см): * '''«Zioła lecznicze używane przez lud litewski w okolicach Wołkowyska i Słonima, z dodatkiem roślin w gusłach i czarach zastosowanie mających»''' (''«Лекавыя зёлкі, якія выкарыстоўваюцца літоўскім людам у ваколіцах [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, з дадаткам раслін, якія маюць прымяненне ў заклёнах і чарах»'') — два сшыткі (1882 і 1883 гады). Змяшчаюць 108 засушаных асобнікаў раслін з падрабязнымі тэкставымі апісаннямі іх прымянення ў медыцыне і магіі. Трэці сшытак гэтай серыі (ад 1886 года) захоўваецца асобна ў [[Бібліятэка Варшаўскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191—193}}. * '''«Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny. Zeszyt I»''' (''«Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і [[Пружаны|Пружан]]. Сшытак І»'') — адзін сшытак (1883 год). Уключае 57 старонак тэксту і 15 табліц з 53 відамі раслін. Апісвае расліны, якія выкарыстоўваліся ў ежу, для атрымання алею, валокнаў, фарбавальнікаў і вырабу прадметаў штодзённага побыту{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. * '''«Zielnik Litewski. Zbiór roślin z okolic Wołkowyska i Słonima z oznaczeniem nazw jakie im lud nadaje. Zeszyt I»''' (''«Літоўскі гербарый. Збор раслін з ваколіц Ваўкавыска і Слоніма з абазначэннем назваў, якія ім дае люд. Сшытак І»'') — адзін сшытак, які ўтрымлівае выключна ўзоры раслін з іх народнымі назвамі без дадатковых апісанняў{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. * '''Дзесяць сшыткаў без назвы''' — чарнавікі і тэхнічная дакументацыя, якія змяшчаюць узоры раслін і іх лакальныя назвы{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. == Галерэя == <gallery mode="packed" perrow="4" heights="220" caption="Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан. Сшытак І"> Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica I.jpg|1) paporocień – orlica pospolita ''[[Pteridium aquilinum]]'' (L.) Kuhn 2) obaracień – rdest wężownik ''[[Polygonum bistorta]]'' L. 3) rzeszka – pokrzywa żegawka ''[[Urtica urens]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica II.jpg|4) śnitka – podagrycznik pospolity ''[[Aegopodium podagraria]]'' L. 5) padśnitnik – jaskier rozłogowy ''[[Ranunculus repens]]'' L. 6) babka – babka zwyczajna [[Plantago major|''Plantago major'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica III.jpg|7) bierozka – powój polny ''[[Convolvulus arvensis]]'' L. 8) podbierozka – rdestówka powojowata [[Fallopia convolvulus|''Fallopia convolvulus'']] (L.) A. Löve 9) wałoszka – chaber bławatek ''[[Centaurea cyanus]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica IV.jpg|10) asot – ostrożeń polny ''[[Cirsium arvense]]'' (L.) Scop. 11) padasocik – farbownik polny ''[[Anchusa arvensis]]'' (L.) Bieb. 12) laskouka – lepnica rozdęta ''[[Silene vulgaris]]'' (Moench) Garcke Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica V.jpg|13) makryca bieła – przetacznik perski ''[[Veronica persica|Veronica cfr. persica]]'' Poir. 14) lebieda – komosa biała ''[[Chenopodium album]]'' L. 15) świerepa – rzodkiew świrzepa ''[[Raphanus raphanistrum]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VI.jpg|16) szczawiej – szczaw zwyczajny ''[[Rumex acetosa]]'' L. 17) zazulin szczawiej – szczawik zajęczy ''[[Oxalis acetosella]]'' L. 18) harabiniec – szczaw rozpierzchły ''[[Rumex thyrsiflorus]]'' Fing. 19) borszcz – barszcz zwyczajny ''[[Heracleum sphondylium]]'' L. s.l. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VII.jpg|20) karpacz – szczaw kędzierzawy [[Rumex crispus|''Rumex crispus'']] L. 21) hurecznik – ogórecznik lekarski ''[[Borago officinalis]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VIII.jpg|22) nastulka – nasturcja większa [[Tropaeolum majus|''Tropaeolum majus'']] L. 23) trzmielina pospolita [[Euonymus europaeus|''Euonymus europaeus'']] L. omyłkowo zamiast czeremchy [[Prunus padus|''Prunus padus'']] L. 24) ażyny – jeżyna [[Rubus|''Rubus'']] L. 26) sunicy – poziomka pospolita [[Fragaria vesca|''Fragaria vesca'']] L. 27) czarnicy – borówka czarna [[Vaccinium myrtillus|''Vaccinium myrtillus'']] L </gallery> == Мова і тэрміналогія == Асноўны аўтарскі тэкст рукапісаў, уступы і метадалагічныя каментарыі напісаныя на [[польская мова|польскай мове]]. Аднак увесь фактычны фальклорны матэрыял шчыльна пранізаны [[беларуская мова|беларускай мовай]]. Менавіта па-беларуску, з выкарыстаннем [[Польскі алфавіт|польскага алфавіта]] і дадатковых [[Дыякрытычныя знакі|дыякрытычных знакаў]] для перадачы [[Беларуская фанетыка|мясцовай фанетыкі]], Федароўскі фіксаваў лакальныя народныя назвы раслін, прамыя цытаты інфарматараў, а таксама тэксты [[Замова|замоў]] і магічных формул{{sfn|Генетические ресурсы|2018|с=141}}. Асобна даследчык вылучаў назвы раслін, якія былі ў ходзе сярод мясцовай дробнай шляхты (так званай «[[Загонавая шляхта|загонавай шляхты]]»). Нягледзячы на тое, што ў назвах гербарыяў выкарыстоўваюцца тэрмін «літоўскі люд» (''lud litewski''), даследчыкі адзначаюць, што праца Федароўскага з'яўляецца дакументацыяй фальклору [[Беларуская зямля|беларускай зямлі]], а дакладней — тэрыторый, якія ў той час вызначаліся як [[Літоўская Русь]] (''Ruś Litewska''){{sfn|Graniszewska|2013|с=64}}. Самі палявыя даследаванні праводзіліся ў ваколіцах [[Слонім|Слоніма]], [[Ваўкавыск|Ваўкавыска]] і [[Пружаны|Пружан]], і Федароўскі вызначаў мову люду даследаваных тэрыторый як «гаворку беларускай мовы» (''narzecze języka białoruskiego''), якая, паводле яго слоў, адрознівалася ад іншых [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]] устойлівасцю да ўплыву [[Маларасійская мова|маларасійскай мовы]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=197}}. == Этнабатанічная каштоўнасць == Гербарыі Федароўскага дэманструюць непарыўную сувязь паміж рэальнымі біялагічнымі ўласцівасцямі раслін і іх міфапаэтычным асэнсаваннем у традыцыйнай культуры. Расліны разглядаліся сялянамі не толькі як лекі, але і як магічныя інструменты. Напрыклад, пра выкарыстанне расліны [[Шальнік трыпутнікавы|Шалянец]] (''Szaleniec'', [[водны трыпутнік]] — ''Alisma plantago-aquatica'') пры лячэнні шаленства Федароўскі пакінуў наступны падрабязны запіс{{sfn|Graniszewska|2016|с=212}}: {{Цытата|тэкст=Шалянец <...> мясцовыя знахары выкарыстоўвалі ў выпадках шаленства. У гэтым выпадку траву, высушаную і цёртую, можна прымаць тры разы, а менавіта: на досвітку, захадзе сонца і зноў на наступны дзень на досвітку, і калі не скончыўся месяц з моманту ўкусу шалёнай жывёліны, то дапамагае эфектыўна. Я доўга не верыў у выратавальную ўласцівасць шалянца, але калі свінні, укушаныя на маіх вачах шалёным сабакам, яго з’елі, а шаленства наогул не было відаць, – я вымушаны быў верыць. <...> Мне сказалі ў вёсцы Студзераўшчына, што некаторыя сабакі, якія пакутуюць ад шаленства, выкліканыя іх уласным інстынктам, шукаюць шалянец каля балот і вылечваюць сябе.{{арыгінальны тэкст|pl|Szaleniec <...> znacharzy tutejsi używają w wypadkach wścieklizny. W tym razie ziele uprzędnio wysuszone i starte na proszek zadawane bywa trzykróć, mianowicie: o wschodzie, zachodzie i znów nazajutrz o wschodzie słońca, a jeżeli miesiąc nie upłynął od chwili pokąsania przez zwierze wściekłe, to zawsze pomaga skutecznie. W zbawienną własność szaleńcu nie dawałem długo wiary, lecz gdy trzodzie méj pokąsanéj w moich oczach przez psa wściekłego, zadano go a wścieklizna nie ujawniła się wcale – uwierzyć musiałem. <...> Mówiono mi we wsi Studerowszczyznie (Sł.), że niektóre psy dotknięte wścieklizną, powodowane własnym instynktem, wyszukują po moczarach szaleńcu i same się leczą.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}} У рукапісе «Карысныя расліны…» Федароўскі падрабязна апісвае харчовыя звычкі беларусаў (выкарыстанне [[Ягады|дзікіх ягад]], варэнне [[Кісель|кісялёў]], [[Бярозавы квас|бярозавага квасу]]), а таксама [[Фарбавальныя расліны|прымяненне раслін для фарбавання тканін]] і вытворчасці розных прылад працы{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. == Сувязь з манаграфіяй «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == Тэкставая інфармацыя, сабраная ў гербарыях «Zioła lecznicze…», пазней стала асновай для раздзела «Лекавыя сродкі» (Lekarstwa) у першым томе фундаментальнай манаграфіі Федароўскага «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897). Аднак падчас падрыхтоўкі кнігі да друку аўтар ужо не меў фізічнага доступу да сваіх першых гербарыяў, якія знаходзіліся ў калекцыі [[Зыгмунт Глогер|Глогера]], і мусіў абапірацца на пазнейшыя чарнавыя нататкі і дадатковыя сшыткі без назваў{{sfn|Graniszewska|2016|с=200}}. Гэта прывяло да ўзнікнення шэрагу памылак у друкаваным выданні. Федароўскі пераблытаў некаторыя народныя назвы з лацінскімі батанічнымі класіфікацыямі. Напрыклад, у друкаванай манаграфіі расліна «чырвона-зелле» (''czyrwono-ziele'') была памылкова ідэнтыфікаваная як ''[[Orchis latifolia]]'', у той час як у арыгінальным гербарыі пад гэтай назвай быў прылеплены і апісаны ''[[Lythrum salicaria]]''. Падобныя памылкі адбыліся з ідэнтыфікацыяй і іншых відаў: так, «нізіперсніца» (''nizipierśnica'') у кнізе пададзена як ''[[Plantago lanceolata]]'' (замест ''[[Dactylorhiza incarnata]]'' ў гербарыі), «парушэнец» (''paruszeniec'') — як ''[[Calamintha acinos]]'' (замест ''[[Viola riviniana]]''), «разходнік лясны» (''razchodnik lesny'') — як ''[[Glechoma hederacea]]'' (замест ''[[Viola]]''), «зелле ад трасцы» (''ziele ad trascy'') — як ''[[Hieracium pilosella]]'' (замест ''[[Antennaria dioica]]''), а «спірэй» (''spirej'') — як ''[[Filipendula vulgaris]]'' ці ''[[Aruncus dioicus]]'' (замест ''[[Spiraea chamaedryfolia]]''){{sfn|Graniszewska|2016|с=198—201}}. Знаходка ў 2012 годзе аўтэнтычных гербарыяў дазволіла сучасным даследчыкам супаставіць засушаныя ўзоры з тэкстам манаграфіі і канчаткова выправіць гістарычныя недакладнасці ў ідэнтыфікацыі беларускай народнай флоры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак= Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016 |спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zielnik_Zio%C5%82a_lecznicze..._Micha%C5%82a_Fedorowskiego_jako_dokumentacja_bada%C5%84_etnograficznych.pdf |мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак= Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ro%C5%9Bliny_u%C5%BCyteczne%E2%80%A6_Micha%C5%82a_Fedorowskiego_%E2%80%93_dzie%C5%82o_odnalezione_po_130_latach.pdf|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Генетические ресурсы и традиционные знания в Республике Беларусь. Правовые аспекты и создание потенциала для реализации Нагойского протокола. Отчеты экспертов |адказны=Сост. Е.Н.Макеева, Е.В.Гузенко, К.А.Пантелей; под науч. ред. Е.Н.Макеевой, В.А.Лемеш |месца=Минск |выдавецтва=Право и экономика |год=2018 |старонак=224 |спасылка=https://abs.igc.by/wp-content/uploads/2019/10/Expert-reports.pdf |ref=Генетические ресурсы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Гербарыі]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Міхал Федароўскі]] [[Катэгорыя:Этнабатаніка]] [[Катэгорыя:Творы 1880-х гадоў]] tlbuufil8wcv873kd3yym71qfxjpubz 5130672 5130654 2026-04-22T12:49:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Галерэя */ 5130672 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Гербарыі Міхала Федароўскага |Арыгінал = {{lang-pl|Zioła lecznicze...; Rośliny użyteczne...; Zielnik Litewski}} |Выява = Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach (page 13 crop).jpg |Шырыня = |Аўтар = [[Міхал Федароўскі]] |Жанр = [[Гербарый]], [[рукапіс]] |Мова = [[польская мова|польская]] (асноўны тэкст), [[беларуская мова|беларуская]] (назвы раслін, цытаты, замовы) |Выдавецтва = |Выпуск = 1882—1886 |Старонак = |isbn = |Подпіс=Тытульны аркуш сшытка «Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан».}} '''Герба́рыі Міха́ла Федаро́ўскага''' — унікальны архіўны збор этнабатанічных рукапісаў і засушаных узораў раслін, створаны беларускім і польскім этнографам [[Міхал Федароўскі|Міхалам Федароўскім]] у 1882—1886 гадах. Гербарыі з’яўляюцца каштоўнай крыніцай па народнай [[Медыцына|медыцыне]], [[Этнабатаніка|этнабатаніцы]], традыцыйным харчаванні і магічных практыках жыхароў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] канца XIX стагоддзя. Доўгі час лічыліся згубленымі, пакуль у 2012 годзе не былі знойдзеныя ў архівах [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191}}. == Гісторыя стварэння і лёс рукапісаў == Маштабная праца па зборы батанічнага і этнаграфічнага матэрыялу была распачатая Міхалам Федароўскім у пачатку 1880-х гадоў, калі ён працаваў адміністратарам у маёнтку [[Студзераўшчына]] (недалёка ад [[Баранавічы|Баранавічаў]]). Непасрэдным штуршком для сістэматызацыі матэрыялаў стаў заклік вядомага кракаўскага батаніка [[Юзаф Растафіньскі|Юзафа Растафіньскага]], які ў 1883 годзе апублікаваў анкету з просьбай дасылаць яму звесткі пра народныя назвы і спосабы выкарыстання раслін з дадаткам іх засушаных фрагментаў{{sfn|Graniszewska|2013|с=66}}. У канцы 1883 года Федароўскі адправіў першыя падрыхтаваныя сшыткі са свайго гербарыя Растафіньскаму ў [[Кракаў]]. Згодна з просьбай самога збіральніка, пасля апрацоўкі прафесарам гэтыя матэрыялы былі перададзеныя ў прыватны этнаграфічны музей даследчыка [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]] ў маёнтку {{нп5|Яжэва Старэ|Яжэва|pl|Jeżewo Stare}}{{sfn|Graniszewska|2016|с=192—193}}. Пасля смерці З. Глогера ў 1910 годзе калекцыя была перададзена ў {{Нп5|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Музей прамысловасці і сельскай гаспадаркі|pl|Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie}}, а пазней рукапісы Федароўскага перавезлі ў Батанічны сад Варшаўскага ўніверсітэта. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] яны цудам ацалелі, былі вывезеныя немцамі, але пасля вайны вярнуліся ў Варшаву. Дзесяцігоддзямі гэтыя дакументы ляжалі невядомымі сярод тысяч іншых папапак у архіве Гербарыя Біялагічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта. Да 2012 года даследчыкам быў вядомы толькі адзін рукапісны гербарый Федароўскага — трэці сшытак лекавых раслін («''Zioła lecznicze używane przez lud białoruski...''»), які захоўваўся ў Бібліятэцы [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Аднак у 2012 годзе ў працэсе ўпарадкавання архіўных збораў Батанічнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта даследчыцай [[Мая Гранішэўска|Маяй Гранішэўскай]] быў выяўлены велізарны, раней невядомы масіў этнабатанічных матэрыялаў этнографа{{sfn|Graniszewska|2016|с=193}}. У 2013—2015 гадах пры фінансавай падтрымцы [[Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы]] рукапісы прайшлі складаную прафесійную [[Кансервацыя|кансервацыю]] (пад кіраўніцтвам рэстаўратара Магдалены Грэнды), што дазволіла ўвесці іх у навуковы абарот{{sfn|Graniszewska|2016|с=196}}. == Змест збору == Знойдзены ў 2012 годзе масіў этнабатанічных рукапісаў Федароўскага ўключае 14 вялікіх сшыткаў фармату А3 (40 x 27 см): * '''«Zioła lecznicze używane przez lud litewski w okolicach Wołkowyska i Słonima, z dodatkiem roślin w gusłach i czarach zastosowanie mających»''' (''«Лекавыя зёлкі, якія выкарыстоўваюцца літоўскім людам у ваколіцах [[Ваўкавыск]]а і [[Слонім]]а, з дадаткам раслін, якія маюць прымяненне ў заклёнах і чарах»'') — два сшыткі (1882 і 1883 гады). Змяшчаюць 108 засушаных асобнікаў раслін з падрабязнымі тэкставымі апісаннямі іх прымянення ў медыцыне і магіі. Трэці сшытак гэтай серыі (ад 1886 года) захоўваецца асобна ў [[Бібліятэка Варшаўскага ўніверсітэта|Бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=191—193}}. * '''«Rośliny użyteczne u ludu litewskiego z okolic Słonima, Wołkowyska i Prużanny. Zeszyt I»''' (''«Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і [[Пружаны|Пружан]]. Сшытак І»'') — адзін сшытак (1883 год). Уключае 57 старонак тэксту і 15 табліц з 53 відамі раслін. Апісвае расліны, якія выкарыстоўваліся ў ежу, для атрымання алею, валокнаў, фарбавальнікаў і вырабу прадметаў штодзённага побыту{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. * '''«Zielnik Litewski. Zbiór roślin z okolic Wołkowyska i Słonima z oznaczeniem nazw jakie im lud nadaje. Zeszyt I»''' (''«Літоўскі гербарый. Збор раслін з ваколіц Ваўкавыска і Слоніма з абазначэннем назваў, якія ім дае люд. Сшытак І»'') — адзін сшытак, які ўтрымлівае выключна ўзоры раслін з іх народнымі назвамі без дадатковых апісанняў{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. * '''Дзесяць сшыткаў без назвы''' — чарнавікі і тэхнічная дакументацыя, якія змяшчаюць узоры раслін і іх лакальныя назвы{{sfn|Graniszewska|2016|с=192}}. == Галерэя == <gallery mode="packed" perrow="4" heights="220" caption="Карысныя расліны ў літоўскага люду з ваколіц Слоніма, Ваўкавыска і Пружан. Сшытак І"> Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica I.jpg|1) paporocień – orlica pospolita ''[[Pteridium aquilinum]]'' (L.) Kuhn 2) obaracień – rdest wężownik ''[[Polygonum bistorta]]'' L. 3) rzeszka – pokrzywa żegawka ''[[Urtica urens]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica II.jpg|4) śnitka – podagrycznik pospolity ''[[Aegopodium podagraria]]'' L. 5) padśnitnik – jaskier rozłogowy ''[[Ranunculus repens]]'' L. 6) babka – babka zwyczajna [[Plantago major|''Plantago major'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica III.jpg|7) bierozka – powój polny ''[[Convolvulus arvensis]]'' L. 8) podbierozka – rdestówka powojowata [[Fallopia convolvulus|''Fallopia convolvulus'']] (L.) A. Löve 9) wałoszka – chaber bławatek ''[[Centaurea cyanus]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica IV.jpg|10) asot – ostrożeń polny ''[[Cirsium arvense]]'' (L.) Scop. 11) padasocik – farbownik polny ''[[Anchusa arvensis]]'' (L.) Bieb. 12) laskouka – lepnica rozdęta ''[[Silene vulgaris]]'' (Moench) Garcke Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica V.jpg|13) makryca bieła – przetacznik perski ''[[Veronica persica|Veronica cfr. persica]]'' Poir. 14) lebieda – komosa biała ''[[Chenopodium album]]'' L. 15) świerepa – rzodkiew świrzepa ''[[Raphanus raphanistrum]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VI.jpg|16) szczawiej – szczaw zwyczajny ''[[Rumex acetosa]]'' L. 17) zazulin szczawiej – szczawik zajęczy ''[[Oxalis acetosella]]'' L. 18) harabiniec – szczaw rozpierzchły ''[[Rumex thyrsiflorus]]'' Fing. 19) borszcz – barszcz zwyczajny ''[[Heracleum sphondylium]]'' L. s.l. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VII.jpg|20) karpacz – szczaw kędzierzawy [[Rumex crispus|''Rumex crispus'']] L. 21) hurecznik – ogórecznik lekarski ''[[Borago officinalis]]'' L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica VIII.jpg|22) nastulka – nasturcja większa [[Tropaeolum majus|''Tropaeolum majus'']] L. 23) trzmielina pospolita [[Euonymus europaeus|''Euonymus europaeus'']] L. omyłkowo zamiast czeremchy [[Prunus padus|''Prunus padus'']] L. 24) ażyny – jeżyna [[Rubus|''Rubus'']] L. 26) sunicy – poziomka pospolita [[Fragaria vesca|''Fragaria vesca'']] L. 27) czarnicy – borówka czarna [[Vaccinium myrtillus|''Vaccinium myrtillus'']] L Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica IX.jpg|25) brusznicy – borówka brusznica [[Vaccinium vitis-idaea|''Vaccinium vitis-idaea'']] L. 28) kościanicy – malina kamionka [[Rubus saxatilis|''Rubus saxatilis'']] L. 29) nahatki – nagietek lekarski [[Calendula officinalis|''Calendula officinalis'']] L. 30) ślaz – ślaz zygmarek [[Malva alcea|''Malva alcea'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica X.jpg|31) pierestup – przestęp biały [[Bryonia alba|''Bryonia alba'']] L. 32) bohawyje kresiełka – czyścica storzyszek [[Clinopodium vulgare|''Clinopodium vulgare'']] L. 33) dziewiesił – oman wielki [[Inula helenium|''Inula helenium'']] L. 34) barkun – nostrzyk biały [[Melilotus alba|''Melilotus alba'']] Med. 35) lileja – lilia Lilium L. 36) redzieczka – floks wiechowaty [[Phlox paniculata|''Phlox paniculata'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XI.jpg|37) jaźmin – jaśminowiec wonny [[Philadelphus coronarius|''Philadelphus coronarius'']] L. 38) bryzgulina – trzmielina brodawkowata [[Euonymus verrucosus|''Euonymus verrucosus'']] Scop. 39) sitnik – sit rozpierzchły [[Juncus effusus|''Juncus effusus'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XII.jpg|40) macierduszka – lebiodka pospolita [[Origanum vulgare|''Origanum vulgare'']] L. 41) sonczyki – przylaszczka pospolita [[Hepatica nobilis|''Hepatica nobilis'']] Schreber 42) muczennicznik – mącznica lekarska [[Arctostaphylos uva-ursi|''Arctostaphylos uva-ursi'']] (L.) Sprengel Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XIII.jpg|43) czabor – macierzanka zwyczajna [[Thymus pulegioides|''Thymus pulegioides'']] L. 44) sabaczeje mydło – bniec biały [[Silene latifolia|''Silene latifolia Poiret subsp. alba'']] (Mill.) Greuter et Burdet Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XIV.jpg|45) bieroza – brzoza brodawkowata [[Betula pendula|''Betula pendula'']] Roth 46) jasień – jesion wyniosły [[Fraxinus excelsior|''Fraxinus excelsior'']] L. 47) hrab – grab zwyczajny [[Carpinus betulus|''Carpinus betulus'']] L. 48) harieszyna – leszczyna pospolita [[Corylus avellana|''Corylus avellana'']] L. Файл:Michał Federowski. Rośliny użyteczne… Tablica XV.jpg|49) rakita – wierzba purpurowa [[Salix purpurea|''Salix purpurea'']] L. 50) klon – klon zwyczajny [[Acer platanoides|''Acer platanoides'']] L. 51) wierbałoz – wierzba pięciopręcikowa [[Salix pentandra|''Salix pentandra'']] L. 52) łaza – wierzba szara [[Salix cinerea|''Salix cinerea'']] L. 53) rakita – wierzba uszata [[Salix aurita|''Salix aurita'']] L. </gallery> == Мова і тэрміналогія == Асноўны аўтарскі тэкст рукапісаў, уступы і метадалагічныя каментарыі напісаныя на [[польская мова|польскай мове]]. Аднак увесь фактычны фальклорны матэрыял шчыльна пранізаны [[беларуская мова|беларускай мовай]]. Менавіта па-беларуску, з выкарыстаннем [[Польскі алфавіт|польскага алфавіта]] і дадатковых [[Дыякрытычныя знакі|дыякрытычных знакаў]] для перадачы [[Беларуская фанетыка|мясцовай фанетыкі]], Федароўскі фіксаваў лакальныя народныя назвы раслін, прамыя цытаты інфарматараў, а таксама тэксты [[Замова|замоў]] і магічных формул{{sfn|Генетические ресурсы|2018|с=141}}. Асобна даследчык вылучаў назвы раслін, якія былі ў ходзе сярод мясцовай дробнай шляхты (так званай «[[Загонавая шляхта|загонавай шляхты]]»). Нягледзячы на тое, што ў назвах гербарыяў выкарыстоўваюцца тэрмін «літоўскі люд» (''lud litewski''), даследчыкі адзначаюць, што праца Федароўскага з'яўляецца дакументацыяй фальклору [[Беларуская зямля|беларускай зямлі]], а дакладней — тэрыторый, якія ў той час вызначаліся як [[Літоўская Русь]] (''Ruś Litewska''){{sfn|Graniszewska|2013|с=64}}. Самі палявыя даследаванні праводзіліся ў ваколіцах [[Слонім|Слоніма]], [[Ваўкавыск|Ваўкавыска]] і [[Пружаны|Пружан]], і Федароўскі вызначаў мову люду даследаваных тэрыторый як «гаворку беларускай мовы» (''narzecze języka białoruskiego''), якая, паводле яго слоў, адрознівалася ад іншых [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]] устойлівасцю да ўплыву [[Маларасійская мова|маларасійскай мовы]]{{sfn|Graniszewska|2016|с=197}}. == Этнабатанічная каштоўнасць == Гербарыі Федароўскага дэманструюць непарыўную сувязь паміж рэальнымі біялагічнымі ўласцівасцямі раслін і іх міфапаэтычным асэнсаваннем у традыцыйнай культуры. Расліны разглядаліся сялянамі не толькі як лекі, але і як магічныя інструменты. Напрыклад, пра выкарыстанне расліны [[Шальнік трыпутнікавы|Шалянец]] (''Szaleniec'', [[водны трыпутнік]] — ''Alisma plantago-aquatica'') пры лячэнні шаленства Федароўскі пакінуў наступны падрабязны запіс{{sfn|Graniszewska|2016|с=212}}: {{Цытата|тэкст=Шалянец <...> мясцовыя знахары выкарыстоўвалі ў выпадках шаленства. У гэтым выпадку траву, высушаную і цёртую, можна прымаць тры разы, а менавіта: на досвітку, захадзе сонца і зноў на наступны дзень на досвітку, і калі не скончыўся месяц з моманту ўкусу шалёнай жывёліны, то дапамагае эфектыўна. Я доўга не верыў у выратавальную ўласцівасць шалянца, але калі свінні, укушаныя на маіх вачах шалёным сабакам, яго з’елі, а шаленства наогул не было відаць, – я вымушаны быў верыць. <...> Мне сказалі ў вёсцы Студзераўшчына, што некаторыя сабакі, якія пакутуюць ад шаленства, выкліканыя іх уласным інстынктам, шукаюць шалянец каля балот і вылечваюць сябе.{{арыгінальны тэкст|pl|Szaleniec <...> znacharzy tutejsi używają w wypadkach wścieklizny. W tym razie ziele uprzędnio wysuszone i starte na proszek zadawane bywa trzykróć, mianowicie: o wschodzie, zachodzie i znów nazajutrz o wschodzie słońca, a jeżeli miesiąc nie upłynął od chwili pokąsania przez zwierze wściekłe, to zawsze pomaga skutecznie. W zbawienną własność szaleńcu nie dawałem długo wiary, lecz gdy trzodzie méj pokąsanéj w moich oczach przez psa wściekłego, zadano go a wścieklizna nie ujawniła się wcale – uwierzyć musiałem. <...> Mówiono mi we wsi Studerowszczyznie (Sł.), że niektóre psy dotknięte wścieklizną, powodowane własnym instynktem, wyszukują po moczarach szaleńcu i same się leczą.}}|аўтар=Міхал Федароўскі}} У рукапісе «Карысныя расліны…» Федароўскі падрабязна апісвае харчовыя звычкі беларусаў (выкарыстанне [[Ягады|дзікіх ягад]], варэнне [[Кісель|кісялёў]], [[Бярозавы квас|бярозавага квасу]]), а таксама [[Фарбавальныя расліны|прымяненне раслін для фарбавання тканін]] і вытворчасці розных прылад працы{{sfn|Graniszewska|2013|с=63}}. == Сувязь з манаграфіяй «Люд беларускі на Русі Літоўскай» == Тэкставая інфармацыя, сабраная ў гербарыях «Zioła lecznicze…», пазней стала асновай для раздзела «Лекавыя сродкі» (Lekarstwa) у першым томе фундаментальнай манаграфіі Федароўскага «''[[Люд беларускі на Русі Літоўскай]]''» (1897). Аднак падчас падрыхтоўкі кнігі да друку аўтар ужо не меў фізічнага доступу да сваіх першых гербарыяў, якія знаходзіліся ў калекцыі [[Зыгмунт Глогер|Глогера]], і мусіў абапірацца на пазнейшыя чарнавыя нататкі і дадатковыя сшыткі без назваў{{sfn|Graniszewska|2016|с=200}}. Гэта прывяло да ўзнікнення шэрагу памылак у друкаваным выданні. Федароўскі пераблытаў некаторыя народныя назвы з лацінскімі батанічнымі класіфікацыямі. Напрыклад, у друкаванай манаграфіі расліна «чырвона-зелле» (''czyrwono-ziele'') была памылкова ідэнтыфікаваная як ''[[Orchis latifolia]]'', у той час як у арыгінальным гербарыі пад гэтай назвай быў прылеплены і апісаны ''[[Lythrum salicaria]]''. Падобныя памылкі адбыліся з ідэнтыфікацыяй і іншых відаў: так, «нізіперсніца» (''nizipierśnica'') у кнізе пададзена як ''[[Plantago lanceolata]]'' (замест ''[[Dactylorhiza incarnata]]'' ў гербарыі), «парушэнец» (''paruszeniec'') — як ''[[Calamintha acinos]]'' (замест ''[[Viola riviniana]]''), «разходнік лясны» (''razchodnik lesny'') — як ''[[Glechoma hederacea]]'' (замест ''[[Viola]]''), «зелле ад трасцы» (''ziele ad trascy'') — як ''[[Hieracium pilosella]]'' (замест ''[[Antennaria dioica]]''), а «спірэй» (''spirej'') — як ''[[Filipendula vulgaris]]'' ці ''[[Aruncus dioicus]]'' (замест ''[[Spiraea chamaedryfolia]]''){{sfn|Graniszewska|2016|с=198—201}}. Знаходка ў 2012 годзе аўтэнтычных гербарыяў дазволіла сучасным даследчыкам супаставіць засушаныя ўзоры з тэкстам манаграфіі і канчаткова выправіць гістарычныя недакладнасці ў ідэнтыфікацыі беларускай народнай флоры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Halina Galera|загаловак= Zielnik Zioła lecznicze... Michała Fedorowskiego jako dokumentacja badań etnograficznych |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|месца=|выдавецтва=[[Uniwersytet Rzeszowski|Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Rzeszowskiego]]|год=2016 |спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zielnik_Zio%C5%82a_lecznicze..._Micha%C5%82a_Fedorowskiego_jako_dokumentacja_bada%C5%84_etnograficznych.pdf |мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга|аўтар=Maja Graniszewska, Hanna Leśniewska, Aleksandra Mankiewicz-Malinowska, Halina Galera|загаловак= Rośliny użyteczne… Michała Fedorowskiego – dzieło odnalezione po 130 latach |выданне=''[[Etnobiologia Polska]]''|спасылка= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ro%C5%9Bliny_u%C5%BCyteczne%E2%80%A6_Micha%C5%82a_Fedorowskiego_%E2%80%93_dzie%C5%82o_odnalezione_po_130_latach.pdf|выдавецтва=AKA|год=2013|мова=|ref=Graniszewska}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Генетические ресурсы и традиционные знания в Республике Беларусь. Правовые аспекты и создание потенциала для реализации Нагойского протокола. Отчеты экспертов |адказны=Сост. Е.Н.Макеева, Е.В.Гузенко, К.А.Пантелей; под науч. ред. Е.Н.Макеевой, В.А.Лемеш |месца=Минск |выдавецтва=Право и экономика |год=2018 |старонак=224 |спасылка=https://abs.igc.by/wp-content/uploads/2019/10/Expert-reports.pdf |ref=Генетические ресурсы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Гербарыі]] [[Катэгорыя:Беларуская этнаграфія]] [[Катэгорыя:Міхал Федароўскі]] [[Катэгорыя:Этнабатаніка]] [[Катэгорыя:Творы 1880-х гадоў]] ekyks9n26ku3z4wwymjlgnjjfw627ch 0 806745 5130660 5130625 2026-04-22T12:30:37Z IP781584110 134977 IP781584110 перанёс старонку [[Samuel Cunard]] у [[Сэмюэл Кунард]]: Назва з памылкай правапісу 5130625 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя                 = Samuel Cunard | імя пры нараджэнні   = Samuel Cunard | род дзейнасці       = суднаходны магнат | дата нараджэння     = 21 лістапада 1787 | месца нараджэння    = Галіфакс, Канада | дата смерці         = 28 красавіка 1865 | месца смерці        = Кенсінгтан, Англія | бацька              = Абрахам Кунард | маці                = Маргарэт Мёрфі | жонка               = Сусан Дуффус | дзеці               = 9 }} '''Сэр Сэмюэл Кунард, 1-ы баронет''' ([[Англійская мова|англ]].: Samuel Cunard, 21 лістапада 1787 — 28 красавіка 1865), быў брытанска-канадскім суднаходным магнатам, народжаным у [[Галіфакс|Галіфаксе, Новая Шатландыя]], які заснаваў кампанію «[[Cunard Line]]», усталяваўшы першае рэгулярнае параходнае злучэнне з Паўночнай Амерыкай. <ref name="erih">{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/united-kingdom|title=United Kingdom – ERIH|website=erih.net|access-date=2022-11-04}}</ref> Ён быў сынам майстра-цесляра і гандляра драўнінай, які ўцёк ад [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] і пасяліўся ў Галіфаксе. <ref>{{Cite web|url=http://www.chriscunard.com/samuel_cunard.php|title=Sir Samuel Cunard|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003053028/http://www.chriscunard.com/samuel_cunard.php|archive-date=3 October 2016|access-date=20 December 2010|url-status=dead}}</ref> 6yybkgv07vvjkqpjfqm4xfq3r5wwyv1 5130663 5130660 2026-04-22T12:34:47Z IP781584110 134977 стыль, афармленне 5130663 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя                 = Samuel Cunard | імя пры нараджэнні = Samuel Cunard | род дзейнасці       = суднаходны магнат | дата нараджэння     = 21 лістапада 1787 | месца нараджэння    = Галіфакс, Канада | дата смерці         = 28 красавіка 1865 | месца смерці        = Кенсінгтан, Англія | бацька              = Абрахам Кунард | маці                = Маргарэт Мёрфі | жонка               = Сусан Дуффус | дзеці               = 9 }} Сэр '''Сэмюэл Кунард''', 1-ы баранет ({{ВДП}}) — брытанска-канадскі суднаходны магнат, народжаны ў [[Галіфакс]]е, [[Новая Шатландыя]], які заснаваў кампанію «[[Cunard Line]]», усталяваўшы першае рэгулярнае параходнае злучэнне з Паўночнай Амерыкай.<ref name="erih">{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/united-kingdom|title=United Kingdom – ERIH|website=erih.net|access-date=2022-11-04}}</ref> Ён быў сынам майстра-цесляра і гандляра драўнінай, які ўцёк ад [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]] і пасяліўся ў Галіфаксе.<ref>{{Cite web|url=http://www.chriscunard.com/samuel_cunard.php|title=Sir Samuel Cunard|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003053028/http://www.chriscunard.com/samuel_cunard.php|archive-date=3 October 2016|access-date=20 December 2010|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кунард Сэмюэл}} t0pdc7gqscd6wdv7jpe546kgnvzne7m 0 806750 5130661 2026-04-22T12:30:38Z IP781584110 134977 IP781584110 перанёс старонку [[Samuel Cunard]] у [[Сэмюэл Кунард]]: Назва з памылкай правапісу 5130661 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сэмюэл Кунард]] f7jh7qu30947tieh6i7mprnwan9rqsj 5130664 5130661 2026-04-22T12:35:35Z IP781584110 134977 выдаліць 5130664 wikitext text/x-wiki {{хв|назва не па-беларуску}} 7oalf8lee9hkn92cmzb004g3qdd7aj8 0 806751 5130732 2026-04-22T18:28:40Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} '''Валянцін Кашавой''' (нар. {{ДН|5|2|1981}}) — [[Украіна|украінскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2010-11/player/507074/ValentynKoshovy Valentyn Koshovy] {{DEFAULTSORT:Кашавой Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Украіны]]» 5130732 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Валянцін Кашавой''' (нар. {{ДН|5|2|1981}}) — [[Украіна|украінскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2010-11/player/507074/ValentynKoshovy Valentyn Koshovy] {{DEFAULTSORT:Кашавой Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Украіны]] s78hqqd0vpr2xby6r5dizyl66cuh0ol 5130735 5130732 2026-04-22T18:40:16Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Клубная кар’ера */ 5130735 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Валянцін Кашавой''' (нар. {{ДН|5|2|1981}}) — [[Украіна|украінскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == У 2020 годзе скончыў кар’еру гульца і пачаў працаваць трэнерам брамнікаў у «Азотах» [[Пулавы]]<ref>[https://handballfast.com/news/24780-polsha_ukrainskiy_golkiper_valentin_koshevoy_zakanchivaet_kareru_igroka_i_budet_rabotat_trenerom_vra Польша. Украинский голкипер Валентин Кошевой заканчивает карьеру игрока и будет работать тренером вратарей в «Азотах»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2010-11/player/507074/ValentynKoshovy Valentyn Koshovy] {{DEFAULTSORT:Кашавой Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Украіны]] 1artrx85971pr4ckf7a08scz6yfeopb 5130736 5130735 2026-04-22T18:42:50Z Паўлюк Шапецька 37440 5130736 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Валянцін Кашавой''' (нар. {{ДН|5|2|1981}}) — [[Украіна|украінскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Правёў у «Азотах» [[Пулавы]] шэсць сезонаў (2006—2008 і 2016—2020) і ўзяў удзел у 188 матчах<ref>[https://handballfast.com/news/43291-polsa-ukrainskii-golkiper-valentin-kosevoi-i-azoty-obyavili-o-zaversenii-sotrudnicestva Польша. Украинец Валентин Кошевой и «Азоты» объявили о завершении сотрудничества]</ref>. У 2020 годзе скончыў кар’еру гульца і пачаў працаваць трэнерам брамнікаў у «Азотах» [[Пулавы]]<ref>[https://handballfast.com/news/24780-polsha_ukrainskiy_golkiper_valentin_koshevoy_zakanchivaet_kareru_igroka_i_budet_rabotat_trenerom_vra Польша. Украинский голкипер Валентин Кошевой заканчивает карьеру игрока и будет работать тренером вратарей в «Азотах»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2010-11/player/507074/ValentynKoshovy Valentyn Koshovy] {{DEFAULTSORT:Кашавой Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Украіны]] 98f1wghvc5qtsytjjh50qyiopvnglgz 5130746 5130736 2026-04-22T18:51:28Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Клубная кар’ера */ 5130746 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} '''Валянцін Кашавой''' (нар. {{ДН|5|2|1981}}) — [[Украіна|украінскі]] [[гандбаліст]]. == Клубная кар’ера == Выступам за «Матор» і [[мінск]]ае «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]»<ref>[https://handballfast.com/news/43359-polsa-41-letnii-ukrainec-valentin-kosevoi-rabotavsii-v-proslom-sezone-trenerom-vratarei-vozobnovlyaet-igrovuyu-kareru-v-pervoi-lige Польша. 40-летний украинец Валентин Кошевой, в прошлом сезоне работавший тренером вратарей, возобновляет игровую карьеру в первой лиге]</ref>. Правёў у «Азотах» [[Пулавы]] шэсць сезонаў (2006—2008 і 2016—2020) і ўзяў удзел у 188 матчах<ref>[https://handballfast.com/news/43291-polsa-ukrainskii-golkiper-valentin-kosevoi-i-azoty-obyavili-o-zaversenii-sotrudnicestva Польша. Украинец Валентин Кошевой и «Азоты» объявили о завершении сотрудничества]</ref>. У 2020 годзе скончыў кар’еру гульца і пачаў працаваць трэнерам брамнікаў у «Азотах» [[Пулавы]]<ref>[https://handballfast.com/news/24780-polsha_ukrainskiy_golkiper_valentin_koshevoy_zakanchivaet_kareru_igroka_i_budet_rabotat_trenerom_vra Польша. Украинский голкипер Валентин Кошевой заканчивает карьеру игрока и будет работать тренером вратарей в «Азотах»]</ref>. У жніўні 2021 года аднаўляе гульнёвую кар’еру і падпісаў кантракт з команлай з польскай першай лігі «Энэа». У красавіку 2022 года падпісаў кантракт з польскай «Тарнавам»<ref> [https://handballfast.com/news/53232-polsa-tarnuv-ostavsiisia-v-konce-sezona-iz-za-travm-bez-opytnyx-vratarei-usililsia-valentinom-kosevym-iz-enei-d2 Польша. «Тарнув», оставшийся в конце сезона из-за травм без опытных вратарей, усилился Валентином Кошевым из «Энеи» (Д2)]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2010-11/player/507074/ValentynKoshovy Valentyn Koshovy] {{DEFAULTSORT:Кашавой Валянцін}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Украіны]] szy1zui8m4vk4pr5l123al3gr8a3ce5 0 806752 5130846 2026-04-23T07:01:47Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Дэвид Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}, 9 февраля 1909, округ Чероки, штат Джорджия, США — 20 декабря 1994, Атенс, округ Кларк, штат Джорджия, США) — американский государственный деятель, занимавший пост государственного секретаря США при президентах Джон Кенэ...» 5130846 wikitext text/x-wiki '''Дэвид Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}, 9 февраля 1909, округ Чероки, штат Джорджия, США — 20 декабря 1994, Атенс, округ Кларк, штат Джорджия, США) — американский государственный деятель, занимавший пост государственного секретаря США при президентах [[Джон Кенэдзі|Джоне Кенэдзі]] и Линдоне Джонсоне. emyg50hf99d4wf5lziujsceskqbhz0q 5130847 5130846 2026-04-23T07:02:13Z StarDeg 16311 5130847 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвид Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}, 9 февраля 1909, округ Чероки, штат Джорджия, США — 20 декабря 1994, Атенс, округ Кларк, штат Джорджия, США) — американский государственный деятель, занимавший пост государственного секретаря США при президентах [[Джон Кенэдзі|Джоне Кенэдзі]] и Линдоне Джонсоне. {{Бібліяінфармацыя}} 7gyj3olo8z28yyz4nvcvls11o3laezv 5130848 5130847 2026-04-23T07:02:57Z StarDeg 16311 5130848 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвид Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}, 9 февраля 1909, округ Чероки, штат Джорджия, США — 20 декабря 1994, Атенс, округ Кларк, штат Джорджия, США) — американский государственный деятель, занимавший пост государственного секретаря США при президентах [[Джон Кенэдзі|Джоне Кенэдзі]] и Линдоне Джонсоне. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} 3jektk79x8egjzp3vml3at9g9rhuzf5 5130849 5130848 2026-04-23T07:04:32Z StarDeg 16311 5130849 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвид Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}; 9 февраля 1909, округ Чероки, штат Джорджия, США — 20 декабря 1994, Атенс, округ Кларк, штат Джорджия, США) — американский государственный деятель, занимавший пост государственного секретаря США при президентах [[Джон Кенэдзі|Джоне Кенэдзі]] и Линдоне Джонсоне. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} trio382ygsy8twk8gu2r6swuq90qo94 5130850 5130849 2026-04-23T07:07:08Z StarDeg 16311 5130850 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}; [[9 лютага]] [[1909]], акруга Чэрокі, штат Джорджыя, ЗША — [[20 снежня]] [[1994]], Атэнс, акруга Кларк, штат Джорджыя, ЗША) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, які займаў пасаду дзяржаўнага сакратара ЗША пры прэзідэнтах [[Джон Кенэдзі|Джону Кэнэдзі]] і [[Ліндан Джонсан|Ліндоне Джонсане]]. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} p561sgimfv094tcq72t3wivph7y9lxq 5130851 5130850 2026-04-23T07:08:06Z StarDeg 16311 5130851 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}; [[9 лютага]] [[1909]], акруга Чэрокі, штат Джорджыя, ЗША — [[20 снежня]] [[1994]], Атэнс, акруга Кларк, штат Джорджыя, ЗША) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, які займаў пасаду дзяржаўнага сакратара ЗША пры прэзідэнтах [[Джон Кенэдзі|Джону Кэнэдзі]] і [[Ліндан Джонсан|Ліндоне Джонсане]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} 4jcmc0itblc023m4gwhun87jyk3fowt 5130852 5130851 2026-04-23T07:10:28Z StarDeg 16311 5130852 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}; [[9 лютага]] [[1909]], акруга Чэрокі, штат Джорджыя, ЗША — [[20 снежня]] [[1994]], Атэнс, акруга Кларк, штат Джорджыя, ЗША) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, які займаў пасаду дзяржаўнага сакратара ЗША пры прэзідэнтах [[Джон Кенэдзі|Джону Кэнэдзі]] і [[Ліндан Джонсан|Ліндоне Джонсане]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} 4lucxqcgcjhjsxcp3yk5xkfur0i4ke1 5130853 5130852 2026-04-23T07:11:37Z StarDeg 16311 5130853 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}; [[9 лютага]] [[1909]], акруга Чэрокі, штат Джорджыя, ЗША — [[20 снежня]] [[1994]], Атэнс, акруга Кларк, штат Джорджыя, ЗША) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, які займаў пасаду дзяржаўнага сакратара ЗША пры прэзідэнтах [[Джон Кенэдзі|Джону Кэнэдзі]] і [[Ліндан Джонсан|Ліндоне Джонсане]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{DEFAULTSORT:Раск Дзін}} g8bsgoii9c3756wchg9qrb8oiyb92ie 5130854 5130853 2026-04-23T07:12:27Z StarDeg 16311 5130854 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Дзін Раск''' ({{lang-en|David Dean Rusk}}; [[9 лютага]] [[1909]], акруга Чэрокі, штат Джорджыя, ЗША — [[20 снежня]] [[1994]], Атэнс, акруга Кларк, штат Джорджыя, ЗША) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч, які займаў пасаду дзяржаўнага сакратара ЗША пры прэзідэнтах [[Джон Кенэдзі|Джону Кэнэдзі]] і [[Ліндан Джонсан|Ліндоне Джонсане]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кабінет Джона Кенэдзі}} {{Кабінет Ліндана Джонсана}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{DEFAULTSORT:Раск Дзін}} 01xissaohb9ql5ksz2kbbp3ubl2m24t 0 806753 5130862 2026-04-23T07:53:59Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79436552|Stanisław Pigoń]]» 5130862 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} [[Файл:Stanisław_Pigoń.png|справа|міні|262x262пкс|Партрэтная фатаграфія ў парадным акадэмічным убранні з адрозненнямі ўлады]] '''Станіслаў Пігань''' (нарадзіўся [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]] у Камборні {{Sfn|Kłak|1983}}, памёр [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]] у [[Кракаў|Кракаве]] ) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог і [[педагог]], у 1926–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]] . Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя]] (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. Віленскі перыяд У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці Адама Міцкевіча выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з Марыянам Здзяхоўскім арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў былым кляштары айцоў базыльянаў). У 1927–1928/29 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). Пасля сыходу Вінцэнта Лютаслаўскага узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе Sonderaktion Krakau разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40'' ». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігонь засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Пігоня, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра» . Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] oniep3xr93mwdibtbkmd1nh3cb7pw9o 5130912 5130862 2026-04-23T09:48:17Z Aliaksei Lastouski 75892 5130912 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Stanisław Pigoń.png|thumb]] }} '''Станіслаў Пігань''' (нарадзіўся [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]] у Камборні {{Sfn|Kłak|1983}}, памёр [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]] у [[Кракаў|Кракаве]] ) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1926–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927–1928/29 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк. Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. === Спрэчка пра "Келлю Канрада" === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе». [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“''Вязьніца Адама Міцкевіча''”)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску (“''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów”''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]]. === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody – wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджае, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. – Мінск, 1998. – Кн. 4. – С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. – Мінск, 1998. С. 153-154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігонь засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Пігоня, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tpoo2pb1sf88znkd7fgdhlh4rq4xpix 5130913 5130912 2026-04-23T09:51:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5130913 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Stanisław Pigoń.png|thumb]] }} '''Станіслаў Пігань''' (нарадзіўся [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]] у Камборні {{Sfn|Kłak|1983}}, памёр [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]] у [[Кракаў|Кракаве]] ) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1926–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927–1928/29 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк. Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. === Спрэчка пра "Келлю Канрада" === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе». [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“''Вязьніца Адама Міцкевіча''”)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску (“''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów”''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]]. === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody – wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra|title=Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra|website=Culture.pl|access-date=2026-04-23}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. – Мінск, 1998. – Кн. 4. – С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. – Мінск, 1998. С. 153-154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігонь засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Пігоня, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] r4pxsj9d6t86hblajr7uhdce9o7pvaj 5130914 5130913 2026-04-23T09:51:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5130914 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Выява = [[File:Stanisław Pigoń.png|thumb]] }} '''Станіслаў Пігань''' (нарадзіўся [[27 верасня]] [[1885|1885 г.]] у Камборні {{Sfn|Kłak|1983}}, памёр [[18 снежня]] [[1968|1968 г.]] у [[Кракаў|Кракаве]] ) — гісторык [[Польская літаратура|польскай літаратуры]], рэдактар, педагог, у 1926–1928 гадах [[рэктар]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]].<ref>{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=PIGOŃ Stanisław|website=Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku}}</ref> Прафесар гісторыі польскай літаратуры ў Віленскім універсітэце імя Стэфана Баторыя (1921–1930), а затым у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] (1931–1960; з перапынкам 1939–1945). == Біяграфія == Паходзіў з беднай сялянскай сям'і. Яго шлях да прафесарскай пасады быў доўгім і поўным перашкод; сям'я неахвотна ўспрыняла яго рашэнне паступіць ва ўніверсітэт (галоўнай праблемай былі яго абмежаваныя фінансы). Дайшло нават да таго, што Станіслаў кінуў вучобу. Нарэшце, пасля заканчэння гімназіі ў 1906 г., яму ўдалося паехаць у Кракаў і пачаць вучобу. У 1906–1912 гадах вывучаў польскую філалогію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]. З 1 верасня 1908 г. па 31 жніўня 1909 г. праходзіў абавязковую вайсковую службу ў [[Сухапутныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстрыйскай арміі]] тэрмінам адзін год. У 1911 г. атрымаў доктарскую ступень у Ягелонскім універсітэце пад кіраўніцтвам Ігнацыя Хшаноўскага <ref name="ibl">{{Cite web|url=https://pisarzeibadacze.ibl.edu.pl/haslo/3536/pigon-stanislaw|title=Pigoń Stanisław|first=Marlena|last=Sęczek|website=pisarzeibadacze.ibl.edu.pl}}</ref> . Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў у шэрагах свайго галоўнага палка. Удзельнічаў, сярод іншага, ва ўзяцці бельгійскай крэпасці [[Намюр]]. Пасля вяртання на радзіму, з лістапада 1918 па жнівень 1919 года ўдзельнічаў як афіцэр польскага войска ў баях за Львоў і Перамышль. У верасні 1919 года заняў пасаду дацэнта гісторыі польскай літаратуры ў [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскім універсітэце]]. Тады ж наладзіў супрацоўніцтва з «Кур'ерам Познаньскім» (1919–1921), адным з вядучых выданняў [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]. У 1920 годзе ваяваў у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]], удзельнічаў у [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітве]]. У 1921 годзе абараніў хабілітацыю ў Ягелонскім універсітэце на падставе працы «''З эпохі Міцкевіча. Даследаванні і нарысы''» і ў тым жа годзе пераехаў у Вільню. === Віленскі перыяд === У якасці намесніка прафесара ўзначаліў кафедру гісторыі польскай літаратуры Універсітэта Стэфана Баторыя (УСБ). Неўзабаве быў прызначаны надзвычайным прафесарам, а ў 1924 годзе — звычайным прафесарам УСБ. У 1921/22 навучальным годзе выкладаў польскую мову ў [[Дзяржаўная гімназія імя Э. Ажэшкі ў Вільні|Дзяржаўнай гімназіі імя Э. Ажэшкі ў Вільні]]. У 1922 годзе стаў намеснікам старшыні аддзела I Таварыства сяброў навукі ў Вільні (з 1926 года — сакратар) і куратарам Кола паланістаў-слухачоў УСБ (з 1925 года — ганаровы член). У сувязі з даследаваннямі творчасці [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] выязджаў у Парыж (1922, 1927, 1929). Выконваў абавязкі старшыні Прафесійнага саюза польскіх літаратараў у Вільні. Разам з [[Марыян Здзяхоўскі|Марыянам Здзяхоўскім]] арганізаваў у 1926 годзе дыскусійны клуб пад назвай «Літаратурныя серады» (з 1929 года сустрэчы праходзілі ў так званай Келлі Канрада ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|былым кляштары айцоў базыльянаў]]). У 1927–1928/29 быў рэктарам, а ў 1928/29–1929/30 — прарэктарам УСБ. Рэдагаваў серыю «Бібліятэка паланістычных прац» (1928–1930), якую выдавала Кола паланістаў-слухачоў УСБ; уваходзіў у рэдакцыйны камітэт часопіса, прысвечанага рэгіянальнай культуры былога Вялікага Княства Літоўскага, «Крыніца моцы» (1930–1931; з 1927 года публікаваў тут артыкулы). У Вільні замацаваўся абраны Піганоўскім кірунак даследаванняў: Міцкевіч і віленскае асяроддзе паэта. Пашырыліся таксама кантэксты, якія вызначалі генезіс яго творчасці. Гэты кірунак узбагаціўся рэаліямі і рознымі літаратурнымі і культурнымі фактамі, атрыманымі з архіваў і бібліятэк. Пасля сыходу [[Вінцэнт Лютаслаўскі|Вінцэнта Лютаслаўскага]] узначаліў [[Вільня|віленскую]] частку Элеўсінскага руху. === Спрэчка пра "Келлю Канрада" === Першы яе след можна знайсці ў «Віленскіх лістах» ад 19 мая 1921 года. Станіслаў Пігань, апісваючы сход Таварыства аматараў Вільні, пісаў пра выяўленую на ім «пачварную справу» — «збэшчанне» Келлі Канрада, занятай разам з кляштарнымі базыльянскімі будынкамі «паводле ўказа» [[Віленская беларуская гімназія|беларускай гімназіяй]]. Пігань, вызначаючы на падставе III часткі «Дзядоў» месцазнаходжанне келлі, нагадвае нерэалізаванае пастанову Гарадской рады Вільні аб наладжванні там пакоя міцкевічаўскіх рэліквій. Затым у тоне эмацыйнага ўзбурэння піша: <blockquote>У пастанове [...] перад Польшчай было ўтоена, які цяперашні выгляд гэтай келлі [...] Пра гэта выразна сказаў п. [[Вацлаў Студніцкі|В. Студніцкі]] на апошнім сходзе Тав. Аматараў Вільні і яшчэ раз нагадаў пра пачварную мярзоту збэшчання, якое было дапушчана адносна гэтай рэліквіі польскага пакутніцтва. Трэба, каб гэты голас разнёсся паўсюдна, каб даведалася ўся Польшча, што Келлю Канрада, Келлю Вялікай імправізацыі, ператварылі ў прыбіральню.</blockquote>Паводле здагадак Піганя, гэта было свядомым намерам, якое «выклюнулася» ў «чорнай душы» [[Іосіф (Сямашка)|Сямашкі]] (рэнегата, прыгнятальніка Уніі і польскасці). У 1921 годзе публікуе дваццацістаронкавую брашуру, пад назвай «''Келля Канрада. Дадатак да тапаграфіі «Дзядоў», часткі III''». У тым жа годзе выдае таксама артыкул пра келлю ў «''Тыднёвіку ілюстраваным''». У брашуры Пігань праводзіць дэтэктыўнае філалагічнае «расследаванне» для ўстанаўлення ўласнай тапаграфіі турэмных келляў і гіпатэтычнага вызначэння келлі Міцкевіча. Прымаючы дапушчэнне пра дакладнасць запомненых паэтам дэталяў, Пігань адказвае на пытанне пра месцазнаходжанне пралогу і трох першых сцэн драмы. І на падставе аналізу тэксту і яго суастаўлення з тапаграфіяй кляштара даследчык выдвігае тэзу, што «гэта крайняя келля правага крыла на першым паверсе». [[Антон Луцкевіч]] апублікаваў абвяржэнне абвінавачванняў у прафанацыі беларусамі міцкевічаскіх святынь і з уласнай лакалізацыяй "келлі Канрада". Паколькі "Тыднёвік ілюстраваны" адмовіўся браць яго артыкул для публікацыі, то Луцкевіч апублікаваў сваё абвярджэнне ў 1923 годзе ў “Заходняй Беларусі”, а таксама выдаў асобнымі брашурамі па-беларуску (“''Вязьніца Адама Міцкевіча''”)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%92%D1%8F%D0%B7%D1%8C%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Вязьніца Адама Міцкевіча — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2026-04-23}}</ref> і па-польску (“''Prawda o celi Konrada: W setną rocznic''ę ''procesu filomatów”''). Ён даводзіў, што вязніца Мясцкевіча і філаматаў знаходзілася ў разбураным пазней будынку, які прылягаў непасрэдна да царквы Святой Троіцы ў Базыльянскіх мурах. Тое ж памяшканне, дзе месціліся клазэты, было прыбудаванае да кляштарных муроў праз колькі дзясяткаў гадоў пасля арышту філаматаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/96242|title=Анатоль Сідарэвіч. Вучаніца і настаўнікі|website=Наша Ніва|date=2002-04-12|access-date=2026-04-23}}</ref>. Да пытання лакалізацыі Келлі Канрада, Пігань вярнуўся яшчэ раз у брашуры «''Няпраўда і праўда пра Келлю Канрада. Палемічны ліст''» (1924). Адрасатам палемікі з'яўляецца Антон Луцкевіч. Аднак галоўнай мэтай Піганя была не столькі спрэчка з беларускім дзеячом, колькі ўнясенне на падставе знойдзеных крыніц (інвентароў) паправак да ранейшых высноў. Яны ўказваюць на істотныя змены ў перабудове кляштара і пазнейшай дабудове той злашчаснай прыбіральні. На падставе знойдзеных дакументаў даследчык сцвярджаў: <blockquote>Келляй Канрада была [...] зала «музея», самая аддаленая, найбуйнейшая, адзіная з двума вокнамі на вызначаным адрэзку паверха. [...] Уваходзілі ў яе, як і ва ўсе іншыя келлі, з калідора направа, вокны яе выходзілі на сад. Адносна прыбіральні, якую лакалізавала камісія летам 1921 года, разгляданая келля знаходзіцца на два вокны бліжэй да лесвічнай клеткі, адсунутая на адзін пакой на захад<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada. Pismo polemiczne, Wilno 1924. S. 19.</ref>.</blockquote>Пігань змяніў сваё стаўленне да беларусаў, якіх раней трактаваў з відавочнай непрыязнасцю. Цяпер ён прызнаваў, што «''...у эмацыйных адносінах да Міцкевіча, у прызнанні пашаны матэрыяльных памятак па ім мы сыходзімся і разумеем адно аднаго''». І далей даследчык падкрэсліваў: «''Прызнаючы гэта, шчыра хацелася б злучыць узаемныя пачуцці і жаданні ў адзінства згоднай волі [...] З жалем гляджу сёння на свае вострыя словы ў брашуры 1921 года пра нядбайнасць у павазе да келлі. Яны былі балючымі, але не былі справядлівымі''»<ref>S. Pigoń, Nieprawda i prawda o celi Konrada, s. 21.</ref>. Паводле Тадэвуша Буйніцкага, сутыкненне Піганя з шматэтнічным і шматкультурным абшарам Віленшчыны змяніла яго ранейшую «палонацэнтрычную» перспектыву. Даследаванні пра размяшчэнне Келлі Канрада мелі таксама практычную мэту. Ва ўсіх выступленнях Піганя паўтараўся заклік выкарыстаць яе як музейнае памяшканне або прызначыць для культурных мэтаў. Гэта патрабавала, аднак, вырашэння пытання правоў уласнасці. Падчас урачыстасцей 350-годдзя УСБ 10 кастрычніка 1929 года ўлады ваяводства перадалі віленскаму аддзелу Прафесійнага саюза польскіх літаратараў крыло былога кляштара базыльянаў, у якім паводле апошняй версіі Піганя знаходзілася Келля Канрада. На адкрыцці выступіў тагачасны старшыня віленскага Саюза літаратараў — Станіслаў Пігань. У гэтым выступленні асабліва выразна праявілася асабістае стаўленне вучонага да гэтай падзеі.<blockquote>З глыбокім, няздольным стрымацца хваляваннем прымаю гэтую частку будынка, перададзеную Абласной управай у карыстанне Саюзу польскіх літаратараў. Не ўтаю, што гэтае хваляванне мае таксама асабісты падтэкст. Праз столькі гадоў лёс гэтай келлі, дзе ў 1823–24 гадах трымалі пад вартай Міцкевіча, лёс гэтага памятнага месца, не ахопленага дагэтуль належнай пашанай, не акружанага агульнай і відавочнай глыбокай павагай, балеў мне як знявага, нанесеная памяці мінулага. Занепакоенасці з-за гэтай нядбайнасці, жалю з-за адмовы ад таго, што нам навязвалася як просты абавязак, я некалькі разоў паводле сіл даваў выраз.</blockquote>У сваім выступе Пігань звяртаўся да творцаў, каб яны зрабілі гэтае месца сваім «домам». У Келлю Канрада перабраліся з факультэта выяўленчых мастацтваў «Літаратурныя серады», тут праходзілі сходы саюза польскіх літаратараў, нарэшце паўстаў мастацкі кабарэт «Смаргонія», які спадкаваў традыцыі віленскіх [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]]. === Спрэчка пра Дзядзы === Важная дыскусія ў вывучэнні спадчыны Адама Міцкевіча таксама разгарнулася датычна наконт свята Дзядоў. Пігань у катэгарычнай форме вызначыў месца Дзядоў у традыцыйным абрадавым календары: “<blockquote>Не можа падвяргацца сумненню тое, што [[Радаўніца]] — гэта абрад, які Міцкевіч бачыў у маладосці і які ўзяў за зыходную базу для сваёй паэмы. Але яна ў тыя часы адзначалася калектыўна, на могілках. Толькі ў ёй удзельнічаў ксёндз. Гэта менавіта так.<ref>Pigoń, Stanisław. Wołyńskie przewody – wiosenne święto zmarłych // Pigon S. Drzewiej i wczoraj: wśród zagadnień kultury i literatury. Kraków: Wydawnictwo Literackiew, 1966. S. 61-75.</ref></blockquote>Мяркуючы па форме і змесце абраду, прадстаўленага ў “Дзядах”, яны могуць адносіцца, на думку Піганя, толькі да беларускай вясенняй Радаўніцы і да аналагічных з ёю валынскіх “провадаў”, якія адзначаліся ў перыяд, блізкі да першай нядзелі пасля Вялікадня. У сваю чаргу [[Алімпія Свяневіч]] сцвярджала, што абрад Радаўніцы быў уведзены расійскімі ўладамі на беларускіх землях, што ён меў больш праваслаўны характар і павінен быў служыць аб’яднанню ўніятаў і праваслаўных. Яна лічыць, што крыніцаў абраду для Міцкевіча сталі восеньскія Дзяды, якія больш блізкія народнай, беларускай і ўніяцкай рэлігійнасці на гэтых землях<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3083421,%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B-%D1%9E%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D1%9E-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%83-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0|title=Беларуская мова мела значны ўплыў на польскую мову Адама Міцкевіча - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2019/05/dziady-raz-jeszcze/|title=„Dziady” raz jeszcze|author=Marcin Lutomierski|website=Forum Akademickie}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/superartykul/bialoruskie-dziady-mickiewicza-czyli-historia-po-drugiej-stronie-lustra|title=Białoruskie Dziady Mickiewicza, czyli historia po drugiej stronie lustra|website=Culture.pl|access-date=2026-04-23}}</ref>''.'' Гэтай пазіцыі прытрымліваюцца і сучасныя беларускія этнолагі. С. Быліна мяркуе, што апісаны ў А. Міцкевіча абрад трэба звязваць з асеннімі святкаваннямі, якія былі ўведзеныя з прыняццем хрысціянства дзеля выцяснення язычніцкіх звычаяў<ref>Быліна С. «Дзяды» Адама Міцкевіча і балта-славянскія вераванні // Адам Міцкевіч і сусветная культура: у 5 кн. – Мінск, 1998. – Кн. 4. – С. 71—78.</ref>. Этнограф В. Ліцвінка таксама прымяркоўвае міцкевічаўскае дзеянне менавіта да Змітраўскіх Дзядоў<ref>Ліцвінка В. А. Святы і абрады беларусаў. – Мінск, 1998. С. 153-154.</ref>. === Другая сусветная вайна і пасляваенны перыяд === На пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны ў складзе ''Sonderaktion Krakau'' разам з групай кракаўскіх прафесараў і зняволены ў нямецкім канцэнтрацыйным лагеры Заксенхаўзен. апісаў свой досвед у лагеры ва ''«Успамінах з лагера Заксенхаўзен 1939–40''». Заставаўся там да лютага 1940 года, адкуль вярнуўся ў Кракаў у першым эшалоне вызваленых прафесараў. У лагеры ў яго развілася сур'ёзная хвароба сэрца, якая пераследвала яго да канца жыцця. Вясной наступнага года пачаў падпольную выкладчыцкую дзейнасць. Быў членам [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] і Польскай акадэміі навук і мастацтваў. Апісаў сваё жыццё ў мемуарах ''«З Камборні ў свет»'' і « ''З пражы памяці:'' ''фрагменты ўспамінаў».'' Пігонь засяроджваўся на літаратуры як сродку перадачы значных пазнавальных, ідэалагічных, адукацыйных і філасофскіх пасланняў, а таксама на яе ролі ў фарміраванні польскай нацыянальнай свядомасці. Ён быў дбайным даследчыкам і выдаўцом тэкстаў, якія маюць вырашальнае значэнне для разумення жыцця і творчасці вялікіх пісьменнікаў. Яго асабліва цікавілі перыяды [[Рамантызм|рамантызму]] і мадэрнізму, і перш за ўсё постаць і творчасць [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Пігонь таксама адкрыў для сябе творчасць карэнных сялянскіх пісьменнікаў; ён засяродзіўся на культуры польскай вёскі. Пасля смерці кніжная калекцыя Станіслава Пігоня, якая налічвала 9351 том, была перададзена Педагагічнаму ўніверсітэту ў Жэшуве ў адпаведнасці з яго завяшчаннем. У 1913 годзе ажаніўся з Геленай Дулоўскай ( ''1891–1972'' ) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=7349|title=Śp. Helena Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref>, з якой працаваў у рэдакцыі часопіса «Іскра». Іх сынамі былі Кшыштаф (хімік, памёр у 2001 годзе) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=14642|title=Śp. Krzysztof Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> і Анджэй (біёлаг). Памёр у Кракаве і быў пахаваны на могілках Сальватар (сектар SC2, шэраг 8, магіла нумар 17) <ref>{{Cite web|url=https://krakowsalwator.grobonet.com/grobonet/start.php?id=detale&idg=6859|title=Śp. Stanisław Pigoń. Cmentarz Parafialny w Krakowie|website=Grobonet. Ogólnopolska wyszukiwarka osób pochowanych}}</ref> . [[Файл:Grób_prof._Stanisława_Pigonia.jpg|міні|Магіла прафесара Станіслава Пігоня на могілках Сальватар у Кракаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1885 годзе]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Сцяг Працы» I ступені]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Польскай Акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Польскай акадэміі ведаў]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 16p68t72igd4774d20jbk4noqc264dn 0 806754 5130864 2026-04-23T08:02:08Z Culamar 102133 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/150344747|Налепинская-Бойчук, Софья Александровна]]» 5130864 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Сафія Аляксандраўна Налепінска-Бойчук''' ({{Lang-uk|Софія Олександрівна Налепинська-Бойчук}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі савецкі графік, прафесар. == Біяграфія == [[Файл:Софья_Бодуэн_де_Куртенэ_и_Софья_Налепинская.jpg|злева|міні|233x233пкс|[[Соф'я Іванаўна Бадуэн дэ Куртэнэ|Соф’я Іванаўна Бадуэн дэ Куртэнэ]] (злева) і Соф’я Налепінска.]] Нарадзілася ў сям’і польскага інжынера, сына выкладчыка матэматыкі Аляксандра Ксавер’евіча Налепінскага (1857—1908) і Соф’і Францаўны, у дзявоцтве Рор (1861—1939), піяністцы, дачцэ лекара, якая мела французскае паходжанне. У 1888 годзе бацькі пераехалі з дзецьмі ў Санкт-Пецярбург, дзе Аляксандр Ксавер’евіч выкладаў у Горным інстытуце. Соф’я атрымала добрую хатнюю адукацыю, экстэрнам скончыла гімназію, добра ведала нямецкую і французскую мовы. Скончыла Мастацкую школу Я. Цыянглінскага ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Затым у 1908 годзе вучылася жывапісу ў Мюнхенскай мастацкай школе Ш. Галошы, а ў 1909 годзе — у [[Акадэмія Рансона|Акадэміі Рансона]] ў [[Парыж|Парыжы]]. У Парыжы пачалося яе сяброўства з Соф’яй Бадуэн дэ Куртэнэ. Менавіта тады яны далучыліся да студыі неавізантызму, якой кіраваў мастак [[Міхайла Бойчук|Міхаіл Бойчук]]. У 1910 годзе С/ Налепінская разам з М. Бойчуком і яшчэ з [[:uk:Касперович Микола Іванович|адным]] мастаком — М. Каспяровічам адправіліся ў паездку па музеях Фларэнцыі, Равены, Венецыі і Вены, затым яна вярнулася ў Санкт-Пецярбург, а Бойчук — у Львоў, дзе працаваў у Нацыянальным музеі. У 1912 годзе Сафія Налепінская прыехала ў Кіеў. Як успамінала яе сястра Ганна Налепінска-Печаркоўская, «да таго часу Сафія <...> размаўляла па-ўкраінску і знаходзілася цалкам пад уплывам і ва ўладзе Міхаіла. Прыязджала да нас, вельмі кахала сям’ю, для мяне была як родная маці, — але ўсёй душой была ўжо з Міхаілам, і было ясна, што яна не пакіне ні яго, ні яго творчых ідэй. <...>»<ref>{{Cite web|url=https://pl.naszwybir.pl/zofia-nalepinska-bojczuk/|title=Zofia Nalepińska-Bojczuk – Polka z pochodzenia, Ukrainka z wyboru.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222183811/https://pl.naszwybir.pl/zofia-nalepinska-bojczuk/|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref> . У 1917 годзе С.Наляпінская выйшла замуж за М.Бойчука. У 1918 годзе нарадзіўся іх сын Пётр. У 1929 годзе муж і жонка расталіся: не разводзячыся афіцыйна, яны сталі жыць паасобку, паколькі ў жыцці Бойчука з’явілася іншая жанчына. «Можа быць, ён і быў геніем, — пісала ў сваіх лістах-успамінах Ганна Налепінска-Печаркоўская, — але з пункту гледжання, напрыклад, маці, ён быў няшчасцем для маёй сястры, якая нават чуць не хацела пра тое, каб яго пакінуць і вярнуцца дадому… Але мама, хоць і пакутавала… разумела, што Міхал — гэта вялікая мастацкая індывідуальнасць»<ref>{{Cite web|url=https://uahistory.com/topics/famous_people/15708|title=''Ганна Черкаська.'' Софія Налепинська-Бойчук // Українська історія.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212182716/https://uahistory.com/topics/famous_people/15708|archive-date=2025-02-12|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref> . У 1919 годзе Сафія Аляксандраўна выкладала ў мастацкай школе ў Міргарадзе. Стварала мадэлі папяровых грошай і дзяржаўных каштоўных папер (у перыяд [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] — з 1917 па 1921 гады). Гэтыя мадэлі экспанаваліся ў 1932 годзе на Выставе сучаснай украінскай графікі Асацыяцыі незалежных украінскіх мастацтваў у Львове, але ніколі не выкарыстоўваліся. З 1922 па 1929 год выкладала ў [[Нацыянальная акадэмія выяўленчага мастацтва і архітэктуры|Кіеўскім мастацкім інстытуце]], дзе на паліграфічным факультэце яна ўзначальвала [[Дрэварыт|ксілаграфічную]] майстэрню. Сярод яе вучняў — Кацярына Гакебуш, Аляксандр Якаўлевіч Рубан, Галіна Дзянісаўна Зора, Надзея Дзмітрыеўна Кампаніец-Кіянчанка, Канстанцін Сцяпанавіч Казлоўскі . Сафія Аляксандраўна вяла педагагічную дзейнасць, а таксама шмат працавала ў станковай графіцы, ілюстравала кнігі, у прыватнасці, Т. Шаўчэнка («Кацярына»), Д.Н.Маміна-Сібірака («Прыёмыш»), Л.Н.Талстога («Ганна Карэнінам) і інш. У перыяд з лістапада 1926 года па май 1927 года Сафія Аляксандраўна, Міхаіл Бойчук, Васіль Седляр і Іван Падалка здзейснілі паездку па Германіі, Францыі і Італіі. Гэтае падарожжа стала афіцыйнай прычынай наступнага іх арышту з абвінавачваннямі ва ўдзеле «ва ўкраінскай нацыяналістычнай фашысцкай контррэвалюцыйнай групе». У 1935 годзе П. Коўжун зазначыў: «С.Налепінская займае першае месца сярод украінскіх графікаў, прадстаўляючы там (на міжнародных выставах, у 1930 годзе — у Вене, Лондане, Берліне, Венецыі, Стакгольме, 1931 годзе — у Празе, Цюрыху, 1932 годзе — Кенігсбергу, 1933 годзе — Токіа і інш), наша сучаснае мастацтва гравюры. Яе творы вядомыя амаль усяму свету, дзякуючы іх высокай якасці, на выставах яны займаюць першае месца ў творчай і перыядычнай прэсе. У кожным выпадку, значна больш вядомыя, чым, на жаль, у нас»<ref>''П.Ковжун'' (публикация под псевдонимом [https://esu.com.ua/article-7307 Марія Пеньковська] {{Wayback|url=https://esu.com.ua/article-7307}}). Софія Наліпинська-Бойчукова // Жінка (Львов). — 1935, №12. — С.3.</ref>. 12 чэрвеня 1937 года была арыштавана па абвінавачанні ва ўдзеле ў антысавецкай нацыяналістычнай тэрарыстычнай арганізацыі і супрацоўніцтве з замежнай разведкай. Пастанова аб яе арышце была падпісана оперупаўнаважанай IV аддзела УГБ НКУС УССР П. І. Гольдман, якая ў свой час падпісвала пастановы аб арышце [[Астап Вішня|А. Вішні]], А. Давітнага, А. Слісарэнкі , Івана Лакізы, а ў 1936 годзе — Міхаіла Бойчука<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|title=Сергій Білокінь - Смерть Софії Налепінської-Бойчук|website=www.s-bilokin.name|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324195441/https://s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|archive-date=2025-03-24|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref>. Сафія Аляксандраўна перажыла некалькі месяцаў жорсткіх допытаў, але не толькі не пацвердзіла абсурдных абвінавачанняў ва ўдзеле «ў контррэвалюцыйнай арганізацыі», але і не дала паказанняў ні на кога са сваіх сяброў і калег<ref>{{Cite web|url=http://ua.bykivnya.org/article/20_05_12_storinkami_bikivnyanskogo_martirologa_sofiya_nalepinskaboychuk|title=Сторінками Биківнянського мартиролога: Софія Налепинська-Бойчук - Національний історико-меморіальний заповідник "Биківнянські могили"|website=ua.bykivnya.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085324/http://ua.bykivnya.org/article/20_05_12_storinkami_bikivnyanskogo_martirologa_sofiya_nalepinskaboychuk|archive-date=2020-08-09|access-date=2025-02-20|url-status=dead}}</ref>. «Я не прызнаю сябе вінаватай па прад’яўленых мне абвінавачаннях. У антысавецкай нацыянал-фашысцкай арганізацыі я не ўдзельнічала і шпіёнскай дзейнасцю не займалася», — запісана ў пратаколе яе допыту. Следства па яе справе вялі старшы лейтэнант Д. Г. Ліфар, начальнік аддзялення IV аддзела Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС і памочнік начальніка IV аддзела УГБ НКУС малодшы лейтэнант Д. А. Пярцоў і начальнік раённага аддзялення сяржант Міненка<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|title=Сергій Білокінь - Смерть Софії Налепінської-Бойчук|website=www.s-bilokin.name|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324195441/https://s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|archive-date=2025-03-24|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref>. С.А.Налепінска-Бойчук расстраляна 11 снежня 1937 года. Пасмяротна рэабілітавана ў 1988 годзе. У 1996 годзе імя С.А.Наляпінска-Бойчук было пазначана сярод сарака імёнаў на Мануменце рэпрэсаваных мастакоў Нацыянальнай акадэміі мастацтваў (Кіеў, Вазнясенскі спуск, 20). Ініцыятарам збудавання памятнага знака выступіў [[Нацыянальны саюз мастакоў Украіны|Саюз мастакоў Украіны]] . == Сям’я == * Муж — [[Міхайла Бойчук|Міхаіл Бойчук]] — мастак-манументаліст і жывапісец, педагог. * Сын — Пётр (26.07.1918). На момант арышту бацькоў быў студэнтам Мастацкага інстытута ў Кіеве. Судзячы па лістах яго аднакласнікаў, загінуў падчас Вялікай Айчыннай вайны<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://kanaldim.tv/z-rozstrilu-bojchukistiv-pochavsya-velykyj-teror-nevidomi-fakty-pro-ukrayinskogo-monumentalista-myhajla-bojchuka/|title=З розстрілу бойчукістів почався Великий терор: невідомі факти про українського монументаліста Михайла Бойчука|website=Дім|date=2025-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222183750/https://kanaldim.tv/z-rozstrilu-bojchukistiv-pochavsya-velykyj-teror-nevidomi-fakty-pro-ukrayinskogo-monumentalista-myhajla-bojchuka/|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref>. Сястра — Ганна (у замуж. Пячаркоўская). Жыла ў Польшчы. Брат — Аляксандр Налепінскі (1882, Лодзь — 1968, там жа), інжынер-тэхнолаг, педагог, краязнаўца, актывіст [[Польская сацыялістычная партыя|партыі сацыялістаў]] і [[Польскае турыстычна-краязнаўчае таварыства|Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства]]. Брат — Тадэвуш Ежы Налепіньскі (Тадэвуш Аляксандравіч Налепінскі<ref>{{Кніга|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221172026/https://www.prlib.ru/item/1482094|archive-date=2025-02-21}}</ref>; 1885—1918), паэт. == Абраныя творы == === Карціны === * «Фабзаец» (1925) * «Мяне трынаццаці мінула…» (1926) * «Малацьба» (1926) * «На канікулах» (1926) * «Перад надыходам белых» (1927) * «Галодныя дзеці» (1927) * «Пацыфікацыя Заходняй Украіны» (1930) * «Рабфакоўкі» (1931) * «Выканалі план» (1932) === Ілюстраванне кніг === * «Кацярына» Т. Шаўчэнка * «Прыёмыш» А. Мамчына-Сібірака (1929) * «Аліўяны пярсцёнак» С. Васільчанка (1930) * «Ганна Карэніна» Л. Талстога (1937) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://calendar.interesniy.kiev.ua/Event.aspx?id=1460 30 июля 1884 года в Лодзи в семье польского инженера путей сообщения родилась Софья Александровна Налепинская-Бойчук — украинский график, профессор. Жена художника Михаила Бойчука (до 1929).] * [https://esu.com.ua/article-70885 <nowiki>С.Білокінь. Налепинська-Бойчук Софія // Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс].</nowiki>] * [https://localhistory.org.ua/rubrics/painting/traditsiyi-nashogo-shtrikharstva-derevoriti-sofiyi-nalepinskoyi-boichuk/ "Традиції нашого штрихарства". Дереворити Софії Налепинської-Бойчук] * [https://artchive.ru/artists/31850~Sof'ja_Aleksandrovna_NalepinskajaBojchuk/biography Софья Александровна Налепинская-Бойчук // Артхив] * [https://web.archive.org/web/20220521203905/https://uain.press/blogs/sofiya-nalepynska-bojchuk-ukrayinska-mystkynya-bez-zhodnoyi-krapli-ukrayinskoyi-krovi-1065897 ''Шевелєва М.'' Софія Налепинська-Бойчук – українська мисткиня без жодної краплі української крові.] * [https://ais-spb.ru/sbornik/14.pdf ''Земляная Т.Н.'' «Парижская школа» М.Бойчука // Петербургские искусствоведческие тетради. Вып.14. — Санкт-Петербург, 2009. — С.183-200.] * [https://essuir.sumdu.edu.ua/bitstream-download/123456789/94597/3/Pobozhii_sculpture.pdf ''Сергій Побожій.'' Українське мистецтво минулого століття: історія художників.] * [https://pureportal.spbu.ru/files/124578649/_12.pdf ''Павел Нерлер''. На фоне одной переписки. Надежда Мандельштам, Николай Харджиев и все-все-все // Текст и традиция. Альманах, 12 / Институт русской литературы (Пушкинский Дом) РАН, Музей-усадьба Л. Н. Толстого «Ясная Поляна». — Санкт-Петербург: Росток, 2024. — С.141-412.] * [https://www.sakharov-center.ru/asfcd/khudozhniki/?t=page&id=378 Налепинская-Бойчук Софья Александровна (1884, Лодзь, Польша – 11.12.1937). Живописец и график.] == Літаратура == * Выставки советского изобразительного искусства : Справочник. Т. 1. — М., 1965. — С. 439; * Выставки советского изобразительного искусства : Справочник. Т. 2. — М., 1967. — С. 446; * Словник художників Украіни. — Киів, 1973. — С. 158; * Степанян Н. Искусство России XX века : Взгляд из 90-х. — М. : Эксмо-Пресс, 1999. — С. 139. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Расстралянае адраджэнне]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mwmnygberru2bytxam5io11zv2fq0e3 5130866 5130864 2026-04-23T08:04:23Z Culamar 102133 5130866 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Сафія Аляксандраўна Налепінска-Бойчук''' ({{Lang-uk|Софія Олександрівна Налепинська-Бойчук}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі савецкі графік, прафесар. == Біяграфія == [[Файл:Софья_Бодуэн_де_Куртенэ_и_Софья_Налепинская.jpg|злева|міні|233x233пкс|[[Соф'я Іванаўна Бадуэн дэ Куртэнэ|Соф’я Іванаўна Бадуэн дэ Куртэнэ]] (злева) і Соф’я Налепінска.]] Нарадзілася ў сям’і польскага інжынера, сына выкладчыка матэматыкі Аляксандра Ксавер’евіча Налепінскага (1857—1908) і Соф’і Францаўны, у дзявоцтве Рор (1861—1939), піяністцы, дачцэ лекара, якая мела французскае паходжанне. У 1888 годзе бацькі пераехалі з дзецьмі ў Санкт-Пецярбург, дзе Аляксандр Ксавер’евіч выкладаў у Горным інстытуце. Соф’я атрымала добрую хатнюю адукацыю, экстэрнам скончыла гімназію, добра ведала нямецкую і французскую мовы. Скончыла Мастацкую школу Я. Цыянглінскага ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Затым у 1908 годзе вучылася жывапісу ў Мюнхенскай мастацкай школе Ш. Галошы, а ў 1909 годзе — у [[Акадэмія Рансона|Акадэміі Рансона]] ў [[Парыж]]ы. У Парыжы пачалося яе сяброўства з Соф’яй Бадуэн дэ Куртэнэ. Менавіта тады яны далучыліся да студыі неавізантызму, якой кіраваў мастак [[Міхайла Бойчук|Міхаіл Бойчук]]. У 1910 годзе С/ Налепінская разам з М. Бойчуком і яшчэ з [[:uk:Касперович Микола Іванович|адным]] мастаком — М. Каспяровічам адправіліся ў паездку па музеях Фларэнцыі, Равены, Венецыі і Вены, затым яна вярнулася ў Санкт-Пецярбург, а Бойчук — у Львоў, дзе працаваў у Нацыянальным музеі. У 1912 годзе Сафія Налепінская прыехала ў Кіеў. Як успамінала яе сястра Ганна Налепінска-Печаркоўская, «да таго часу Сафія <…> размаўляла па-ўкраінску і знаходзілася цалкам пад уплывам і ва ўладзе Міхаіла. Прыязджала да нас, вельмі кахала сям’ю, для мяне была як родная маці, — але ўсёй душой была ўжо з Міхаілам, і было ясна, што яна не пакіне ні яго, ні яго творчых ідэй. <…>»<ref>{{Cite web|url=https://pl.naszwybir.pl/zofia-nalepinska-bojczuk/|title=Zofia Nalepińska-Bojczuk – Polka z pochodzenia, Ukrainka z wyboru.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222183811/https://pl.naszwybir.pl/zofia-nalepinska-bojczuk/|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref> . У 1917 годзе С.Наляпінская выйшла замуж за М.Бойчука. У 1918 годзе нарадзіўся іх сын Пётр. У 1929 годзе муж і жонка расталіся: не разводзячыся афіцыйна, яны сталі жыць паасобку, паколькі ў жыцці Бойчука з’явілася іншая жанчына. «Можа быць, ён і быў геніем, — пісала ў сваіх лістах-успамінах Ганна Налепінска-Печаркоўская, — але з пункту гледжання, напрыклад, маці, ён быў няшчасцем для маёй сястры, якая нават чуць не хацела пра тое, каб яго пакінуць і вярнуцца дадому… Але мама, хоць і пакутавала… разумела, што Міхал — гэта вялікая мастацкая індывідуальнасць»<ref>{{Cite web|url=https://uahistory.com/topics/famous_people/15708|title=''Ганна Черкаська.'' Софія Налепинська-Бойчук // Українська історія.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212182716/https://uahistory.com/topics/famous_people/15708|archive-date=2025-02-12|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref> . У 1919 годзе Сафія Аляксандраўна выкладала ў мастацкай школе ў Міргарадзе. Стварала мадэлі папяровых грошай і дзяржаўных каштоўных папер (у перыяд [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] — з 1917 па 1921 гады). Гэтыя мадэлі экспанаваліся ў 1932 годзе на Выставе сучаснай украінскай графікі Асацыяцыі незалежных украінскіх мастацтваў у Львове, але ніколі не выкарыстоўваліся. З 1922 па 1929 год выкладала ў [[Нацыянальная акадэмія выяўленчага мастацтва і архітэктуры|Кіеўскім мастацкім інстытуце]], дзе на паліграфічным факультэце яна ўзначальвала [[Дрэварыт|ксілаграфічную]] майстэрню. Сярод яе вучняў — Кацярына Гакебуш, Аляксандр Якаўлевіч Рубан, Галіна Дзянісаўна Зора, Надзея Дзмітрыеўна Кампаніец-Кіянчанка, Канстанцін Сцяпанавіч Казлоўскі . Сафія Аляксандраўна вяла педагагічную дзейнасць, а таксама шмат працавала ў станковай графіцы, ілюстравала кнігі, у прыватнасці, Т. Шаўчэнка («Кацярына»), Д. Н. Маміна-Сібірака («Прыёмыш»), Л. Н. Талстога ("Ганна Карэнінам) і інш. У перыяд з лістапада 1926 года па май 1927 года Сафія Аляксандраўна, Міхаіл Бойчук, Васіль Седляр і Іван Падалка здзейснілі паездку па Германіі, Францыі і Італіі. Гэтае падарожжа стала афіцыйнай прычынай наступнага іх арышту з абвінавачваннямі ва ўдзеле «ва ўкраінскай нацыяналістычнай фашысцкай контррэвалюцыйнай групе». У 1935 годзе П. Коўжун зазначыў: «С.Налепінская займае першае месца сярод украінскіх графікаў, прадстаўляючы там (на міжнародных выставах, у 1930 годзе — у Вене, Лондане, Берліне, Венецыі, Стакгольме, 1931 годзе — у Празе, Цюрыху, 1932 годзе — Кенігсбергу, 1933 годзе — Токіа і інш), наша сучаснае мастацтва гравюры. Яе творы вядомыя амаль усяму свету, дзякуючы іх высокай якасці, на выставах яны займаюць першае месца ў творчай і перыядычнай прэсе. У кожным выпадку, значна больш вядомыя, чым, на жаль, у нас»<ref>''П.Ковжун'' (публикация под псевдонимом [https://esu.com.ua/article-7307 Марія Пеньковська] {{Wayback|url=https://esu.com.ua/article-7307}}). Софія Наліпинська-Бойчукова // Жінка (Львов). — 1935, № 12. — С.3.</ref>. 12 чэрвеня 1937 года была арыштавана па абвінавачанні ва ўдзеле ў антысавецкай нацыяналістычнай тэрарыстычнай арганізацыі і супрацоўніцтве з замежнай разведкай. Пастанова аб яе арышце была падпісана оперупаўнаважанай IV аддзела УГБ НКУС УССР П. І. Гольдман, якая ў свой час падпісвала пастановы аб арышце [[Астап Вішня|А. Вішні]], А. Давітнага, А. Слісарэнкі , Івана Лакізы, а ў 1936 годзе — Міхаіла Бойчука<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|title=Сергій Білокінь - Смерть Софії Налепінської-Бойчук|website=www.s-bilokin.name|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324195441/https://s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|archive-date=2025-03-24|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref>. Сафія Аляксандраўна перажыла некалькі месяцаў жорсткіх допытаў, але не толькі не пацвердзіла абсурдных абвінавачанняў ва ўдзеле «ў контррэвалюцыйнай арганізацыі», але і не дала паказанняў ні на кога са сваіх сяброў і калег<ref>{{Cite web|url=http://ua.bykivnya.org/article/20_05_12_storinkami_bikivnyanskogo_martirologa_sofiya_nalepinskaboychuk|title=Сторінками Биківнянського мартиролога: Софія Налепинська-Бойчук - Національний історико-меморіальний заповідник "Биківнянські могили"|website=ua.bykivnya.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085324/http://ua.bykivnya.org/article/20_05_12_storinkami_bikivnyanskogo_martirologa_sofiya_nalepinskaboychuk|archive-date=2020-08-09|access-date=2025-02-20|url-status=dead}}</ref>. «Я не прызнаю сябе вінаватай па прад’яўленых мне абвінавачаннях. У антысавецкай нацыянал-фашысцкай арганізацыі я не ўдзельнічала і шпіёнскай дзейнасцю не займалася», — запісана ў пратаколе яе допыту. Следства па яе справе вялі старшы лейтэнант Д. Г. Ліфар, начальнік аддзялення IV аддзела Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС і памочнік начальніка IV аддзела УГБ НКУС малодшы лейтэнант Д. А. Пярцоў і начальнік раённага аддзялення сяржант Міненка<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|title=Сергій Білокінь - Смерть Софії Налепінської-Бойчук|website=www.s-bilokin.name|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324195441/https://s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|archive-date=2025-03-24|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref>. С. А. Налепінска-Бойчук расстраляна 11 снежня 1937 года. Пасмяротна рэабілітавана ў 1988 годзе. У 1996 годзе імя С. А. Наляпінска-Бойчук было пазначана сярод сарака імёнаў на Мануменце рэпрэсаваных мастакоў Нацыянальнай акадэміі мастацтваў (Кіеў, Вазнясенскі спуск, 20). Ініцыятарам збудавання памятнага знака выступіў [[Нацыянальны саюз мастакоў Украіны|Саюз мастакоў Украіны]]. == Сям’я == * Муж — [[Міхайла Бойчук|Міхаіл Бойчук]] — мастак-манументаліст і жывапісец, педагог. * Сын — Пётр (26.07.1918). На момант арышту бацькоў быў студэнтам Мастацкага інстытута ў Кіеве. Судзячы па лістах яго аднакласнікаў, загінуў падчас Вялікай Айчыннай вайны<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://kanaldim.tv/z-rozstrilu-bojchukistiv-pochavsya-velykyj-teror-nevidomi-fakty-pro-ukrayinskogo-monumentalista-myhajla-bojchuka/|title=З розстрілу бойчукістів почався Великий терор: невідомі факти про українського монументаліста Михайла Бойчука|website=Дім|date=2025-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222183750/https://kanaldim.tv/z-rozstrilu-bojchukistiv-pochavsya-velykyj-teror-nevidomi-fakty-pro-ukrayinskogo-monumentalista-myhajla-bojchuka/|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-02-20|url-status=live}}</ref>. Сястра — Ганна (у замуж. Пячаркоўская). Жыла ў Польшчы. Брат — Аляксандр Налепінскі (1882, Лодзь — 1968, там жа), інжынер-тэхнолаг, педагог, краязнаўца, актывіст [[Польская сацыялістычная партыя|партыі сацыялістаў]] і [[Польскае турыстычна-краязнаўчае таварыства|Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства]]. Брат — Тадэвуш Ежы Налепіньскі (Тадэвуш Аляксандравіч Налепінскі<ref>{{Кніга|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221172026/https://www.prlib.ru/item/1482094|archive-date=2025-02-21}}</ref>; 1885—1918), паэт. == Абраныя творы == === Карціны === * «Фабзаец» (1925) * «Мяне трынаццаці мінула…» (1926) * «Малацьба» (1926) * «На канікулах» (1926) * «Перад надыходам белых» (1927) * «Галодныя дзеці» (1927) * «Пацыфікацыя Заходняй Украіны» (1930) * «Рабфакоўкі» (1931) * «Выканалі план» (1932) === Ілюстраванне кніг === * «Кацярына» Т. Шаўчэнка * «Прыёмыш» А. Мамчына-Сібірака (1929) * «Аліўяны пярсцёнак» С. Васільчанка (1930) * «Ганна Карэніна» Л. Талстога (1937) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://calendar.interesniy.kiev.ua/Event.aspx?id=1460 30 июля 1884 года в Лодзи в семье польского инженера путей сообщения родилась Софья Александровна Налепинская-Бойчук — украинский график, профессор. Жена художника Михаила Бойчука (до 1929).] * [https://esu.com.ua/article-70885 <nowiki>С.Білокінь. Налепинська-Бойчук Софія // Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс].</nowiki>] * [https://localhistory.org.ua/rubrics/painting/traditsiyi-nashogo-shtrikharstva-derevoriti-sofiyi-nalepinskoyi-boichuk/ «Традиції нашого штрихарства». Дереворити Софії Налепинської-Бойчук] * [https://artchive.ru/artists/31850~Sof'ja_Aleksandrovna_NalepinskajaBojchuk/biography Софья Александровна Налепинская-Бойчук // Артхив] * [https://web.archive.org/web/20220521203905/https://uain.press/blogs/sofiya-nalepynska-bojchuk-ukrayinska-mystkynya-bez-zhodnoyi-krapli-ukrayinskoyi-krovi-1065897 ''Шевелєва М.'' Софія Налепинська-Бойчук — українська мисткиня без жодної краплі української крові.] * [https://ais-spb.ru/sbornik/14.pdf ''Земляная Т. Н.'' «Парижская школа» М.Бойчука // Петербургские искусствоведческие тетради. Вып.14. — Санкт-Петербург, 2009. — С.183-200.] * [https://essuir.sumdu.edu.ua/bitstream-download/123456789/94597/3/Pobozhii_sculpture.pdf ''Сергій Побожій.'' Українське мистецтво минулого століття: історія художників.] * [https://pureportal.spbu.ru/files/124578649/_12.pdf ''Павел Нерлер''. На фоне одной переписки. Надежда Мандельштам, Николай Харджиев и все-все-все // Текст и традиция. Альманах, 12 / Институт русской литературы (Пушкинский Дом) РАН, Музей-усадьба Л. Н. Толстого «Ясная Поляна». — Санкт-Петербург: Росток, 2024. — С.141-412.] * [https://www.sakharov-center.ru/asfcd/khudozhniki/?t=page&id=378 Налепинская-Бойчук Софья Александровна (1884, Лодзь, Польша — 11.12.1937). Живописец и график.] == Літаратура == * Выставки советского изобразительного искусства : Справочник. Т. 1. — М., 1965. — С. 439; * Выставки советского изобразительного искусства : Справочник. Т. 2. — М., 1967. — С. 446; * Словник художників Украіни. — Киів, 1973. — С. 158; * Степанян Н. Искусство России XX века : Взгляд из 90-х. — М. : Эксмо-Пресс, 1999. — С. 139. {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Налепінска-Бойчук Сафія Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Расстралянае адраджэнне]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] jh5omuq639snmmv659tvaojxo5obhqg 0 806755 5130868 2026-04-23T08:05:45Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Лукаш Бэндэ]] 5130868 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лукаш Бэндэ]] k0wd9kxrqbg55yhre0qlzra188h0on4 14 806756 5130883 2026-04-23T08:40:59Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Commonscat}} {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1966|года}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1966]] [[Катэгорыя:Творы 1966 года]] [[Катэгорыя:1966 год у літаратуры]]» 5130883 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1966|года}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1966]] [[Катэгорыя:Творы 1966 года]] [[Катэгорыя:1966 год у літаратуры]] rdul0m9g0swmspdvuipzqs7ip1d9w82 14 806757 5130884 2026-04-23T08:43:54Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1970|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1970]] [[Катэгорыя:Творы 1970 года]] [[Катэгорыя:1970 год у літаратуры]]» 5130884 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1970|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1970]] [[Катэгорыя:Творы 1970 года]] [[Катэгорыя:1970 год у літаратуры]] aelwr90h8xswfd7hsl2lllhmjgfslve 14 806758 5130885 2026-04-23T08:46:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1979|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1979]] [[Катэгорыя:Творы 1979 года]] [[Катэгорыя:1979 год у літаратуры]]» 5130885 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1979|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1979]] [[Катэгорыя:Творы 1979 года]] [[Катэгорыя:1979 год у літаратуры]] gawhfaa06vl11m2mzybpd473xbehzpw 14 806759 5130889 2026-04-23T08:56:54Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1984|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1984]] [[Катэгорыя:Творы 1984 года]] [[Катэгорыя:1984 год у літаратуры]]» 5130889 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Кнігі|1984|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле гадоў|1984]] [[Катэгорыя:Творы 1984 года]] [[Катэгорыя:1984 год у літаратуры]] rdeb7w8n0d70ahe10vavn30aw61f329 0 806760 5130895 2026-04-23T09:10:11Z Slavazai1973 60865 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 жаночы баскетбольны клуб «[[Вікторыя Гродна|Алімпія-моладзевая]]» з [[Гродна]] прымаў удзел у наступных турнірах: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/...» 5130895 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 жаночы баскетбольны клуб «[[Вікторыя Гродна|Алімпія-моладзевая]]» з [[Гродна]] прымаў удзел у наступных турнірах: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]] ('''6 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Віктараўна Грыгуць|Дар’я Грыгуць]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ксенія Вітальеўна Гуліда|Ксенія Гуліда]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ульяна Сяргееўна Жукевіч|Ульяна Жукевіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Аляксандраўна Каляда|Аляксандра Каляда]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Аляксандраўна Касцючык|Марыя Касцючык]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Анастасія Яўгенаўна Кукла|Анастасія Кукла]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ангеліна Аляксееўна Купрыян|Ангеліна Купрыян]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Валерыя Яўгенаўна Ляхавец|Валерыя Ляхавец]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Дзмітрыеўна Новік|Марыя Новік]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ульяна Аляксандраўна Палей|Ульяна Палей]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Варвара Васільеўна Плескачэўская|Варвара Плескачэўская]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Ангеліна Андрэеўна Пукшліс|Ангеліна Пукшліс]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Валерыя Аляксандраўна Радзівон|Валерыя Радзівон]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзіслава Андрэеўна Скрабко|Уладзіслава Скрабко]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Марыя Аляксееўна Таран|Марыя Таран]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіліса Уладзіміраўна Ткачэнка|Васіліса Ткачэнка]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Мікалаеўна Трусь|Дар’я Трусь]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Кіра Паўлаўна Штарнова|Кіра Штарнова]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандра Мікалаеўна Шульга|Аляксандра Шульга]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Соф’я Ігараўна Шышкіна|Соф’я Шышкіна]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Дар’я Уладзіміраўна Ярашэвіч|Дар’я Ярашэвіч]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Вікторыя Уладзіміраўна Дацун|Вікторыя Дацун]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Алена Веславаўна Скрабко|Алена Скрабко]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Вікторыі» Гродна]] * [[Сезон 2026/2027 «Алімпія-моладзевая»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/Victoria-Grodno/8975?Page=1&Year=2025-2026 Профіль на сайце eurobasket.com] [[Катэгорыя:Сезоны «Вікторыі» Гродна|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Алімпія-моладзевая]] [[Катэгорыя:2025 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2026 год у Гродне]] thqhnwv6kmoiegop2z6q2l2unb0lt32 0 806761 5130901 2026-04-23T09:15:43Z Slavazai1973 60865 Новая старонка: «У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «Рубон-моладзевая» з горада [[Віцебск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ('''10 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} Цімафей Максі...» 5130901 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «Рубон-моладзевая» з горада [[Віцебск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]] ('''10 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Цімафей Максімавіч Веразуб|Цімафей Веразуб]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Вадзімавіч Вялесік|Андрэй Вялесік]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арсеній Віктаравіч Жарын|Арсеній Жарын]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Зайцаў|Уладзіслаў Зайцаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Даніла Вадзімавіч Ільніцкі|Даніла Ільніцкі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яраслаў Ігаравіч Каржанеўскі|Яраслаў Каржанеўскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілля Аляксандравіч Кустарнікаў|Ілля Кустарнікаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Захар Аляксеевіч Ліндэраў|Захар Ліндэраў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілля Генадзьевіч Марозаў|Ілля Марозаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Андрэевіч Маханоўскі|Антон Маханоўскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Аляксандравіч Сталбоў|Іван Сталбоў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Міхаіл Яўгенавіч Сямашка|Міхаіл Сямашка]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Валянцінавіч Тумашык|Глеб Тумашык]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Аляксандравіч Уласевіч|Андрэй Уласевіч]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Валер’евіч Ханцэвіч|Максім Ханцэвіч]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Андрэевіч Чарнічэнка|Іван Чарнічэнка]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Ігаравіч Чулкоў|Кірыл Чулкоў]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Уладзіміравіч Качан|Аляксей Качан]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Уладзіміраўна Тарасава|Аляксандра Тарасава]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Яўгенавіч Кец|Сяргей Кец]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Рубон-моладзевая»]] * [[Сезон 2026/2027 «Рубон-моладзевая»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/Rubon-Vitebsk-2nd-team/8979/Roster/2025-2026 Профіль на сайце eurobasket.com] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Рубон-моладзевая]] [[Катэгорыя:2025 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:2026 год у Віцебску]] fuh3kkxysorta3ddanmpsxp9d97aplt 3 806762 5130921 2026-04-23T11:08:11Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5130921 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:08, 23 красавіка 2026 (+03) 08alwys5k1e40lukzpicpxplz824ujm